16 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7aa0c4135c4507263fb53efee81aa5c.pdf 1d5be404a10db6ea510e6bf992fa044a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:342 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Lasowiacy - kultura materialna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:304 Title A name given to the resource Urządzenia do oświetlania wnętrz u Lasowiaków w widłach Wisły i Sanu od połowy XIX wieku po czasy dzisiejsze / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.225-231 Creator An entity primarily responsible for making the resource Furdyna, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 53, 1969 r. JOZEF FURDYNA URZĄDZENIA DO OŚWIETLANIA WNĘTRZ U LASOWIAK6w W WIDŁACH WISŁY I SANU OD POŁOWY WIEKU XIX PO CZASY DZISIEJSZE 1 Do ostatnich dziesiątków lat XIX wieku do oświetlania wnętrz używali Lasowiacy niemal powszechnie drewna sosnowego, 'łupanego na cienkie deseczki czyli łuczywa. Nazywano je: szczapy lub szczypy (Komorów), scypy, dartki, smalówki (teren południowo-wschodni i południowy), smalówki, drzazgi, łupanki (sporadycznie cały teren). W razie bra!ku tego surowca zastępowano go wyjątkowo Lnnym rodzajem drewna. Okazuje się bowiem, że o dobry smolny pniak, z którego 'łuczywo sporządzano, w !końcu XIX wieku nie było w niektórych o!kolicach łHtwO. 1 Artykul stanowi część obszernej pracy pt. "Budynek mieszkalny i urządzenie wnętrz u Lasowiaków w widłach Wisły i Sanu od polowy wieku XIX po czasy dzisiejsze". Zródłami, na których się tu oparto, są materiały terenowe, archiwalne oraz pochodzące z literatury. Badania własne pochodzą z 15 wybranych wsi (Brzózka Królewska, Giedlarowa, Gwizdów, Jaślany, Lętowina, Komorów, Miechocin, Padew, Spie, Sarnów, Tuszów Narodowy, Wola Zarczycka, Wólka Grodziska, Wola Raniżowska, Zbydniów). Ważnym źródłem archiwalnym są tu przede wszystkim materiały Archiwum Pracowni Badania Sztuki Ludowej ISPAN w Krakowie. Materiały te pochodzą głównie z badań prowadzonych w widlach Wisly i Sanu w ok. 40 wsiach, pod kierunkiem prof. dra Romana Reinfussa w 1950 r. Wśród najważniejszych pozycji literatury wymienić należy kilka, przy czym żadna nie omawia specjalnie poruszanego w tytule artykulu zagadnienia. Są to: St. Bąk, Chata wiejska w okolicy Tarnobrzegu ("Lud", t. 29: 1930, s. 1-54); J. Fierich, Przeszłość wsi pow. ropczyckiego (Ropczyce 1936); Fr. Kotula, Z Sandomierskiej Puszczy (Kraków 1962); K. KwaśnIewski, Paleniska i piece w polskim budownictwie l-udowym (Ossolineum 1963); Ks. W. Michna, Pamiętnik historyczny... (maszynopis znajdujący się w zarządzie m. Gorlic); K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. l, R. Reinfuss, Tradycje otwartego ogniska w małopolskim budownictwie ludowym ("Lud", t. 41: 1954, s. 699-702); J. Słomka, Pamiętniki włościanina (od pańszczyzny do dni dzisiejszych), (wyd. II, Kraków 1929); S. Szczepanowski, Nędza Galicji (Lwów 1888); Wystawa mebli ludowych województwa rzeszowskiego (Lańcut-Zamek, 1961 - Katalog z tekstem R. Reinfussa). IS - Lud, t. 53, 1969 �JÓZEF FURDYNA J an Słomka np. pisze, że jego dziadek, Gierczyk, przywożąc z Dąby smolnego pniaka, powiedział: "dosyć naszukałem się po lesie i ledwie tego smolnego pniaka zdobyłem, ale czym wy, moje dzieci, będzieta kiedyś świecić, skoro lasy się umykają i coraz trudniej o smolny kawałek drzewa" 2. Na terenach centralnych dawnej puszczy, południowych i południowo-wschodnich omawianego terenu długo jeszcze a smolne drewno nie bylo jednak trudno. Ogień przetrzymywano zwylkle w popiele z poprzedniego dnia, a gdy wygasał, chadzano po niego z garnkiem do sąsiadów. Do jego rozniecenia używano hubki i krzesiwa, Iktóre dopiero od ostatnich około dwóch dziesiątków lat XIX wieku zostały wyparte Iprzez zapałki. Ze względu jednak na koszt, -aż mniej więcej do I wojny światowej, "praktykowano dawne zwyczaje". Urządzenia do oświetlania wnętrz przedstawiają się u Lasowiakó\\' dość rozmaicie. Najprymitywniejszym sposobem było zatykanie łuczywa w szparę ściany lub w specjalny otwór w ścianie pieca (Dzikowiec). Niektórzy woleli palić szczypki na polepie pieca, co w bardzo biednych domach spotkać mOiŻnabyło jeszcze 'W okresie międzywojennym (ryc. 1,3). Dym powstały przy spalaniu łuczywa uchodził pod kapę. Gdy tych ostatnich jeszcze nie stosowano, dla pozbycia się z wnętrza kopciu niektórzy używali tzw. worów, zawieszanych w odległości około 0,5 m od polepy nad paleniskiem lub rodzaju drewnianych rur, tzw. kadłubów (ryc. 29). Urządzenia te przytwierdzano u wylotu specjalnego otworu w powale. Kadłuby lub kadłubki (Komorów), posiadające do 80-100 cm Tablica L Sprzęty i urządzenia do oświetlania wnętrz. 1. Ognisko na polepie. Komorów, Spie (wg informacji). 2. Wyodrębniona część: polepy z kapturem. Wola Zarzycka (wg informacji). 3. Ogień pod kapturem. Wólka Grodziska i Wola Zarczycka, w ostatniej urządzenie częściowo zachowane (wg informacji). 5. Swiecak z kapturem. Komorów (wg informacji). 6. Stojak. Grębów (Wystawa mebli ludowych województwa rzeszowskiego, 1961, s. 12). 6 b. Stojak. Gwizdów (wg informacji) 7. Swiecak wiszący. Sokołów (K. Moszyńsld, KLS, t. l, fig. 495). ll. Swiecak wiszący z pow. Kolbuszowa (Wystawa mebli ludowych województwa 1'zeszowskiego, 1961. s. 12). 9. Switnik. Brzóza Królewska (wg informacji). 10. Switnik. Brzóza Królewska (wg informacji). 11. Swiecak. Spie (wg rysunku informatora). 12. Swiecak. Zbydniów (wg informacji). 13. Świecak. Ostrowy Tuszowskie (wg rysunku informatora). 14. Swiecak. Wola Raniżowska (wg informacji). 15. Swiecak. Wólka Grodziska (wg rysunku informatora). 16. Świecak. Giedlarowa (wg informacji i rysunlw informatora). 17 a-d. Rodzaje kaganków - gaganków. Tuszów Narodowy, Jaślany, Komorów (wg informacji). 18 a. Lampa przenośna domowej roboty. Brzóza Królewska. III b. Lampa przenośna domowej roboty. Tuszów Narodowy (wg informacji). Ulc. Lampa przenośna domowej roboty. Trzciana kolo Mielca (wg informacji). 18 d. Lampa przenośn'1 domowej roboty. Hyjki-Dębiaki (wg informacji). 18 e. Lampa naftowa. 2 J. Slomka, Pamiętniki, op. cit., Kraków 1929, wyd. II, s. 33. �Ur=qdzenia do oświetlania wnętrz 227 u Lasowiak6w 1 _.- . . -~!."£~~~-~~ 5 4 :t!1 r '! ; ,! ~: ~~ ..• ::. ...,.,'-:.~ 10 14- ;~.J 11 , ""1ft i'! /1, ,[./.,.'; f.\ lo" • 16 t ~~ ił 15 �228 JOZEF FURDYNA wysokości, wykQll1ywane były z wydrążonego pnia olchowego, ze złożonych razem dwóch lub ikilku części takiego pni'a objętych obręczami, względnie z płótna worlkowego oblepionego gliną, czy wreszcie ze zwiniętego w rulon kawałka Ikorzeniowej plecion!ki również oblepionej gliną. Wnętrze wora lub tzw. ducy wymazane było masą uz~kaną z utartych ziemniaków i mąki. W okolicach Leżajska, gdzie otwory czeluści pieców chlebowych umieszczone były w specjalnych pomieszczeniach, przystosowanych potem na kuchnie, łuczywo palono na małym podwyższeniu, znajdującym się na polepie przyczeluściowej, a w ścianie naprzeciw niego znajdował się kwadratowy otwór o boku około 50-60 cm, przez Iktóry izba była oświetlana. Sposób ten pozwolił uniknąć zadYmiania i za1kopcania tego pomieszczenia (ryc. 4). Pod koniec XIX W., gdy urządzenia dymne w postaci !kap zaczęły być stosowane powszechnie, oboik polep, prze~naczonych do gotowania na wolnym ogniu, robiono w części przyściennej k'wadratowe lub daszkowato zakończone wnęki, głęboikie 1&-20 cm, i w nich dopiero palono łuczywo. Dym uchodził pod kapę, a miejsce przed piecem chlebowym pozostawało wolne. Choć ten sposób oświetleni'a już minął, tu i ówdzie w starych piecach wnęki jeszcze pozosta'ły. Wylkorzystuje się je podczas pieczenia chleba dooświetloania 'łuczywem czeluści pieca, a na co dzień stawia się w nich najczęściej garcynki (naczynia ceramiczne) z kiszonym harszczem. Równolegle z wyżej opisanymi, posługiwali się Lasowiacy również, choć w mniejszym zakresie, urządzeniami oświetleniOWYmi, nie związanymi z piecem. Były to tzw. świecaki lub świetniki. Można je podzielić na stojące na ziemi i zawies:zJaneu powały oraz na kapturowe i pozbawione Ikapturów. Świecaiki stawiane na ziemi, zaopatrzone były w tzw. stojalk i zamieszczony nad nim kaptur, kadłub czyli ducę. St.oj'aik lub słupek mógł być prostym, grubym kawałkiem pniaka, zaopatrzonym na wierzchu w glinianą lpolepę (ryc. 5) lub kawałkiem średniej grubości słupka z przybitym na zewnątrz krzyż'a!kiem, przykrytYm następnie krąŻlkiem uplecionym ze słomy i oblepionym gliną. Słupek bywał wbijany w !klepisko na stałe (rzad!ko), lub posiada'ł drewnianą podstawę przystosowaną do przesuwania (ryc. 6a i b). Kadłuby lub duce konstruowane były analogicznie, jak w wyżej opisanych wypadikach, związanych z polepami IpieeowYmi z tym, że ich górny koniec przeprowadzony bywał tu zwykle ponad powałę a C2lasemi ,ponad dach (Grębów). Odstęp kadłuba od stojaka wynosił około 40 .em. Przykłady świecaków, zwieszanych u powały lub przy ścianie, bez użycia słupków, przedstawia rysunek 7 i 8. W niektórych wypadkach �Urządzenia do oświetlania wnętrz u Lasowiak6w 229 jest to stożikowaty, ucięty u góry lej z grubego płótna, zaopatrzony u dołu w drewnianą obręcz, u której na drutach zawieszony jest blaszany krążek, przeznaczony do palenia szczyp (ryc. 7). W innych, rzadszych wypaclikach kaptur ma formę wydłużonej kapy, u podstawy której na drutach lub drewnianych listwach przytwierdzona jest kwadratowa, również drewniana podstawka z glinianą polepą lub blaszana (ryc. 8). Urządzenie to zawieszane bywało przy ścianie i nawiązuj€ do palenia szczyp na polepie pieca. Świeca ki z k'apą w formie co dopiero opisanej i kwadratowej podstawie do palenia szczyp, lecz ,związane ściśle z piecem, występowały w okolicach Tarnobrzega. Notuje je w swej pracy o chacie wiejskiej z tamtych okolic St. Bąk, podając również rysuneik pieca z takim świecakiem 3. Świecaki wiszące są u Lasowiaków zjawiskiem późniejszym, niż ich formy stojące, omawiane poniżej. Najdłużej używanymi były typy świecaków, przedst'a,wione na rysunJkach od 9-16. Występowały one w zasadzie na całym obszarze wideł Wisły i Sanu. Prosta konstrukcja, możliwość 'łatwego przesuwania lub przenoszenia w razie potrzeby, z'apewniły im dużą powszechność. Składały się one z drewnianego słupka lub metalowego pręta a około 80 do 90 cm wysokości, osadzonego w drewnianym klocku lub zaopatrzonego w rozwidloną w. trójnóg stanowiący żelazną podstawę 4. Górne zakończenie słupka lub :prętu tworzył tzw. świtnik, to jest wycięcie lub rozwidlony blaszany albo żelazny uchwyt, służący do zatyk'ania płonącego łuczywa. Bardziej prymitywne świecaki omawianego tu typu, wykonywane były z jednolitego kawałka drewna (ryc. 9, 10). Do najczęściej występujących należą typy widoczne na rysunkach 12-14. Świecaki całkowicie żelazne w r'odzaju widocznego na rysunku 15 należały do wypadków rzadkich i używane były w domach zamożnych gospodarzy lub choćby kowali (Gwizdów). W niektórych wypadkach, głównie ze względów bezpieczeństwa, a częściowo i z uwagi na porządek, popiół i węgiel z plonącego 'łuczywa opadał do podstawionych specjalnie naczyń (st03rego garnka, żelaźniaka lub miski, ryc. 14). Omawiane świecaki zaczynały wychodzić z użycia w latach osiemo St. Bąk, Chata wiejska, op. cit., s. 49, ryc. 120. oświetlenie wnętrz w dawnych domach, J, Sto Bystroń (Dzieje obyczaj(Jlv w dawnej Polsce, t. I, Warszawa 1960, s. 415) przytacza opis sposobów oświetlenia \V okolicach Lublina z XVII w. (powolując się na Werduma). Ponieważ opis ten przypomina lasowiackie świecaki słupkowe, warto go przytoczyć: "...nie znają chłopi po wsiach i mieszczanie w mniejszych miastach świec lub lamp, lecz w więkSZ€j części domów stoi w izbie pal, na nim znajduje się przytwierdzone li góry płaskie żelazo, l~tóre służy za małe ognisko. Na nie kładzie się suche trzaski ze sośniny, zapalają je i oświetlają tym sposobem izbę, lecz zarazem wywołują nieznośny 4 Omawiając dym", �230 JOZEF FURDYNA .dziesiątych, Ikiedy to rozpowszechniły się kaganki, znane zresztą sporadycznie i wcześniej, jcJk również wchodzące wówczas w użycie lampy naftowe. Świecenie 'łuczywem pochłaniało dużo czasu i wymagało ciągłego dozoru i uwagi. Mimo iż zatrudniano do tego pr.zewa~nie dzieci (na zmianę) było to jednak męczące. W czasie wesel do pilnowania świecaków wynajmowano czasem za opłatą jakiegoś starszego człowieka, który wchodził na piec i stamtąd ,oświetla:! izbę (Wólka Grodziska). Użycie kaganków (saganki, gaganki i żydki) było wygodniejsze (ryc. 17). Najintensywniej występują one w końcu XIX w. la dotrwały do I wojny światowej. Były to niewielkie gHniane, szklane lub blaszane naczynia, wypełnione 'łojem bydlęcym, oleJem, a w końcu XIX wieku również naftą, czyli tzw. gajsem (okolice Mielca). Knoty kaganków sprządzane były z kawałków bawełnianych lub lnianych szmatek. Ponieważ nafta była droga, by oszczędzić tego paliwa, niektórzy dodawali do niej zwykle nieco oleju (Wola Zarczyclka). Sporadycznie, jako paliwa używano roztopionego masŁa, zrobionego z pierwszego udoju po wycieleniu się krowy. Kaganek z masłem wypalano przed św. obrazem "z nabożeństwa i z wdzięcznością" (Grochowe). Po I wojnie światowej kaganków używano jeszcze tu i ówdzie głównie do oświetlenia kąta ze św. figurką lub obrazem Matki Boskiej w miesiąoach, poświęconych Jej czci. Pierwsze lampy naftowe tzw. gajsówki lub knotki, zakupywali przede wszystkim rzemieślnicy, pracujący wiecz<Jrami (np. szewcy, stolarze itp.). Lampy zaopakzone w blaszany pojemnik na naftę, dawa'ły już więcej świa:tła, 'było ono bardziej staibi1ne i mogło być regulowane. Szkła do lamp kupować zaczęto już od począ1Jku bieżącego wieku. Jednocześnie pojawi:ły się sZlkl'ane pojemniki na naftę, a ,cała lampa ujęta została w uchwyt z drutu na Iktórym zawieszano ją na środku powały lub na śdanie obolkoikna. Często stawiano j.e też na kapie pieca (ryc. 18). W okresie międzywojennym występują już lampy naftowe różnego typu z kloszami, lusterkami itp., używane często również po ostatniej wojnie. Ich zanik wiąże się z wprowadzeniem światła elektrycznego, co w większości wsi lasowiackich nastąpiło w ciągu ostatnich kn:kunastu lat. Z oświetleniem pomieszczeń gospodarczych, częściowo mieszkalnych, wiąże się ręczna latarnia. Latarnie domowej roboty przedstawiane przy-o kładowo na rysunikach 18 a-d są 'rodzajem oszklonych skrzynek o trójkątnej lub kwadratowej podstawie, zaopatrzonych górą w płaskie lub daszlkow,ate n:akryde z otworkami, aLbo z jednym otworem zasłoniętym blaszanym !kapturkiem. Do naroży lataćt"lniill góry przytwierdzone są druty, przechodzące następnie w uchwyt. Na podstawce wewnątrz urządzenia stawiało się świeczkę, kaganek lub gajsówkę. Opisane latarnie wy- �Urzqdzenia do oświetlania wnętrz u Lasowiak6w 231 stępowały u Lasowiaków sporadycznie jeszcze po I wOJnIe światowej. Fabrycznych latarni blaszanych używano powszechnie do ostatnich ikilku lat. Obecnie w związku z elektryc:wym oświetleniem obór, szybko zanikają· JOZEF FURDYNA DEVICES FOR INDOOR LIGHTING IN LASOVIAN LODGINGS IN THE LAST CENTURY Indoor lighting in Lasovian lodgings nearly to the end of the XIX-th century has been limited to burning resinous chips, set up in stove lits, laid down on the loam of stove stocks or at least have been put on so called "świtniki", that is a kind of home-made "candlestick". The last one has been placed on earth, hung up at ceilings or at walls. The "candlestick" had very often special cowls, hanging above the hearth to puff away the fume from above the burning resinous over the ceiling of the accommodation. The cowls sometime have been straight wooden pipes (like chimney pots), hollowed out in trunks or made from parts, linen sacks daubed with clay etc. "Candlestioks" placed on earth oonsistedof a stand with a fastener inside (wooden or iron made) - fire dog - for the resinous, and the hanging one consisted of a stand, a kind of plate, to put on it resinouses, and just as the first ones of the cowl. From the end of the XIX-th century came to existence among the Lasavians lamps filled with tallow, oil, sometimes with butter or petroleum. Instead of lamps during world war I very often have been used oil lamps machine·-made. that is so called "gajsówki'·. Formerly the Lasavians kept fire in ash, used £01' fire making tinder and flint and with safty matches acquainted in the very end of the XIX-th century. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a21f435a90957896c5b6cec5a894b4a5.pdf eef61a03294f757f54713c5879f4adfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource zdobnictwo ludowe wnętrze mieszkalne - zdobnictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4259 Title A name given to the resource Zdobnictwo wnętrz w chalupach wiejskich na terenie wideł Wisły i dolnego Sanu/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.131-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Furdyna, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Józef Furdyna Z D O B N I C T W O WNĘTRZ WIEJSKICH N A TERENIE WIDEŁ WISŁY I D O L N E G O Zdobnictwo w c h a ł u p a c h wiejskich północnej części w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego, zamieszkałej przez etnogra­ ficzną g r u p ę L a s o w i a k ó w , datuje się od czasu, kiedy d y m zaczerniający ściany, sufity i s p r z ę t y zaczął z izby znikać, co n a s t ą p i ł o w zasadzie dopiero w 2 p o ł . X I X w. wraz z wprowadzeniem k o m i n ó w i zanikiem izb k u r n y c h . Prze­ m i a n y te szły w parze z ogólnym choć powolnym wzrostem dbałości o higienę i e s t e t y k ę wnętrz, a, zapowiedzią przemian był r o z p o w s z e c h n i a j ą c y się. zwyczaj bielenia ścian wapnem. Ściany w c h a ł u p a c h k u r n y c h pozostały w stanie suro­ w y m , a t y l k o szpary m i ę d z y belkami ubijano mchem, aby nie było „ c u g u " . Zacierano je również gliną najczęściej z d o m i e s z k ą plew, drobno ciętej żytniej słomy lub piasku ( K o m o r ó w , Ł ę t o w n i ą , Grochowo). Równolegle z zanikiem k a r n o ś c i chat, ściany wyprawiano coraz staranniej, d ą ż ą c do wyrównania, ich powierzchni. 1 Barwne ni а 1 o w а n i e ś с i а u w pomieszczeniach mieszkalnych nie było nigdy i:a omawianym obszarze ani powszechne ani bogate. Jeśli stosowano je t u i ówdzie, zwłaszcza pod koniec, okresu międzywojennego i po I I woj­ nie ś w i a t o w e j , to w ograniczonym zakresie. Podczas b a d a ń terenowych prowadzonych w 1949 r. przez Pracownio Badania Sztuki Ludowej IS P A N w o k o l i ­ cach Tarnobrzega, zanotowano malowanie ścian (na wa­ piennym podkładzie) w pasy analogiczne do m a l o w a n y c ł i na z e w n ę t r z n y c h ś c i a n a c h b u d y n k ó w (Jadachy) . Malowanie takie wiązało się z t e c h n i k ą bielenia. Do wapna dodawano odpowiedni kolor, a dla podniesienia siły spoiwa wapien­ nego dolewano niekiedy mleka, co powodowało wytwarzanie się pewnego rodzaju kazeiny wapiennej. 2 W n i e k t ó r y c h wsiach północnej części wideł W i s ł y i Sanu po 1945 r. (np. w okolicach Mielca), sporadycznie w KolbuKzowskiom i Leżajskiem, do malarskiego zdobienia ścian u ż y w a n o wzorów patronowych (Jadachy, Mokrzys'zów, T u s z ó w Nar., Chorzelów, Giedlarowa). Patrony wy­ konywano p o c z ą t k o w o we w ł a s n y m zakresie (pożyczając jo sobie wzajemnie), obecnie częściej nabywa się je w miastach. W malowaniu przy użyciu p a t r o n ó w i ich wykonywaniu wyspecjalizowały się w Jadachach dwie kobiety, Bronisła­ wa Kosior i Janina Ordon- , k t ó r e k o m p o n o w a ł y patrony „ d o zastosowania na cztery k o l o r y " . Do ich wykonania u ż y w a ł y t e k t u r y nasyconej tłuszczem. M o t y w a m i b y ł y głównie k w i a t y . Obydwie kobiety m a l o w a ł y też wzory kwia­ towe; od ręki. Ordon wycinała ponadto k w i a t y z papieru i o d r j s o w y w a ł a je ołówkiem na ścianie, wypełniając n a s t ę p ­ nie k o n t u r kolorem, przygotowanym przez rozrobienie farby mlekiem. Podobnie p o s t ę p u j e się i w n i e k t ó r y c h wsiach oko­ licy Kolbuszowej i L e ż a j s k a (Łętownią, Siedlanka, Majdan. Cmolas). M o t y w y k w i a t ó w , p t a k ó w i liści komponowano są w u k ł a d a c h pasowych (fryzy poziome w g ó r n y c h partiach ścian, obramienia okien i drzwi, czasem obrazów) symetrycz­ nie i ośrodkowo, sporadycznie w asymetrii (np. m o t y w win­ nego grona i łiści). 1 W okolicach Mielca, a częściowo i wzdłuż zachodniej granicy puszczy, rzadziej natomiast w części południowej i południowo-wschodniej terenu, w okresie I I wojny świa­ towej i bezpośrednio po niej malowano izby — a czasem kuchnie i sienie — w duże, zwykle różowe lub czerwone k w i a t y z zielonymi liśćmi. K a t a r z y n a K l i m e k z Brzozy K r ó ­ SANU lewskiej utrzymuje, że „ m a r z e n i o m jest r ó w n i u t k o wypra­ wić ściany, wygipsować jc i m a l o w a ć w piękne wzory, albo w k w i a t y jak maki, b ł a w a t y albo r ó ż e " . Elementy zdobnicze rozmieszczano b y ł y w u k ł a d a c h dekoracyjnych w r ó w n y c h od siebie o d s t ę p a c h . Do wykonania zdobin u ż y w a n o też czasem pędzla z p r o ś n t a n k i , wyciskając n i m (również wiech­ ciem ze słomy czy s z m a t ą ) koliste lub nieregularne różowo albo czerwone plamy ( „ p a c k i " ) (ił. 1). W a ł k a do malowania ścian, powszechnie obecnie sto­ sowanego na c a ł y m omawianym obszarze i poza n i m , za­ częto u ż y w a ć w latach pięćdziesiątych. Obecnie w n i e k t ó ­ rych okolicach zaczyna on j u ż powoli wychodzić z mody, a na jego miejsce wprowadza się bardziej nowoczesno spo­ soby wzorowano na stosowanych w miastach. Ściany „ p o d w a ł e k " nie b y ł y zazwyczaj bielone, a ma­ lowano je w jasnym kolorze, najczęściej niebieskim, zielo­ n y m i r ó ż o w y m , rzadziej ż ó ł t y m . Te właśnie kolory w moc­ niejszym nieco n a t ę ż e n i u zaczyna się stosować obecnie (ale już bez użycia w a ł k a ) , w p r o w a d z a j ą c natomiast wzorowane na w n ę t r z a c h mieszczańskich podziały kreskowe, rozłożone równomiernie elementy geometryzująco i t p . B i a ł a płasz­ czyzna sufitu (w północnej części terenu spotyka się sufity pozostawione w stanie surowym) oddzielona jest od śeian j e d n y m lub kilkoma ciemnymi, w ą s k i m i paskami. Poza częściej bielonymi kuchniami, j a k też sieniami, zamiast wapna zaczyna się stopniowo u ż y w a ć kredy zwią­ zanej spoiwem klejowym. Z a n i k a ć zaczynają toż pędzle p r o ś n i a n k o w c a jednocześnie, choć jeszcze n i e c z ę s t o — d o malowania nowych w n ę t r z zatrudnia się w y k o n a w c ó w upra­ wiających t ę p r a c ę zawodowo. W p o r ó w n a n i u z n i e k t ó r y m i terenami środkowej Rzeszowszczyzny, z Lubelskiem czy głównie Krakowskiem, malowanie w n ę t r z u L a s o w i a k ó w jest ubogie. Jednymi z pierwszych dekoracyjnych e l e m e n t ó w naściennych izb lasowickich b y ł y przedmioty, k t ó r e pełniły przodo wszystkim funkcje kultowe lub m i a ł y znaczenie dewocyjne j a k : k r z y ż e , kropiolnice, obrazy i figurki. W okresie kiedy c h a ł u p y kurne b y ł y u Laso­ w i a k ó w powszechne, przedmioty k u l t u pojawiały się we w n ę t r z a c h rzadko. W e d ł u g opinii i n f o r m a t o r ó w „nie b y ł o godnego miejsca na takie świętości" (Franciszka Kosiorowska z Komorowa). Pod koniec jednak X I X w „ j a k m ó w i informator J ó z e f Paluch z Tarnobrzega — P i a s k ó w , „nie mogło b y ć j u ż krześcijanina, by siodzioł w chałupie bez pasyjki". P o c z ą t k o w o b y ł y to s k r z y ż o w a n e i zbite po prostu dwie drewniane l i ­ stewki pozbawiono jednak często t z w . wizerunku (pasji). K r z y ż y k zawieszony b y ł l u b p r z y b i t y nad oknem ściany szczytowej lub rzadziej, miejscem do spania. Miejsce nad oknom zachowało ten przywilej do dziś, choć poza t y m k r z y ż e wiesza się w izbie nad drzwiami wejściowymi a nie­ kiedy stawia na stole, lub wśród figurek i o b r a z k ó w na „ o ł t a r z y k u " , k t ó r y w n i e k t ó r y c h domach umieszczany jest w j e d n y m z k ą t ó w izby przy ścianie szczytowej. K r z y ż e stawiane, zaopatrzone są w podstawki i podobnie j a k wie­ szane mniej więcej od okresu I wojny światowej m a j ą me­ talowo pasje zakupywane najczęściej na odpustach. W y 131 �sokość k r z y ż y nie przekracza 35 cm. Podstawki m a j ą k s z t a ł t k w a d r a t u lub koła. Ta ostatnia forma z w i ą z a n a jest z mod­ n y m i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , a posiadanymi najczę­ ściej przez bogatych — k r z y ż a m i toczonymi. Obecnie krzyże kupuje się w odpustowych kramach. Do wykonania ich uży­ wa się często poza drewnem — szkła oraz srebrnej lub złotej, podbarwionej folii. Chociaż krzyże były wo w n ę t r z a c h elementem niezbęd­ n y m , to jednak w p o r ó w n a n i u ze ś w i ę t y m i obrazami — marginesowym. Nie zdobiono ich toż kwiatami. I n n y m elementem dekoracji w n ę t r z a b y ł y k r o p i c l n i c e na w o d ę święconą. W y s t ę p o w a ł y one od dawna a w k a ż d y m razie na pewno w 2. pol. X I X w. Nie wszystkie jednak domy b y ł y w nie zaopatrzone, ponieważ „nie było takiego nakazu" (Wola Zarczycka). Największe nasilenie ich w y s t ę p o w a n i a przypada na koniec X I X i p o c z ą t e k X X w., a t r w a w zasadzie do k o ń c a I I wojny ś w i a t o w e j . Obecnie obserwuje się stopniowy zanik tej t r a d y c j i . Kropielnice zawieszano zazwyczaj w izbie przy drzwiach wejściowych. Można też było je s p o t k a ć nad drzwiami. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m częściej niż w izbie umieszczano jo przy drzwiach w kuchni, gdzie k o n c e n t r o w a ł o się życie codzienno m i e s z k a ń c ó w . W o d ą święconą z kropielnicy żegnano się dawniej przy k a ż d y m wyjściu z domu, a potem t y l k o przy wyjściu wiosną do prac polowych, na odpusty, pielgrzymki czy w ogóle w dalszą drogę. Czynili to również przy wejściu rzadko p r z y c h o d z ą c y bardziej pobożni goście. Obecnie daw­ nych zwyczajów przestrzegają t y l k o ludzie starsi, bardziej związani z t r a d y c j ą . Kropielnice zakupywano na odpustach, najczęściej gli­ niane, fajansowe, blaszane i odlewane metalowe. Składają się one z małego pojemnika na w o d ę i u c h w y t u służącego do zawieszania. Powierzchnia u c h w y t ó w i zewnętrzne części po­ l l . 1. Piec. Malowała Aniela Komoda (1. 60). Wielowieś pow. Tarnobrzeg. I I . 2. W n ę t r z e izby. W ł . Jan Haliniak, Wierzawico, pow., Leżajsk.11. 3. W n ę t r z e . Pantalowicc. pow. Przeworsk. i 132 j e m n i k ó w , b y w a j ą zwykle zdobione płasko l u b w y p u k ł e kwiatami, serduszkami czy k r z y ż y k a m i . Jak j u ż zanotowano w y ż e j , w c h a ł u p a c h k u r n y c h nie wieszano w zasadzie ż a d n y c h o b r a z ó w . W wypadkach sporadycznych (np. w W o l i Zarczyckiej) kiedy to miało miejsce — ograniczano się do jednego lub d w u egzemplarzy wieszanych w izbie na ścianie frontowej z oknem, mniej więcej w połowie wysokości. Rozpowszechnianie się obrazów świętych nasila się w k o ń c u X I X w. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą w każdej niemal izbie znajdowało się co najmniej k i l k a obrazów, nierzadko nawet — ponad dziesięć. Obrazy wieszano wówczas pod p u ł a p e m w j e d n y m rzędzie, zwykle na ścianie przeciwległej do wejścia. Umocowywano je przy pomocy listew przybija­ nych na ścianie i powale, tak, że b y ł y odchylone górą nieco do w n ę t r z a izby czyli ,,z p o c h y ł a " (Woła Zarczycka); ( i l . 2). Gdy zabrakło miejsca na ścianie szczytowej, zawieszano je również na przyległej ścianie z oknem i takie u k ł a d y są spo­ tykane najczęściej. N a ścianie bezokiennej zawieszano zwy­ kle obrazki niżej nad łóżkiem, w układzie dowolnym, na­ tomiast wieszanie szeregowe na ścianie bezokiennej spoty­ kane było rzadko, w domach z a m o ż n y c h . Pod koniec okresu międzywojennego w ekspozycji obra­ zów zaznacza się tendencja do u k ł a d ó w bardziej rozproszo­ nych. D w a główne i największe obrazy zajmują miejsca nad zagłówkami łóżek ustawionych wówczas w rogach, równo­ legle do siebie, wzdłuż dłuższych ścian domu. Po bokach t y c h obrazów rozmieszczano mniejsze, zachowując zasadę symetrii, jeśli ilość i w y m i a r y obrazów na to pozwalały ( i l . 3). Tradycyjne u k ł a d y szeregowe zachowały się dziś rzadko, częściej spotyka się u k ł a d y rozproszone, w k t ó r y c h gusty indywidualno dochodzą bardziej do głosu. W izbach now­ szych spotyka się zaledwie k i l k a obrazów. Coraz bardziej zaznacza się dążność do skoncentrowania uwagi na j e d n y m reprezentacyjnym obrazie, zawieszanym nad zestawionymi razem dwoma łóżkami. Obraz t a k i z reguły większych roz- �m i a r ó w ma k s z t a ł t leżącego p r o s t o k ą t a i przedstawia za­ zwyczaj Św. R o d z i n ę , Chrystusa w ogrodzie Oliwnym, Chrystusa w łodzi, O s t a t n i ą Wieczerzę czy Św. M a g d a l e n ę . Pod n i m wiszą zazwyczaj mniejsze obrazki p a m i ą t k o w e , również treści religijnej. W pokojach reprezentacyjnych umieszcza się t y l k o jeden lub dwa obrazy, w t y m przypadku jeden jest zawsze religijny, drugi natomiast przeważnie o tematyco świeckiej. Pierwszy wisi nad tapczanem lub leżanką, drugi — na wolnej przestrzeni ściany bocznej. W kuchniach p o c z ą t k o w o nie wieszało się o b r a z ó w . N a d oknem umieszczano niekiedy t y l k o k r z y ż y k . Obrazy w p r o w a d z a ć zaczęto do kuchni dopiero po I wojnie świato­ wej, kiedy pomieszczenia te zyskały bardziej na znaczeniu funkcjonalnym w związku ze wzrostem reprezentacyjnego znaczenia izby. W t e d y wieszano obrazy na ścianie przeciw­ ległej do pieca oraz na ścianie z oknem, często w układzie szeregowym, co zachowało się t a m dłużej aniżeli w izbach. O unowocześnienie kuchni dbano bowiem o wiele mniej niż izb reprezentacyjnych i dopiero ostatnio zmienia się wypo­ sażenie kuchni. Ale wówczas, nawet w n o w y m budownictwie s p o t y k a ł o się t a m jeden lub dwa obrazki. Wszystkie obrazy znajdujące się we w n ę t r z a c h mie­ szkalnych, aż do k o ń c a okresu międzywojennego, związane b y ł y z p o s t a c i ą M a t k i Boskiej, Chrystusa i Świętych. Są t o : M a t k a Boska Dzikowska, Leżajska (Objawienie), K a r m i ą c a , Szkaplerzna, Seroe M a t k i Boskiej, M a t k a Boska R ó ż a ń c o w a , U k r z y ż o w a n i e Chrystusa, Salwator Mundi, Serce Pana Je­ zusa, Chrystus przy słupie, Św. P a w e ł , św. Piotr, św. Józef (opiekun rodzin), Św. A n t o n i Padewski (od zguby), obrazy p r z e d s t a w i a j ą c e p a t r o n ó w parafii, św. Teresa, św. Stanisław Kostka, św. Jerzy, św. Barbara (chroniąca od piorunów), św. A n n a (pomagająca kojarzeniu się m a ł ż e ń s t w ) , św. K a tarzyna, Św. Izydor i t p . W n i e k t ó r y c h przypadkach zdarzało się, że w mieszkaniu znajdowało się k i l k a obrazów tej samej treści. D o t y c z y ł o to zwłaszcza obrazów i scen z w i ą z a n y c h z M a t k ą B o s k ą , w mniejszym stopniu Chrystusa. Posiadanie licznych obrazów było zarówno wyrazem pobożności, j a k też świadectwem odbytych pielgrzymek na odpusty i do miejsc słynących cudami. Ranga j a k ą m i a ł y obrazy święte nie s t w a r z a ł a korzystnych w a r u n k ó w dla roz­ woju świeckiej t e m a t y k i . O b r a z ó w świeckich jest więc m a ł o . Prócz w idoków wycinanych głównie z czasopism należy t u zaliczyć różnego rodzaju fotografie rodzinne i okolicznościo­ we ( p a m i ą t k i z wojska, ze ślubu, ze szkoły, uroczystości re­ ligijnych, s t r a ż y pożarnej itp.) oraz k a r t y świąteczne. Foto­ grafie oprawiane są zazwyczaj w r a m k i i zawieszane pod ś w i ę t y m i obrazami, głównie na ścianie frontowej. K a r t y p r z y s y ł a n e przez krewnych i znajomych na święta, w k ł a d a się w ramy obrazów religijnych, a po uzbieraniu większej ich ilości, nakleja się często pasami lub w półkola na arkuszu papieru i zawiesza w izbie lub w kuchni nad łóżkiem, stolikiem nocnym lub obok okna. Zwyczaj t a k i powszechny w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , obecnie p r a k t y k o w a n y jest rzadko. r W obrazy zaopatrywano się przede wszystkim na od­ pustach, jarmarkach za p o ś r e d n i c t w e m proboszczów i wę­ drownych sprzedawców, na religijnych pielgrzymkach, w związku z domowymi uroczystościami K o m u n i i Św., chrztu i t p . Obrazy miejscowej produkcji wiejskiej należą do rzad­ kości. Informator Franciszek Z y g m u n t z Brzozy K r ó l e w ­ skiej utrzymuje, iż „ t y l k o fabryczne obrazy są dobrze odro­ bione i święci są do siebie podobni", natomiast — ,,jak się t r a f i miejscowy to dużo rzecy t a m się nie z g a d z a " . W e d ł u g Ada­ ma Brzuzana z Giedlarowej — „ p o n i e k t ó r y m miejscowym u d a j ą się t y l k o świeckie malunki, do świętości się nie nada­ j ą " , przy czym m ó w i ą c o obrazach świeckich, informator ma na myśli malowane makaty na papierze i na płótnie. Malarze p r o d u k u j ą c y obrazy zawodowo nie sygnowali ich. Ambicje autorskie b y ł y i m w zasadzie obce. W y j ą t k o w o swe prace p o d p i s y w a ł na odwrociu niejaki Xawer Stankie­ wicz z Leżajska, d o d a j ą c niekiedy d a t ę w y k o n a n i a . 4 �W znanych i i L a s o w i a k ó w obrazach spotyka się w za­ sadzie dwa gatunki podobrazia, p ł ó t n o i papier. N a płótnie obrazy malowane są zwykle olejno z p o d k ł a d e m lub bez p o d k ł a d u gruntowego. Częściej spotykano są obrazy ma­ lowano na gruncie i r e p r e z e n t u j ą one przeważnie p r o d u k c j ę rzemieślniczą (obrazy nabywane na odpustach i od wędro­ wnych s p r z e d a w c ó w ) . Obraz)' bez gruntu są zwykle rodzajem makat, a większe obrazy na papierze głównie z okresu mię­ dzywojennego, jak np. Serce M a t k i Boskiej i Pana Jezusa, Chrystus w Ogrójcu, Chrystus w lodzi. św. Rodzina, św. Mag­ dalena, większość wizerunków M a t k i Boskiej i t p . są oleo­ d r u k a m i . Spotyka, się też dość często podbarwiane fotogra­ fio czarno-białe, a czasem, bardzo rzadko obrazki wyko­ nane na papierze akwarelami, kredkami lub kolorowymi o ł ó w k a m i ( i l . 4). W 1948 r. mieszkaniec W o l i Zarczyckiej Franciszek Gap, odnalazł na strychu swego domu dwustron­ ny klocek drzeworytniczy i p r z e k a z a ł go do muzeum w Rze­ szowie (nr inwent. 1150 ). W y k o n a n y on został dwustronnie na desco gruszkowej i j a k sugeruje Franciszek K o t u l a , b y ć m o ż e w y k o n a ł go k t o ś z p r z o d k ó w Gapy. Sugestia ta wy­ daje się m a ł o prawdopodobna z a r ó w n o z braku odpowied­ nich d o w o d ó w , j a k też samego charakteru rysunku aposto­ łów św. Piotra z jednej strony klocka i św. P a w ł a z drugiej Wskazuje on na r ę k ę zawodowego wykonawcy. D r u g i leca jednostronny klocek odkryto znów przed kilkoma laty w Giodlarowej. I on znajduje się również w Muzeum w Rze­ szowie . Bez względu jodnak na pochodzenie klocków, sam fakt ich obecności w c h a ł u p a c h wiejskich świadczy, że b y ł y również i o d b i t k i graficzne wo wnętrzach d o m ó w lasowiackich. 5 6 Obrazów olejnych malowanych na płótnie jest m a ł o . Obecnie znajduje się je rzadko, ponieważ są drogie, a staw uległy najczęściej zniszczeniu. Oleodruki lub barwiono foto­ grafie są efektowne i tanie, dlatego też c h ę t n i e są nabywane i one głównie s t a n o w i ą ozdobę m i e s z k a ń . Wszystkie obrazy religijne w przeciwieństwie do świec­ k i c h , zaopatrzono są w r a m y . Większość zachowanych star­ szych ram ma formy proste. Są ono bejcowano lub malowano olejno w kolorze b r ą z o w y m . Część z nich nabywano wraz z obrazami, część — wykonywali na zamówienie miejscowi stolarze. Te ostatnie są bardziej interesujące. Po I wojnie światowej modne były ramy wąskie z n a r o ż n i k a m i złożo­ n y m i na węgielki z pozostawieniem w y s t a j ą c y c h k o ń c ó w (przy m a ł y c h wymiarach ram). Szerokie ramy nieznacznie profilowane oraz ramy w zasadzie płaskie, przeznaczano do obrazów większych. Ceniono b y ł y zawszo ramy posiadające bogatszy profil i ramy z d e k o r a c j ą snycerską, spotykano rzadziej, ponieważ ich koszt przekraczał możliwości nabyw­ cze biednych, a bogatsi nawot jeśli chcieli je mieć, nie zawsze mogli jo n a b y ć z b r a k u w y k o n a w c ó w . I I . 4. Serce Jezusa, ołówek, papier. W y k . K . S t ę p i e ń . Brzoza K r ó l e w s k a , ролу. Kolbuszowa. I I . 5. Fragment w n ę t r z a . Brzoza K r ó l . Świerkowe lub jodłowe g a ł ą z k i c h o i n y czyli „ r ó z g i " (Brzoza K r ó l . ) , „ j e d l i n a " (Siodlanka) lub „łazibrzuc h y " (Grochowe), u ż y w a n o do strojenia obrazów zwykło na Święta Wielkanocne, rzadziej na Gody i w okresie uroczys­ tości weselnych. Gałązki w k ł a d a n o za ramy obrazów lub przybijano je w o k ó w nich a często i p o m i ę d z y n i m i , krzyżu­ j ą c dwie lub trzy razom. Na wesele choiną otaczano również drzwi i okna. Sztuczno kwiaty były najczęściej stosowane; do ozdoby obrazów. W y k o n y w a n o jo zwykle z papieru i ko­ lorowej, gufrowanej b i b u ł y . Gałązki, do k t ó r y c h przymoco­ wano b y ł y k w i a t y , wykonywane są z cienkich p a t y c z k ó w owijanych zieloną b i b u ł ą . Do gałązek przymocowuje się również zielono l i s t k i wykonane z bardziej sztywnego pa­ pieru. Najczęściej spotykanym rodzajem k w i a t ó w są róże, chryzantemy i rumian. B y w a j ą toż k w i a t y nie, m a j ą c e od­ p o w i e d n i k ó w w naturze. Część ram w y k o n y w a l i bardziej uzdolnieni rzeźbiarsko rzemieślnicy wiejscy, jak np. Wincenty Buras z Miechociua czy Jan Winiarz z Tuszowa Nar. R a m y dekoracyjne, wyko­ nywane przez rzemieślników wiejskich, zdobione były geo­ metrycznie nacięciami na obrzeżach, dodatkowymi listew­ k a m i , a czasem m o t y w a m i r o ś l i n n y m i wycinanymi w płasskiej desce. Zakupywane obecnie obrazy zaopatrzone są zazwyczaj w ramy pozłacano, k t ó r e należą do najbardziej pożądanych. K w i a t y przypina się, na ramach i obok nich pod obra­ zami w u k ł a d a c h półkolistych, dokoła obrazów, na n a r o ż a c h , ponad ramami i t p . (Tabl. I , ryc. 1 - 4 , 6—13, 15, Ki oraz i l . 5). Do oprawy obrazów należało zwykle ich oszklenie. Ceniono je sobie, ponieważ bez niego powierzchnia obrazu szybko się niszczyła i treść s t a w a ł a się nieczytelna, a p r ó b y zmywania b r u d u i zanieczyszczeń p o w o d o w a ł y zmoczenie papieru, jego pleśnienie i niszczenie nadruku. Wszystkie większe i bardziej cenione obrazy religijno ozdabiano często g a ł ą z k a m i choiny, sztucznymi k w i a t a m i , firankami i ł a ń c u c h a m i z bibuły i słomy, gwiazdkami oraz bukietami naklejonymi lub p r z y b i j a n y m i wokół obrazów do ściany. Firanki wykorzystywano do dekoracji obrazów wykonywane są z cienkiego białego papieru, a najczęściej z b i b u ł y różowej, żółtej lub jasnoniebieskiej. Sposoby uło­ żenia firanek są bardzo r ó ż n e : przykleja się je do górnej listwy г а ш у związując w s t ą ż k ą w połowie ich długości (rów­ nej zwykle wysokości obrazu — Siedlanka, Niwiska, L i p ­ nica), zasłania się n i m i całą ramę, i wtedy środkowo boki f i ­ r a n k i wycinane są w dekoracyjno ząbki (Worynia, Miętna, Tuszów, Wola Rusinowska — Tabl. I , r y c . l — 4 , 8, 17), przypina się f i r a n k i t y l k o w dolnej części ramy lub umiesz- Ш �cza k r ó t k i e firaneczki w części dolnej i górnej razem i t p . W punkcie! rozchodzenia się d w ó c h części firanek u góry, na n a r o ż n i k a c h ram i obrazów, przyczepia się często sztuczne k w i a t y . Firaneczki otaczające obrazy dokoła u k ł a d a n e lub wycinane są tak, że zasłaniając rogi obrazu, pozostawiają w ś r o d k u p r z e s t r z e ń r o m b o i d a l n ą (Lipnica), owal (Lipnica, J a ś l a n y , Brzoza K r ó l e w s k a , Tuszów Nar.), kwadrat albo p r o s t o k ą t (Tabl. I ) . Po bokach firanek b y w a ł y czasem przy­ klejone do ścian t a k ż e wycinane z papieru listki, kwiatki lub gwiazdki (Miechocin, Wola Kusinowska). Do wykona­ nia t y c h ozdób u ż y w a n o zazwyczaj papieru glansowanego. Dekorowanie obrazów łańcuchami z b i b u ł y , b i b u ł y i sło­ m y , lub zwijanymi w s t ą ż k a m i , polega na otaczaniu ram o b r a z k ó w t y m i ozdobami, zawioszaniu ich pod obrazkami w formie girland (Miętna, Miechocin, K o m o r ó w , Brzoza K r ó l . ) , upinaniu dekoracyjnie obok ram (Łętownią, Wola Zarczycka, Gwizdów) albo podwieszaniu ich festonowo pod kilkoma obrazkami łącznie (Tabl. I , ryo. 8, 9, 10). W ś r ó d obrazów religijnych najwięcej s t a r a ń poświęca się obrazom M a t k i Boskiej w miesiącach poświęconych Jej czci. Inne obrazy dekoruje się przed większymi świętami lub w okresie dorocznych p o r z ą d k ó w domowych. Dekoracja obrazów nic jest zjawiskiem powszechnym. Ogranicza się zazwyczaj do domów, w k t ó r y c h znajdują się dziewczęta, bo one; się najczęściej t y m zajmują. Z n a j d u j ą c e się w wyposażeniu w n ę t r z f i g u г к i stoją głównie w tzw. „ ś w i ę t y m k ą c i e " (Brzózka Król., Tuszów N a r . ) . Umieszczane na półeczkach, stoliczkach lub nocnych szafkach albo w j e d n y m z rogów izby czyli „ w i n k l u " (Brzoza K r ó l . ) , naprzeciw wejścia do niej. Poza t y m figurki stawia się niekiedy na półeczkach przybijanych obok okna ściany szczj'towej albo ponad n i m (Wola Zarczycka, Ł ę t o w n i ą , T r z ę s ó w k a ) . Tradycja wykorzystania do celów kultowo7 I I . (5. W n ę t r z e izby. W ł . Wawrzyniec Nowak. Dzikowiec, pow. Kolbuszowa dowocyjnych „świętego k ą t a " rozwinęła się u L a s k o w i a k ó w na p o c z ą t k u dwudziestolecia międzywojennego (Łętownią, Brzoza K r ó l e w s k a , Gwizdów, K o m o r ó w , T u s z ó w Nar.) i p r z e j ę t a została pod w p ł y w e m miejskim, a częściowo i koś­ cielnym. Do najczęściej spotykanych w izbach należą f i g u r k i M a t k i Boskiej, w y s t ę p u j ą c e czasem i po k i l k a razem. N a drugim miejscu jest św. A n t o n i Padewski, potem Anioł Stróż, rzadziej natomiast św. Józef, Św. Barbara czy Św. St. Kostka. Obok figurek religijnych stawia się często na szaf­ kach lub stolikach t a k ż e i figurki świeckie, zazwyczaj gipso­ we: bociany, łabędzie, psy, k o t y i t p . ( i l . 6), pochodzenia odpustowego, jarmacznego lub wykonywane we w ł a s n y m zakresie, np. z w a t y . P ó ł e c z k i jako podstawy figurek p r z y b i e r a j ą r ó ż n e formy dekoracyjne. Przytwierdzane w n a r o ż a c h , m a j ą zaw­ sze k s z t a ł t t r ó j k ą t a z w y c i ę t ą często półkoliście s t r o n ą zew­ n ę t r z n ą , a półeczki umieszczane w innych miejscach, m a j ą zwykle k s z t a ł t p r o s t o k ą t n y , półkolisty lub kwadratowy. Zmysł dekoracyjny wykonawcy w y r a ż a się w opracowaniu brzegowej l i n i i półki przy pomocy z ą b k o w a t y c h nacięć, łuczków, l i n i i falistej, r o w k ó w i t p . i w y k o n a n i u często sto­ sowanego tzw. p ł o t k a (Tabl. I I , ryc. 1—4). F i g u r k i a czasom obrazki stawiane na półeczkach ozda­ biane b y w a j ą sztucznymi lub ż y w y m i k w i a t a m i w zależności od pory roku. „Święte k ą t y " oświetla się niekiedy przy po­ mocy k a g a n k ó w n a p e ł n i a n y c h m a s ł e m lub olejem. W nie­ k t ó r y c h okolicach cło k a g a n k ó w u ż y w a n o do niedawna m a s ł a z pierwszego udoju po p o m y ś l n y m wycieleniu się kro­ wy, „z n a b o ż e ń s t w a i wdzięczności" ( K o m o r ó w , S a r n ó w , Ostrowy Tuszowskie). Podobnie j a k przedmioty o znaczeniu k u l t o w y m czy dewocyjnym, również dekoracje s t r o p ó w , w t y m i ciesielskie ozdoby tragarzy, m a j ą kilkudziesięcioletnią tra­ dycję, k t ó r e j p o c z ą t k i sięgają s c h y ł k u X I X w . W c h a ł u p a c h d y m n y c h tragarze nie b y ł y w zasadzie zdobione ( „ s t r o j o n e " ) . Największe nasilenie ich zdobienia przypada na ostatnie dziesiątki lat X I X w i t r w a mniej więcej do p o c z ą t k u okresu międzywojennego. W nowszych domach, wystarcza k r z y ż y k , zaznaczony dymem palącej się, poświęconej gromnicy, w y ­ konany bezpośrednio po przyniesieniu jej z kościoła (Tabl. I I I , rye. 1). Corocznego odświeżania k r z y ż a dokonuje z re­ g u ł y najstarszy członek rodziny. Ostatnio p r a k t y k a t a za­ nika, choć niedawno jeszcze nikomu nie przychodziło do głowy, by nie u s z a n o w a ć j e j , ,,bo b y ł a święta i j a k ś w i a t stara" (Anna Fila, K o m o r ó w ) . Wykonanie ozdób ciesielskich na środkowej belce stro­ powej należało zwykle do majstra ciesielskiego, k t ó r y naj­ pierw r y s o w a ł wzór, a n a s t ę p n i e wygładziwszy toporem lico belki i ściąwszy dla ozdoby jej k a n t y , również toporem w y ­ cinał same ozdoby. W dekoracji tragarzy m o ż n a w y r ó ż n i ć k i l k a t y p ó w . Najprostszym rozwiązaniem jest centralnie umieszczony krzyż r ó w n o r a m i e n n y lub łaciński bez dodatkowych ele­ m e n t ó w (Tabl. I I I , ryc. 2—6). Bardziej zaawansowanym sposobem dekoracji jest umieszczenie k r z y ż a w kole z do­ daniem m i ę d z y jego ramionami drobnych zdobień gwiazd­ kowych lub p u n k t o w y c h , umieszczenie k r z y ż a w promie­ nistej rozecie, lub rozety w ś r o d k u k r z y ż a (Tabl. I I I , ryc. 7—10). Wzbogacenie kompozycji o d a t ę budowy domu, znak I H S , p o c z ą t k o w e litery imion Chrystusa i M a r i i , m a miejsce stosunkowo często. Rzadko w y s t ę p u j ą natomiast dodatkowe napisy na bokach belek, w y r a ż a j ą c e sentencje i błogosławieństwa pod adresem m i e s z k a ń c ó w i domu j a k np. „ B o ż e błogosław t e m u domowi i m i e s z k a ń c o m jego" (Miocliocin, Giedlarowa, Zarównie k . Padwi), „Strzeż nas B o ż e od wszelkiego z ł e g o " (Brzoza Król.), „ B o ż e opiekuj się t y m domem i błogosław d o m o w n i k ó w jego" (Łętownią), 135 �T a b l . I . Dekoracja obrazów, Ryc. 1, 2, 4 — Brzoza K r ó l e w ­ ska, 3 — Tuszów Narodowy. 5 — Ł ę t o w n i ą (przys. Babia­ rze), 7 — Grochowe, 8 — Os­ t r o w y Tuszowskie, 9 — Ł ę t o w ­ nią (przys. Majdan), 10 — С т о ­ к е , 11 — Z b y d n i ó w , 12 — Mok r z y s z ó w , 13 — Miechocin, 14 — Ł ę t o w n i ą , 15 — Wola Zarczycka, 16 — Giedlarowa, 17 — Rodzaje wycinanych pa­ pierowych firaneczek (a, b — Ł ę t o w n i ą , c, h — Wola Zar­ czycka, d — Tuszów Narodo­ wy, e — Padew, f — D ą b r o ­ wica Małopolska, g — Ostrowy Tuszowskie. • 12 i 15 Ib v- ^TN^'-IN *i-T^4*? ,^svv^4 „ W imię Chrystusa i M a r i i " (Wólka J a d ź w i e d z k a ) , „Niech Jezus ma nas w swojej opiece" (Wola Zarczycka), „ N i e c h będzie pochwalony Jezus Chrystus" (Sarnów) i t p . (Tabl. I I I , ryc. 11—18). Rzadko t e ż wprowadzano na bokach belek ele­ menty dekoracyjne podobne do tych, jakie umieszczano na licu (Tabl. I I I , r y c . 19, 20). W n i e k t ó r y c h wsiach, j a k np. w W o l i Zarczyckiej, Sarzynie, spotyka się je czasem w do­ mach z k o ń c a X I X i pocz. X X w . , lecz nie s ą t o j u ż deko­ racje na tragarzu, ale środkowej normalnej (jednej z trzech) belce, k t ó r a przejęła część „ g o d n o ś c i " dawnego „ s i e s t r z a n u " . Do ozdób przytwierdzanych do powały n a l e ż ą wspo­ mniane j u ż p a j ą k i i ś w i a t y . Ze względu na formę wyróżnić m o ż n a k i l k a t y p ó w pa­ j ą k ó w : kuliste, krystaliczne, żyrandolowe, skrzynkowe, w formie gwiazdy oraz promieniste. D o najstarszych należą p a j ą k i kuliste, k t ó r e w y s t ę p o ­ w a ł y j u ż w k o ń c u X I X w . P o d s t a w ą konstrukcji tej ozdoby jest g a ł k a gliny ( K o m o r ó w , Ocieka, K a m i o ń , Trzciana, P r z e d b ó r z ) , ciasta (Widełka, Tuszów, M i ę t n a , Gwizdów), urobionego na twardo miękiszu chlebowego (Miechocin, K r z ą t k a , Tuszów) albo rzadziej burak, brukiew l u b ziem­ niak (Przedbórz, Jadachy, Wilcza Wola, Stale, Niwiska, Grębów). W gałkę wbijano promieniście odcinki twardej 136 T żytniej słomy z pozostawieniem na k o ń c u p r z y c i ę t y c h kłusek, czyli tzw. „ t r y s t e k " (Gwizdów). Poza słomą posługiwano się czasem dłuższymi gęsimi p i ó r a m i ( P r z e d b ó r z ; i l . 7). Przed wetknięciem „ t r y s t e k " w gałkę nawlekano na nie odcinki kolorowej bibuły, wycięte w gwiazdki l u b k w i a t k i (Tabl. I V , ryc. 1, 2). P a j ą k i kuliste nazywano niekiedy j e ż a m i (Niwis­ ka), ale najpowszechniej nosiły one n a z w ę „ p a j ą k " — bez przymiotnikowego określenia jego formy. Obecnie wycho­ d z ą one j u ż zdecydowanie z użycia. P o d s t a w ą konstrukcji p a j ą k ó w krystalicznych jest kwadrat wykonany z odcinków twardej żytniej słomy (na­ wleczonych na n i t k i ) , na k t ó r y m buduje się dwustronne ostrosłupy. N a n a r o ż a c h i u dołu zawiesza się analogiczne mniejsze formy, a potem jeszcze mniejsze. Ścianki ostro­ słupów wypełnia się gęsto słomą lub pozostawia wolne (Tabl. I V , ryc. 10, 11). P a j ą k i krystaliczne rozpowszechnione b y ł y najbardziej w okresie p o m i ę d z y I i I I w o j n ą ś w i a t o w ą i s p o t k a ć je m o ż n a b y ł o na całym omawianym t u obszarze. Obecnie wykony­ wane są bardzo rzadko. Zbliżonym do formy p a j ą k a krystalicznego jest p a j ą k z k a w a ł k ó w trzemy bagiennej i kolorowych b i b u ł e k (Ba­ r a n ó w ) . Odcinki trzciny, wiąże się w d w u - p i r a m i d ę o pod- �Tabl. I I . F o r m y poleczek pod figurki. Ryc. 1 — Zasadnicze formy konstrukcji półeczek. 2 — Rodzaje dekoracyjnych p ł o t k ó w na obrzeżach półeczek, (a, b, c, d, e — drewniano płotki listwowe, f, g • — płotki w i k l i ­ nowe), 3 — Półki przybijano do ścian (a - - K o m o r ó w , b — Trzesówka, с — Koniorów, d — W i d e ł k u , o — Gwizdów, f — Giedlarowa, g — Grębów, h •— J a ś ł a n y , i — Sarnów, Wól­ ka Grodziska, Kolbuszowa Dol­ na, Spie, 4 Półki n a r o ż n e z p o d p ó r k a m i — j a k na rys. la) a -— Padew, b Ostrowy T u szowskie, с - - Brzoza Królew­ ska, d -— Tuszów Narodowy, e — Wola Zarczyoka, f •— Łę­ townią, K o n i o r ó w , Wola Husinowska, g — Mieehooin, Mokrzyszów, Cygany, h — Brzoza, Królewska. Ł ж Iftttitltfft 1111, 1ллллллл1 stawie i boku wys. ok. 25 om. D r u g ą t a k ą s a m ą formę przy­ wiązuje się potem do dolnego wierzchołka wykonanej po­ przednio dwu-piramidy. W przestrzeni, p o m i ę d z y t y m i ośmiośoiennymi formami, wiesza się znów cztery nieco mniejsze ostrosłupy. Do wszystkich ś r o d k o w y c h i dolnych n a r o ż y przywiązuje się wreszcie takie same mniejszo formy. Przystrój tego p a j ą k a s k ł a d a się z puszystych k w i a t ó w , wy­ konanych ze strzępionej b i b u ł y oraz zwisających ze środko­ wych n a r o ż y festonów, s k ł a d a j ą c y c h się z szeregu krzyżu­ j ą c y c h się m o t y l k ó w z papieru składanego w h a r m o n i j k ę . Takie same festony biegną od ś r o d k o w y c h n a r o ż y dużego, górnego o ś m i o ś c i a u u (il. 8). Najbardziej r ó ż n o r o d n e w swych k s z t a ł t a c h są p a j ą k i ż y r a n d o l o w e . Mają one formy s t o ż k o w a t e , k r z y ż a k o w e , ba­ niaste, dzwonowate, skrzynkowe i inne (Tabl. I V , ryo. 3—9; Tabl. V, ryc. 1—5). F o r m y stożkowe zbudowane są zwykle na konstrukcji z d r u t u , czasem z w i k l i n y . Jedna, dwie lub t r z y obręcze o różnej średnicy, ułożone w pewnym oddaleniu od siebie jedna nad d r u g ą , wiąże się na bokach r ó w n y m i odcinkami drutu lub p a t y k ó w . Najmniejsza obręcz znajduje się u góry, największa u dołu. Przy użyciu jednej obręczy, formę s t o ż k a t w o r z ą d r u t y , n i t k i lub p a t y k i z w i ą z a n e u g ó r y w j e d n y m 8 punkcie i owijane paskami strzępionego p ł ó t n a lub b i b u ł y (Trzciana, Tuszów, P a d ó w , K o m o r ó w , Z b y d n i ó w , Ł ę t o w n i ą -— T a l i i . V , rye. 1, 3). Obręcz dolną ozdabia się frędzelkami z b i b u ł y lub p ł ó t n a , szklanymi b a ń k a m i lub festonowo pod­ wieszonym ł a ń c u c h e m ze s ł o m y i b i b u ł y albo z dwukolorowych s k r ę c o n y c h p a s k ó w b i b u ł y . Omawiano formy p a j ą k ó w znane są na całymi obszarze wideł Wisły i Sanu i w y s t ę p o w a ł y najczęściej w okresie po­ między I а I I w o j n ą ś w i a t o w ą K r z y ż a k o w e formy p a j ą k ó w ż y r a n d o l o w y c h w y s t ę p u j ą rzadko. P o d s t a w ą ich konstrukcji jest ułożony poziomo drewniany k r z y ż a k r ó w n o r a m i e n n y , u końców którego znaj­ d u j ą się świeczki. K r z y ż a k zawiesza się w ś r o d k u skrzyżo­ wania ramion. Przestrzenie p o m i ę d z y ramionami wypełniano b y w a j ą koliścic prowadzonymi od środka, prostymi lub zwi­ j a n y m i paskami b i b u ł y albo ł a ń c u c h a m i ze słomy i b i b u ł y (Tabl. I V , ryc. 5). P e w n ą o d m i a n ą p a j ą k ó w ż y r a n d o l o w y c h są formy tarozowate, w k t ó r y c h zamiast k r z y ż a k a znajduje się kolista tarcza, wykonana zwykle z nasyconego tłuszczem papieru, otoczona okolem z d r u t u (Przedbórz, Ocieka — Tabl. I V , ryo. 4). W odmianie p a j ą k ó w baniastych i dzwonowatych, po" 137 �Tabl. I I I Ozdoby tragarzy. 1 — występuje często w c a ł y m terenie, 2 — Ł ę t o w n i ą , Wola Zarczycka, Grochowe, Mie­ chocin, Tuszów Nar., 3 - T u s z ó w Nar., Brzoza Królewska, Z b y t n i ó w , Ł ę t o w n i ą , 4 — S a r n ó w , Padew, Wola R a n i ż o w s k a , 5 — K o m o r ó w , 6 — K o m o r ó w , Spie, 7 — Kopcie (i bardzo podobny w Baranowie), 8 — Giedlarowa, 9 — Ćmolas, 10 ••— Pa­ dew, 1 1 - - T u s z ó w Nar., 12 — Miechocin, 13 - - Ostrowy Tuszowskie, 14 — W ó l k a Grodziska, 15 — Gwizdów, 16 — K o ­ m o r ó w , 17 — Giedlarowa, 18 — Mokrzyszów, 19, 20 — Wola Zarczycka. 138 T �dobnie jak w s t o ż k o w y c h , podstawowym m a t e r i a ł e m kon­ strukcyjnym jest d r u t . W formach baniastych k a w a ł k i d r u t u jirzywiązujo się np. do obręczy, przy czym obręcz znajduje się w miejscu największego odchylenia d r u t u od pionu. K o ń c e d r u t u schodzą się w jeden p u n k t na biegunach, tworząc w przekroju elipsę (Tabl. I V . ryo.7, !)). P a j ą k i dzwonowato m a j ą znów d r u t y wygięte w formę esownic lub ł u k o w a t ą . Średnica t y c h p a j ą k ó w w dolnym ob­ wodzie; wynosi 30 -50 cni (Tabl. I V , ryc. 12, T ą b l . V, ryc. 2, 4, 9 -~ Ł ę t o w n i ą , Gwizdów, W ó l k a N i e d ź w i e d z k a . Wola Zar­ czycka, Brzoza K r ó l . ) . Zdobienie omawianych form pająków jest podobne jak w p a j ą k a c h kulistych. Do tego celu wykorzystuje się łańcu­ chy z b i b u ł y , paski strzępionego p ł ó t n a i papieru, szklano b a ń k i a t a k ż e owoce. Przestrzenie p o m i ę d z y d r u t a m i pionowymi wypełniane są zwykle n i t k a m i z nawleczonym na nie grochom, m o t y l ­ k a m i ł u b gwiazdkami z b i b u ł y albo ł a ń c u c h a m i ze słomy i b i b u ł y . W p a j ą k a c h o formach dzwonowatych przytwierdza się ponadto często u dołu od 4 do 12 u c h w y t ó w na świeczki, wykonanych z d r u t u , a jeden uchwyt znajduje się często również w ś r o d k u p a j ą k a . Pająki ż y r a n d o l o w e kolisto budowane są z obręczy prze­ t a k ó w (Sindlanka) lub kółek wycinanych z deski. N a otoku oklejonym kolorowym papierem umieszcza się świeczki i zdo­ bi się go k r ó t k i m i , u k ł a d a n y m i gęsto, równolegle do krawędzi odcinkami słomek, z a k o ń c z o n y c h gwiazdkami z b i b u ł y . D o ­ datkowo wiesza się czasem łańcuch, u ż y w a frędzli, baniek itp. (Tabl. I V , rye. 3). Pająki ż y r a n d o l o w e skrzynkowe m a j ą szkielet w formie skrzynki wykonany z drewnianych p a t y k ó w lub d r u t u , o p r o s t o k ą t n y c h bokach i kwadratowej podstawie (Tabl. I V , ryc. 6). B o k i p a j ą k a wypełniane są dość gęsto n i t k a m i z na­ wleczonym na nie grochem „ s i a r k o w y m " ( K o m o r ó w ) , u k ł a d a n y m na przemian z gwiazdkami lub harmonijkami z kolorowej b i b u ł y (Niwiska, K a m i e ń , Werynia, Krawce, P r z e d b ó r z , Jadachy, W i d e ł k a , Tuszów, Sarnów). Szkielet owinięty jest w s t ę g a m i b i b u ł y lub strzępionego p ł ó t n a , k t ó r e b y w a ł y zawieszano również i na bokach szkieletu, zamiast nitek z grochem. Czasom u ż y w a się toż łańcuchów ze słomy lub b i b u ł y , owijając n i m i d o k o ł a szkielet. P a j ą k i w kształcie gwiazdy należą do form rzadkich (Brzoza K r ó l . , Sarzyna, Giedlarowa) i n a w i ą z u j ą w y r a ź n i e do gwiazd kolędniczych. W y k o n y w a n e s ą one z drewnianej obręczy, do k t ó r e j przytwierdza się na z e w n ą t r z p a t y k i , t w o r z ą c e promienie gwiazd}', a n a s t ę p n i e okloja się jo b i ­ b u ł k ą , kolorowym papierem lub s r e b r n ą albo złotą folią. Koliste płaszczyzny obręczy okleja się niekiedy cienkim pa­ pierem, stawiając w niob, po zawieszeniu p a j ą k a , świeczkę (Tabl. V , ryc. 6). P a j ą k i promieniste nie są typowe dla t e r e n ó w lasowickich. P o j a w i ł y się t u one dopiero po I I wojnie ś w i a t o w e j . Są to ozdoby upinane na powale w t a k i sposób, że t w o r z ą duże gwiazdy. Ł a ń c u c h y z nawleczonych na n i t k i na prze­ mian odcinków słomy, harmonijek i gwiazdek z b i b u ł y lub wstęg samej bibuły zawiesza się na w b i t y m w ś r o d k o w ą belkę gwoździu a przeciwległe końce nitek rozłożone w jednako­ wych o d s t ę p a c h k ą t o w y c h przyczepia się wzdłuż s t y k ó w płaszczyzny s t r o p ó w ze ś c i a n a m i . Ś r o d e k p a j ą k a zajmuje zwykle efektowny bukiet sztucznych k w i a t ó w , a końce pro­ mieni zdobią pęki z b i b u ł y gufrowanej, b a ń k i lub gałązki choiny (Tabl. V , ryc. 8a—e oraz ił. 9). Pająki w y k o n u j ą zazwyczaj m ł o d e dziewczęta w okresie Bożego Narodzenia i Wielkanocy, a czasem i odpustu pa­ rafialnego (Siedlanka). W n i e k t ó r y c h okolicach, traktowane one były do niedawna jako zastępcze formy choinek (Ko­ morów, Ł ę t o w n i ą , W o l a Zarczycka, Giedlarowa, Brzoza Król.). W opinii i n f o r m a t o r ó w , choinki n a d a w a ł y się t y l k o t a m , „gdzie b y ł statny d o m " (Gwizdów), t z n . głównie w mieście ( K o m o r ó w ) . Choć zwyczaj u r z ą d z a n i a choinek ma j u ż u L a s o w i a k ó w kilkudziesięcioletnią t r a d y c j ę , nie spotyka się ich w n i e k t ó r y c h domach wsi leżących w centrum puszczy. Mniejsze formy p a j ą k ó w zawieszano na ś r o d k u izby, wyższe natomiast w rogu, najczęściej przed k ą t o m z figurką, a czasem rzędem na jednej belce w środku p o w a ł y , przed oknem lub przy ścianie ( K o m o r ó w , K r z ą t k a ) , co m i a ł o „ b a r d z o ładnie w y g l ą d a ć , gdy ruszały się na p o w i e t r z u " ( K o m o r ó w ; Tabl. V, ryc. 8). Należy t u podkreślić fakt, że pająki o znanych Lasowiakom formach, poza funkcją czysto zdobniczą m i a ł y rów­ nież treść wierzeniową, k t ó r e j analiza, tak Cenna dla w y j a ś ­ nienia genezy zjawiska, i dociekania, pierwotnego znaczenia magicznego lub wierzeniowego, w y m a g a ł a b y specjalnych badaii, w y k r a c z a j ą c y c h poza, teren Polski. Nieco innym zagadnieniem są ś w i a t y wykonywano z o p ł a t k ó w . Zdobi się n i m i nie t y l k o powalę, ale również i drzewko wigilijne. Zasadnicza ich konstrukcja polega na zlepieniu za, p o m o c ą zwilżenia brzegów połówek k r ą ż k ó w lub odcinków o p ł a t k a w ten sposób, że w zależności od k s z t a ł t u poszczególnych e l e m e n t ó w powstaje forma k u l i , owalu lub — rzadko - zbliżona do walca. Poza b i a ł y m kolorem opłat­ ka, dla wzbogacenia efektów, używa, się również koloru żół­ tego, zielonego i czerwonego. W ś w i a t a c h owalnych o w y ­ dłużonej formie p o m i ę d z y cztery ć w i a r t k i sklejonego na k r z y ż o p ł a t k a wkleja się mniejszo odcinki, wzbogacające formę (Tuszów, Padew, Chorzelów -— Tabl. V , ryc. 7a—g). Ś w i a t y z o p ł a t k ó w są u L a s o w i a k ó w ozdobą p o w s z e c h n ą . Wykonane z obrzędowego chleba' zawieszano są w central­ n y m miejscu izby u belki ś r o d k o w e j , czyli nad miejscem, w k t ó r y m spożywa się wilię, z w a n ą „ p o ś n i k i e m " . Samo uży­ cie o p ł a t k ó w w obrzędowości Bożego Narodzenia sięga, j a k się wydaje, co najmniej k o ń c a 1. p o l . X I X w. P r z y j ę ł y się ono najpierw w miastach i dworach, a potem dopiero prze­ d o s t a ł y się na w i e ś . W przeciwieństwie do p a j ą k ó w , m a j ą ś w i a t y charakter w dużej mierze religijny. 10 Użycie światów, podobnie jak i p a j ą k ó w , jako ozdób w n ę t r z dziś szybko zanika. Wykonuje się jo i zawiesza w nie­ k t ó r y c h t y l k o domach, „jeśli dziewczynom przyjdzie na to ochota" (Spie). Ozdoby te u w a ż a n o są na ogół za przostarzałc, k t ó r e „ w nowych domach i u ludzi światlejszych n i majo r a o y j " (Grochowie I I ) . Starsi a często i młodzi infor­ matorzy jednak u t r z y m u j ą , że zwłaszcza p a j ą k i , b y ł y cza­ sem „ b a r d z o ł a d n e " , kolorowe, ale „gdy jest w domu bogato ustrojona choinka, oświetlona świeczkami to też bardzo ładnie przyozdabia" (Ostrowy Tuszowskie). Zanik omawianych ozdób, j a k wynika z informacji, wiąże się głównie z rozpowszechnieniem choinek i z dążnoś­ cią do unowocześnienia w n ę t r z z w i ą z a n ą z w p ł y w a m i zew­ n ę t r z n y m i . „ T c r o s inne easy i inne p r z y k ł a d y i d ą zc świata, k t o by ta na łośmiesynio robił to co d o w n i " (Franciszek Zygmunt, Brzoza Król.). N i e k t ó r o formy pająków m a j ą bardzo ograniczone, poryferyczno zasięgi. P a j ą k ó w dzwonowatych a częściowo i skrzynkowych brak, nie spotkano ich w czasie b a d a ń w płd.wschodniej i północnej części wideł Wisły i Sanu. Najszerszy zasięg m a j ą p a j ą k i kuliste (promieniste) w y s t ę p u j ą c e na całym obszarze, świadcząc o odległej t r a d y c j i . P o n i e w a ż zdobienie sufitów p a j ą k a m i w pn. części obszaru jest póź­ niejszo niż na p o z o s t a ł y m terenie, wydaje się, żc Lasowiacy przyjęli jo od sąsiadów z p o ł u d n i a i zachodu. P a j ą k i i ś w i a t y m a j ą na terenie Europy i poza n i ą olbrzymi zasięg i wiążą się z n i m i bogate treści wierzeniowe oraz obrzędowe, to też stosunkowo późne pojawienie się ich u L a s o w i a k ó w świadczy o zapóźnieniu k u l t u r o w y m tej grupy etnicznej. I n n ą formą ozdoby izb u L a s o w i a k ó w są w у с i n a nk i , п а к 1 e j a n к i i t a p e t y . Wycinanka papierowa jako element dekoracji izby wiejskiej pojawia się w Polsce 239 �# 4 i 5 Ш d 6 Tabl. I V . P a j ą k i i ś w i a t y . 1 — W o l a Zarczycka, 2 — Brzoza K r ó l e w s k a , Gwizdów, 3 — Grochowe, H u t a Komorowska, 4 — Biedaczów, 5 — Łowisko, Gwizdów, Giedlarowa, 6 — Tuszów Narodowy, 7 — Kodzaje ś w i a t ó w : a — Wola Zarczycka, b — Ł ę t o w n i ą , c, f, g — Tuszów Narodowy, d — K o m o r ó w , e — Padew, 8 — Schemat u k ł a d ó w p a j ą k ó w i światów na sufi­ tach i z b : — ś w i a t y , . — p a j ą k i , - - - — p a j ą k i promieniste. 140 �U. 7. P a j ą k z gęsich piór. W y k . Maria Kozłowa. Machów, pow. Tarnobrzeg. I I . 8. P a j ą k z trzciny. B a r a n ó w , pow. Tarnobrzeg. mniej więcej od połowy ub. w i e k u " . Zwyczaj dekorowania ścian ozdobami z kolorowego papieru, w t y m wycinankami, rozwinął się w r ó ż n y c h regionach Polski m . i n . w związku z pojawieniem się w kramach barwnych p a p i e r ó w fabrycz­ n y c h ' . K i e d y pojawia się on u L a s o w i a k ó w — trudno obe­ cnie dociec. W zbiorach Muzeum Etnograficznego w K r a ­ kowie znajduje się bogata kolekcja wycinanek z pow. mie­ leckiego, zgromadzona w 1912 r. L u d o w o ś ć ich jest jednak w ą t p l i w a . Józef Grabowski pisze o t y m zbiorze, że „ J a k k o l ­ wiek pochodzi z r ó ż n y c h wsi jest jednak zbyt bogaty w od­ miany, a nadto jednolity w stylu, by b y ł tworom natural­ n y m . Można p r z y p u s z c z a ć , że s t w o r z y ł a go j a k a ś akcja szkolna..." . Zbiór zawiera wycinanki kwadratowe, koliste, wicloboczne, wstęgi, drzewka, liście i t p . W y p e ł n i a n e są one często elementami a ż u r o w y m i , k o ł a m i , łuczkami, list­ kami komponowanymi ośrodkowo, pasowo lub w powta­ rzających się identycznych raportach, względnie w nie­ spotykanym gdzie indziej „trójliściu", Wycinanki z okolic Mielca trudno zaliczyć jednak do elementów dekoracji w n ę t r z , ponieważ brak na to odpowiedniego m a t e r i a ł u do­ wodowego. 2 13 Inne p r z y k ł a d y wycinanek p r z e d s t a w i a j ą się ilościowo i jakościowo skromnie. P o c z ą t k a m i swoimi sięgają k i l k u lat przed I w o j n ą światową. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m sto­ sowano je w n i e k t ó r y c h okolicach do ozdoby izb stosunkowo często (Jadachy, P r z e d b ó r z , Wilcza Wola, W i d e ł k a , Niwiska, K a m i e ń , Ł ę t o w n i ą , Broń). Obecnie u t r z y m a ł y się jeszcze w k i l k u wsiach w okolicach Tarnobrzegu, a poza t y m w Siodlance i Ł ę t o w n i . Również sporadycznie w y s t ę p u j ą w oko­ licach Leżajska i Miolca. J u ż poza obszarem z a m i e s z k a ł y m przez L a s o w i a k ó w , dekoracje wycinankowe stosuje się w nie­ k t ó r y c h wsiach i w kierunku p o ł u d n i o w y m (Przecław, Łączki Kucharskie, W y ł ó w , Podole, Korzeniów), gdzie poza b i a ł y m papierem i b i b u ł ą (jak np. w okolicach Mielca) u ż y w a n o również jeszcze przed I w o j n ą ś w i a t o w ą papieru glansowanego . 14 Wycinanka, j a k wiadomo, powstaje w sposób prosty. Z bibuły, cienkiego papieru białego lub kolorowego wycina się n o ż y c a m i wzory „ w y m y ś l o n e " uprzednio lub „ z m y ś l o n e " (Łętownią) podczas wykonywania. Porma najprostsza po­ wstaje przez złożenie papieru na dwoje, czworo lub ośmioro. W z ó r zbudowany jest na jednej osi symetrii lub wielu takich osiach, gdy powstaje (np. wycinanka promienista, środkowa, w formie koła, gwiazdy lub kwadratu). Brzegi wycinanek b y w a j ą niekiedy zdobione z ą b k a m i , ł u c z k a m i i t p . T y p jednoosiowy tak charakterystyczny np. dla „ l e l u i " kur­ piowskiej jest na omawianym t u terenie rzadko wykonywany (Łętownią, Niwiska). Do najczęstszych należą kompozycje ośrodkowe o kształcie kwadratu (Siedlanka, K a m i e ń , Gro­ chowe, Padew), gwiazdy lub koła (Niwiska, Jadachy, Łę­ t o w n i ą ) . R ó w n i e często w y s t ę p u j ą formy pasowe m a j ą c e zastosowanie przy dekoracji półek na naczynia, obrazów, okien i t p . Zdecydowana większość wycinanek na omawianym obszarze, ma ażur geometryczny: linie proste, ł a m a n e , łuki, linie faliste, t r ó j k ą t y , koła, romby. W y s t ę p u j ą one w zespo­ łach szeregowych koliście, ł u k o w a t o lub zygzakiem, r y t m i ­ cznie. Mało jest wycinanek tematycznych, przedstawiają­ cych p t a k i , p o s t a ć l u d z k ą czy rośliny. Zastosowanie wycinanek do dekoracji w n ę t r z jest różne. Formy pasowe w y s t ę p u j ą na brzegach półek na naczynia, jako dekoracja obrazów i firanek w oknach. Do ozdoby półek wykorzystuje się pasy równej szerokości, k ł a d ą c je na pół­ kach lub przyklejając na brzegach, przy czym widoczna pozostaje część a ż u r o w a . Sposób ozdoby firaneczkami obra­ zów omówiony został już w y ż e j . Wycinane firanki okienne zasłaniają szerokim pasom t y l k o g ó r n ą część okien lub skła­ d a j ą się z d w ó c h części rozdzielonych na dwie strony w środ­ k u , wzdłuż b o k ó w okna. W pierwszym przypadku brzegi firanek b y ł y zwykle wycinane w szerokie zęby z a ż u r o w y m ornamentom geometrycznym, w drugim — ząbki b y ł y drob­ niejsze i biegły na krawędziach od strony ś r o d k a . W e w n ę trzno linie brzegowe firanek okiennych, podobnie j a k i zdo­ biących obrazy, b y ł y najczęściej p o d k r e ś l a n e kolorowym szlaczkiem w postaci nacięć, z ą b k ó w , łuczków i t p . F i r a n k i papierowe pojawiły się na omawianym terenie t u ż przed 141 �Tabl. V . P a j ą k i i ś w i a t y . 1 — Spio (wg i n f ) . 2 — Giedlarowa, 3 — Biedaczów, 4 — P r z e d b ó r z , Ocieka, 5 — Trzciana k/Mielca, Czajkowa, 6 — K o m o r ó w , Wola R a n i ż o w s k a , 7 — Brzoza K r ó l e w s k a , Ł ę t o w n i ą , 8 — Trzciana, Ostrowy Tuszow­ skie, Tuszyna, K o m o r ó w , 0 — Giedlarowa, 10 — W ó l k a Grodziska, 11 — B a r a n ó w , D ę b a , G r a b ó w , 12 — Niwiska, Siedlanka, K o m o r ó w . 142 �I w o j n ą ś w i a t o w ą mniej więcej w t y m samym czasie, kiedy i wycinanki ośrodkowe, a w okresie m i ę d z y w o j e n n y m b y ł y dość szeroko rozpowszechnione (np. Worynia, Tuszów, Wola Rusinowska, Brzoza Król., Miechocin, Jadachy. Padew, Przedbórz, Giedlarowa). Z a s t ę p o w a n e były jednak już wów­ czas dość często, zwłaszcza w domach zamożniejszych, przez firanki płócienne, kupowane w miastach lub p r z y s y ł a n e przez krewnych z zagranicy. Dziś spotyka się je bardzo rzad­ ko. Najbardziej modne stają się obecnie wzorzysto firanki j e d n o p ł a t o w e , zasłaniające całe okno i sięgające do podłogi. Naklejanie wycinanek na ściany było w okresie b a d a ń praktykowano sporadycznie i dotyczyło głównie wycinanek z kolorowego papieru glansowanego. Wycinanki białe z pa­ pieru i b i b u ł y kładziono niekiedy na stołach, szafkach noc­ nych, półeczkach z figurkami (święte k ą t y ) oraz bardzo rzad­ ko na oknach, jako p o d k ł a d k i pod naczynia z k w i a t a m i . W y ­ cinanki naklejane na ścianach mają różne u k ł a d y . N p . w Jadachach zielone i czerwone gwiazdki i kwiatki trzema rzędami obiegały ściany dookoła, w Przedborzu w kilku rzędach na­ lepiano je też kolo okien, natomiast, w Widelce „gdzie p a s o w a ł o " . Do najczęściej stosowanych należą jednopasowe u k ł a d y zdobin biegnące w górnej części ścian izby. Bardziej uzdolniono wykonawczynie (przy użyciu m o t y w ó w roślin­ nych i zwierzęcych) k o m p o n u j ą niekiedy grupy p t a k ó w wśród gałązek i liści, bukiety kwiatów itp. W bardziej urozmaiconych kompozycjach u ż y w a się często elementów wycinanycli z tapet: „ w y s t a r c z y wyciąć gotowi;, bardzo piękne wzory i nakleić je na ścianie;, а cała praca s k o ń c z o n a i izba pięknie; w y g l ą d a " (Janina Bujak, Ł ę t o w n i ą ) . Czasem wycina się t e ż gotowe m o t y w y z książek i czasopism, albo po wycięciu z białego papieru podbarwia się je farbami wod­ n y m i (np. w okolicach Mielca, Ł ę t o w n i , Mokrzyszowa). W ś r ó d wycinanek naklejanych na ściany, najczęściej w y s t ę p u j ą m o t y w y geometryczno (gwiazdki pełne i ażurowe, pojedynczo k ó ł k a w u k ł a d z i e koncentrycznym, rozetki itp.), m o t y w y roślinne (stylizowane k w i a t k i , owoce, gałązki) oraz zoomorficzne (jak ptaki, zajączki). P o s t a ć ludzka pojawia się rzadko. Z p a p i e r o w ą dekoracją ścian wiążą się też tapety. Kupowano je dość często od lat trzydziestych w arkuszach, e> d l . 1,5 m . Drukowane b y ł y we wzory roślinne lub geo­ metryczne, a zawieszano je nad łóżkami oraz stosowane; jake; tło dla półek na naczynia, wieszaków i ław, przybi­ jano pod oknami, a niekiedy nawet nakrywano n i m i stoły przy uroczystych okazjach. Dziś są eme u ż y w a n e jeszcze dość często. Z takich właśnie tapet, gdy są j u ż stare; i znisz­ czono, wycina się cieskawsze wzory i u ż y w a jako naklejanek. Poza malaturami w y k o n y w a n y m i bezpośrednio na ścia­ nach (np. malowanie patronowe w Jaelachach), już. w okresie mięelzywojennym w y s t ę p o w a ł y u Lasowiaków malowanena papierze lub płótnie „ d y w a n y " z motywami roślin­ n y m i , zwierzęcymi i postaciami ludzkimi. Malowane dywany w y s t ę p o w a ł y poza t y m szerzej w Rzoszowskiom i na innych terenach Małopolski. Obecnie zasięg ten się poszerza'5. Wykonywano po wsiach malatury na płótnie lub papierze znajdują szereg odpowiedników tematycznych w domach mieszczańskich, w postaci d y w a n ó w , kilimów i makat wieszanych t a m powszechniej w X I X w. Przyjęcie takiego sposobu dekoracji w n ę t r z przez wieś jest n a ś l a d o w n i c t w e m . Niemniej jednak oryginalna i twórcza interpretacja zapo­ życzonych wzorów nadaje i m cechy twórczości ludowej, rozwijającej się już samodzielnie , na nowym i odmiennym gruncie. T u i t a m pojawiają się wykonawcy, głównie „ m a l a r k i " , k t ó r e d e c y d u j ą się na p r ó b ę w ł a s n y c h sił. Chcąc swoje mie­ szkania u p o d o b n i ć do miejskich, a nie posiadając środków, by chęci te spełnić i n n ą drogą, p o d e j m u j ą wykonywanie makat. Efekty zależne są od zdolności i doświadczenia. Spełniają jednak twórcze t ę s k n o t y w y k o n a w c ó w i dają na ogół zadowolenie t y m , k t ó r z y z t ą twórczością o b c u j ą — 1 I I . 9. Pająk z grochu. Smardzewice, pow. Opoczno. jej u ż y t k o w n i k o m , co trafnie określa Franciszek B u j a k : „pięknie wymalowany k i l i m czy makata raduje człowieka, jak się popatrzy na te ptoski nael wodą, na ten las i piękno kolory, ... j a k jest elnżo obrazów, to jest p i ę k n i e " . Początki malowania „ d y w a n ó w " na papierze sięgają w widłach Wisły i Sanu okresu I wojny światowej (Ma­ chów, W i d e ł k a , Dzikowiec, Górno, Bukowiec, P r z e d b ó r z , Siedlanka, Cme>las)' . Użycie p ł ó t n a lnianego i techniki olejnej występuje głównie po I I wojnie ś w i a t o w e j . Jedno­ cześnie już od końca dwudziestolecia międzywojennego na­ bywano makaty malowane na płótnie farbami olejnymi oraz drukowane na papierowym płótnie siennikowym. Miejscem ich nabycia b y ł y j a r m a r k i i odpusty (il. 10). Wykonawczynie wiejskie, p r o d u k u j ą c e malowanki, n a ś l a d o w a ł y wzory zakupywane, szukały t e m a t ó w w czaso­ pismach (np. „ P r z y j a c i ó ł k a " ) , książkach (np. elementarze), na w i d o k ó w k a c h i na kartach świątecznych a nawet ko­ rzystano (jak Maria Saj) z wzorów otrzymanych od krew­ nych z USA (makaty z jeleniem, i l . 11). Do „ m a l o w a n i a " na papierze u ż y w a n o również kredek. Spośród malarek działających po I I wojnie ś w i a t o w e j , a p r a c u j ą c y c h dla. siebie, uzyskano wiadomości o M a r i i Saj z Przedborza, zamieszkałej poprzednio w Ł ą c z k a c h K u ­ charskich (pow. Ropczyce) malującej na papierze p a k o w y m i na płótnie, Anieli Białek -•- również z Przedborza, u ż y w a ­ jącej t y l k o papieru, Janinie Bujak z Ł ę t o w n i , m a l u j ą c e j zarówno na papierze j a k i na płótnie ( i l . 12), Annie Tęczównej oraz M a r i i Kozłowej z Machowa ( i l . 13, 14), W ł a d y s ł a w i e Sarama z Przedborza ( i l . 16) i Czesławie Rusin z G ó r n a ' ' ' (il. 15). 6 143 �Ił. 10. M a k a t k i na j a r m a r k u w Kolbuszowej Treścią malatur są przede wszystkim sceny pejzażowe. Uderza brak scen typowo wiejskich, co świadczy o przy­ tłaczających w p ł y w a c h z e w n ę t r z n y c h na treść p r z e d s t a w i e ń , małej oryginalności oraz braku inicjatywy w podejmowaniu t e m a t ó w w ł a s n y c h . Na tle pejzażu w y s t ę p u j ą bociany, dzikie kaczki, gęsi nad wodą, sceny myśliwskie, jelenie, sarny, myśliwi, psy i t p . N a dalszym planie znajdują się niekiedy fragmenty architektury kościelnej i miejskiej, z a b u d o w a ń wiejskich, góry, skały i t p . Do najczęściej w y s t ę p u j ą c y c h należą drzewa szpilkowe, głównie świerki, a z liściastych brzozy i wierzby, rzadko krzewy. Znaczna część scen roz­ grywa się na tle neutralnym. Są to głównie przedstawienia świętych — zwłaszcza M a t k i Boskiej w otoczeniu kwiatów, Anioł Stróż i t p . W postaciach ludzkich zachowuje się ujęcie frontalne, w zwierzęcych natomiast boczne. Kompozycje są często symetryczne lub dążące do symetrii. K o l o r ó w u ż y w a się bardzo ż y w y c h i kontrastowych. P r z e w a ż a barwa nie­ bieska, zielona i biała, podkreślana czernią, ciemną zielenią brązom lub ciemnoniebieskim rysunkiem. W bukietach kwia­ t ó w i kwiatach w pejzażu u ż y w a się również koloru czerwo­ nego, żółtego i p o m a r a ń c z o w e g o . W r a ż e n i e perspektywy osiąga się głównie drogą zmniejszenia elementów, znajdują­ cych się na dalszym planie, l i y s u n c k jest na ogół płaski, jedynie w n i e k t ó r y c h wypadkach, j a k np. przy malowaniu drzew lub postaci ludzkich albo zwierzęcych, zaznacza się dążność do modelunku b r y ł y za p o m o c ą światłocienia. Wszystkie sceny są w zasadzie bardzo banalne i schema­ tyczne. Do w y j ą t k ó w należą te, w k t ó r y c h wykonawca zrywa z gotowymi wzorami i wypowiada się bardziej samodzielnie, jak w n i e k t ó r y c h pracach —- Janina Bujak, Maria Saj i AnieJa Białek. Omawiane makaty m a j ą rozmiary stosunkowo duże, ok 1—1,5 m długości i ok 70— 100 cm szerokości. Zawiesza się je najczęściej w izbach nad łóżkami, wzdłuż ich dłuższych b o k ó w , czasem po dwie lub t r z y razem, niekiedy również w kuchniach a nawet w sieniach (tu przeważnie o tematyce świeckiej). 144 T (1963 r.) Od makat malowanych w y s t ę p u j ą c y c h t y l k o w nie­ k t ó r y c h okolicach — bardziej rozpowszechnione lecz mniej ciekawe są m a k a t k i wyszywane, k t ó r e znaleźć m o ż n a niemal w k a ż d y m domu. P o j a w i ł y się one na wsi na p o c z ą t k u bie­ żącego wieku. Wieszane są zarówno w izbach j a k i w kuchni, w pobliżu pieca i szafek na naczynia, nad nocnymi szafkami koło łóżek i obok okien, przy umywalkach i ok­ nach, nad ś ł a b a n k a m i i t p . Wykonywane są one przez młode dziewczęta, zwykle z lnianego, cienkiego p ł ó t n a . Wzory wy­ szywane na nich zdobywano są za p o ś r e d n i c t w e m szkoły, od sąsiadek i znajomych, czasem otrzymywano z zagranicy (USA, Francja). W ę d r u j ą one z r ą k do r ą k na kalkach, z k t ó r y c h odrysowuje się wzory ołówkiem na płótnie, a na­ stępnie przy pomocy różnokolorowych nici wyszywa. Przed­ stawiają one zazwyczaj gospodynie przy kuchni, owoce na talerzach, bawiące się dzieci, k o t k i , bociany i t p . Scence to­ w a r z y s z ą zwykle rymowane napisy w rodzaju: ,.Gdzie go­ spodyni dobrze warzy, tam się wszystkim darzy", „ D o b r a gospodyni t y m się chlubi, że gotuje co m ą ż l u b i " i t p . M a k a t k i wyszywane nie m a j ą oczywiście z a u t e n t y c z n ą ludowością nic wspólnego, a wzmianka o nich służy jedynie dla dopeł­ nienia obrazu sytuacji związanej z doborem elementów wy­ korzystywanych obecnie do dekoracji w n ę t r z a . I n n y m rodzajem ozdób t y p u makat są formy makatek wykonywano z lnianego p ł ó t n a lub aksamitu względnie pa­ p i e r k a m a j ą c e k s z t a ł t y kwadratu, p r o s t o k ą t a , serca lub rombu. N a przygotowanym tle nakleja się, maluje a czasem również wyszywa bukiety k w i a t ó w , k w i a t y ułożone w kole lub półkolu, papugi, gołębie, k o t y i t p . Do malowania na płótnie u ż y w a się zwykle farb olejnych a na papierze nakleja się ozdoby, lub maluje farbami wodnymi. M a k a t k i takie wykonywane są najczęściej w dwu identycznych egzempla­ rzach. Zawiesza się je zwykle symetrycznie nad szafkami nocnymi s t o j ą c y m i przy łóżkach, a czasem nad łóżkami. Wcześnie, bo już po I wojnie światowej, weszły w użycie analogiczne ozdoby makatkowe, w k t ó r y c h m o t y w y z pra- �sowanej słomy nakleja się na g r u b y m papierze, jedwabiu lub aksamicie ( H a d y k ó w k a , Chorzelów, K ł o p a c z k a , Ćmolas). Wykonywano ono b y ł y jak i poprzednie stosunkowo często i znane są w zasadzie na c a ł y m , omawianym terenie. Dziś w y c h o d z ą powoli z użycia. M a k a t y takie notowano są rów­ nież w Lubelskiem i na P o d l a s i u . Słomę p r z e z n a c z o n ą do naklejania, w celu zmiękczenia gotowano a potem prasowano. Naklejano ją n a s t ę p n i e na przygotowany uprzednio k o n t u r rysunkowy. Oprócz słomy stosowano też niekiedy kolorową, sfałdowaną bibułę albo barwny papier (Łętownią, Siodlanka). M a k a t y wieszano zwykle za jeden z rogów obok łóżek, okien, lustra i t p . I c h treść b y ł a analogiczna do makatek malowanych. Wzory czerpano z książek, pism ilustrowanych i k a r t świątecznych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m weszły u L a s o w i a k ó w w życie również o z d o b y z s z y s z e k , zaszczepione t u , jak sugeruje Zofia Barbara Głowa z Powiśla D ą b r o w s k i e g o " . N a papierze pakunkowym rysuje się najpierw k o n t u r y za­ mierzonego wzoru a n a s t ę p n i e przygotowane z szyszek świerkowych lub jodłowych łuski naszywa się szeregami Po skończonej czynności podkleja się pod spodem dla usz­ tywnienia d r u g ą lub trzecią w a r s t w ę papieru. W y s t ę p u j ą c ą poza n a s z y t ą ł u s k a m i płaszczyznę papieru obcina się po l i n i i k o n t u r u , a gotowe ozdoby zawiesza lub przykleja pojedyn­ czo lub parami na ścianie. Ozdoby p r z e d s t a w i a j ą dość realistycznie postacie jele­ n i , saren, zajęcy, wiewiórek, k o g u t ó w , papug i t p . Spotyka się je najczęściej w powiecie kolbuszowskim, tarno­ brzeskim, częściowo we wscli. części pow. mieleckiego, rza­ dziej w niskim i leżajskim. W powiecie mieleckim, częściowo w kolbuszowskim oraz zachodniej części tarnobrzeskiego, uzyskano dane, że w n i e k t ó r y c h domach sylwetki zwierząt robiono z łusek szyszek oraz wyklejono jo t a k ż e z m a ł y c h zwitków b i b u ł y . T y m sposobom m o ż n a b y ł o u z y s k a ć ozdoby 18 11. 11. Makatka. W y k . w W o l i Zarezyckiej, kupiona w Le­ żajsku. ] 1 . 12. Fragment dekoracji ściany. W y k . J . Bujak. Ł ę t o w n i ą , U . 13. 14. Malowanka na papierze. W y k . M . Kozłowa. Machów, pow. Tarnobrzeg. bardziej efektowne, gdyż istniała możliwość doboru barw i wzbogacenia n i m i powierzchni. Uzupełnieniom dekoracji izby są t o r b y na grzebienie li w i a t y d o n i c z k o w e , s z t u c z n e k w i a t y sta­ wiane we flakonach na stole oraz drobne przedmioty, głów14 ii 145 �П. 15. Malowanka na papierze. W y k . Czesława Rusin. Górno, pow. Kolbuszowa. I I . 16. Malowanka na papierze. W y k . Wła dysław Sarama. P r z e d b ó r z , pow. Kolbuszowa. Wł. Muzeum w Rzeszowie. I I . 17. W n ę t r z e Jadachy, pow. Tarnobrzeg. nie o charakterze p a m i ą t k a r s k i m . T o r b y na grzebienie weszły w użycie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m pod w p ł y w e m zwy­ czajów miejskich. Mają k s z t a ł t k w a d r a t ó w , r o m b ó w lub serc. Do ich wykonania u ż y w a się p ł ó t n a lnianego i sztywne­ go papieru, z k t ó r y c h się wycina p o ż ą d a n ą formę a n a s t ę p n i e przyszywa się lub nakleja na z e w n ą t r z kieszeń. T o r b y płó­ cienne ozdabia się haftem z kolorowych nici lub naszywanymi aplikacjami a papierowe -— kolorowymi naklejankami. Mo­ 146 t y w a m i zdobniczymi są k w i a t y na łodyżkach, bukiety, szlaczki geometryczno i t p . M o t y w y zwierzęce spotyka się rzadko. Do toreb papierowych wykorzystuje się gufrowaną bibułę lub glansowany papier a w w y p a d k u braku odpo­ wiedniego koloru zabarwia się papier farbami wodnymi lub kredkami. K w i a t y wykonuje się zazwyczaj za p o m o c ą na­ klejania jednego lub k i l k u egzemplarzy o analogicznym kształcie, lecz coraz mniejszej formie. Czasem stosnjo się �również ozdoby bardziej w y p u k ł e , wykonano z b i b u ł y . Postacie p t a k ó w lub innych zwierząt otrzymuje się często przez naklejanie o m ó w i o n y c h powyżej makat. T o r b y na grzebienie i na inne, zwykle krawieckie dro­ biazgi, zawiesza się w izbach pod lustrami lub obok nich, albo przy oknach, jeśli stoi t a m maszyna do szycia. K w i a t y , stawiano na parapetach okien lub przed oknami na ławkacłi i stołach, hodowane są od czasu zaniku izby dymnych i wprowadzeniu do w n ę t r z a więcej światła oraz ogólnego wzrostu dbałości o e s t e t y k ę . O k w i a t y trosz­ czyły się przede wszystkim dziewczęta i gospodynie. Posia­ danie; dobrze utrzymanych i dobrze wyhodowanych k w i a t ó w było często s p r a w ą ambicji. W n i e k t ó r y c h okolicach wierzono bowiem, że k w i a t y „nie w k a ż d y m domu choą się h o d o w a ć " ( K o m o r ó w ) . Sadzono je w doniczkach, starych garnkach glinianych lub żelaznych albo drewnianych skrzynkach. Doniczki lub naczynia z kwiatami stawiano zwykle tak gęsto na oknie, że zasłaniały niemal 3/4 jego światła. Wykorzy­ stywanie ław, stołów i użycie kwietników związane było m i ę d z y i n n y m i z chęcią pozbycia, się z p a r a p e t ó w okien w i l ­ goci, której sprzyjała obecność na nich k w i a t ó w oraz z dąże­ niem do rozjaśniania w n ę t r z a i z b y . 20 N o w y m sposobem ozdabiania w n ę t r z izb i pokoi jest stawianie na stołach lub rzadziej na szafach, k w i a t ó w we flako­ nach. Są to zazwyczaj k w i a t y sztuczne, wykonane z kolorowej b i b u ł y . Dość często u ż y w a się też zasuszonych slomianek. K w i a t y świeże pojawiają się rzadko. Wykonanie k w i a t ó w z bibuły należy do dziewcząt. Posługują się one w t y m celu drutem, k t ó r y jest owijany skrawkami zielonej b i b u ł y z przy­ mocowanymi do niego listkami, p ą c z k a m i i kwiatami. Do najczęściej wykonywanych należą róże, georginie i chryzante­ m y . Często spotyka się formy nie mające odpowiedników w naturze. Zwyczaj stawiania k w i a t ó w we flakonach na stole jest p r z y j ę t y bezpośrednio z w n ę t r z drobnomieszczańskich, gdzie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m był szeroko stosowany i trwa w zasadzie do dziś. Coraz częstsze są obecnie we w n ę t r z a c h różnego rodzaju drobne przedmioty o charakterze p a m i ą t k a r s k i m , nabywane głównie przez młodzież w r ó ż n y c h miejscach wycieczko­ wych, na odpustach, przywożone z wojska i t p . Przeważają t u zwłaszcza pseudoludowo, tandetne wyroby snycerskie w rodzaju rameczek, podstawek pod zdjęcia, politurowanych jeleni, ostów, głów górali, figurek gipsowych i t p . W y r o b y te produkowano jodynie w celach zarobkowych w y p a c z a j ą estetyczne upodobania wsi i ograniczają jej włas­ ne możliwości. R e a s u m u j ą c należy podkreślić, że zdobnictwo w n ę t r z w domach mieszkalnych wsi wideł Wisły i dolnego Sanu jest stosunkowo ubogie i czasowo późne. Po I wojnie światowej przemiany b y ł y na ogół powolno. W 2. poł. X I X w. wzrost dbałości o e s t e t y k ę mieszkań wiązał się przede wszystkim z zanikiem w n ę t r z k u r n y c h i wprowadzeniem do bielenia ścian wapna, co pozwoliło znacznie podnieść higienę w n ę t r z . W t y m okresie d o m i n a n t ą d e k o r a c y j n ą izb były przedmioty kultowe, głównie obrazy. Wokół nich właśnie rozwijały się różno formy dekoracji z choiny, papieru i b i b u ł y . Poza przedmiotami o znaczeniu religijno-kultowym i dewoeyjnym w y s t ę p u j ą jednocześnie ciesielsko zdobione tragarze i przypinane do p o w a ł y p a j ą k i . Na p o c z ą t k u bieżącego wieku zjawia się jak się wydaje, z kierunku zachodniego sąsiedztwa terytorialnego, wycinan­ ka z papieru i bibuły. Ta forma ozdoby nie rozwinęła się t u jednak poważniej i brak jej zdecydowanego oblicza pozwa­ lającego na w y o d r ę b n i e n i e jakiejś ogólnej, specyficznej cechy, poza m o t y w e m trójliścia z okolic Mielca. F o r m y pa­ j ą k ó w różnicują się. Rozwijają się ich liczne odmiany ży­ randolowe. J e d n o c z e ś n i e tragarz, t r a c ą c swą d o t y c h c z a s o w ą funkcję, zostaje usuwany, a resztki jego częściowo religijnej, częściowo magicznej dekoracji, przejmuje jedna z n o ś n y c h 147 �belek stropu. Zaczyna pojawiać się głównie pod wpływem z e w n ę t r z n y m , dekoracja „świętego k ą t a " . Wykonywanie „ ś w i a t ó w " z „obrzędowego chleba" (opłatka) t k w i ć będzie jeszcze mocno w obrzędowości Bożego Narodzenia. Po I woj­ nie światowej więź z t r a d y c y j n ą ludowością w zakresie w n ę t r z zaczyna dość szybko s ł a b n ą ć . Do głosu d o c h o d z ą coraz wyraźniej w p ł y w y zewnętrzne a głównie miejskie. Zmienia się u k ł a d obrazów. Rozwija się malarska dekoracja ścian, zaczyna się w p r o w a d z a ć papierowe; naklejanki, poja­ wia się p a j ą k krystaliczny,a staro formy stopniowo zamie­ rają. Malowane „ d y w a n y " , m a k a t k i wyszywane, ozdoby z naklejanej słomy, z szyszek, torby na grzebienie — to również nowe elementy wiążące się z w p ł y w a m i zewnętrz­ n y m i . W y k o n a w c y wnieśli inwencję w ich treść i formę, k t ó r e często nie m a j ą cech jednoznacznie ludowych, a t y m bardziej regionalnych. Ceehy takie n i k n ą coraz bardziej po I I wojnie światowej, kiedy już nie tyle w p ł y w y miejskie, ale przede wszystkim pseudoludowa i pseudoartystyczna produkcja fabryczna i rzemieślnicza dociera szeroką falą na wieś. Są to różnego rodzaju oleodruki, obrazki i f i g u r k i o treści religijnej, „ o b r a z y " z jeleniami, łabędziami i t p . oraz f i g u r k i , obrazki i inne przedmioty o charakterze p a m i ą t ­ karskim. Z dawnych elementów dekoracyjnych nie wiolo pozostaje już we w n ę t r z a c h . Późniejszo zestawy obrazów zanikły. P o z o s t a ł jeden większy egzemplarz w złoconych ramach, zawieszony nad zostawionymi razem ł ó ż k a m i , a obok niego k i l k a m a ł y c h odpustowych o b r a z k ó w i foto­ grafii. P a j ą k i wykonuje się, rzadko, ściany maluje się przy pomocy wałka, wyszywa się stereotypowo m a k a t k i , na stole stawia się flakon ze sztucznymi k w i a t a m i i t p . Obawa przed „ s t a r o ś w i e c k o ś c i ą " k a ż e n a b y w a ć czesi--> przedmioty wbrew zdrowemu rozsądkowi. W rezultacie gusty artystyczne k s z t a ł t o w a n e w ten sposób nie rokują zdecydowanych zmian na lepsze. Nadzieja leży w szerokiej akcji, zmierza­ jącej do hamowania k o l p o r t a ż u tandety i popierania oddol­ nych również i wiejskich zdrowych inicjatyw artystycznych. W n ę t r z e c h a ł u p y wiejskiej p r z e o b r a ż a bię w tempie d o t ą d niespotykanym. Adaptacja elementów zdobnictwa I I . 18 J e l e ń , ozdoba z szyszek, pow. Mielec i w ogóle sztuki do t y c h zmienionych warunków', wymaga czasu. Trudno powiedzieć co z tradycyjnych elementów i w jakiej formie będzie mogło się ostać. PRZYPISY 1 N a podstawie informacji ok. 1870 r. w kilkunastu wsiach (Wola R a n i ż o w s k a , Wola Zarczycka, WiorzawiceŁ ę t o w n i a , J a ś l a n y , K o m o r ó w , Giodlarowa, Brzoza K r ó l . T u s z ó w Nar., Miechocin, Kopcie, Stale, Lipnica) było jesz­ cze około 40% chat kurnych, ok. 1900 r. już t y l k o k i l k a pro cent, a t u ż po I wojnie światowej we wszystkich wymionio nych wsiach zaledwie 24 kurne chaty jak p o d a j ą infor­ matorzy. M a t e r i a ł y archiwum Prac. Badania Szt. L u d . IS P A N w Krakowie. 3 Z. B . Głowa, Zdobnictwo wnętrza u Lasowiaków, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1959, nr 1/2. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, K r a k ó w , 1962, s. 39. F . K o t u l a , Klocek drzeworytniczy z Woli Zarczyckiej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1949, nr 7 -8, s. 243. Klocek ten o d k r y l i pracownicy Prac. Badania Sztuki Ludowej IS P A N w Krakowie. Zawieszanie obrazów w kącie przeciwległym do drzwi wejściowych praktykowane jest w Polsce wsch. na terenach s ą s i a d u j ą c y c h z ludnością r u s k ą i gdzieniegdzie w polskich Karpatach (Orawa). K ą t ten zwany przez nie­ k t ó r y c h Słowian „ ś w i ę t y m " jest j a k piszo Roman Reinfuss (op. cit., s. 23) wg wszelkiego p r a w d o p o d o b i e ń s t w a starym miejscem k u l t o w y m , gdzie s k u p i a ł y się dawniej opiekuńcze duchy domostwa, wyplenione później w czasach chrześcijań­ stwa. Ś l a d y k u l t u „świętego k ą t a " odkrywa t e ż niekiedy 2 4 5 6 7 archeologia w wykopaliskach z czasów wczesnośrednio­ wiecznych, jak np. w s ł y n n y c h wykopaliskach opolskich. T. Seweryn, Podlaźniki, K r a k ó w 1932, s. 61. L u d nadrabski np. ten o b r z ę d o w y chleb nazywa „ p o k a r m e m dla D z i e c i ą t k a Jezus" (J. Świątek, Lud nadrab­ ia, K r a k ó w 1893, s. 66). T . Seweryn, op. cit., s. 24. R. Reinfuss, op. cit. i a m ż e , s. 42. J. Grabowski, Wycinanka ludowa, Warszawa 1955 s. 110. Z. B . Głowa, op. cit. l i . Reinfuss, op. cit., e. 42. '« Miejscowości wyliczane na podstawie danych archi­ w u m Prac. Badania Sztuki Ludowej P A N w Krakowie oraz w ł a s n y c h m a t e r i a ł ó w autora. Mfttorialv archiwum Prac. Badania Sztuki Ludowej IS P A N w Krakowie. Tamże. "> Z. B. Głowa, op. cit. Do najczęściej uprawianych roślin doniczkowych n a l e ż a ł y : , hortensja, pelargonia, m i r t , rozmaryn, fuksja, chryzantemy, oraz geranie. J. Słomka wymienia ich cztery: pelargonię, chryzantemy, rozmaryn i giranie (w: Pamiętniki włościanina, w y d . I I . Tow. Szkoły Ludowej w K r a k o w i e [bez d a t y ] , s. 59. 8 9 1 0 11 1 2 , J 1 4 15 1 7 18 2 0 Tot: St. Deptuszewski — il. 1, 6, 9; E . Frankowski — il. 8; J . Furdyna — il. 4, 5, 10 — 12; J . Świderski — il. 2, 3, 7, 13—18. Tablice wykonał J , Furdyna 148 r � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25452a3132f868782b27ac45dad32153.pdf 0e3c14096fe2260c08937b994beda5ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3485 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3267 Title A name given to the resource Józef Słonina, rzeźbiarz ludowy z Bogdanówki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.245-248 Creator An entity primarily responsible for making the resource Furdyna, Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Józef Furdyna JÓZEF SŁONINA, RZEŹBIARZ LUDOWY Z BOGDANÓWKI Józef Słonina urodził się w 1925 r. w B o g d a n ó w c e (Myślenickie) i tamże zmarł w 1978 r. W B o g d a n ó w c e się wychował, chodził do szkoły i mieszkał, z w y j ą t ­ kiem okresów służby, odbywanej w młodości w L e ­ żajsku i w Jordanowie, gdzie go zatrudniano do pasie­ nia bydła. Przez kilkanaście lat p r a c o w a ł też jako robotnik leśny. W związku z wypadkiem przy pracy, w ostatnich latach p o b i e r a ł r e n t ę i n w a l i d z k ą , k t ó r a była podstawą jego utrzymania, p o z w a l a j ą c m u swo­ bodnie dysponować wolnym czasem. Rzeźbą, jak twierdził, z a i n t e r e s o w a ł się dopiero około 1956 roku „z n u d ó w przy pasieniu k r ó w " . Nie­ mniej, pewne upodobania w k i e r u n k u r y s u n k u i w y ­ robów z drewna w y k a z y w a ł podobno już w szkole (ukończył tylko trzy klasy). Rezultatem zainteresowań rzeźbiarskich Słoniny jest spora liczba prac, k t ó r e niezależnie od w a r t o ś c i plastycznych, pozwalają prześledzić całą d r o g ę jego rozwoju. Najpierw z a i n t e r e s o w a ł y go korzenie. W na­ turalnych formach drewna o d n a j d o w a ł k s z t a ł t y zna­ nych mu zwierząt. Nie z a d o w a l a ł a go przy t y m sama sugestia formy, dążył do konkretnego k s z t a ł t u , notu­ jącego wiernie szczegóły anatomiczne. O d c i n a ł więc niepotrzebne elementy, d o d a w a ł nowe, w y g ł a d z a ł po­ wierzchnię, o p r a c o w y w a ł f a k t u r ę , by p r z e d s t a w i ć sierść jeleni, saren czy k r ó w . I n t e r e s o w a ł go też aspekt praktyczny: chciał s t w o r z y ć rzeźbę, a zarazem w y k o ­ nać przedmiot u ż y t k o w y — l a s k ę . Do jej u c h w y t u w postaci zwierzęcia ( i l . 5) p r z y m o c o w y w a ł drzewce, .którego powierzchnię zdobił n a s t ę p n i e p ł a s k i m r y t e m przedstawiającym sylwetki jeleni, zajączków, lisów, w i l k ó w , j a s t r z ę b i itp. W sposobie traktowania zwie­ r z ą t p r z e j a w i a ł zdecydowane tendencje naturalistyczne. Po k r ó t k i e j serii lasek z a i n t e r e s o w a ł się głowami ludzi, chcąc w przyszłości zająć się „ w y c i n a n i e m " ca­ łych postaci: „ c h c i a ł e m się t r o c h ę na t y m wy treno­ w a ć , a do tej roboty p o d p o w i a d a ł m i tutejszy rzeź­ biarz, po szkole w Zakopanem, S t a n i s ł a w Rybała, i on m ó w i ł m i co i j a k się r o b i " . Pierwsze prace z tej dziedziny p o k a z y w a ł z pew­ n y m z a ż e n o w a n i e m , m i a ł je w osobnym schowku. Nie­ k t ó r e z nich, j a k np. drewniane głowy, nie dochowały się albo też r z e ź b i a r z nie chciał m i ich pokazać. Do zachowanych prac z wcześniejszego okresu należą: Upadek pod krzyżem (11. 6), Matka Boska, Serce Patia Jezusa i Chrystus na krzyżu. Są to rzeźby polichro­ mowane i n a l e ż ą do najlepszych prac Słoniny. Późniejsze rzeźby m a j ą dość z r ó ż n i c o w a n ą tematy­ k ę i r ó ż n ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą . Obok rzeźb kultowych w y s t ę p u j ą świeckie, p r z e d s t a w i a j ą c e ludzi oraz nie­ wielkie f i g u r k i zwierzęce. Większość rzeźb liczy od 10 do 30 cm, najmniejsze są f i g u r k i z w i e r z ą t i głowy ludzkie wykonane w k a m i e n i u rzecznym. W ś r ó d r z e ź b i o n y d h t e m a t ó w znalazły się: Upadek pod k r z y ż e m , Chrystus przy słupie, św. A n t o n i Pa­ dewski, dwie postacie bliżej niezidentyfikowanych ś w i ę t y c h niewiast ( i l . 3), Serce Pana Jezusa, Matka z dzieckiem na plecach ( i l . 2), kobieta w gorsecie, kobieta w chustce na głowie, wspomniane w y ż e j gło^ w y ludzkie ( i l . 4), żołnierz, kobieta przy k o ł o w r o t k u I I . 1. Kobieta przy k o ł o w r o t k u , drewno. 245 �I I . 2. Kobieta z dzieckiem na plecach, drewno. I I . 3. Ś w i ę t a , drewno. I I . 4. G ł ó w k i r z e ź b i o n e w kamieniu. I I . 5. Laska rzeźbiona. I I . 6. Chrystus u p a d a j ą c y pod K r z y ż e m , drewno polichromowane. (il. 1), kobieta przy międlicy, c h ł o p w y r a b i a j ą c y gonty (il. 9), scena o r k i (il. 7), kobieta k o p i ą c a m o t y k ą ( i l . 8), oraz Chrystus Frasobliwy. Wymienione t u r z e ź b y znaj- 4 d u j ą się w Muzeum Regionalnym w M y ś l e n i c a c h oraz w zbiorach autora niniejszego opracowania. Jako t w o r z y w a u ż y w a ł S ł o n i n a z r e g u ł y drewna lipowego, k t ó r e w postaci k a w a ł k ó w o k r e ś l o n e j wiel­ kości p r z y g o t o w y w a ł sobie w c z e ś n i e j , by je mieć w k a ż d e j c h w i l i pod r ę k ą . P r z y s t ę p u j ą c do rzeźbienia, kiedy c h c i a ł zrobić coś „główniejszego", zaznaczał naj­ p i e r w o ł ó w k i e m na klocku podstawowe proporcje, u k ł a d r ą k i nóg, oraz k s z t a ł t głowy. N a s t ę p n i e ocios y w a ł klocek z grubsza s i e k i e r k ą , zbliżając się do za­ mierzonej formy, k t ó r ą p ó ź n i e j o p r a c o w y w a ł szczegó­ łowo przy pomocy kozika. N o ż e m w y d r a p y w a ł też r z e ź b y w kamieniu, gdy w y j ę t y z wody b y ł jeszcze mokry i miękki. Wzory do swych r z e ź b c z e r p a ł S ł o n i n a z rozmai­ tych źródeł. Raz b y ł a to z n a j d u j ą c a się w obrębie rodzinnej wsi kapliczka ze s c e n ą U p a d k u pod krzyżem i Chrystusem p r z y w i ą z a n y m do słupa, i n n y m razem przygodnie nabyte obrazki ś w i ę t y c h lub ich wizerun­ k i , widziane w kościele, czy wreszcie ilustracje książ­ kowe. Nie znaczy to, by nie m i a ł w ł a s n y c h pomysłów, ale „ p o m y s ł y z g ł o w y " w y d a w a ł y m u się mniej war­ tościowe niż oparte na gotowych wzorach: „nie mam takiego zaufania gdy w y m y ś l a m co sam, bo jestem bez ż a d n y c h szkół i lepsi są ode mnie, co o tym myślą". Do w ł a s n y c h , oryginalnych rzeźb S ł o n i n y zaliczyć n a l e ż y większość jego figurek zwierzęcych, twarze ludzi wykonane w k a m i e n i u oraz r z e ź b y figuralne o tematyce ś w i e c k i e j . Wspomniano w y ż e j , że S ł o n i n a p r a c o w a ł często z o ł ó w k i e m w r ę k u , z a z n a c z a j ą c na k l o c k u podsta­ wowe proporcje i u k ł a d y kompozycji. Chodziło mu t a k ż e o sprecyzowanie czy opracowanie n a s u w a j ą c e g 9 się p o m y s ł u , o w ł a ś c i w e o k r e ś l e n i e a t r y b u t ó w ikono­ graficznych, rozmieszczenie e l e m e n t ó w dekoracyjnych itp. W dorobku r z e ź b i a r s k i m Józefa Słoniny najbar­ dziej p r z e k o n y w u j ą c e są prace o tematach świątkar- �skich, co można tłumaczyć z w i ą z k i e m tej t e m a t y k i z ludową tradycją rzeźbiarską, p r z e k a z u j ą c ą w y p r ó ­ bowane schematy formalne i ikonograficzne. U w i ę ­ kszości rzeźbiarzy ludowych z a j m u j ą c y c h się ś w i ą t karstwem, prace oparte na dawnych wzorach b y w a j ą zwykle lepsze, bardziej dojrzałe, bardziej logiczne niż ich prace pionierskie. Znajduje to r ó w n i e ż p o t w i e r ­ dzenie w twórczości Słoniny. Dwa wykonane przez niego przedstawienia Upadku pod k r z y ż e m r ó ż n i ą się od siebie w gruncie rzeczy tylko wielkością. Bardzo przekonywująca jest w nich z w a r t o ś ć kompozycji i l o ­ gika układów k i e r u n k ó w poziomych i pionowych, współzależności elementów bryły, akcenty zgeometryzowanego ażuru i oszczędność ś r o d k ó w r z e ź b i a r s k i c h w opracowaniu powierzchni, w k t ó r e j umownie za­ znaczone zostały fałdy szat Chrystusa. Rzeźby Słoniny są w gruncie rzeczy prostymi kloc­ kami drewna, zgiętymi na l i n i i k o l a n i u c i ę t y m i r ó w ­ no na wysokości stóp. Prostota ś r o d k ó w w y r a z u łączy się tu z ubóstwem u m i e j ę t n o ś c i warsztatowych, przy niesłychanie jednak szczerym stosunku t w ó r c y do te­ matu, który jest m u n i e w ą t p l i w i e w e w n ę t r z n i e bliski. Klimat ludzkich, szczególnie c h ł o p s k i c h u d r ę c z e ń i ra­ dości, czytelny jest niemal we wszystkich tematach — zarówno religijnych j a k i ś w i e c k i c h — z w i ą z a n y c h z człowiekiem. W tematach ś w i ą t k a r s k i c h dominuje ujęcie f r o n ­ talne, statyczność i schematyzm oraz symetria kompo­ zycji. W rzeźbach o świeckiej tematyce symetria u s t ę ­ puje miejsca asymetrii, kompozycja staje się swobod­ na, wyzwolona z ograniczeń, k t ó r e w n o s i ł y schema­ tyzm ujęcia i zasada frontalności, dzieje się to jednak kosztem zwartości b r y ł y i syntetycznego ujęcia przed­ stawianego tematu. Opracowanie powierzchni r z e ź b 5 jest u S ł o n i n y m i ę k k i e , modelowanie b r y ł y p ł y n n e , bez ś l a d ó w topornej geometryzacji, spotykanej często U r z e ź b i a r z y ludowych, W zdecydowanej większości 6 247 �I I . 7. Orka, drewno. I I . 8. Kobieta k o p i ą c a motyką, gonty, drewno. prac artysty nie ma e l e m e n t ó w dekoracyjnych, zdo­ biących p o w i e r z c h n i ę b r y ł y . Poczucie dekoracyjności widoczne jest przede wszystkim w przemyślanych u k ł a d a c h kompozycyjnych, głównie w u k ł a d a c h r ą k i" nóg, w kontrastowaniu k i e r u n k ó w l i n i i i płaszczyzn oraz f a k t u r g ł a d k i c h i nacinanych powierzchni ( i l . 2). P o d k r e ś l o n e p o w y ż e j cechy r z e ź b y o n i e t r a d y c y j nej tematyce widoczne s ą dobrze w t a k i c h p r z y k ł a ­ dach j a k : kobieta niosąca dziecko na plecach, kobieta kopiąca ziemię m o t y k ą , orka. W pierwszej rzeźbie p o s t a ć kobiety r o z w i ą z a n a jest symetrycznie lecz s y m e t r i ę kompozycji p r z e ł a m u j e w y ­ glądające spoza ramienia m a t k i dziecko ( i l . 2). L o ­ gika c i ę ż a r ó w i k i e r u n k ó w ś w i a d c z y z a r ó w n o o u m i e ­ jętności obserwacji natury j a k i zdolnościach kompo­ zycyjnych. Praca jest realistyczna z a r ó w n o w wyborze t e m a t y k i i w dbałości o szczegóły, jak też i w p r ó b i e psychologicznej charakterystyki przedstawianych posta­ drewno. I I . 9. C h ł o p strugający ci. Widoczne to jest zwłaszcza w wyrazie twarzy, ś w i a d o m i e zindywidualizowanych. Rzeźba kobiety k o p i ą c e j m o t y k ą ziemię ( i l . 8) jest kompozycją wielostronną, prostą i realistyczną. Domi­ n u j ą w tej rzeźbie trzy podstawowe elementy: mocny, k r ó t k i korpus kobiety wspartej na d u ż y c h , p ł a s k i c h stopach, n a k r y t a c h u s t ą głowa, usytuowana niemal prostopadle do t u ł o w i a oraz ręce, wyprowadzone od r a m i o n w l i n i i u k o ś n e j . Trzymają" one m o t y k ę przed­ ł u ż a j ą c t ę linię aż do ziemi. F a k t u r a b r y ł y , nosząca w y r a ź n e ś l a d y o b r ó b k i d ł u t e m czy n o ż e m , stanowi dodatkowy walor rzeźby, k t ó r a n a l e ż y do najlepszych w dorobku S ł o n i n y . Z kolei temat o r k i jest, w z a m y ś l e autora i w efekcie, nie tyle d z i e ł e m artystycznym, co i l u s t r a c j ą o k r e ś l o n e g o f a k t u , typowego dla dawnej w s i ( i l . 7). W r o z w i ą z a n i u k o m p o z y c y j n y m d o m i n u j ą trzy oddziel­ nie opracowane elementy, k t ó r e łączy ze sobą jedynie •- :• T • i 1 JM* 248 �wargami oraz w k l ę s ł e nosy. Rodzaj tworzywa zdecy­ d o w a ł o t y m , że c a ł y akcent skupia się na r y s u n k u ' i wyrazie samej t w a r z y z p o m i n i ę c i e m włosów (il. 4). O s t a t n i ą g r u p ę r z e ź b Słoniny t w o r z ą wykonane w drewnie f i g u r k i z w i e r z ą t , k t ó r e ze względu na bar­ dzo m a ł e w y m i a r y , p r z y p o m i n a j ą zabawki. W prze­ c i w i e ń s t w i e do i n n y c h p r z y k ł a d ó w twórczości artysty doszły t u w y r a ź n i e do głosu tendencje naturalistyczne, ujawnione g ł ó w n i e w daleko p o s u n i ę t e j trosce o szczegóły anatomiczne i fakturalne oraz w chęci p o d k r e ś l e n i a momentu ruchu. P o d s u m o w u j ą c dorobek r z e ź b i a r s k i Józefa Słoniny, należy p o d k r e ś l i ć , że reprezentuje on przeciętny po­ ziom, k t ó r y w n i e k t ó r y c h p r z y k ł a d a c h , j a k np. rzeź­ bie kobiety k o p i ą c e j m o t y k ą ziemię, z d a w a ł się zapo­ w i a d a ć r z e ź b i a r z a z d u ż y m i możliwościami. Intereso­ w a ł go przede wszystkim człowiek, jego praca i troski. Z tego w z g l ę d u ś w i ą t k a r s t w o o d g r y w a ł o u niego rolę d r u g o r z ę d n ą i wiązało się przede wszystkim z począt­ k o w y m okresem twórczości. W n i e k t ó r y c h tematach ś w i e c k i c h n a w i ą z u j e jednak do tradycji ś w i ą t k a r s k i c h (kobieta z dzieckiem na r ę k u , dziewczyna w gorsecie). Część jego prac ma Charakter ilustracyjny (zajęcia wiejskie), część zaś t r a k t o w a ł jako swoisty trening warsztatowy (główki kamienne). W a r t o ś ć plastyczną m a j ą jednak przede wszystkim rzeźby o tematyce świątkarskiej oraz ś w i e c k i e rzeźby jednofiguralne, mniej cenne są kompozycje wielofiguralne. wspólna funkcja: wół zaprzężony w jarzmo, chłop trzy­ mający pług oraz poganiająca wołu kobieta. Poszcze­ g ó l n e , bryły kompozycji, poprawnie ęzeźbione, są rea­ listycznie ujęte. Rzeźbiarsko najbardziej udany jest wół. Trafność ujęcia przejawia się w u k ł a d z i e takich elementów anatomicznych, jak mocno osadzona głowa, masa tułowia oraz ruch nóg. Jednolita faktura wszyst­ kich brył a także brak polichromii, p o d k r e ś l a j ą jed­ ność ideową całej kompozycji. Poza wspomnianymi już rzeźbami sakralnymi, po­ wstałymi w początkowym okresie twórczości, wszystkie inne pozbawione są polichromii: n i e k t ó r e t y l k o po­ krywa błyszcząca warstwa bezbarwnego lakieru. Poczucie dekoracyjności widoczne jest w pracach Słoniny w rozwiązaniach kompozycyjnych, kierunkach linii płaszczyzn, kontraście faktur itp., natomiast występuje ono tylko w n i e w i e l k i m stopniu w postaci dekoracji niezależnej, zdobiącej płaszczyznę (jak to ma miejsce np. w płaskorzeźbie M a t k i Boskiej z Dzie­ ciątkiem). Odrębną grupę rzeźb S ł o n i n y s t a n o w i ą ludzkie główki kamienne, wykonywane, jak o t y m mówił, dla nabrania wprawy w rzeźbieniu i dla w ł a s n e j przy­ jemności, zazwyczaj podczas pasienia k r ó w . Widoczne są w nich te same cechy, k t ó r e spotykamy w g ł o w a c h rzeźbionych w drewnie: zaznaczona p ł a s k o ś ć twarzy, migdałowato wycięte oczy, osadzone dość głęboko w stosunku do czoła, w ą s k i e usta ze słabo widocznymi Zdjęcia w y k o n a ł autor R K O N I K A IV-VI 1980 Imprezy regionalne i folklorystyczne 16 V — w Częstochowie Z w i ą ­ zek „Cepelia" z o r g a n i z o w a ł I Ogól­ nopolski Przegląd R z e ź b y L u d o ­ wej, z udziałem 6 Zrzeszeń Ce­ pelii. * 10,11 V — Busko (kieleckie), IV Spotkania z Folklorem. Przy­ znano nagrody kapelom, zespołom regionalnym, solistom, ś p i e w a k o m i instrumentalistom. V — Łomża, w ś r ó d imprez Święta Kultury Staropolskiej „Rajby K u r p i o w s k i e " — w i d o w i s ­ ko plenerowe w nowogrodzkim skansenie. * 30 V—2 V I — w Muzeum Etno­ graficznym w T o r u n i u w ramach „Dni Torunia" zorganizowano „Spotkania Kapel Ludowych z udziałem kapel zagranicznych", wystąpiły zespoły z Polski, W ę g i e r i Jugosławi. C y k l imprez, k t ó r e odbywały się na placach i u l i ­ cach miasta o b e j m o w a ł koncerty, spotkania, pokazy instrumentów, występy zespołu dziecięcego z Koniakowa, stylizowanego zes­ połu t a ń c a z B r a t y s ł a w y oraz j u ­ gosłowiańskiego zespołu pieśni i t a ń c a „żeńcy". Jako pomostu j ę ­ zykowego u ż y t o esperanto, a W ę ­ gierski Związek Esperantystów przysłał t o w a r z y s z ą c ą m u z y k o w a ­ niu w y s t a w ę haftu ludowego. Or- ganizatorami imprezy było Muze­ um, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Toruniu oraz Zarząd Główny Polskiego Związku Esperantystów. 7 8 V I — O s t r o ł ę k a , 25-te D n i F o l k l o r u Kurpiowskiego, z udzia­ ł e m kapel, zespołów i t w ó r c ó w l u d o w y c h kurpiowszczyzny. f 19—22 V I — Przytoczna, I I I Ogólnopolski Przegląd Dorobku Kulturalnego Wsi. J u r y (przew. prof. dr Józef Burszta) oceniło widowiska zespołowe ( I nagr. ot r z y m a ł W D K w Kielcach) oraz w y s t a w y konkursowe (przew. j u ­ r y ant pL P r z e m y s ł a w B r y k a l s k i ) : I nagr. p r z y p a d ł a ekspozycji W D K z Piły, pokazującej dysonanse m i ę d z y d a w n ą a w s p ó ł c z e s n ą ar­ c h i t e k t u r ą wsi, z a s t ę p o w a n i e p i ę k ­ nych starych f o r m współczesną produkcją masową. 20—22 V I — Płock, X I V Ogól­ nopolski Festiwal F o l k l o r u i Sztu­ k i L u d o w e j pod h a s ł e m „Z bie­ giem Wisły", odbyło się seminar­ i u m folklorystyczne, otwarto w y ­ stawy, m.in. „Diabły polskie w rzeźbie i legendzie" (z kolekcji Wiktoryna Grąbczewskiego). Kon­ certom zespołów towarzyszyły kiermasze sztuki ludowej: kwia­ tów, w y p i e k ó w , w y r o b ó w ze sło­ my, przysmaków regionalnych. Przywrócono Radę Programowo-Artystyczną (przewodniczący dr. B o g u s ł a w Linette), k t ó r a przyzna­ ła w y r ó ż n i e n i a : g ó r n i c z e m u zespo­ łowi pieśni i t a ń c a „ S i e m i a n o w i ­ ce" za t a ń c e mieszczan żywiec­ kich, zespołowi „ R r o m n i " z War­ szawy za ludowe t a ń c e i stroje, zespołowi z Brzeźnicy za stroje kobiece, zespołowi „ Ż e r d z i e " z Pu­ ł a w za a u t e n t y c z n o ś ć widowiska — w y r o b u lnu, zespołowi „ J a w o r z n i k " z B ę d z i n a za autentyczne ele­ menty w obrzędzie weselnym i stroje, zespołowi z Grodziska Dolnego za a u t e n t y c z n o ś ć stroju, m u z y k i i pieśni, Zespołowi pieśni i tańca „Wisła" za różnorodne t a ń c e w i ś l a ń s k i e , zespołowi „Podwiślanka" z Sieciechowa za wido­ wisko pieczenia chleba, kapeli ze Zdunkowa i kapeli braci R ó ż a ń ­ skich z Zabierzowa Bocheńskiego za tradycyjny sposób gry, oraz kapeli braci T r z p i l ó w z Garwoli­ na za zachowanie autentycznego stylu muzykowania. 14,15 V I — Przysucha, I V Wo­ j e w ó d z k i P r z e g l ą d Folkloru i Sztu­ k i Ludowej w o j . radomskiego. 20—22 V I — Łowicz, „ J a r m a r k ł o w i c k i " z u d z i a ł e m kapel, zespo­ łów, g a w ę d z i a r z y ; wystawa sztuki ludowej regionu w Muzeum Na­ rodowym, oddział w Łowiczu. 26—29 V I — Kazimierz n.Wisłą, X I V Festiwal Kapel i Śpiewa­ k ó w Ludowych. I nagrody otrzy­ m a l i : Kapela „Dolina Dunajca" z 249 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a73e2ce99760c854822a27850350763e.JPG 99e00f212d89adc1e45dc8813acd8b94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Krajobraz kulturowy ; Koło Gospodyń Wiejskich Kocina Description An account of the resource Tytuł:" Piękno naszej wsi" Opis: Widoczna panorama Kociny przedstawia dziewicze piękno natury. Staw, w oddali pola, łąki oraz połacie lasu otaczające naszą wieś... Trudno znaleźć słowa wyrażające piękno tego pejzażu. Zdjęcie zostało wykonane 23 kwietnia 2023r. przez Mirosławę Gajdę mieszkankę wsi Kocina. Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajda, Mirosława Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Koło Gospodyń Wiejskich Kocina Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79a3779803d7792d93b7bdc057c6995d.pdf 76f32b0246d7f8ce20a06d915f0c0622 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4505 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource tkactwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4190 Title A name given to the resource Statut ciszanowskiego cechu tkactwa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.60-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R C H I W Stanisław Franciszek U M H I S T O R Y C Z N E Gajerski STATUT CIESZANOWSKIEGO CECHU TKACKIEGO 1 Przeszłością mogo rodzinnego Cieszanowa interesuję się już od dawna a ukoronowaniem moich najwcześniejszych prac badawczych nad jego historią b y ł a praca magisterska napisana w r o k u 1956 na Wydziale Filologiczno-Historycz­ n y m Wyższej Szkoły Pedagogicznej w K r a k o w i e . W 1962 r o k u o t r z y m a ł Cieszanów pierwszy, pełniejszy zarys swych d z i e j ó w a p o c z ą t k o w y okros jego historii p r z e d s t a w i ł e m obszerniej omawiając problem powstania Chmielnickiego na obszarze południowo-wschodniej części województwa bełskiego . W trakcie b a d a ń ustaliłem, że Cieszanów był dawniej d u ż y m ośrodkiem t k a c k i m , o długiej już tradycji, a jego historia zakończyła się w latach I I wojny ś w i a t o w e j . F a k t ten jednak nie znalazł n a l e ż y t e g o odbicia w literaturze naukowej a drobne wzmianki zamieszczone w publikacjach nie odzwierciedlają w m i n i m a l n y m nawet stopniu istoty problemu. Opracowując zarys dziejów Cieszanowa n a d m i e n i ł e m , że cech t k a c k i o t r z y m a ł przywilej 13 V I 1730 r o k u . Wzmian­ k ę t ę z a c z e r p n ą ł e m z urzędowego zestawienia przywilejów cechowych d y s t r y k t u tomaszowskiego, k t ó r y znajduje się w Tece Schneidra nr 270 . S p o r z ą d z o n y on został w j ę z y k u niemieckim w r o k u 1779 m o c ą patentu cesarskiego z 1778 r. E w i d e n c j o n u j ą c wówczas dokument tkaczy cieszanowskich zaznaczono, że b y ł a to kopia przywileju spisana na perga­ minie i zaopatrzona pieczęcią. P a k t to dość ciekawy i godny uwagi. Opierając się na m a t e r i a ł a c h gospodarczych Sieniawskich, k t ó r e przechowywane są w Bibliotece Muzeum Czartoryskich w Krakowie, w s p o m n i a ł e m t e ż o wywozie różnego gatunku płócien do G d a ń s k a przez k u p c ó w ciesza­ nowskich w latach 1695—1718. Ponadto w y s u n ą ł e m hipo­ tezę, że w Cieszanowie w minionych stuleciach mógł zostać uruchomiony blech . Te drobne wzmianki d o t y c z ą c e cieszanowskiego o ś r o d k a tkackiego wprowadził również do swej pracy Marian Szabatowski . Maurycy H o r n zaś, w y k o r z y s t u j ą c dane z juram e n t ó w i rekognicji mieszczańskich z l a t 1632 i 1635, k t ó r e w y n o t o w a ł z akt S ą d u Grodzkiego Bełskiego, prze­ chowywanych w Centralnym P a ń s t w o w y m Archiwum Historycznym TJRSR we Lwowie, w s p o m n i a ł o uprawianiu rzemiosła tkackiego w Cieszanowie w pierwszej połowie X V I I wieku'. Podczas prac badawczych w Bibliotece P A N w K r a ­ kowie n a t k n ą ł e m się na odpis k o p i i s t a t u t u cieszanowskiego cechu tkackiego, określonego w tekście mianem „płócienn i k ó w " , k t ó r y przechowywany jest w zespole m a t e r i a ł ó w przekazanych przez Franciszka W o l a ń s k i e g o . Spośród r ó ż n o r o d n y c h odpisów źródłowych, k t ó r e t a m się z n a j d u j ą pewne z nich ogłosił on drukiem w „ D o d a t k u Tygodniowym przy Gazecie Lwowskiej". Statut cieszanowskich tkaczy również p r z y g o t o w a ł do publikacji, z a o p a t r u j ą c go w nie­ z b ę d n e uwagi i opisy. Kopista nie n a d m i e n i ł w j a k i sposób do niego d o t a r ł a jedynie p o d a ł miejsce i d a t ę s p o r z ą d z e n i a odpisu. Miał on niewątpliwie w ręce ten sam dokument, k t ó r y zarejestrował u r z ę d n i k austriacki w r o k u 1779. Problem t y l k o t k w i w t y m , że statut tkaczom cieszanow. skim n a d a ł dziedzic miasta, A d a m A n t o n i Bełżecki 2 3 4 5 1 1 18X1716 roku a dopiero po jego spaleniu aprobował ich prawa 13 V I 1730 roku Feliks Wielhorski. Statut ten stanowi ciekawe źródło do odtworzenia historii m a ł o znanego o ś r o d k a tkackiego w Cieszanowie a t y m samym umożliwia lepsze poznanie dziejów tego rzemiosła na obszarze Rusi Czerwonej w okresie przed­ rozbiorowym. Chcąc u d o s t ę p n i ć szerszemu ogółowi badaczy korzystanie z tego dokumentu u z n a ł e m za celowe go opu­ blikować. Mając jednak na uwadze, by nie stracił nic ze swej a u t e n t y c z n o ś c i p o s t a n o w i ł e m całość tekstu, łącznie z uwagami F . W o l a ń s k i e g o zachować. P a m i ę t a ć jednak n a l e ż y , iż publikowane źródło zawierać będzie tekst właści­ wego s t a t u t u z r o k u 1716, n o t a t k i o jego aprobowaniu i rozszerzeniu z 1730 i uwagi kopisty z 1851 roku. Doku­ mentem jest z a r ó w n o treść s t a t u t u j a k i dopiski poczy­ nione przez F . Wielhorskiego. Nie chcąc w niczym naruszać jego oryginalności zachowam pisownię t a k ą , j a k ą zastosował F . W o l a ń s k i . Nawiasy okrągłe w publikowanym tekście w p r o w a d z i ł on — a j a kwadratowe. A oto źródło, zaczy­ n a j ą c e się t a k o w y m n a g ł ó w k i e m : 6 7 „ K o p i a pogorzałego Prawa Cechowi Rzemiosła Płócien­ nego [nadana] Adam Antoni z Bełsca na Cieszanowie у Łączynie B e ł ż e c k i Kasztelan Bełzki Rothmistrz I(ego) K(rólewskiej) M(ości). — N a wieczną pamiątkę ku czci у k u chwale Boga W s z e c h m o g ą c e g o у k u rozmnożeniu Swiętey C h w a ł y iego s ł y n ą c ą na wszystek świat Narodom, tak[i] p o r z ą d e k m i ę d z y B r a c i ą Cechu Rzemiosła płócien­ nego za błogosławieństwem Boskim czynię, у Prawem moim o n y m postanawiam tegoż R z e m i o s ł a Mieszczanom w Miasteczku m o i m Cieszanowie, którzy maią у powinni się w swym Cechu rządzić i sprawować. Aby z t ą d C h w a ł a Panu Bogu W s z e c h m o g ą c e m u w Troyoy swiętey Iedynemu w Kościele ś w i ę t y m rosła, także у w Ce­ chu ich rozmnożenie się działo wiecznemi czasy. 8 10 60 N a p r z ó d m a i ą mieć w Swoim Cechu Braci dwóch wybranych z Siebie na Cechmistrzostwo k t ó r z y maią bydź przysięgli. Ci m a i ą wszystkiego przestrzegać, у doglądać, aby sprawiedliwie Robota L u d z k a b y ł a od nich robiona у oddawana. Ciż Ceohmistrzowie m a i ą wolność veznie uczyć, w y z w a l a ć , wolności d a w a ć na wszystkie strony. T a k ż e у Czeladź w ę d r o w n ą sobie c h o w a ć . D r u g a Ci Magistrowie powinni t r z y razy do Roku do Kościoła Świętego Świece o d d a w a ć , w kazdey parze świec powinno b y d ź wosku funt ieden: to iest pierwsza para na Wielkanoc. Druga para na Boże Ciało. Trzecia para na Boże Narodzenie, t a k ż e у Załomsze powinny bydź na k a ż d y k w a r t a ł to iest Cztery razy, a na k a ż d ą Załomszę powinni d a ć Magistrowie po groszy dwanaście, za ofertę groszy t r z y . Trzecia Towarzysz gdy p r z y w ę d r u i e dać powinien w s t ę p k u Braterczyk groszy dwa. A iesliby był Cechu zu­ pełnego, tedy t y l k o grosz ieden. Czwarta Towarzysz gdyby miał wysieść z roboty ma wziąć ieden opuszczenie od Mistrza g d y ż speraty zapina na dwie niedzieli robić. A iezeliby wysiadł nieopowie- �dziawszy roboty od Mistrza, powinien dać t a k o w y groszy dwanaście do Cechu. Piąta K t ó r y b y B r a t miał p r z e m ó w i ć ieden od drugiego Towarzysza, Tedy za s ł u s z n y m ś w i a d e c t w e m powinien taki dać Braci p u ł Achtela piwa. Szósta Mistrz k t ó r y b y Ucznia p r z y i m o w a ł na Uczenie się Rzemiosła tego, tedy ten uczeń powinien d a ć do Cechu groszy osmnascio, у dwa szanki piwa, Gorzałki k w a r t ę iedną, у wosku funt ieden. A gdy się będzie ten U c z e ń wyzwalał, dać powinien znowu do Cechu groszy d w a n a ś c i e Piwa dwa Szanki. Wosku f u n t ó w dwa, Gorzałki k w a r t dwie, a Czeladzi groszy cztery. Siódma Iesliby k t ó r y Mistrz postronny p r z y s t a w a ł w Tym Miasteczku do togo Cechu, powinien d a ć Mistrzom wstempku do Skrzynki groszy Czterdzieści, у gorzałki garniec ieden, a do Kościoła na Chwałę B o z ą wosku funtów dziesięć, przy t y m Braci у Mistrzom piwa Achtel у l u z y n ę iakaby się i m p o d o b a ł a , a mianowicie Ćwierć mięsa, pie­ czeń cztery, K u r sześcioro, Gęsi czworo, Serów szesc, chleba zaś do tego, co potrzeba, y do tego powinien d a ć Skrzynki Stucznego złotych cztory Mistrzowskiey gdy Rok wy n idzie. Osma. Mistrz gdyby przędzie iednał na Gospodzie, a wziąwszy ią niósł na sobie do D o m u swego, t a k i Mistrz powinien dać Mistrzom dwa funty wosku, nawet у szla­ checkiej' przędze k t ó r ą za Mistrzem posłać powinno. \ Dziewiąta. T y m Mistrzom aby ż a d e n Mieszczanin, iako z Polaków, z Rusi у z Zydow nie p r z e s z k a d z a ł w ich To­ warze k t ó r y do nich n a l e ż y . I a k o t o w p r z ę d z y , aby n i k t nie kupował oprócz I c h Samych, a k t ó r y b y z pomienionych miał w t y m p r z e s z k a d z a ć , tedy t a k i ma b y ć karany winą według woli y Decyzyi Zamkowey. Dziesiąta. K t ó r y b y Mistrz za z m a r ł y c h B r a t o w w kwar­ talną Mszą k t ó r a bywa obcłiodzona nie był na k a ż d y k w a r t a ł , powinien dać w i n y do Braci groszy cztery у Szeląg na Ofiarę, bo takowe obwieszczenie bywa przez znak Cechmistrzowski, t a k ż e też k t ó r y b y Mistrz nie szedł na Pogrzeb, kiedy k t ó r y B r a t umrze albo Siostra powinien d a ć w i n y Funt Wosku Mistrz Stołeczny, a m ł o d s z y Mistrz wosku pul funta. Iedenasta. Towarzysz k t ó r y b y nie szedł na Załomszą za Krzyżem, t a k ż e y na pogrzeb, powinien dac do Cechu wosku P u ł f u n t a . Dwanasta. W t y m Cechu Schadzki m a i ą b y d ź co cztery Niedziele w k t ó r ą k a ż d y Mistrz ma d a w a ć do Skrzynki po groszu iednemu, a Towarzysz po szelągu, a gdy zamieszka ;aki powinien d a ć groszy cztery. T a k ż e у Towarzysz groszy cztery. Trzynasta. Między t e m i Magistrami tego Rzemiosła, aby nie był ż a d e n Rusin k t ó r y b y sobie robił у Magistrował. Oprócz tego k t ó r y b y Towarzysz Rusin p r z y w ę d r o w a ł , któremu wolno robić dwie Niedzieli (Ciż Mistrzowie po­ winni robić po iednemu pusetkowi z powinnoscy R z e m i o s ł a każdy do D w o r u t a k ż e у od m o t k o w któro do nich należy). Czternasta. K t ó r y b y Mistrz miał o d d a w a ć r o b o t ę niesłusznie у nieuczciwie albo ią też robił, aby b y ł przy­ pozwany przed Mieyski U r z ą d , albo do Cechu nassego, taki powinien karany b y d ź Achtelem piwa. Powtore iesliby się nie pokaiał, t a k ą ż w i n ą ma b y ć karany. A za trzecim razem iesliby się nie pokaiał, tedy z R z e m i o s ł a ma b y d ź złożony. Oprócz tego iesliby za iakim u b ł a g a n i e m vrzedownym mianowicie, albo obce osobą iesliby m u pozwolili Bracią robić, tedy takiemu iednak niewolną Ucznia u Siebie uczyć, ani też Towarzystwa c h o w a ć , t y l k o sam s w ą osobą robić ma. P i ę t n a s t a . Mistrz k t ó r y b y siadł z Towarzyszem grać w karty a p o w a d z i ł y się z sobą, k t ó r y b y b y ł winnieyszy za słusznym ś w i a d e c t w e m , powinien d a ć Mistrz w i n y groszy d w a n a ś c i e , у funt wosku, a Towarzysz groszy dwa­ naście у p u ł funta wosku. Szesnasta. Mistrz k t ó r y b y grał w k a r t y a zastawił się, powinien d a ć w i n y p u ł Achtela piwa. Siedmnasta. K t ó r y b y tez Mistrz mówił o drugim Mistrzu chwaląc się z t r o n ę roboty, m ó w i ą c ze ia lepiey robię nizli t y , albo ten t a k o w y ma b y d ź karany p u ł Achtelem piwa. Osmnasta. K t ó r y b y Mistrz poszedł z Miasta za iaką p o t r z e b ą nieopowied/.iawszy się Cechmistrzowi, takowy M i s t e r y ą traci, a c h o ć b y się opowiedział a do skrzynki doroczney n i e o d d a w a ł , tedy y ten Misteryą traci. D z i e w i ę t n a s t a . K t ó r y b y też Mistrz z a d a ł ieden drugie­ m u nie uczciwe słowa a nie dowiódłby tego, tedy ten po­ winien d a ć w i n y Achtel piwa. Dwudziesta. K t ó r y b y tez Mistrz albo Towarzysz wyszedł z domu przez miedzę bez obuwia, bez czapki, t a k o w y ma dac w i n y K n a p a r k ę i e d n ą to iest groszy cztery. Dwudziesta pierwsza. Towarzysz gdyby u Magistra P a n n ę brał, albo Mistrzowicz się żenił, takowy Mistrz powinien d a ć połowicę tak pieniędzy, Wosku, Piwa у l u ­ zynę. Dwudziesta w t ó r a . Towarzysz k t ó r y b y miał zonę a na s t r o n ę iey nie d a w a ł albo nie odsyłał co cztory Nie­ dziele, t a k o w y powinien dac w i n y Mistrzom у Czeladzi groszy cztery. Dwudziesta Trzecia. Towarzysz k t ó r y b y co mowil o Mistrzu w iakieykolwiek sprawie a przeświadczył się Mistrz, t a k o w y ma bydz karany groszy dwudziestu. Dwudziesta czwarta. Towarzysze albo czeladź m a i ą robić iako k t ó r y do ręki robi, iednym płacić z Werdunku, a drugim z trzeciego grosza, wolno też robić Towarzyszowi у od stołu wedle lat, iako k t ó r y chce robić. Dwudziesta p i ą t a . K t ó r y b y Rzemieślnik tego Rzemiosła ze wsi r o b o t ę t u u którego Mieszczanina brał robić, tako­ wego iako niecechowego wolno z a b r a ć у t ę przędzę na swoię potrzeby у p o ż y t e k obrócić, albo toz do Szpitala Vbogim o d d a ć , a to w e d ł u g woli natenczas Braterskiey. A wieski Rzemieślnik Mieszczanina powinien odbywać któryby t y l k o r o b o t ę brał albo nosił z Miasta. Dwudziesta szósta. Iesliby z inszych Miast, lub Wsi Magistrowie b y l i w tuteyszym Mieście na Targu, lub na I a r m a r k u k u p u i ą c lub p r z e d a i ą c , powinien dac k a ż d y do Cechu groszy D w a n a ś c i e . Gdzieto tedy ten i m Przywiley y te wszytkie A r t y k u ł y na p o t r z e b ę Onych: l a k o własny Pan у Dziedzic we wszyst­ kich punktach klauzurach y kondycyach wiecznymi czasy A p p r o b u i ę Vmacniam. A b y żadnego nikomu pogorszenia w t y m nie było, у owszem aby Boiazn P a ń s k a , Miłość Braterska z nich pochodziła, iden drugiego w uczciwości m a i ą c . A b y t y m więcey Chwała Miłego Boga mnożyła, powagę у moc swoią miała. Zatwierdzam tego wszystkiego przy Pieczęci moiey z podpisem R ę k ą swoią własną. Działo się w Zamku C i e s z a n o w s k i m Dnia 18 Miesiąca P a ź d z i e r n i k a . R o k u 1716. Co n a s t ę p u j e , pisane r ę k ą dziedzica: Ponieważ Cech R z e m i o s ł a Płóciennego świadectwem ztwierdził ze Oryginał ich tego Prawa zgorzał, zaczym l a chcąc t e n ż e p o ą ż ą d e k po z m a r ł y m S(więtej) P(amięci) Dziedzicu k o n s e r w o w a ć w Miasteczku C i e s z a n o w i e prawom moim podległemu we wszystkich punktach ap­ p r o b u i ę у przy przycisnieniu Pieczęci w ł a s n ą R ę k ą ' podpisuię. Działo się w C i e s z a n o w i e Dnia 13 Czerwca R o k u 1730. F e l i k s W i e 1 h o r s.k i " . 2 W dalszym kierunku tegoż wiersza są dwie na pół cala jedna za d r u g ą szydłem czy igłą przekłuto dziurki a za n i m i niedokruszki p o ł a m a n e j na laku wyciśniętej p i e c z ą t k i wielkości srebrnika, za k t ó r ą znowu s k ó r z a n a ł a t k a spod spodu do pergaminu czyli raczej skóry pokostem p o d o b n o ć pociągniętej, uzupełniająca róg a k t u tego. 61 �W z d ł u ż k r a w ę d z i ą po lewej stronie z góry na dół znajduje się przypisek ręki tego dziedzica p ó ł t o r a wiersza zajmujący [z] osnową n a s t ę p u j ą c ą : Lubo w t y m Prawie są Żydzi excypowani aby nie czynili przeszkody t o iest w kupowaniu Motkow, iednakze za zgodą tego Cechu pozwalają i m byle się k a ż d y Z y d opowiedział у po groszy t r z y od siebie d a ł Cechowego, w t e n czas kiedy k u p o w a ć będzie. F e l i k s W i e l h o r s k i mp. N a odwrotnej stronie a k t u położony napis: № 6 Prawo czyli K o p i a Cechu Tkackiego Cieszanowskiego Sub. L i t t . F . Z pierwotnego a k t u potwierdzenia przepisawszy po­ równałem. W Winnikach 29go październ[ika] 1851. Wolański". W Polsce przedrozbiorowej szeroko b y ł p r a k t y k o w a n y zwyczaj, iż nowo powstałe cechy, u k ł a d a j ą c swe przepisy, wzorowały się na statutach organizacji cechowych z miast większych. Znając n i e k t ó r e a r t y k u ł y statutu tkaczy z Niem i r o w a nasuwa m i się myśl, że ustawa cechu cieszanow­ skiego m o g ł a b y ć na n i m wzorowana . Cech niemirowski o t r z y m a ł swój statut w roku 1624 a przy jego u k ł a d a n i u wzorowano się na ustawie tkaczy z pobliskiego J a w o r o w a . Nie należy więc wykluczaj iż wzorem dla płócienników z Cieszanowa mógł być równie dobrze statut jaworowski. Definitywnie trudno problem ten rozwiązać. Potrzebne są nowe dane źródłowe. Na uwadze należy mieć jeszcze to, iż tkacze z Jaworowa, spisując swą u s t a w ę , mogli się w z o r o w a ć na statucie rzemieślników tegoż kunsztu ze Lwowa. Rzemieślnicy z różnych miast położonych na terenie Rusi Czerwonej często korzystali ze s t a t u t ó w lwowskich o p r a c o w u j ą c ustawy dla wslasnych cechów. D o k ł a d n a zatem znajomość tekstu ustawy tkaczy lwowskich z roku 1459 jest w t y m w y p a d k u nieodzowna . 14 15 16 17 PRZYPISY 1 Cieszanów leży w północno-wschodniej części w o j . rzeszowskiego, a w okresie przedrozbiorowym w c h o d z i ł w skład w o j . bełskiego. S. F . Gajerski, Historia Cieszanowa okresu gospodarki folwarczna-pańszczyźnianej. Tenże, Historia Cieszanowa, „ R o c z n i k Stowarzy­ szenia Miłośników J a r o s ł a w i a " , R. 1962, ( J a r o s ł a w 1962), s. 111—118. Tenże, Do pytannia pro perebuvannia vijska Chmełnyćkoho v pivdenno-zachidnij castyni Bełźkoho vojevodstva (1648—1651 г.), „ A r c h i v y U k r a j i n y " , nr 4 (102), K y j i v 1970, s. 21—26. T e n ż e . Historia Cieszanowa, s. 114. Archiwum Miasta K r a k o w a i W o j e w ó d z t w a K r a ­ kowskiego w Krakowie, Teki Schneidra nr 270. Tenże. Historia Cieszanowa, s. 114. * M . Szabatowski, Rys historyczny Cieszanowa, „ R o c z ­ n i k Ziemi Lubaczowskiej", T . 2, L u b a c z ó w 1971, s. 75, 76. M . H o r n , Rzemiosło miejskie województwa bełskiego w pierwszej połowie XVII wieku. Zagadnienie kryzysu gospodarczego Rzeczypospolitej w XVII wieku, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 83. ю Biblioteka P A N w Krakowie, rkps 2832. Odpisy d o k u m e n t ó w i a k t ó w odnoszących się do dziejów miast i wsi. A d a m A n t o n i Bełżecki herbu J a s t r z ę b i e c , syn Aleksandra Stanisława, wojewodzie podolski, b y ł wpierw stolnikiem bełskim, od 1700—1710 kasztelanem przemy­ s k i m ; w 1706 r „ aktem podpisanym w zamku cieszanowskim, zwoływał sąd fiskalny ziemi przemyskiej; a w 1710 r. został kasztelanem bełskim. Senator. Po śmierci ojca (1677 r.) wszedł w posiadanie Cieszanowa, Chotylubia, Nowego Sioła i Podemszczyzny. W 1696 r. był już dziedzicem Ł ą c z n a i rotmistrzem k r ó l e w s k i m ; p r o t e s t o w a ł wówczas, wraz z żoną H e l e n ą z Wielhorskich, przeciwko towarzyszom roty pancernej Stanisława Drużkiewicza w związku ze szkodami i g w a ł t a m i poczynionymi 7 listopada tegoż r o k u we wsi Chotylub. O t ę wieś toczył długi spór (1677— 1691) z dominikanami cieszanowskimi. Potwierdził prawa cerkwi w P o d e m s z c z y ź n i e (1684 r.) i w Chotylubiu (1700 г.). Trzykrotnie zawierał związek m a ł ż e ń s k i : 1. z H e l e n ą Wielh o r s k ą , z k t ó r ą m i a ł dwie c ó r k i : A n t o n i n ę , w zakonie dominikanek bełskich Marianna oraz K a t a r z y n ę , żonę Józefa Lubomirskiego, wojewody czernichowskiego; 2. z Do­ r o t ą Bełżecką i 3. z A n n ą T r z e b u c h o w s k ą , po k t ó r y c h nie pozostawił potomstwa. Z m a r ł w 1719 r. — Biblioteka 2 3 4 5 6 7 9 1 1 Z a k ł a d u Narodowego i m . Ossolińskich we Wrocławiu, rkps 13697 I I I , A r c h i w u m F r e d r ó w , s. 119—122; Lwowska P a ń s t w o w a Naukowa Biblioteka Ministerstwa Kultury U R S R , zbiory Czołowskiego, rkps 1838 I I I , A k t a klasztoru d o m i n i k a n ó w w Cieszanowie, s. 1, 6—8; Wojewódzkie A r c h i w u m P a ń s t w o w e w Rzeszowie oddział w Przemyślu, A k t a Dawne Miasta P r z e m y ś l a , rkps 585, dok. 3; Tamże, A r c h i w u m Biskupstwa Greko-Katolickiego, rkps 33, Wizy­ tacje dekanatu lubaczowskiego z 1761; A . Boniecki, Her­ barz polski, cz. I , t . I , Warszawa 1899, s. 159; S. Uruski, Rodzina, t . I , Warszawa 1904, s. 129, 130. 1 2 N a marginesie F . W o l a ń s k i ołówkiem napisał: „tu pieczątka". Obok F . W o l a ń s k i umieścił kopię jego podpisu. M . H o r n , op. cit., podaje treść n i e k t ó r y c h artykułów tejże ustawy (s. 143, 184, 186, 188, 190, 191, 192, 194) a t r z y przytacza dosłownie (s. 84, 192, 199). Oryginalny dokument pergaminowy przechowywany jest w Bibliotece P A N w Krakowie pod nr 336; przekazany tam został przez F . Wolańskiego ( K . D z i w i k , Katalog dokumentów pergaminowych Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Kra­ kowie, cz. I I . Dokumenty z lat 1573—1787, Wrocław— W a r s z a w a — K r a k ó w 1968, s. 40); tekst jego opublikowano w „ D o d a t k u Tygodniowym przy Gazecie Lwowskiej", nr 62, 1853, s. 247—248 (M. H o r n , op. cit., s. 11, 82). P o r ó w n a j np. brzmienie cytowanych przez M. Horna, op. cit., s. 84, 192 i 199, a r t y k u ł ó w ustawy niemirowskiej z 25, 14 i 5 punktem statutu cieszanowskiego. K . D z i w i k , op. cit., s. 40; M . H o r n , op. cit., s. 11, 81, 178. — N i e m i r ó w w okresie przedrozbiorowym leżał na terenie w o j . bełskiego, w odległości około 25 km na p o ł u d n i o w y wschód od Cieszanowa a J a w o r ó w zaś na p o ł u d n i e od Niemirowa (około 24 k m ) , w ziemi lwowskiej. W chwili obecnej obie miejscowości znajdują się w obrębie lwowskiej obłasti U R S R w Z S R R . Tenże statut z a k a z y w a ł np. majstrom wychodzenia boso na ulicę (J. P t a ś n i k , Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce, K r a k ó w 1934, s. 153). Podobny zakaz widnieje w ustawie cechowej cechu cieszanowskiego (zob. pkt. 20). B r a k natomiast takowego zakazu w statucie tkaczy toma­ szowskich z 1614 r. (J. Peter, Szkice z przeszłości miasta kresowego, Z a m o ś ć 1947, s. 111—115). — Tomaszów Lu­ belski leży na p ó ł n o c n y w s c h ó d od Cieszanowa (około 30 k m ) . W okresie przedrozbiorowym wchodził również w s k ł a d w o j . bełskiego. 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f77ae6d211b1ab4b2b6482d1f5a1e5bb.pdf 43db3eca3998e380246860d8a18afb30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4412 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource garncarstwo - historia garncarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4105 Title A name given to the resource Garncarze i druciarze kańczuccy w XVII-XIX wieku (zestaw materialów źródłówych) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.49-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Franciszek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R C H I W U M H I O Y N Stanisław Franciszek Gajerski GARNCARZE I DRUCIARZE K A Ń C Z U C C Y W XVII—XIX WIEKU (ZESTAW MATERIAŁÓW Ź R Ó D Ł O W Y C H ) Wstęp W trakcie badań nad dziejami garncarstwa na terenie Rusi zerwonej zwróciłem uwagę na Kańczugę , gdzie — jak ustali­ li byli też garncarze. Fakt ten nie uszedł uwagi Franciszka v(iliili, kliny pisząc o kańczuckim ośrodku złotniczym, wspomiał o tamtejszym cechu zbiorowym, do którego, prócz rzemieślików interesującego go kunsztu, należeli też m.in. i garncarze . Wcześniejsze tradycje garncarstwa w Kańczudze, w oparciu i rejestr poborowy z 1628 roku, odnotował w swej pracy Maurycy tom , Te drobne wzmianki nasuwają potrzebę dalszych badań nad dziejami tamtejszego ośrodka garncarskiego. Zainteresowali mnie, jeśli chodzi o Kańczugę, przede wszystjin druciarze, którzy zajmowali się drutowaniem naczyń glinia­ nek. Ze względu na dawne tradycje tego kunsztu w t y m miaiteczku i daleki zasięg świadczonych przez nich usług problem staje sii' wprost frapujący. Na druciarzy kańczuckich zwrócono już uwagę na po­ czątku ubiegłego stulecia . Wagę problemu podnosi fakt, iż rzemieślnicy ci wędrując w X I X wieku daleko poza toren Galicji rozsławiali swój kunszt i rodzinne miasteczko . Trudno natomiast dowieść, czy w Kańczudze znajdował się odrębny cech drueia ray . Podczas badań archiwalnych prowadzonych latom 1970 roku n Archiwum Miasta Krakowa i Województwa Krakowskiego w Krakowie (dalej cyt.: A M K i W K ) przebadałem materiały ffohodzące w skład zespołu Archiwum Sanguszków (dalej cyt.: Sang.). Wśród różnych, ciekawych danych, znalazłem tam również wiadomości o kańczuckich garncarzach i druciarzach , pocho­ dzące w lat 1650—1784. W zespole t y m rękopisy oznaczone sygnaturami 347/5, 347/6, 347/7 i 347/8 nie są paginowane, przez en nie można dokładnie określić znajdujących się w nich wzmianek n wspomnianych rzemieślnikach. Uzupełnieniem tych wiadomości sij dane o tamtejszych druciarzach wynotowane ze sporządzonej w 1870 roku listy wyborczej, która przechowywana jest w Tekach Schneidra (dalej cyt.: Schn.). Znajdujące się tam materiały również nie są paginowane. 1 2 3 4 5 6 nione czterema basztami, z których jedna była murowana. W 1589 roku było w Kańczudze 266 domów i 1338 mieszkańców. Założenie parafii przypisuje się Ottonowi Pileckiemu; w 1507 roku plebanem tamtejszym byl Stanisław z Rzeszowa. W 1612 roku Anna Ostrogska odnowiła j ą ; wówczas to utworzyła tzw. Ko­ legium Jalmużników, które znacznie uposażyła i poleciła opie­ kować się chorymi, niezdolnymi do pracy mieszkańcami mia­ steczka; proboszczowi dała tytuł przełożonego . 9 Kańczuga wraz z przyległymi wsiami tworzyła klucz kańczucki; w roku 1515 liczył on 163 łany uprawne i 29 pustych. W mieście znajdowali się liczni rzemieślnicy, reprezentujący różne kunszty, zrzeszeni w cechach, z których najstarszy, kra­ wiecki, uzyskał aprobatę dziedziców z Pilczy w 1456 roku. Prócz rzemieślników byli tam też kupcy . Rozwój miasta hamowały wojny, przypadkowe pożary oraz epidemie chorób zakaźnych. Dość nadmienić, że już w 1498 roku zniszczyli Kańczugę Tatarzy, a w 1624 Ordyńcy ponownie na­ padli na miasto. W 1609 roku złupił je Stanisław Stadnicki zwany „Diabłem Łańcuckim". Xaloży też wspomnieć o „pogorzeniu Kańczugi" podczas jarmarku w 1637 roku. W okresie wojny północnej Szwedzi i Sasi przyczynili się do ruiny gospo­ darczej miasta. W latach 1708—1710 targi zupełnie zanikły. Szalejąca epidemia choroby zakaźnej w 1721 roku była przyczyną zamknięcia targu . Po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej Kańczuga do­ stała się pod panowanie austriackie; rozpoczął się nowy okres dziejów miasteczka w ramach tżw. Galicji. 10 11 7 Garncarze w XVII i XVIII wieku Najwcześniejsza wzmianka tycząca kańczuckiego ośrodka garncarskiego pochodzi z 1628 roku. Wówczas to poborcy po­ datkowi podali, że jeden garncarz, tytułem szosu, miał zapłacić złotego . Jest, to informacja niezmiernie ważna, zważywszy, iż następne wzmianki o rzemieślnikach tegoż kunsztu pochodzą dopiero z lat 1707—1767. W zestawieniu „osiadłości miasta Kańczugi" z 1707 roku Prowadząc daleko wcześniej badania w Archiwum Głów­ wymieniony został „garncarz, Eliasz Czawosz", który mieszkał nym Akt Dawnych w Warszawie (dalej cyt.: AGAD) wynoto­ przy u l . Północnej. Miał dwóch czeladników. Sam zaś był też wałem jedynie wzmiankę o garncarzu; druciarzami się wówczas gospodarzem i posiadał troje dzieci, w t y m dwoje małych . nie interesowałem i z, tego względu trudno m i definitywnie Przy ul. Przemyskiej, w domu wdowy Niklowej, mieszkał w 1766 r. stwierdzić, czy w rejestrze poborowym z 1628 roku są o nich garncarz Walenty Zieliński . W roku następnym miał on już jakieś dane. Dla ułatwienia innym prowadzenia dalszych badań własny dom położony „w pierzei idąc od miasta ku bramie" . uznałem za celowe podać nieco danych o historii miasteczka. Brak danych o garncarzach w inwentarzach z lat 1738, 1756 i 1772 tłumaczyć można okresowym zamarciem ośrodka kań­ Zarys historii Kańczugi czuckiego. W sporządzonym w 1650 roku inwentarzu klucza kańczuc­ Najwcześniejsza wzmianka źródłowa o Kańczudze pochodzi kiego, w którym wymienione zostały obowiązki cechów i rze­ z 1340 roku. Dzieje jej związane są z losami szeregu znacznych mieślników, nic nie wspomniano o garncarzach. Natomiast rodów magnackich: Pileckich, Odrowążów, Kostków, Ostróg w zestawieniu dochodów płynących z miasta podano, że w „jar­ skich, Lubomirskich, Sanguszków i Szydłowskich. W 1812 roku marki od garncarzów biorą od woza garnków 6 " . Identycznie Kańczuga przeszła w ręce wzbogaconej na handlu zbożem rodziny podano w 1654 r o k u . Wynika z tego, że garncarze kańczuccy Kellermanów, której potomkowie utrzymali się tam aż do nie świadczyli bezpłatnie żadnych usług na rzecz dworu ani nie 1939 roku . płacili czynszu od rzemiosła swego. Problem to dość ważny Prawo magdeburskie otrzymała Kańczuga w 1523 roku od kasztelana przemyskiego, Mikołaja z Pilezy; jego to też za­ w trakcie rozpatrywania dziejów garncarstwa okresu prospero­ wania gospodarki folwarezno-pańszczyźnianej. Nałoży przy­ sługą było przyznanie miastu prawa, organizowania jarmarków puszczać, że garncarze z Kańczugi zaspokajali jedynie potrzeby i targów. Miasto obwarowane zostało wałami ziemnj'mi i umoc­ 12 13 14 15 16 17 8 49 �I I . 1. Misa, wyrób z Kołaczyc, glina glazurowana, wypalana. 0 dna 19,9 cm, 0 wylewu 77 cm, wys. 24 cm. Bączal Dolny, woj. kroś­ nieńskie. Druciarze z XVIII i XIX wieku samej ulicy w domu Józefa Zukiewicza; Marcin Cieleń zamiesz­ kały u Andrzeja Nykla też przy tej ulicy; Matiasz Jarosz posia­ dający własny dom; Wojciech Cieleń mający tam także własny dom; Paweł Kotanowski zamieszkały w domu Szczepana Tar­ nowskiego w Tyłach wspomnianej ulicy; Andrzej Wróbel miesz­ kający u Andrzeja Zagurskiego w pierzei koło kościoła; Fran­ ciszek Bobek zamieszkały w domu Andrzeja Sokolińskiego . W roku następnym wymieniono takowych rzemieślników 20-tu , w 1772 — 23-ch , 1774 — 2 5 , 1776 — 24 , 1784 — 23 , a w 1870 roku było ich 20-tu . Fakty te występują w ra­ żącej sprzeczności z tym, co dotychczas podawano na temat stanu liczbowego druciarzy na początku ubiegłego stulecia . Problemem otwartym do dalszych badań pozostaje sprawa do­ kładniejszego określenia czym, poza drutowaniem naczyń, rze­ mieślnicy ci jeszcze się zajmowali. O druciarzach kańczuckich posiadamy dane dopiero z 1706 roku. Dotyczą one 19 osób: Józef Aleksandrowicz, który mieszkał w domu Tomasza Kwolkiewicza przy ul. Kościelnej ; Wawrzyniec Urban, który mieszkał. w domu Kazimierza Blizięnca w Tylach za Kościołem; Stanisław Urban — zamieszkały tamże, gdzie „na jednym placu chałupa" stała; Józef Kowalski, który mieszkał przy ul. Jarosław­ skiej w domu Antoniego Pioruna; Michał Dziurski mający przy tejże samej ulicy własny dom; Szymon Stącel także zamieszkały w domu własnym. Na Dole za ul. Jarosławską; Antoni Wierzajski również mający tam własny d o m ; Jakub Korniakowski—• zamieszkały w domu Szymona Głowackiego przy Bramie Drew­ nianej ; Józef Galarus — posiadający własny dom w Zatyłkach za ul. Przemyską; Wojciech Swister mający także własny dom przy ul. Krakowskiej; Józef Komocia również mający tam własny dom; Michał Gębarowicz mieszkający w domu wdowy Gębarowiezowej przy tejże samej u l i c y ; Idzi Potasz — przy tejże Na terenie Kańczugi działał też cech wielki, czyli złożony, obejmujący rzemieślników różnych specjalności i branż. W świetle nadanego mu przez Annę Ostrogską przywileju, który znany jest z odpisu sporządzonego w 1771 r o k u , należeli do niego kowale, ślusarze, rymarze, kotlarze, złotnicy, siodlarze, powroźnicy, garn­ carze, nożownicy, iglarze, miecznicy i grzobioniarze . Wynika z tego, że w Kańczudze nie było zbyt wielu garncarzy. Nie umniejsza to jednak rangi tego ośrodka, zważywszy, iż rzemieśl­ nicy takowi z Przeworska , Przemyśla , Rzeszowa , Soko­ ł o w a i Leżajska należeli-również do cechów zbiorowych. | W artykule 36, wspomnianego powyżej statutu cechu kań­ czuckiego, wymieniono opłaty jarmarczne obowiązujące tam­ tejszych rzemieślników. Podano tam kunszty takie jak: kowalski, mieczniczy, powroźniczy, kotlarski, rymarski, siodlarski, garn­ carski, złotniczy, nożowniczy, blacharski i iglarski . Brak bliż- rynku lokalnego i świadczyć mogli swe usługi przy budowie pieców na terenie klucza kańczuckiego. Na niewielkim stosunkowo obszarze, w okolicy tegoż mia­ steczka, rozciągała się dość gęsta sieć ośrodków garncarskich, spośród których najbliżej znajdował się Przeworsk , a dalej nieco Jarosław , Sieniawa , Radymno , Pruchnik , Prze­ m y ś l , Dubiecko , D y n ó w , Tyczyn , Rzeszów , Ł a ń c u t , Głogów , Sokołów " i Leżajsk . Konkurencja wyrobów i usług była więc duża. Faktu tego nie można pomijać w trakcie badań nad dziejami kańczuckiego ośrodka garncarskiego okresu przed­ rozbiorowego. Ponadto liczyć się też należy z napływem wyrobów garncarskich z Potylicza, które wówczas na ton teren docierały i cieszyły się dobrą opinią wśród n a b y w c ó w . 18 19 23 20 24 29 21 25 3 22 26 27 28 31 32 33 34 35 36 37 3S 39 41 40 42 43 Cech wspólny 44 45 46 49 47 48 50 51 �szych danych na temat statutu uniemożliwia snucie jakichś dalszych wniosków. Dlatego też byłoby celowe opublikowanie Bo w pełnym brzmieniu. Uwagi końcowe Zestawiając obok siebie dane o garncarzach i druciarzach ohcialem zwrócić uwagę etnografów na Kańczugę. Wzmianki o garncarzacłi uzupełniają w pewnym stopniu dotychczasowy tan naszej wiedzy o przeszłości tego ośrodka. Na szczególniejszą uwagę zasługują wiadomości o druciarzach, na których dotych­ czas w literaturze etnograficznej nie zwracano uwagi. Dzięki nim „przedłużano żywot" wyrobów garncarskich. Drutowaniem na­ czyń zajmowali się niejednokrotnie sami użytkownicy. Druciarze musieli to jednak robić „fachowo", dokładnie i z pewnym sma­ kiem. Jak to robili i jaki obszar obejmowali zasięgiem swych usług — to problem, który oczekuje rychłego przebadania i wy­ jaśnienia. Nie mając możliwości zajęcia się bliżej tym zagadnieniem, uznałem za celowe opublikować niniejsze materiały^ . 2 PRZYPISY 5 Hipolit Stupnicki, Galicja pod względem topograficzno-geo­ Kańczuga, miasteczko, woj. przemyskie. graf'iczno-historycznym, wyd. I I , Lwów 1869, s. 57, wspominając F. Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy XVI—XIX w. o Kańczudze podał: mieszkańcy trudnią się po największej oraz mistrz Wawrzyniec Kasprowicz, Kraków 1962, s. 17. części drutowaniem czyli naprawą garnków; tą skromną zarobM. Horn, Ruch budowlany w miastach ziemi przemyskiej i sanockiej w latach 1550—1650 na tle przesłanek urbanizacyjnych, kowością są w kraju (mowa o Galicji — uwaga S. F. G.) i za granicą dobrze znani". Nadmienić należy, że autor wspomnianą Opole 1968, s. 133. pracę napisał w 1849 r., tamże, s. I V . W Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych bajów słowiańskich, t. I I I , Warszawa 1882, s. 802, podano: W dziele Miasta polskie w Tysiącleciu, t. I I , Wrocław— „Mieszkańcy (Kańczugi — uwaga S. F. G.) trudnią się rolnic­ Warszawa—Kraków 1967, s. 360, podano, że w Kańczudze był twem i drutowaniem naczyń glinianych; za tym przemysłem odrębny cech druciarski. odbywają dalekie podróże i są znani w odległych miasteczkach. Wymieniono ich w inwentarzach gospodarczych klucza Mały to zarobek, a przecież utrzymywało się z niego już na po­ kańczuckiego; przy imionach i nazwiskach mieszkańców mia­ czątku naszego stulecia sto rodzin, jak opowiada Bohrer w swej steczka podawano też ich zawody. Odnośnie interesujących nas podróży po Galicji (Bemerkungen auf einer Reise durch Galizien, t u rzemieślników podawano: „Ganczarz" lub „Garncarz" oraz Wion 1804). Dawniej wyrabiano tutaj koszulki druciane dla „Druciarz". towarzyszy pancernych, kolczugi, sakiewki, teraz jeszcze dru­ J. Długosz, Mecenat kulturalny i dwór Stanisława Lubo­ ciane sita i rachwy do przesiewania ziemi". Istnieje tradycja, mirskiego wojewody krakowskiego, Wrocław 1972, s. 78—79; że nazwa miasteczka wywodzi się od „kolczugi". F. Kotula, W. Dworzaczek, Leliwici Tarnowscy. Z dziejów możnowładztwa op. cit., s. 44, stwierdza jednak, że brak jest pokrycia w materia­ małopolskiego. Wiek XIV—XV, Warszawa 1971, s. 35, 295—296; łach źródłowych, by mieszkańcy Kańczugi zajmowali się wy­ Miasta połskie..., s. 359—360; I . Rychlikowa, Studia nad towa­ robem zbroi. rową produkcją wielkiej własności w Małopolsce w latach 1764— 1 2 3 4 6 7 8 II. 2. Dwojaki,wypalane bez polewy i glazury, 0 dna 9 cm, wylewu 13,5 cm, wys. 16 em. Majdan Sieniawski, woj. przemyskie. 51 �na Wiśniczu Lubomirskiego (...) dnia 25 stycznia w r. 1650 spi­ sany..., s. 6. Tamże, nr 137/2, Inwentarz majętności kańczudzkiej mia­ sta i wsi do niej należących... spisany w 1654 r., s. 4. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej w XVI wieku, „Rocznik Przemyski", t. X I 1 I / X 1 V , Przemyśl 1970, s. 42; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133; Tamże, Skład zawodowy magistratu przeworskiego w latach 1600—1650 na tle struktury zawodowej i społecznej miasta, „Przegląd Historyczny", t. L X , 1969, s. 276, 277; F. Kotula, op. cit., s. 17. S. F. Gajerski, op. cit., s. 42; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 137—139; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 409; F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa z terenu województwa rzeszow­ skiego, Rzeszów 1956, s. 8—17; J. Olszewska,'Jarosławski ośrodek kaflarski, „Rocznik 1963/64" Stowarzyszenia Miłośników Jaro­ sławia [Jarosław 1965], s. 50—60; Tejże, Cechy w dawnym Jaro­ sławiu, „Rocznik 1966" Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia, [Jarosław 1967], s. 19, 23; Tejże, Cechy w dawnym Jarosławiu, „Profile", Kwartalnik Rzeszowski, nr 1 (9), 1968, s. 59, 62—64; Tejże, Zabytkowe kafle Muzeum w Jarosławiu, Rzeszów—Jaro­ sław 1969, s. 7—10. 1 7 1 8 1 9 2 0 S. F. Gajerski, Produkcja kafli w Sieniawie w świetle źródeł z XVIII wieku, „Biuletyn Historii Sztuki", nr 2, 1969, s. 213—215; Tenże, Zarys historii sieniawskiego ośrodka kaflarskiego. Przyczynek do dziejów produkcji kafli na obszarze Rusi Czerwonej w końcu XVII i w pierwszej polowie XVIII wieku, „Rocznik" Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia, 1969—1970— 1971, Jarosław 1971, s. 129—138; Tenże, Potylicki ośrodek kaflarski w XVI—XVIII w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr 3, 1972, s. 483; A. Stelmach, Dwór w Oleszycach w XVIII w., „Biuletyn Historii Sztuki", nr 3, 1971, s. 286, 289. W Radymnie był m.in. i cech wielki, skupiający rze­ mieślników różnych branż, J. Burszta, Zabudowa miasta Radymna w polowie XVIII w., „Rocznik Województwa Rzeszowskiego", rok I , zeszyt 2, Rzeszów 1958, s. 31. Do niego mieli należeć również, jak podaje M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, bez podawania źródła informacji, tamtejsi garncarze. Pewnym po­ twierdzeniem takowego stwierdzenia może być fakt, iż jednym z bakałarzy radymniańskich był Jan Gancarczyk; K . Gottfried, Z przeszłości Radymna, „Rocznik Przemyski", t. X , Przemyśl 1964, s. 159. 2 1 I I . 3. Bańka na olej. I I . 4. Dwojaki, polewane, malowane i gla­ zurowane, 0 dna 8 om, 0 wylewu 11,5 cm, wys. 14 cm. Moszczenica, pow. Gorlice. 2 2 M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133. K . Arłamowski, Dzieje przemyskich cechów rzemieślni­ czych w dawnej Polsce, Przemyśl 1931,' s. 14, 15, 25, 29—30, 32, 62, 64, 70—71, 87, 212—213; Tenże, Przyjęcie do prawa miej­ skiego w Przemyślu w latach 1541—1664, „Sprawozdania" Pań­ stwowego Gimnazjum I I im. prof. K . Morawskiego w Przemyślu, Przemyśl 1931, s. 14—15, 16—17, 18—19, 20—21, 22—23; S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 49, 53, 60, 62; M. Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 135—137; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 407—408; Tenże, Walka klasowa..., s. 132; A. Kunysz, Osada garncarska w Przemyślu (X—XIV w.), „Rocznik Przemyski", t. X , z. 3, Przemyśl 1965, s. 336—345; Tenże, Osadnictwo otwarte w Polsce południowo-wschodniej od VI do XIII w., „Wiadomości Archeologiczno", t. X X X I , z. 4, 1966, s. 339—340, 348—350; Tenże i F. Persowski, Przemyśl w starożytności i średniowieczu. (Od czasów najdawniejszych do roku 1340), Przemyśl 1966, s. 58—62; M . Kwapieniowa, Przygo­ towanie garncarzy do zawodu w świetle polskich statutów cechowych, „Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu", t. 6, Wrocław—War­ szawa—Kraków 1966, s. 80, 88, 113, 117—119; J. Smolka, Katalog Archiwum Aktów Dawnych Miasta Przemyśla, Przemyśl 1927, s. 11. 2 3 180S. Cz. I . Towarowa gospodarka zbożowa, Wrocław—Warszawa— Kraków 1966, s. 66; Tejże, Szkice o gospodarce panów na Łańcucie, Łańcut 1971, s. 9—11, 23. Miasta polskie..., s. 360; H . Rybus, Prymas Maciej Drze­ wicki. Działalność kościelna w diecezji przemyskiej (1504—1513), Warszawa 1968, s. 167; Słownik geograficzny..., s. 802. W. Dworzaczek, op. cit., s. 279; A. Homecki, Produkcja i handel zbożowy w latyfundium Lubomirskich w drugiej połowie XVII i pierwszej XVIII wieku, Wrocław—Warszawa—Kraków 1970, s. 19, 21, 22, 24, 27, 30, 35, 36; M. Horn, Lokalizacja cechów i specjalności rzemieślniczych w miastach ziemi przemyskiej i sano­ ckiej w latach 1550—1650, „Przegląd Historyczny", t. L X I , 1970, s. 414, 421; Tenże, Walka klasowa i konflikty społeczne w miastach Musi Czerwonej w latach 1600—1647 na tle stosunków gospodarczych, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, s. 47; F. Kotula, op. cit., s. 17; M. Kulczykowski, M . Francie, Kraków jako ośrodek towarowy Małopolski zachodniej w drugiej polowie XVIII wieku, Warszawa 1963, s. 53; J. Małecki, Studia nad ryn­ kiem regionalnym Krakowa w XVI wieku, Warszawa 1963, s. 157; Miasta polskie..., s. 360; I . Rychlikowa, Studia..., s. 9, 64, 66—70, 126, 128, 154. A. Homecki, op. cit., s. 33, 40; M. Horn, Klęski pożarów w miastach ziemi przemyskiej i sanockiej w latach 1600—1651, „Sprawozdania" Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, seria A, nr 4, Wrocław—Warszawa—Kraków 1968, s. 83; Miasta polskie..., s. 360; I . Rychlikowa, Szkice..., s. 14, 26; Słownik geograficzny..., s. 802. AGAD, ASK I 17, Rejestry poborowe woj. ruskiego, głównie z ziemi przemyskiej z lat 1526—1628, k. 565. A M K i W K , Sang. nr 347/2, Konskrypcya pospólstwa miasta Kańczugi z uczynionej rewizyi jego die 14 Maii 1707 A. Inwentarz miasta Kańczugi i wsi do niego należących z 1704 r., s. 8. Tamże, nr 347/4, Inwentarz dóbr klucza kańczudzkiego... z r. 1766, s. 27. Tamże, nr 347/5, Inwentarz dóbr klucza kańczudzkiego, tak miasta Kańczugi, jako też przyległych wsi z 1767 r. Tamże, nr 137/1, Inwentarz majętności Kańczudzkiej, miasta i wsi do niej należących, z budynkami dworu i folwarków, z polami za rozkazaniem JW. J. M. Pana Aleksandra Hrabie 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 52 2 4 S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 48, 50, 75; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 134. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej... s. 48 50, 75; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 134; B. Jaśkiewicz, Zarys dziejów Dynowa [w:] Sześć wieków Brzozowa, Kraków 1959, s. 67; M . Przystasz, Rozwój gospodarczy powiatu sanockiego, „Rocznik Sanocki", Kraków 1963, s. 155. F. K i r y k i S. Mateszew, Zarys dziejów Tyczyna do roku 1772 [w:] 600 lat Tyczyna, Rzeszów 1973, s. 38, 69. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej... s. 35—36, 39, 49, 74, 75; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 139; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 411; F. Kotula, Rzeszowska majolika ludowa, „Polska Sztuka Ludowa", nr 4—5, 1953, s. 303—319; Tenże, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 24— 29; Tenże, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 31, 46—47; J. Pęckowski, O dawnych cechach w Rzeszowie, „ I I sprawozdanie" dyrekcji c.k. I I Gimnazjum w Rzeszowie za rok szkolny 1906, Rzeszów 1906, s. 2, 9, 34, 36; Tenże, Dzieje miasta Rzeszowa, Rzeszów 1913, s. 225—226, 259, 436, 437, 443, 444; A. Przyboś, Rzeszów na przełomie X V I i X V I I wieku [w:] Pięć wieków miasta Rzeszowa, s. 72. 2 5 2 6 2 7 �2 8 S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Musi Czerwonej..., s. 49, 70, 73, 74—75; M. Horn, Ruch budowlany... s. 133—134; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 410; F. Kotula, Rzeszowska majolika..., s. 305—306; Tenże, Łańcucki ośrodek tkacki w XVII i XVIII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr 4, 1954, s. 665; Tenże, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 18— 24; Tenże, Rozmowy ze skorupkami czyli rzecz o plastyce garncar­ skiej i jej wymowie historyczno-społecznej, Rzeszów 1969, s. 47—65. F.Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 15—16, 43—44; Tenże, Głogów Małopolski, Kraków 1970, s. 21. M.Horn, Ruch budowlany..., s. 133; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 414; F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 12; S. Koziarz, Cech garncarski w Sokołowie, Lwów 1899; M. Kwapieniowa, Przygotowanie garncarzy do zawodu..., s. 80, 83 , 85, 101, 105, 113, 117; Z. Przyrembel, Far/urnie połskie HWM i dzisiejsze, Lwów 1936, s. 15, 17. L. Dzięgiel, Malowane kafle z Leżajska, „Polska Sztuka Ludowa" nr 1, 1953, s. 33—37; S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 41—42, 49, 61, 62; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 137, 138, 140; Tenże, Lokalizacja cechów... s. 412, nie wykazał garncarzy, którzy w 1569 r. należeli do cechu rzemiosł drzewnych, ale uwzględnił ich już w pracy następnej, Rozwój rzemiosł branży drzewnej w miastach ziemi przemyskiej i sanockiej w łatach 1550—1650, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły 1'edagogicznoj w Opolu", Historia V I I , Opole 1970, s. 42; l'. Kotula, Leżajski ośrodek ceramiczny, „Polska Sztuka Ludo­ wa", nr 1, 1953, s. 26—32; Tenże, Materiały do dziejów garncarHm..., s. 45; Tenże, Rozmowy ze skorupkami..., s. 161—170; J. Półćwiartek, Położenie ludności wiejskiej starostwa leżajskiego w XVI—XVIII wieku, Warszawa—Kraków 1972, s. 209; T. Szetela, Malowane kafle z Leżajska, „Polska Sztuka Ludowa", nr 3—4, 1963, s. 165—182. S. F. Gajerski, Materiały do historii ośrodków garncar­ skich w Potyliczu i okolicy, „Polska Sztuka Ludowa", nr 1, 1960, s. 43, 45; Tenże, Formy zbytu i zasięg wyrobów potylickich garncarzy za czasów Rzeczpospolitej przedrozbiorowej, „Z naszej ziemi". Biuletyn Informacyjny Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego Oddział w Przemyślu, nr 8, 1967, s. 19—20, 25—27; Tenże, Novi dżereła pro potylyćkyj honćarśkyj centr (druha połovyna XVI — persa połomjna XVII st.J, „Archiyy Ukrajiny", nr 3 (89), 1968, s. 89—90; Tenże, Potyłicki ośrodek kaflarski.... s. 482—483; F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 98, AMKiWK, Sang. 347/4, s. 25. Tamże, s. 26. Tamże, s. 27. Tamże, s. 28. Tamże, nr 347/5. Tamże, nr 347/6, Inwentarz dóbr klucza kańczudzkiego, w woj. ruskiem a ziemi przemyskiej położonych... z 1772 r.; Tamże, nr 347/6, Inwentarz miasta Kańczugi i dóbr do niej należących spisany... 1772 r. Tamże, nr 347/8, Inwentarz dóbr klucza, kańczudzkiego w ziemi przemyskiej i powiecie przeworskim... z r. 1774. Tamże. 'Tamże, nr 347/12, Inwentarz klucza kańczudzkiego in anno 1784 (...) sporządzony, s. 7—9. Tamże, Schn. 721. Patrz przypis 4. 2 9 3 0 31 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 41 4 2 4 3 4 4 F.Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 17, podał, że cech ten „dopiero w roku 1657 zorganizował się tam, na pod­ stawie przywileju wystawionego przez Annę de Sternberg księżnę Ostrogską (...). Dokument ten dosłownie kazał przepisać i za­ twierdził Aleksander Michał Lubomirski w roku 1711" stwierdził autor, przenosząc dodatkowe wiadomości na jego temat do przy­ pisu 44, s. 44, w którym podał: „Niestety, oryginalne dokumenty nie dochowały się do naszych czasów. Jednak pod koniec X I X w. miejscowy wikary ks. [Jan] Kudła, sporządził kopiariusz zacho­ wanych do jego pobytu w Kańczudze dokumentów, tak miej­ skich jak i cechowych. Kopiariusz znajduje się w archiwum parafialnym w Kańczudze. Kopie przywilejów omawianego cechu znajdują się na s. 183—192. Z nich korzystałem w niniej­ szym studium". Zastrzeżenia jednak wzbudziły dat}'. Aleksander Michał Lubomirski zmarł w 1676 r., K . Niesiecki, Herbarz polski, t. V, Lipsk 1840, s. 153; S. Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, t. I X , Warszawa 1912, s. 175; A. Boniecki, Herbarz polski, t. X V , Warszawa 1912, s. 63, podaje, że w r. 1676 wyjechał on „dla poratowania zdrowia za granicę" i „umarł w pierwszych dniach stycznia 1677 r." Nie jest to istotne; różnica jednego roku, a może kwestia kilku t3'godni, nie odgrywa tu zasadniczej roli. Problem tkwi w tym, że w 1711 r. nie mógł on już potwierdzić wspomnianego statutu. W związku z tym zwróciłem się z prośbą do Urzędu Parafialnego w Kańczudze o udzielenie mi bliższych danych na ten temat; dzięki uprzejmości ks. Józefa Pęcherka dane te sprostowałem. 4 3 4 6 F. Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 17. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 42. 4 7 Do r. 1576 garncarze przemyscy należeli do cechu zbio­ rowego; później zorganizowali własny, K . Arłamowski, Dzieje przemyskich cechów rzemieślniczych..., s. 14. Jak utrzymują F. Kotula, Rzeszowska majolika..., s. 312 i A. Przyboś, op. cit., s. 72, z końcem X V I w. miał istnieć w Rze­ szowie samodzielny cech garncarski. Poglądu tego jednak w pełni nie podziela M. Horn, Ruch budowlany..., s. 139, ale definityw­ nie się z nim nie rozprawia i podaje nadal, że cech takowy istniał w 1593 r., tenże, Lokalizacja, cechów..., s. 411. W 1718 r. garn­ carze tamtejsi wraz z murarzami i cieślami utworzyli wspólny cech, J. Pęckowski, O dawnych cechach w Rzeszowie, s. 9; tenże, Dzieje miasta Rzeszowa, s. 225—226. S. Koziarz, op. cit,, s. 6—7. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 61. F. Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 17. W 1907 r. zaczął się kryzys kańczuckiego ośrodka na skutek pojawienia się gotowych wyrobów fabrycznych oraz utrudniania przez kupców sprowadzania łubów przetakowych bezpośrednio z Bukowiny czy z innych miast Galicji. Nie po­ mogła uchwala Sejmu galicyjskiego, polecającego Wydziałowi Krajowemu podjęcie środków zaradczych. Wielu druciarzy zre­ zygnowało z zawodu, tylko niektórzy zajmowali się drutowaniem naczyń kamiennych, traktując to jako dodatkowe źródło do­ chodu. Garncarstwem zajmowała się w Kańczudze tylko rodzina Dytrychów. (Inf. Mieczysława Skórskiego i ks. Józefa Pęcherka, którym na t y m miejscu składam podziękowanie). 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 J o t . : K . Ruszel Obiekty ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Rzeszowie 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9eb2b67b4a6a9af568205e4ee4f6d5d4.pdf 47b2831e12b95db71dd437cf17bbe6c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4865 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Brusy ( Kaszuby) - ośrodek kamieniarski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4514 Title A name given to the resource Materiały źródłowe dotyczące bruśnieńskiego ośrodka kamieniarskiego okresu gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.209-227 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Franciszek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z A R C H I W U M H I S T O R Y C Z N E G O MATERIAŁY ŹRÓDŁOWE TYCZĄCE HISTORII BRUŚNIEŃSKIEGO OŚRODKA KAMIENIARSKIEGO OKRESU GOSPODARKI Eksploatacja Roztocza dla pokładów stanowi historyków, terenie badań t a k Zagadnienie Wprawdzie się o s t a t n i o to nie p r o b l e m a t y k ą tą z a ­ Krzysztof a l e różnorodność 2 na do do t e j p o r y n a l e ż n e g o m u o p r a c o ­ w a n i a monograficznego. Lew , wapiennych problem j a k i etnografów. doczekało się j e d n a k interesowali skał interesujący FOLWARCZNO-PAŃSZCZYŹNIANEJ Wolski zagadnień i 1 Stefan występujących j e j o p r a c o w a n i u s p r a w i a , iż p r a c e i c h traktować przy można j a k o w s t ę p d o d a l s z y c h badań i studiów. Wolski wymienił eksploatowano, dy skał miejscowości, jednak na terenie uwagę przeważnie używa na Polanka (dawniej* Do I I w o j n y miejscowości cyjną W do odrębną Brusno oraz eksploatacji twórców, i obróbki a poza gię krzyży i jej włą­ nad potrzebę t y m zagadnieniem, opracowałem który PTH w referat wygłosiłem wano w naukowe 1965 r . przemyskich jakie 1966, p o z w o l i ł y tego 5 Mając kierunków o zebrany rejon w Oddziału jego o p u b l i k o ­ Dalsze e na materiał, naukowym „Sprawozdaniach" . okresie nad t y m tej chwili zagadnienia w rozszerzenie nie mogę całości, ba­ zagadnie­ pobytu we Lwowie znaczne na badań kamieniarski, a resume prowadziłem mi źródłowej. Ponieważ opracowania oparciu na posiedzeniu n i e m , a szczególnie w ku obszarze. dalszych Bruśnieński w Przemyślu w dania powyżej ustalenia w ro­ bazy się podjąć postanowiłem przygotować do p u b l i k a c j i dane źródłowe tyczące h i s t o r i i bruśnieńskiego się do o k r e s u ośrodka kamieniarskiego, prosperowania a gospodarki odnoszące folwarczno- pańszczyżnianej. Rozpatrując rozgraniczyć ośrodka należy wyraźnie i widzieć problematykę dzieje tego tyczącą eksploata- II. 1. Krzyż kamienny postawiony nia pańszczyzny, 1848 г., Brusno na pamiątką Stare. zniesie­ wyrobów nazwiska próby Kuźniewicza niewielkim też kamie­ ich w y ­ ustalenia i przeprowadzono a wymaga problem jednak wpływu na wytwórczość stopniu za­ typolo­ t y p o l o g i i krzyży i n a ­ kamieniarzy omówienia, ustalono obaj twór­ miejscowych k a m i e n i a r z y zasługuje n a szczególniejszą u w a g ę W na wspomnianym uwadze które omówiono p r o ­ bruśnieńskich częściowo bruśnieńskich czości H r y c a skich o kamieniar­ stop­ doszczętnie a teren wapiennych, t y m poczyniono tychże dokładniejszego oparciu obróbką. skał i nagrobków. S p r a w a grobków w Odzyskane. zostało pracach wyrobów wymieniono sięgu z b y t u danych, t y l k o mieszkańcy t e j w s i wyżej asortyment oraz ilość się n a t e r e n i e B r u s n a S t a ­ światowej się i c h eksploatacją tradycyjny istnieje. znacznym Ziemie Brusno Stare obu wymienionych niarzy na nie dostateczną Horynieckiej. rego i do I I w o j n y ces administra­ obecnie została w częściowo Kamieniołomy znajdowały zajmowali Nowe wymienionych jednostkę Stare w s i t e j już n i e o d b u d o w a n o , czono do P o l a n k i W że „ B r u s n o d z i e l i Deutschbach)"... . czasie w a l k z U P A spalone; tej wsi, 3 stanowiła ZSRR Stare. B r u s n o Stare, Brusno Ludność t e j w s i p r z e s i e d l o n a niu Roztocza, nazwy ś w i a t o w e j każda z w y ż e j (gromadę). się, p o k ł a ­ Brusno pierwotnej się o b e c n i e n a t r z y o s a d y : których Środkowego zwrócił błędnie z a r a z n a w s t ę p i e wyjaśniając, i w w z g l ę d n i e jeszcze w y d o b y w a wapiennych szczególną Autor kilka zebrać m o ż n a będzie o d t w o r z y ć przeszłość o ś r o d k ó w autorzy badaczy. starali się dotrzeć d o d a n y c h z przeszłości B r u s n a S t a r e g o i u s t a ­ lić p o c h o d z e n i e szych nazwy tradycjach opierali się na wykorzystując domości Obaj o danych jednak autorzy Wolski, w temat lustracji pełni z roku w najwcześniej­ tym roku ośrodku, 1565 , n i e 4 w niej wia­ kamieniarzach. że brak eksploatacji do w zawartych ośrodku bruśnieńskim odnośnie o kamienia stwierdzają, na w wzmiankę z bruśnieńskich źródłowych piennych w s i , a mówiąc obróbki XVIII i w w., 1710, z której jest wiadomości obróbki XVII skał w. przytacza w y n i k a , że wa­ Dopiero drobną Kamienną G ó r ę w Bruśnie S t a r y m p o d d z i e r ż a w i o n o w ó w c z a s a r e n darzowi. B r a k w p r a c a c h o b u autorów obszerniejszych n a t e m a t przeszłości bruśnieńskiego ośrodka skiego gdyż jest odtworzenie Dziejami obszarze szczególnie w pełni dotkliwy, jego danych kamieniar­ uniemożliwia historii. t e g o ośrodka, j a k i i n n y c h , p o ł o ż o n y c h n a Środkowego kilkunastu lat, archiwalne, z Roztocza, prowadząc drugiej zaś z interesuję jednej terenowe, by się strony w już od badania t e n sposób 219 �c j i i obróbki skał w a p i e n n y c h za czasów „pańszczyźnia­ n y c h " i p o r o k u 1848. Dotychczas, autorów, poza odnośnie nieńskiego pracami wcześniej do p i e r w s z e g o ośrodka Interesujące szym kamieniarskiego podali, mówiąc o w y r o b i e wymienionych okresu historii drobne k a m i e n i młyńskich w X V I w., Roztocze jest niejszych do twardszych, der wapiennym i Karol Kadlec . 7 Maurycy 8 Horn, po­ leżało Środkowego to obszar na Roztocza trzeciorzędowy. t a m pokłady piaskowców a opierając się n a d a n y c h z l u s t r a c j i z 1565 г., A l e k s a n ­ Jabłonowski nas t u B r u s n o S t a r e grzbiecie najwyż­ wśród l a ­ s ó w i r o z l e g ł y c h p i a s k ó w , o p o k i i n a g i c h skał. bruś- wzmianki prawie wykazują najgrubszych, które i od spojone iłowym. najmiększych są Na Występujące ziarna od najdrob­ cementem szczególną do uwagę zasługują w o ł u j ą c się n a J a b ł o n o w s k i e g o s u g e r u j e , że już w 2. poł. tam XVI kamieniołomy, z których n a podłożu s y p k i c h p i a s k ó w , a j a k o n a j t w a r d s z e budowlanych . odporniejsze w . m o g ł y t a m być c z y n n e wywożono mi się w materiał d l a celów jednak, iż t y m okresie nym tego jest były słowa Wydaje 9 mało prawdopodobne, t a m czynne znaczeniu, a aby już kamieniołomy w materiał peł­ dla celów b u ­ d o w l a n y c h m ó g ł być o c z y w i ś c i e stamtąd w y w o ż o n y , a l e liczyć się należy wielkiego t y m , że nie było na niego do pracy polskich , ziemiach Zarys dziejów mającej 10 dołączo­ górnictwa obrazować „Rozmieszcze­ n i e kopalń n a z i e m i a c h p o l s k i c h d o 1772 r o k u " zaznaczono, że kamieniołomy były w na błędnie Bruśnie Nowym, z a m i a s t w Bruśnie S t a r y m . W sarnej j e d n a k p r a c y , jeśli chodzi o interesujący mniejszej nawet Poszukując danych bruśnieńskiego sporo m i już jego nie podano tyczących dziejów archiwalnych, a na odtworzenie, historii w zebrane w zarysie interesującym nas t u okresie. a) bazę źródłową l u s t r a c j e królewszczyzn b) i n w e n t a r z e 1739 , z l a t : 1565 gospodarcze 1740 , 17 i 1741 , l s stanowią." 1757 ° , 19 1662 1 2 1758 , 2 1 5 176 5 , 21 22 16 1769 2 3 1839 . Materiały podarczy, t e mają ale znaczne 2 5 . charakter przede dokładniejsza rozszerzenie Antoni tej Schneider żmudnych ną w ich w s z y s t k i m gos­ analiza pozwala na podczas różnorodnych oddzielnych hasłami . Z 2б i swych badań, z m i e r z a j ą c y c h teczkach, dziś a te zespół każda z nich które posegregował oznaczył ten En­ zgromadził pokaź­ materiałów, czasem długoletnich do o p r a c o w a n i a Galicji, odpowiednimi rozdzielono na przechowywana dwie jest od­ dzielnie. na do terenie ośrodków byłej sporo Schneidra Galicji dane, które t u zostaną zostały z t e k i k r a k o w s k i e j M a t e r i a ł y znajdujące paginowane i dlatego, dawał t y l k o n u m e r skał schyłku na neolitu a 2 7 utwierdzają grób nas w komisarza Napisany Schneider, był do profesora można Tekach rodowej w Warszawie 2e Wczesno­ 3 1 że że od z tego t e r e n u człowiek 3 2 przeby­ eks­ biorąc p o d uwagę współczesne cheologiczne rach taką z tego t e r e n u mu młyńskie potrzeb włościan były odległej , zanotował w sprzętu i i brusy młynów starożytności wojennego, nazwa" Dawniej 3 4 , wydobywane t u dla znane i że zdaje się, kliny, topory 3 5 „grysowate", kamienne itp. — i większych na powierzchni odporne wszystkich na jako jesz­ ziemi l u b „brusy", d o o s t a t n i c h czasów, b a r d z o j a k określano działanie materiał twar­ i c h wewnętrzną korozji, do za szlifowa­ . dużo w i ę c e j s k a l n y c h leżało już już p o d n i e w i e l k ą j e j w a r s t w ą . O w e „ p o l u c h y " czy 3 e zbio­ okolicznych, wsi Brusno niewątpliwie bloków wę , ar­ swych czasów pogańskich w y r a b i a n o t u narzędzia d o cze wy­ znaleziska myśl: „Kamienie w 3 3 i budo­ służyły wyrobu przede kamieni młyń­ Nie na jest wykluczone, terenie wcześniej Brusna iż obecność Starego, przedmiotem które eksploatacji, wany wpływ na powstanie nazwy Najwcześniejsza wotnie zwanej Założono już w wzmianka tylko XV w., za objęło s w y m księcia tam wywarła naj­ zdecydo­ tej wsi. źródłowa wołoskim czym „brusów" się o Brusno, pochodzi ją n a p r a w i e z tzw. osadnictwem owych stały z wsi, roku pier­ 1531 . 37 najprawdopodobniej 3 8 przemawiają wołoskim, które dane w związane tymże stuleciu zasięgiem t e r e n z i e m i b e ł s k i e j . mazowieckiego wieś Lubycza, roku i 1420 p r a w o bełskiego którą tenże wołoskie Ziemowita podarował IV bra­ materiałów. ciom t a m w d w a l a t a później k n i a ż e s t w o . W e w s i H r e b e n n e , wykorzystane, wynotowane która i lwowskiej Tekach się 2 S . J a k u b o w i i Miśkowi Schneidra bruśnieńskim, n i e są po­ mającej t u też z o s t a n i e 1901 г., również posiada piętnastowieczną z 1469 г.), a przysługujące list skierowany im kronice się też ludność wspomina ża, k t ó r e wymieniono w o oraz 4 1 rejestrze źród­ o nich źródła wołoskie Werchraty, Jan Długosz metrykę Prawem 40 rozciąg­ wołoskim której w Prusia i poborowym swej Radruz roku 153 1 . 42 Wszystkie Brusna Lwowie. zbiorach Biblioteki Na­ i m prawo nięte zostało później n a całą w i e ś . Krasuskiego. a ustanawiając ł o w ą , o s i e d l i l i się też W o ł o s i (wspominają n a n i e , będę Cieszanowie, Wołochom, 39 rządziła jest w * brązu . już bruśnieński, A l e k s a n d r a Czołowskiego w e przechowywany się i ciekawych 19 c z e r w c a Obecnie datuje epoki przekonaniu, kamienioło­ stwierdzić, n a s t u ośrodek p r o b l e m a t y k i tyczącej o b r ó b ­ w pozwala k a m i e n i a r s k i e z B r u s n a Starego otrzymała ośrodku powiatowego o n został . terenie t y m obszarze początku 30 w a ł t a m już o d d a w n a , co z w i ą z a n e być m o g ł o z w się w w wzdłuż ploatacją t a m t e j s z y c h skał w a p i e n n y c h d l a j e g o p o t r z e b . znaleźć teczki. wapiennych na średniowieczne znaleziska archeologiczne od charakter artystyczny, wykorzystany 220 Starym człowieka położonych powołując Celem zasygnalizowania ki archeologów Bruśnie kamieniarskich różnorodnych Jeśli c h o d z i o interesujący to skał, w y g l ą d e m Dość w s p o m n i e ć , iż już w Odnośnie szczyty s k i c h i żarnowych. problematyki. do krajoznawstwa ilość części pobyt de, R o l ę drugorzędną, o charakterze uzupełniającym, mają d a n e , które w y n o t o w a ł e m z t z w . T e k Schneidra. cyklopedii w przez jak je t a m nazywano 24 c) r e j e s t r y g o s p o d a r c z e z 1714 r . i Odkryty 13 1713 , atmosferycznych najwyższe toczem m . i n . w K r a k o w s k i e m i na Podolu i 1765 , , tych leżą i naj- zbli­ skąd poszła z lat: 1 7 1 0 1 7 1 2 czynników tworząc te Roz­ nia Podstawową działanie wszędzie, Skały żone do p i a s k o w c ó w p i ń c z o w s k i c h , w y s t ę p u j ą p o z a roby przejrzałem na litotamniowego. niekiedy naj­ bruśnieńskim. kamieniarskiego, zespołów pozwalają przynajmniej, t u okres, o ośrodku źródłowych ośrodka różnorodnych materiały nas wzmianki wapienia Roztocza. Pokłady mów t u też o d n o t o w a ć f a k t , iż n a m a p c e zbiorowej ocalały zbyt zapotrzebowania. Należy nej z pokłady naj­ kwarcowym, wymienione Starego, wyżej wsie leżały co n i e w ą t p l i w i e m a t u swoją obok wymowę. O o s i e d l e n i u się W o ł o c h ó w n a t e r e n i e B r u s n a ś w i a d ­ czą dane nionych podane w niej w lustracji z 1565 r . W ś r ó d k m i e c i f i g u r u j e m . i n . „Wlassin wymie­ Olech- �nowicz", a Woloszow" Być zagrodnikami też Vollosch" i „Wassil Wołochów W 1785 r . n a t e r e n i e B r u s n a S t a r e g o przez m o ż e , iż i osiedleniu byli . 43 B r u s n o istniało rządziło się już przed prawem się t a m p r a w o przybyciem ruskim, wołoskie a po ich rozciągnięte n a całą w i e ś . P r o b l e m t e n j e d n a k w y m a g a maci) kolonia Stare dań i dociekań. I s t o t n y j e d n a k j e s t d l a nas f a k t , iż w e Kapuściński 1818 r.57. oznacza to wcale, to ludność być wała teren wołoskiej, nawet Moment iż która a wcześniej następnie, przesunęła się na teren ziemi wykazują, że Środkowego w czasie wsiach Roztocza, a miejscowych Werchracie czas w a p n o Nie 44 w do piecach iż z a k r o j o n a tamtejszych pokładów nych związana jest z t z w . o s a d n i c t w e m zagadnienie niezmiernie opracowania ważne, że j e s t thei ono monograficznego. kilka t o „dziedzina dosycz". wszy dziesziączi po Jest wymaga I dalej kmieczi (iako ony ich na c z i n s z u żadnego szowią) iednym albo robocizny dworziscz Wśród „Iwan niej: iesth tej w s i kości у ktorich n i e dawayą, t h i l k o podim- siedzy, dziejach października chłopów w roku innych okolicznych galicyj­ 1848. F a k t wsiach, chło­ u c z c i l i u f u n d o w a n i e m dużego, k a ­ . naturalnego, j a k i m wzmiankę o eksploatacji był kamień, n a t e r e n i e lustracja z 1565 г., w bogactwa Brusna której Sta­ czytamy: „ T h a m z e i e s t h g o r a , w k t o r e y k a m i e n i e m ł y ń s k i e łamyą a tich mistrzów, ktorzi łamią kamyenie t r z e y , dawaią do z a m k u ( l u b a c z o w s k i e g o kamień dziesiąthi, k t o r i c h syedm, sescz, sescz" tho 5e kazdi uczini sie n a r o k d o s t a w a nataniey zlotich iesth — uwaga szaczuiącz za szesczdziesiąth у SFG) citra vel grziwien siedm i gr . Była to akcentowali suma stosunkowo lustratorzy duża, co podsumowując wyraźnie dochody z za­ tej „Suma wsithkich pozitkow z Brusna na then c z i n i z l o t i c h szesczdziesiąth у sescz у g r sescz, czas d[enarow] sescz. A a za k a m i e n i e m l i n s k i e u c z i n i z l o t i c h szesczdzie­ II. 2. Krzyż kamienny, 1836 r „ Bełżec. steri a nowego czin­ s lich lustracji ze dziesiączi kmieci jednak „ratione posług" ogrodi" 27 wsie nabył na ktorich w 13 z a g r o d n i k ó w , „rolie w dniu pańszczyzny Galicji Deutschbach 60 46 znajduje o d płacenia . P o z a k m i e c i a m i l u s t r a c j a z 1565 r . w y m i e n i a w 1839 siąth у s i e d m i g r sescz" . niemało, s kniasźik", k t ó r y był z w o l n i o n y refor­ roku . wymienionych się r ó w n i e ż czynszu 45 dóbr na dawayą po g r z i w n i e " w dworzisczach, nego s kasdego po g r trzidziesczi szu skład w i e l k a , mając[a] r o i dworzisczu dorocznego w Lustracja z roku czytamy osiadlich 58 kolonię licytacji w jak w Najwcześniejszą podaje w wsi: 2. poł. X V I w . B r u s n o w c h o d z i ł o niepomiernich wapien­ wołoskim. ale królewskich s t a r o s t w a lubaczowskiego. 1565 p o d a j e , n a szerszą skał oraz zniesienie z B r u s n a Starego rego której dóbr k a m e r a l n y c h w i Nowe krzyża założona została to k a t o l i c y i . wydarzeniem było ten, podobnie pi ultra wykluczone, „W wów­ . zatem W tak młyń­ wypalano eksploatacja odrębnego I wyrabiano kamienie kilku pra­ eksploa­ wapiennych. skalę to jest skał się na 5e podczas Ważnym skich miennego względu, rządzących w o ł o s k i m , dość w c z e ś n i e przystąpiono skie, a w tzw. północ, położonych tacji Lubyczy na z tego wem n p . w r o k u 1571 w mogła chełmskiej. we pokładów Nie zamieszki­ dalej t e n u s i l n i e t u podkreślam badania obszarze że m u s i e l i t o być Wołosi, ale ukraińska, Podkarpacia, kolonizacji docierając t z w . p r a w a wołoskiego. w 5 S Podczas l i k w i d a c j i Brusno wsi tej mieszkali osadnicy niemieckich (byli Deutschbach , było 19 d o m ó w zostało dalszych ba­ osadników którzy oraz mieli siedmiu jeszcze różnej wiel­ komorników . 4 7 L u s t r a t o r z y w r o k u 1662 z a n o t o w a l i : „W tey w s i (chodzi lustratione skiey anni SFG) Woli iuxta Brusien- 48 nianej z rozwojem na terenie też m i ę d z y broniąc gospodarki starostwa innymi folwarczno-pańszczyź- lubaczowskiego i powinności się p r z e d chłopów niesprawiedliwością 1621 o m a n d a t k r ó l e w s k i , w zakazywał przemocy z racji W starościnie wobec Barbarze poddanych naruszania i c h p r a w 1629 r . B r u s n o jazdu ków uwaga było ł a n ó w n [ u m e ] r o 3 0 2 " . Wraz roku o Brusno — 1616, t o i e s t B r u s n i e у Tatarów. (pozostało W lustracji z roku stosowania wsi, wynikającej ucierpiało wskutek na­ 31 b u d y n ­ 50 z 1662 r . z a n o t o w a n o 1664 p o d a j e , starostwo krupeckie powołując że p o odłączeniu Brusna 52 i poważne zniszcze­ w okresie wojen X V I I w . Krupca się na pierwszym rozbiorze włączyły . od starostwa l u ­ utworzono niegrodowe W X V I I w . o b o k B r u s n a , z w a n e g o odtąd S t a r e , Po 5 1 lustrację . stała n o w a w i e ś , B r u s n o N o w e austriackie w 104) . geograficzny..., baczowskiego tej uległo w ó w c z a s nia w tej w s i spowodowane Słownik się . znacznie Zniszczeniu wystarali którym Z y g m u n t I I I Płazinie z 49 zwiększano z Brusna. Ci .Brusno 5 3 pow­ . Rzeczypospolitej Stare do władze lubaczowskich dóbr k a m e r a l n y c h , 54 221 �Z f a k t u t e g o w ł a d z e starośeieńskie p o t r a f i ł y no wyciągnąć tacja należyte w n i o s k i . Dalsza k a m i e n i na terenie w XVII w. w lustracji na z kamieni z co „Górników teraz iż w powinności — górnicy a stulecia niewiele, daią płacili czynsz. już t y m bogactwem oddawali Dane prawo miejscowemu na już źródłowe n a t o , że z samodzielnego a k t ó r e t e n s t a n relacjonują władze eksploatację arendarzowi. A oto należy arendarza za („Góra zanotowano Kamienna W regestrach że a r e n d a kontraktem gospodarczych bruśnieńska z roku i hucińska puszczona") . 1714 w y k a z a n o , t y m roku Kamien­ n e j m i a ł o być 300 z ł . Na inwentarzu z roku у z 1739 p o d a n o o bruśnieńskiej Wieś wszelkiemi Brusno powinnościami z arendą browarnią [i] robociznami, k o w i I r z s z o w i c z o w i , w r a z z Hutą w possessyą za s u m ę " 366 zł 20 g r Inwentarze ss puszczona poddzierżawiania do i n t e r e s u ­ Kamiennej niej Kamienna stay arendy inwentarze do brusięskiey, z roku arendy gdzie brusienskiey mająca ss „Góra gdzie ka­ i e s t stay W arendy dwoie" lustracji adiancta 69 za kontraktem ta I [należyj, gdzie młyńskie do jeszcze kamienie wyra­ kontraktu, ktorey samym roku podano: takowe: 1-mo. Wolne commoda dobywanie ostatnia notatka tycząca wynotowana z 70 ka­ . interesującego inwentarza z roku „Góra biaią, Kamienna, do arendy iest stay d w o i e " gdzie młyńskie brusienskiey n у do kamienie wyra­ kontraktu, którey . ten jednak W na inwentarzu z roku X X I I , ciekawy z ciekawe związku z 1839 z n a j d u j e „Opis w y d o b y c i a wysuwali jednak Kamienna były one W najlepszym wówczas dowodem, dużą z l a t 1757 i Starych" 1765 r. 7 7 że wartość Górę Podobnie na się, p o d n u m e ­ kamienia wapien­ 1839 p o d a n o wapien­ już, że „pod Mielniczą że w kamienie Górą" . 8 0 tymże był inwentarzu Miel­ porośnięty lasem to teren natomiast określana jako Schneider, wymieniając nie B r u s n a Starego, pole orne celu t r z y piece 150 do 200 k o r c y wane opowiedzenia i według się r o c z n i e W d o 2000 k o r c y lasach Brusna ludzi trzymaiące, murowane wymuro­ miejscowych wypala wapna. Starego pole Przy renie orne i wydobyć spieniężyć m o ż n a " n . po­ na tere­ Górę Mielniczą początek Mielniczej wsi, około być jeńcami niarze nazwy miejscowe Górę jako t e j o k a z j i należy o d n o t o w a ć tradycja eksploatacji Góry wiązała 8 4 S 3 f a k t , iż z miejscowa na te­ przybyciem do W ł o c h ó w , którzy a u s t r i a c k i m i . Wcześniej eksploatować pastwisko . skał w a p i e n n y c h 150 l a t t e m u , t r z e c h mieli tylko w a n i a i obróbki t a m t e j s z y c h Ile w rokiem miejscowi „poluchy", się w wydobywa źródłach n a z w y 1839 m o ż e być danych w kamie­ a dopiero przekazanych się także, i z łatwością p o 8 zł. reńsk. zbyt przez wydoby­ tej chwili t e j góry jakimś dociec. dopiero p o d stopniu przekazanych i głębszych n i e można tej mieli skał. t y m prawdy, trudno m i w autentyczności poparciem przez tradycję. j e d n a k szerszego u d o ­ dociekań. W dowolnie tradycję, żadnym jednak interpretować gdyż wówczas da­ za­ t r a c a się z p o l a w i d z e n i a w ł a ś c i w y o b r a z p r o c e s u h i s t o ­ rycznego 85 . Ciekawy czynając m i e y s c u p o d Mielniczą Górą k a m i e n i e młyńskie, któ­ co r o k k i l k a Góra o określa t e ż m . i n . K a m i e n n ą Sprawa owych Włochów w y m a g a podano: lesie w s i B r u s n a z k a m i e n i a po 7 8 najwcześniej skały 81 tam nych jakim też Górach") o p o w i e r z c h n i 5 m o r g ó w i 1072 s ą ż n i . K a m i e n n a Starego się w a p n o , w jest podają Starych eksploatowano wcześniej podano, d z i się k a m i e ń w a p i e n n y wypala góra gospo­ 1758 w y m i e n i a n a . („Niwa inwentarzu z roku wypadku i w zatem 7 e ne. kumentowania lasach B r u s n a Starego uwagi t y m , że Bruśnieńskiej Ponieważ S t a r e G ó r y , t o być m o ż e m i e j s c e , g d z i e znacho- 222 w 7 9 p o roż­ MK lustracji 1 z 1769 ( „ N i w k i n a S t a r y c h G ó r a c h " ) . i H u t y Starey „a) W re lustratorzy Woli jest Górach n y c h m i e j s c a c h a o s o b l i w i e p o d Wapielną Górą b) w i spełzły n a n i c z y m . już inwentarzach „Niwka Pojawienie nego i k a m i e n i młyńskich", w którym w została której Pierwsza „ T a l i a n y " m i e l i i c h zapoznać z n o w ą techniką 1769: W danych. darczą. jako tymże źródłach do 82 . w skał w i e r z c h n i 5 m o r g ó w i 1360 s ą ż n i . zaznaczono: brusienskiey, t u problemu, rem dzierżawcy przedstawiała jest spisanej są wyra­ w odnośnie sporo wynikł swe pretensje. niczą m i e n i młyńskich w górze do B r u s n a należącey" nas jaki kamienie „ A r e n d a w t e y w s i za s u m m e 1400 zł idąca, et niej zanotowali młyńskie w y d o b y w a n o . Kamienna, do Najwcześniej zanotowana 1758 i d e n t y c z n i e 1757 i młyńskie i n w e n t a r z u z 1765 r . biaią, to sporu Wymieniając dwoie" W wzmianka na terenie B r u s n a Starego do Kamienna, eksploatacji Starego. Góra, wcześniej całkowicie bezpodstawne •podają: „Góra miejsce Kamienna już temat wobec 5? biaią, jest spadkobiercy m i e n i e w y r a b i a i ą młyńskie, za k o n t r a k t e m , s t a y 2 " m a . Podobnie też Brusna z 1565 r . z a z n a c z o n o t y l k o , że była t a m Wówczas na Góry jednobrzmiąco: „Góra 7 4 na t y m terenie. k t ó r e y k a m i e n i e m ł y ń s k i e " łamano, n i e p o d a ­ imventairze 1741 odnośnie przy­ i Ma- 7 3 z 1662 r . Mar­ . z l a t 1740 i nas t u s p r a w y podają prócz trzyletnim k o n t r a k t e m starozakonnemu wręcz się n a 1792 (leżały koło Ż ó ł k w i ) , iż była o n a przytoczyliśmy 0 miejsco­ z r o k u 1765 (star. ś w i e r z e c k i e ) zasługuje lustracji Fakt czynszów, jącej uwagę Góry opierając wówczas stosowana wymieniana arendzie: „Notandum. Kamiennej można, w a p i e n n y c h na terenie W Starego. G ó r a leżała n a t e r e n i e B r u s n a S t a r e g o , 6 5 W z roku powszechnie m dać 708 zł d o c h o d u , w t y m z s a m e j t y l k o G ó r y przypuszczać kładach z P o l a n y gierowa dwór pokładów n i e była czymś w y j ą t k o w y m , 7 5 osobnym miała w 64 poddzierżawiania odwrotnie, n a t o , że eksploatacją jąc j e d n a k bliżej j e j n a z w y . w i n w e n t a r z a c h z 1712 i 1713 r . osobnym wskazują p r z e z starostów l u b a c z o w s k i c h w X V I I I w . arendarzowi „góra, w kontraktem" 4 Podobnie praktyka dane, z 1710 r . p o d a n o : do niezbicie zainteresowany Stosowana gospodaro­ jego dokładniej: W inwentarzu gospodarczym Kamienna nie nastą­ dane był skał w a p i e n n y c h n a t e r e n i e B r u s n a podkreślono międzyczasie wskazują starośeieńskie z r e z y g n o w a ł y poddzierżawiały Przytoczone żywotnie wemu fakt, młyńskich, „Góra zahamowana usilnie t u należy następnego wania w s i została pew­ eksploa­ 60 z ł " « . Podkreślić zmiana tej wojen, 1662 г.: i e d n a k ogółem piła skutek na jednak rzach, do odnotowania od X V I w., mówiąc nazywają jakieś s p e c y f i c z n e ich jest iż źródła, górnikami. Nie było po­ kamienia­ to jednak określenie, w y s t ę p u j ą c e t y l k o w B r u ś - n i e S t a r y m , ale o d w r o t n i e , należy wówczas fakt, o tamtejszych charakter powszechny sądzić, że m i a ł o o n o na terenie całej Polski- �Przemawiają pochodzące czące za kilku Czerwonej t y m dane z różnych miejscowości w., b) n a ć w i e r c i hrabcowej archiwalnych, a ty­ 1) 6 z a g o n ó w „Roman Hrabec źródłowe materiałów z położonych XVI—XIX na terenie Rusi zatem 2) 6 z a g o n ó w górników materiały źródłowe w C h e ł m i e (1565 г . ) , L e s z c z y n i e , należącej d o k r e s u k l i m 8 6 kowskiego, (1641 do leżącej na r.) w, P o l a n i e starostwa terenie bieckiego należącym 8 8 drohowiskiego Ż ó ł k w i (1776 r . ) Mówiąc powiatu (1765 r . ) , R o z w a d o w i e , o 9 0 (1765 r . ) , 8 9 W trzech z którzy niej znacznie mienieni kolejno po słowo „hornyk" 93 tam Byli chyba to dwaj Sawka imieniu i nie górnik wyro­ i oraz z nich iwaszkowej za­ czyn[szownik]", czynszu tyle miał też 6 z a g o n ó w czy[nszownik]", co Chmiel mający też „Ilko 2 konie czynszu, górnik miał znowu czy[nszownik]", 6 zagonów który e) n a łanie s t a r y m sołtyskim m i a ł 6 z a g o n ó w górnik czyfnszownik]", n i e i płacił c z y n s z u płacił f) n a ć w i e r c i h r a b c o w e j bec i górnik Inwentarz który 32 zł i 5 g r zaś pola „Ilko z Hrycow roku 9 4 b) na półłanku też posiadał 2 ko­ 2 Hra­ konie . 1769 p o d a j e , górnik w ó w c z a s 32 zł i 5 g r był „Paweł posiadał 6 zagonów miał „Hryc czynszowlnik]", płacił c z y n s z u który 32 zł i 5 g r , a) n a ć w i e r c i i w a s z k o w e j napi­ górnik płacił c z y n s z u 21 zł i 23 g r , wy­ na temat dostarczają o nich dane w obsiewali pola zamożności inwentarze trakcie bruś­ z 1765 że: posiadał m . i n . 6 z a g o n ó w czy[nszownik]", który płacił czynszu, prymieńskim miał też 6 zagonów czynszowe w Bruśnie ' górnik, c z y [ n s z o w n i k ] " , 10 zł 26 g r i 14г szeląga, 11. 3. Krzyże któ­ „Pawło g ó r n i k " , k t ó r y posiadał 2 k o n i e i płacił czyn­ szu 32 zł i 5 g r , d) na Hrycow a) n a ć w i e r c i f i l i p o w s k i e j miał m . i n . w ó w c z a s 3 z a ­ Ochab 1 dzień s z a r w a r k u odrabiał, a c z y n s z u płacił 29 g r , Wasylkow W i n w e n t a r z u z 1765 r . p o d a n o , ż e : „Roman i c) n a łanie s t a r y m sołtyskim m i a ł 6 z a g o n ó w wymieniania Starym. r y płacił c z y n s z u konie płacący 32 zł i 5 g r „Dmiter zwrócono kmiecie, Steczko każdego po­ l u b „ h o r n i k " , co o z n a c z a , że danych p o d d a n y c h , którzy pola i 2 „ D m i t e r C h m i e l " , k t ó r y robił 1 dzień p i e s z o n a pańskim górników 1769 r . P o d a n o gony c) n a ć w i e r c i wówczas ich jednak . Interesujących i dlatego sobie, Przy 9 J on górnikiem nieńskich i na nie uwagi. Steczko . się Imiona owych wcześniej, n i m napisano o k a m i e n i młyńskich grodnik imiennie zajmowali młyńskich. „Semko Hrabec też czyn[szownik]", 32 zł i 5 g r , Hrabec, Hrycow światło n a i c h p o ­ 1565 r . w y m i e n i o n o kamieni dotychczas Roman Wasylkow „mistrzów", dano w sano jak społeczną. wyrobem bie czy, o g ó r n i k a c h , c e l o w e będzie u k a z a n i e i c h lustracji i posiadał d) n a półłanku p r y m i e ń s k i m kamieniarzach, uposażenia, co z k o l e i r z u c i p e w n e zycję koło który i w W e r c h r a c i e (1844 r.) »>. bruśnieńskich źródła podają, Glińsku górnik który posiadał 2 k o n i e i płacił c z y n s z u i Małopolski. Wymieniają miał: niwie iwachowej miał n i e i płacił c z y n s z u 21 zł 8 g r i 3V2 Z przytoczonych powyżej 1765 było na cmentarzu, 3 staja pola „Iwan g ó r n i k c z y f n s z o w n i k ] " , k t ó r y też posiadał 2 k o ­ w Bruśnie szeląga ° . 5 d a n y c h w y n i k a , że w Starym co n a j m n i e j roku 7 górników, Lubaczów. 223 �co o c z y w i ś c i e j e s t już cyfrą s t o s u n k o w o dość dużą. P i ę ­ kamieni ciu ostateczny i spośród w nich ostatnich były miało ma identyczne które, z a p e w n e j a k i s t n i e n i a tego na każdym jest 96 łączyć koni, dziesięcioleciach i m i wówczas ne . Interesujący ich parę wprost jeszcze f a k t , iż t r z e c h p r z e z w i s k a , co w s k a z u j e więzy rodzinne. Być ośrodka, kroku potrzeb­ górników n a t o , że może, iż mogły wymieniany młyńskich. lesie Piece, w nia" 9T . k t ó r y c h go p a l o n o , b y ł y Świadczy t o , że fakt, tym były mienia zbudowano że umiejętności obróbki k a m i e n i a w ó w c z a s już też chyba dziedziczone, Hryca Hrabca. czenia tych Starego p o d uwagę można założyć, że b y l i Ciekawym umiejętności jednak wśród j e s t w i a d o m o ś ć , że już w synowie dynki przykładem dziedzi­ mieszkańców Brusna i jego przezwisku nie podano n i e m a t o już d l a nas i s t o t n e g o słowa „górnik", znaczenia. stwierdzić, że t r a d y c j e obróbki k a m i e n i a w żywe skiego były aż do ostatniego Dość ale jednak tej rodzinie o k r e s u i s t n i e n i a bruśnień- Członkowie tej r o d z i n y m i e s z k a l i razem C h m i e l e , gdzie znajdowały n a przysiół­ się t e n a j t w a r d ­ sze skały, z k t ó r y c h w y r a b i a l i k a m i e n i e m ł y ń s k i e i ż a r ­ nowe. Głęboką źródłowo zatem wymowę udokumentować kamieniarskiej gólnie w z wyrobem Przytoczone A rodzinie ma wcześniej fakt, iż daje i s t n i e n i e t a k długiej Chmielów, k a m i e n i młyńskich o t y m , że bruśnieńscy występował „murowane miejscowy mieszkalne też w wapno. z kamie­ materiał wykorzy­ obiektów przemysłowych. z tegoż i n w e n t a r z a wskazują oto dane a) „ D w ó r Poza n a t o , że z k a ­ Bruśnie S t a r y m d w o r s k i e b u ­ i gospodarcze oraz źródłowe piece ogrzewalne na ten temat: czyli dom mieszkalny wyprowadzonym, „ieden piec mienny wał murowany, pod da­ materiały górnicy tradycji związanej i się szcze­ żarnowych. mówią zajmowali się jedynie wyrobem o i e d n y m piętrze". W n i m , w pokoju... kamienny", a w ogrzewalny, się. Dalej d r u g i m zaś też kominek podano: i piec „...które „piec k a ­ piekarski" pokoje znajdo­ ieden piec k a m i e n n y o g r z e w a " . N a piętrze t e g o b u d y n k u , w p o k o j u był ośrodka. ku zwanym to chem g o n t o w y m , z i e d n y m k o m i n e m głównym nad dach T r u d n o m i w t e j c h w i l i dociec, d l a c z e g o w r o k u 1769 przy był piekarskie. 1765 g ó r n i k i e m był D y m i t r C h m i e l . też n a b u d o w ę dane to roku że skał. na terenie B r u s n a Starego Hrycow Biorąc to jednak, tamtejszych kamień w a p i e n n y , z którego wówczas w y p a l a n o stywano braćmi. oznacza N a p o d s t a w i e d a n y c h z i n w e n t a r z a z 1839 r . w i a d o m o n a m , że w t a k w r o k u 1765, j a k i w 1769, I l k o H r y c o w , j a k i I w a n (1769 r.) b y l i Nie cel eksploatacji też b) „piec ogrzewalny „Stajnia, c) W wozownia kamienny", i „ w a p n e m n a r z u c o n a [a] p i e c d) i z n o w u e) kurnik „piec „Gorzelnia t r o " . T a m też w k a m i e n n y " zaś w kamienny" wymienia murowana z kamienia (?), „Wołownia g) „ O b o r a inwentarz!... uwaga pię­ ogrzewalny" i piekarski kamienny", z k a m i e n i a m u r o w a n a " też [również — była izbie, n a iedno izbie był „piec k o m i e n n y a w d r u g i e j zaś „ p i e c o g r z e w a l n y f) murowane" j e d n y m z budynków f o l w a r c z n y c h powała była, SFG] z kamienia m u ­ rowana", cmentarzu, Horyniec. 5 224 I �N a k o n i e c zacytuję t u f r a g m e n t l i s t u „Przy Krasuskiego: sposobności l u s t r a c j i l a s ó w d w o r s k i c h w B r u ś - n i e N o w e m w d n i u 11 b m . p r z y d y b a n o m o g i ł ę a n a n i e j stary i krzyż k a m i e n n y z nieczytelnym polskim napisem datą z r . 1654 l u b 1664" i ° . 2 Jest danymi to ciekawa może tworzenia ośrodku notatka i w być interesującym historii artystycznej zestawieniu z przyczynkiem obróbki innymi do o d ­ kamienia w bruśnieńskim. PRZYPISY 1 K. Wolski, Z badań nad kamieniarstwem ludo­ wym na Roztoczu, „Rocznik M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e " , t . I , 1966, s. 113—127. 2 S. L e w , Ludowy ośrodek kamieniarski w Bruśnie pow. Lubaczów, „Rocznik P r z e m y s k i " , t . X I , 1967, s. 193—226. 3 K . W o l s k i , o p . c i t . , s. 114. 4 S p r a w a d a t o w a n i a tejże l u s t r a c j i w y m a g a j e d n a k p e w n e g o wyjaśnienia. Otóż K . W o l s k i p o w o ł u j ą c się n a nią określa ją j a k o z r o k u 1564/5 ( o p . c i t . , s. 117), a S. L e w korzystając z z a w a r t y c h w n i e j d a n y c h d a t u j e j e j a k o z 1564 — 1565 r . ( o p . c i t . , s. 193). P r o b l e m t k w i w t y m , że o p u b l i k o w a n e p r z e z M i c h a ł a Kruszewskiego lustracje królewszczyzn położonych n a t e r e n i e R u s i C z e r w o n e j (Zereła do istorii Ukrainy — Rusy — dalej c y t . : Zereła... — t . I - I I I , w y d . Mychajło Hruszewśkyj, L w ó w 1895 — 1900) n i e są odrębnie d a t o w a n e . I c h s p o ­ rządzenie poprzedziła uchwała s e j m o w a z r o k u 1562/3, mocą której p o s t a n o w i o n o j e p r z e p r o w a d z i ć . N a s e j m i e w r o k u 1563/4 z a t w i e r d z o n o ją i w y b r a n o komisję, która o d r o k u 1564 rozpoczęła swą pracę. Sporządzanie l u ­ s t r a c j i t r w a ł o aż d o r o k u 1566; stąd różne d a t y ( M . H r u ­ s z e w ś k y j , [ W s t ę p ] w Zereia..., it. I , s. I I — I I I ) . B y j e d ­ n a k ujednolicić i c h d a t o w a n i e , p r z y j ę ł o się określać j e j a k o z 1565 r . 7 6 h) „Stodoła i s p i k l e r z z k a m i e n i a i) „Za Bródkami" noma", a obok n a " . W izbie nem 9 8 był „dom zaś stała tejże tynkowana d l a eko­ kamienna murowa­ „karczma karczmy (...), p i e c murowane", mieszkalny „powała wałkowana, ogrzewalny wap­ i piekarski k a ­ mienny", j) i „Na f o l w a r k u mieszkanie uwaga SFG] z kamienia mianym, z dwoma r z u c a n a (...), p i e c nicy zwanym" kominek była z wozownią murowana, [była — u w a g a ogrzewalny „karczma [która b y ł a p o d dachem k o m i n a m i n a d dach m i " . Tamże „powała dzież Niwy d l a leśniczego — sło­ wyprowadzony­ SFG] wapnem na­ i piekarski kamienny, t u ­ do gotowania", a dalej m u r o w a n e j , sklepionej". W izbie drzwi „do p i w ­ „mieszkalnej d l a l e ś n i c z e g o " b y ł „piec o g r z e w a l n y i piekarski kamienny", a i[była „powała wałkowana wapnem — uwaga SFG] tynkowana", k) „Stodoła [ w tymże, w s p o m n i a n y m w a r k u — uwaga murowana SFG] z dwoma powyżej fol­ szpiklerzami naroznemi z kamienia p o d dachem słomianym", 1) „ O b o r a [tamże — u w a g a S F G ] za s t a j n i a m i k a m i e ­ niem Na murowana, p o d dachem szczególną wymienione uwagę słomianym" zasługuje W była". że wówczas poprzednim na t y m terenie 1 0 °. stuleciu n a terenie d w o r u , w której b y n i e było pieca później stały piece Problem w były o d o s o b n i o n y , a l e często starostwa c z o w s k i e g o n i e było p r a w i e k a r c z m y , będącej lat wszystkie, w tymże i n w e n t a r z u piece o g r z e w a l n e z kamienia. T o n i e był w y p a d e k spotykany fakt, reprezentacyjnym luba­ własnością kaflowego budynku ш , a w sto dworskim kamienne. to c i e k a w y i zasługuje n a uwagę badaczy. 225 �5 A . G i l e w i c z , Sprawozdanie z działalności Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Przemyślu [w:] Sprawozdania z posiedzeń naukowych oraz działalności Towarzystwa Przyjaciół Nauk i innych towarzystw na­ ukowych i kulturalnych miasta Przemyśla, Przemyśl 1965, s. 118. 6 S. F . G a j e r s k i , Bruśnieński rejon kamieniarski [ w ] Sprawozdania..., s. 121 — 122. 7 Źródła dziejowe, t . X V I I I , cz. I I , Polska XVI wie­ ku pod względem geograficzno-statystycznym, ' t. V I I , cz. I I , Ziemie ruskie. Ruś Czerwona opisana przez Alek­ sandra Jabłonowskiego, W a r s z a w a 1903, s. 456. 8 K . K a d l e c , Valaei a valasske pravo v zemich slovanskych a uherskych, P r a h a 1916, s. 359. 9 M . H o r n , Rzemiosło miejskie województwa beł­ skiego w pierwszej połowie XVII wieku. Zagadnienie kryzysu gospodarczego Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII wieku, „Zeszyty N a u k o w e Wyższej Szkoły P e d a ­ g o g i c z n e j w O p o l u " , S e r i a B : S t u d i a i R o z p r a w y , n r 14, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 5 1 . 10 Zarys dziejów górnictwa na ziemiach polskich, p o d r e d . J . P a z d u r a , t . I , K a t o w i c e 1960. 11 L u s t r a c j a B r u s n a o p u b l i k o w a n a została w I I I t o ­ m i e Zereł..., L w ó w 1900, s. 272—275. 12 A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h w W a r s z a w i e ( d a l e j c y t . : A G A D ) , r k p s n r A S K X L V I 125, L u s t r a c j a w o j . bełskiego z 1662 г.; B i b l i o t e k a M u z e u m Czarto­ r y s k i c h w K r a k o w i e (dalej cyt.: B i b l . Czart.), r k p s n r M T u z e u m ] N f a r o d o w e ] 139 (10756), L u s t r a c j a w o j e w ó d z ­ t w a bełskiego z 1662 r . 13 L w o w s k a P a ń s t w o w a N a u k o w a B i b l i o t e k a M i n i ­ sterstwa K u l t u r y U R S R w e L w o w i e (Lwiwśka Derżawna N a u k o w a Biblioteka M i n i s t e r s t w a K u l t u r y U R S R — d a l e j c y t . : L P N B ) , z b i o r y Ossolińskich ( d a l e j c y t . : Oss.), r k p s n r 2В35/Ш, L u s t r a t i o n e s b o n o r u m r e g u l i u m d l s t r i c t u s B e l z e n s i s de a n n o 1765. '14 B i b l . C z a r t . , r k p s n r 4522 I V , I n w e n t a r z e s t a r o ­ s t w a l u b a c z o w s k i e g o z 1710 r . 15 T a m ż e , r k p s n r 4523 I V , I n w e n t a r z e starostwa l u b a c z o w s k i e g o z 1712 r . 16 T a m ż e , r k p s n r 4524 I V , I n w e n t a r z e starostwa l u b a c z o w s k i e g o z 1713 r . 17 N a u k o w a B i b l i o t e k a L w o w s k i e g o O r d e r u L e n i n a Państwowego U n i w e r s y t e t u imienia I w a n a F r a n k i w e L w o w i e (Naukowa Biblioteka Lwiwśkoho Ordena Lenina Derżawnoho U n i w e r s y t e t u i m e n i I w a n a F r a n k a — dalej cyt.: N B L P U ) , r k p s n r 633/III, I n w e n t a r z starostwa l u ­ b a c z o w s k i e g o z r o k u 1739. 18 N B L P U , r k p s n r 6 3 4 / I I I , Inwentarz starostwa l u b a c z o w s k i e g o z r o k u 1740. 19 N B L P U , r k p s n r 635/Ш, I n w e n t a r z starostwa l u b a c z o w s k i e g o z r o k u 1741. 20 L P N B , z b i o r y A l . C z o ł o w s k i e g o ( d a l e j c y t . : Czoł.), r k p s n r 74/11, Inwentarz starostwa lubaczowskiego z 1757 r . 21 L P N B Czoł., r k p s n r 6 1 / I I , I n w e n t a r z s t a r o s t w a lubaczowskiego z 1758 r . 22 L P N B Czoł., r k p s n r 44/11, I n w e n t a r z s t a r o s t w a lubaczowskiego z 1765 r . 23 L P N B Czoł., r k p s n r 588/Ш, I n w e n t a r z s t a r o s t w a lubaczowskiego s p i s a n y 1769 r . 24 L P N B Czoł., r k p s n r 873/11, Inwentarz dóbr B r u s n o Stare, Brusno Nowe, H u t a Stara i k o l o n i i D e u t s c h b a c h z 1839 r . 25 B i b l . C z a r t . , r k p s n r E f w i d e n c j a ] Wfewnętrzna] 148, K l u c z oleszycki, Sieniawa i star. lubaczowskie, R ó ż n e r e g e s t r y g o s p o d a r c z e z l a t 1698—1740. — M a t e ­ riały t e n i e są p a g i n o w a n e . 26 Ł. Charewiczowa, Niedoceniony krajoznawca lwowski Antoni Schneider, L w ó w 193B; S. Piskowyj [Jarosław D a s z k e w y c z ] , Lwiwśki „Теку" A. Sznejdera jak istoryko-krajoznawcze dżereło, „Archiwy U k r a j i n y " , n r 4/72), K i j ó w 1965, s. 73—76. 27 A r c h i w u m M i a s t a K r a k o w a i W o j e w ó d z t w a K r a ­ k o w s k i e g o , Oddział n a W a w e l u (dalej c y t . : A M K W K ) , T e k i S c h n e i d r a n r 205 B r u s n . 28 L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15 p o w i a t C i e s z a ­ nów — Czortków. 29 B i b l i o t e k a N a r o d o w a w Warszawie (dalej cyt.: B i b l . N a r . ) , r k p s n r I V 5546, K o r e s p o n d e n c j a urzędowa A l e k s a n d r a C z o ł o w s k i e g o j a k o с. k . k o n s e r w a t o r a w e L w o w i e , t. I , k a r t a 70—71. 30 A M K W K , T e k i S c h n e i d r a n r 205, W y c i n e k z g a ­ z e t y „ K r a j " z 23 m a j a 1871 г.; J . S i e m i r a d z k i , Roztocze Lwowsko-Tomaszowskie, „ Z i e m i a " , 1910, s. 147; M . W e - 226 I b e r - K o z i ń s k a , Górnictwo kamienne [w:] Zar^s dziejów górnictwa na ziemiach polskich, t . I , s. 180. 31 J . M a c h n i k , Studia nad kulturą ceramiki sznuro­ wej w Małopolsce, Wrocław — Warszawa — Kraków 1966, s. 69. 32 J . M a c h n i k i J . P o t o c k i , Badania archeologiczne w widłach Sanu i Tanwi w r. 1956, „ S p r a w o z d a n i a A r ­ c h e o l o g i c z n e " , t . V , 1958, s. 255. 33 W z e s t a w i e n i u n a z w m i e j s c o w y c h z B r u s n a S t a ­ r e g o z a n o t o w a ł o n , że n a t e r e n i e łanu W y s o k i K a m i e ń i P r z y k o p k a n a t r a f i o n o n a „ślady p o g a ń s t w a " ( L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15). 34 S a m u e l B o g u m i ł L i n d e s ł o w o „ b r u s " w y j a ś n i a w t e n sposób, że j e s t t o k a m i e ń służący do o s t r z e n i a l e m i e s z y , m i e c z y i t p . (S. B . L i n d e , Słownik języka pol­ skiego, L w ó w 1854, s. 117). W C i e s z a n o w i e (leży w płn.w s c h . części w o j . r z e s z o w s k i e g o ) i j e g o o k o l i c y w i ę k s z e p ł y t y p i a s k o w c ó w , które służą d o o s t r z e n i a dłut, s i e k i e r i t p . , n a z y w a j ą b r u s a m i . W Bruśnie S t a r y m n a t o m i a s t przez pojęcie „brus" r o z u m i a n o większy b l o k s k a l n y , k t ó r y można b y ł o poddać obróbce. 35 A M K W K , T e k i S c h n e i d r a n r 205. 36 Są t o g r u b e z i a r n a k w a r c u s p o j o n e s i l n i e w a ­ piennym spoiwem. 37 A G A D , r k p s n r A S K I 36, R e j e s t r y poborowe w o j . bełskiego z l a t 1507—1589, f o l . 111. 28 К . K a d l e c , o p . c i t . , s. 302. 39 [ E . A . K u r o p a t n i c k i ] , Geografia albo dokładne opisanie królestw Galicyi i Lodomeryi, wyd. I I , Lwów 1858, s. 57; J . T . L u b o m i r s k i , Północno-wschodnie wo­ łoskie osady, „ B i b l i o t e k a W a r s z a w s k a " , t. I V , W a r s z a w a 1855, s. 10; A . Ł u n i w , Lubycza — Kniazi. Pryczynky do istorii sił wołoskoho prawa w Hałyczyni, „Zapysky N a ukowoho Towarzystwa i m . Szewczenka", t . C L , Prąci istoryczno-fiłołohicznoji s e k c j i , L w ó w 1929, s. 9 3 — 9 4 ; A . S t a d n i c k i , O wsiach tak zwanych wołoskich na pół­ nocnym stoku Karpat, L w ó w 1848, s. 4 ; H . S t u p n i c k i , Galicja pod względem topograficzno-geograficzno-historycznym, w y d . I I , L w ó w 1869, s. 70. P e w n e zastrzeżenia co d o w i a r y g o d n o ś c i najwcześniejszego p r z y w i l e j u k n i a ­ ziów l u b y c k i c h wysuwał właściciel L u b y c z y K r ó l e w s k i e j w X I X w . L u d w i k Zieliński, opierając s w ó j sąd n a t y m , że b r a k n a t e n t e m a t w z m i a n k i w n a j s t a r s z y c h A k t a c h G r o d z k i c h Bełskich ( L P N B Czoł., r k p s n r 2 2 2 5 / I I I , M a ­ teriały h i s t o r y c z n e e t c . L u b y c z y K r ó l e w s k i e j z X X w . , s. 1). 40 A k t a G r o d z k i e i Z i e m s k i e , t . X I X , L w ó w 1906, s. 439; P. D ą b k o w s k i , Podział administracyjny woje­ wództwa ruskiego i bełskiego w XV w., L w ó w 1939, s. 2; J . T . L u b o m i r s k i , o p . c i t . , s. 13. 41 J . Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Kró­ lestwa Polskiego, księga I — I I , W a r s z a w a 1961, s. 127; K . K a d l e c , op. c i t . , s. 312. 42 A G A D , r k p s n r A S K I 36, f o l . I l l ' ; K . K a d l e c , op. c i t . , s. 309. 43 Zereła..., t . I I I , s. 272. 44 J . T . L u b o m i r s k i , o p . c i t . , s. 14. 45 Zereła..., t. I I I , s. 272. 46 T a m ż e . 47 T a m ż e . 48 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 267'. 49 M . H o r n , Zaburzenia wiejskie w starostwie lubaczowskim w latach 1600 — 1648, „ R o c z n i k P r z e m y s k i " , t. I X , 1962, z. 2, s. 2 7 1 . 50 T e n ż e , Skutki ekonomiczne najazdów tatarskich z lat 1605 — 1633 na Ruś Czerwoną, Wrocław — W a r ­ s z a w a — K r a k ó w 1964, s. 198. 51 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 267 — 268. 52 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i in­ nych krajów słowiańskich..., t. I V , W a r s z a w a 1883, s. 730. 53 M . H o r n , Zaburzenia wiejskie w y d . c y t . , s. 2 3 1 . 54 K . C z e m e r y ń s k i , O dobrach koronnych byłej Rzeczypospolitej, Lwów 1870, s. 267. 55 H . L e p u c k i , Działalność kolonizacyjna Marii Te­ resy i Józefa I I w Galicji. 1772 — 1790, L w ó w 1938, s. 163. W o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m n a z w ę tę zamie­ niono na Polanka Horyniecka. 56 LPNB 57 K . C z e m e r y ń s k i , o p . c i t . , s. 267. Czoł., n r 873/11, s. 54. 58 S. [ F ] . G a j e r s k i , Gromadzenie i wykorzystywanie materiałów regionalnych na lekcjach historii w kla­ sach łączonych, „ K l a s y Ł ą c z o n e " , n r 3 (41), W a r s z a w a 1965, s. 129. 59 2 e r e i a . . . , t I I I , s. 274. �60 T a m ż e . 61 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 268. 62 B i b l . C z a r t . , n r 4522 I V , f o l . 46'. 63 T a m ż e , n r 4523 I V , f o l . 54' i n r 4524 I V , f o l . 54. 64 C h o d z i t u o H u t ę Starą, która leżała o b o k B r u s ­ na S t a r e g o . 65 B i b l . C z a r t . , n r E W 14B. 66 N B L P U , n r 6 3 3 / I I I , f o l . 167', 2 0 5 ' . 67 T a m ż e , n r 6 3 4 / I I I , f o l . 73' ' i n r 6 3 5 / I I I , f o l . 83. 68 L P N B Czoł., n r 74/11, s. 168 i n r 61/11, s. 17?. 69 T a m ż e , n r 44/11, s. 112. 70 L P N B Oss., n r 2 8 3 5 / I I I , s. 119. 71 L P N B Czoł., n r 58B/II, s. 123. 72 T a m ż e , n r 8 7 3 / I I I , s. 64. 73 „ G ó r a K a m i e n n a podług k o n t r a k t u c z y n i 2500 z l . G ó r a W a p i e n n a podług k o n t r a k t u c z y n i 1300 z ł " . ( A G A D , A S K X L V I 27, f o l . 478'). 74 „ A r e n d y k a r c z e m n e y d a w n i e y podług i n w e n t a r z a sekwestracyjnego było złp. 1700 — g d y i e d n a k p r z y a k c i e t e r a z n i e y s z e y d e t a x a c y i odłączaiąc K a m i e n n ą G ó ­ r ę o d O k o p ó w p r z y ł ą c z y ł o się do K a m i e n n e j G ó r y a r e n ­ d y k a r c z e m n e j złp. 566 g [ r ] 20 zostaią, p r z e t o p r z y O k o ­ p i e a r e n d y k a r c z e m n e y złp. 1133 g [ r ] 10"... ( L P N B Czoł., r k p s n r 1 0 3 0 / I I I , I n w e n t a r z dóbr M a g i e r ó w z 1792 г., s. 12). 75 Zereła..., t . I I I , s. 274. 76 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 302. 77 L P N B Czoł., n r 74/11, s. 167' i n r 61/11, s. 173. 78 T a m ż e , n r 44/11, s. 111. 79 T a m ż e , n r 588/11, s. 1 2 1 . 80 T a m ż e , n r 873/11, s. 64. 81 T a m ż e , s. 56. 82 T a m ż e , s. 55. 83 L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15. 84 Znajdujące się t a m p o k ł a d y s k a l wapiennych dziś jeszcze są e k s p l o a t o w a n e . Są o n e p r z e w a ż n i e m i ę k ­ k i e i dają się ł a t w o obrabiać. P o z a t y m i występują t a m jeszcze m i e j s c a m i b l o k i skał t w a r d y c h , z których d a w n i e j w y r a b i a n o k a m i e n i e młyńskie. 85 S. L e w interpretując dane przekazane przez t r a d y c j e o o w y c h W ł o c h a c h próbuje związać j e z epoką O d r o d z e n i a w P o l s c e (S. L e w , o p . c i t . , s. 194). 86 D o m n a przedmieściu Chełma miał wówczas m . i n . „ I a r m o s z G ó r n i k " (Zereła..., t . I I I , s. 42). 87 „ G ó r n i c y j e ż e l i n i e chcą dawać n a k a ż d y r o k c z y n s z u złotych 20 i j e d e n k a m i e ń n a p o t r z e b y jejmości do m ł y n a w Ł u ż n e j , t e d y i m a d i e n i e w o l n o w i ę c e j k a m i e n i a robić czasy w i e c z n e m i , p o d w i n ą j e g o m o ś c i g r z y w i e n 3 0 " (Księga sądowa kresu klimkowskiego, 1600—1762 o p r a c o w a ł i w y d a ł L u d w i k Ł y s i a k , „ S t a r o ­ dawne P r a w a Polskiego P o m n i k i " , Seria I I , Pomniki Prawa Polskiego p o d r e d . A d a m a V e t u l a n i e g o . Dział I I , Prawo wiejskie, t o m I V , Wrocław — Warszawa — K r a k ó w 1965, s. 155). 88 L u s t r a t o r z y wymieniwszy poddanych tej w s i i i c h p o w i n n o ś c i z a n o t o w a l i : „ G ó r n i c y polańscy". N a ­ stępnie w y m i e n i l i i c h i m i e n n i e i w y k a z a l i w o d p o w i e d ­ n i c h r u b r y k a c h , j a k p o d a m t o poniżej w d o s ł o w n y m b r z m i e n i u , j a k i e b y ł o i c h uposażenie ( l i c z b a k o n i , obszar g r u n t ó w o r n y c h i łąk). Koni 2 1 5 [Górnicy] Morgi tylko ornego Stogi sianożęci Fedko M i k i t o w 4 1 lacko Wołk 4 1 Kość M a n d z y n m a y s t e r 4 1 M o y s i e y Jędrucha 4 1 2 Wasyl Sobczyszyn 4 1 I w a n Łysy 4 1 Lesko M a n u l a k 4 l ' Wasyl Manulak 4 1 2 Michayło Słuchów 4 1 ( A G A D , A S K X L V I 27, f o l . 478). 89 W ś r ó d p o d d a n y c h t e j w s i w y m i e n i o n y też j e s t „Stefan Górnik" ( A G A D , A S K X L V I 27, f o l . 516). 90 W ś r ó d p o d d a n y c h w y m i e n i e n i też z o s t a l i „ H i l k o G ó r n i k " i „ S t e f a n G ó r n i k " ( L P N B Czoł., r k p s n r 928/11, I n w e n t a r z dóbr Glińsko i W i n n i k i z 1776 г., s. 5). 91 W y m i e n i a j ą c uposażenie c e r k w i w Werchracie p o d a n o : „ K o b y l e J e z i o r o podług p o m i a r u u r b a n i a l n e g o . . . 997 [sążni], l e c z t e za p o ż y c z o n e p i e n i ą d z e u ż y w a n e b y ł o , za p o w r o t e m zaś A n d r u c h B z d i e l c z y l i g ó r n i k t e r a z u ż y w a " ( W o j e w ó d z k i e A r c h i w u m P a ń s t w o w e w Rzeszo-w i e z siedzibą w P r z e m y ś l u , A r c h i w u m B i s k u p s t w a II. 8. Krzyż na cmentarzu, Lubaczów. Greko-katolickiego, r k p s n r 409, W i z y t a c j e dekanatu p o t y l i c k i e g o , 1838—1844)., W i n w e n t a r z u zaś t e j w s i z r o k u 1846 z a n o t o w a n o : „ P o d W o l ą n a G ó r n i k a c h j e s t k a r c z m a " . . . ( L P N B Czoł., r k p s n r 1 2 2 6 / I I I , I n w e n t a r z dóbr W e r c h r a t a z 1846 г., s. 10). G ó r n i k i , t o przysiółek W e r c h r a t y , k t ó r y leżał p o d W o l ą W i e l k ą , a o p o d a l H u t y L u b y c k i e j ( w e w s i t e j o b e c n i e jeszcze c z y n n e są k a m i e ­ niołomy). 92 Zereea..., t . I I I . s. 272. 93 W j ę z y k u ukraińskim słowo „ h o r a " j e s t o d p o ­ w i e d n i k i e m naszego „ g ó r a " . 94 L P N B Czoł., n r 44/11, s. 105, 106, 109. 95 T a m ż e , n r 5B8/II, s. 115, 116, 122. 96 G r o s g ó r n i k ó w z P o l a n y też posiadało k o n i e — p a t r z p r z y p i s n r 88. 97 L P N B Czoł., n r 873/11, s. 80. 98 B r ó d k i , t o przysiółłek B r u s n a S t a r e g o , g d z i e był też m a ł y f o l w a r k . 99 L P N B Czoł., n r 873/11, s. 1—16. 100 W p o b l i s k i m n p . Bełżcu i n w e n t a r z z r o k u 1825 p o d a j e , że w b u d y n k u d w o r s k i m b y ł t a m w ó w c z a s „piec o g r z e w a l n y k a m i e n n y " . T a k i e s a m e p i e c e w y m i e ­ n i a n o p r z y o p i s i e k a r c z m y stojącej p r z y d r o d z e p r o w a ­ dzącej d o L u b y c z y , i z d e b k i p r z y młynie oraz d o m u strażnika c e l n e g o ( w m i e j s c o w o ś c i t e j była k o m o r a c e l ­ n a n a g r a n i c y z K r ó l e s t w e m ) — L P N B Czoł., r k p s n r 775/III, I n w e n t a r z dóbr Bełżca i Brzezin, 1825 г., s. 4, 7 — 9 . 101 W i n w e n t a r z u z r o k u 1718 c h y b a ze w s t y d e m z a n o t o w a n o o d o s o b n i o n y w s w o i m r o d z a j u f a k t , iż w izbie k a r c z m y żukowskiej był wówczas piec „posta­ w i o n y z k a m i e n i a " , dodając z a r a z p r z y t y m , j a k b y n a u s p r a w i e d l i w i e n i e czy p o d n i e s i e n i e j e g o w a r t o ś c i , że „na kształt k a f l o w e g o " b y ł o n z b u d o w a n y ( B i b l . C z a r t . , r k p s nr 4529 IV, Inwentarze starostwa lubaczowskiego z 1718 г., f o l . 108). 102 B i b l . N a r . , r k p s n r I V 5546, k . 70. Fot. STANISŁAW FRANCISZEK Krzysztof Chojnacki GAJERSKI 227 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/517c858099cd4aaa51e8d2a9a4e257b8.pdf 36a0f43878a7fe2a1286a633530576fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4425 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource garncarstwo - ośrodki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4117 Title A name given to the resource Ośrodek garncarski w Miedzyrzecu Podlaskim w XVI-XVII wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.121-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Franciszek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Franciszek OŚRODEK Gajerski GARNCARSKI W MIĘDZYRZECU PODLASKIM W XVi—XVIII ( U W A G I N A TEMAT ŹRÓDEŁ O P U B L I K O W A N Y C H PRZEZ MARIĘ Problemom garncarstwa na. ziemiach polskich etnografowie wyboru cechmistrzów W I E K U STANKOWĄ) oraz o k r e ś l a j ą ich kompetencje, podają nasi i n t e r e s u j ą się j u ż od w i e l u l a t . Owocem ich b a d a ń s ą liczne w a r u n k i o t r z y m a n i a w ł a s n e j j a t k i oraz u s t a l a j ą w y s o k o ś ć o p ł a t publikacje; ostatnio u k a z a ł y się dwie niezmiernie ciekawo prace: d o k o n y w a n y c h p r z y rozpoczynaniu n a u k i zawodu i przy w y ­ Barbary K o ł o d z i e j s k i e j dalszych badań 1 2 i E w y F r y ś - P i e t r a s z k o w e j . Powodzenie u z a l e ż n i o n e jest w d u ż y m stopniu od zachowanych ź r ó d e ł z w c z e ś n i e j s z y c h stuleci oraz ich w y k o r z y s t a n i a w trakcie b a d a ń stanu umiejętnego etnograficznych. Dlatego też z zadowoleniem p o w i t a ć n a l e ż y o p u b l i k o w a n e przez Marię zwalaniu się. Bezpodstawnie n a t o m i a s t zasugerowano, że przy­ 1 wileje „ n a z n a c z a j ą ceny na w y r o b y g a r n c a r s k i e " ' . W s t a t u t a c h m o w a jest o t z w . t a r g o w y m , a zatem o o p ł a t a c h pobieranych przez swe w y r o b y cech od garncarzy obcych, p r z y w o ż ą c y c h na s p r z e d a ż do M i ę d z y r z e c a 1 6 oraz od r z e m i e ś l n i k ó w miejscowych Międzyrzeca t e g o ż k u n s z t u i z o k o l i c z n y c h wsi n a l e ż ą c y c h do d ó b r m i ę d z y ­ Podlaskiego •', nadane m u przez d z i e d z i c ó w miasta w X V I I I w i e k u . r z e c k i c h . X ie jest to o c z y w i ś c i e j a k i ś f a k t odosobniony; z po­ Stankową dwa statuty cechu garncarskiego z N a d m i o n i ć n a ł o ż y , że t r a d y c j e garncarstwa w M i ę d z y r z e c u 17 T dobnymi wypadkami spotykamy się w s t a t u t a c h cechowych 18 Podlaskim sięgają 1558 r o k u . F a k t u tego nie u w z g l ę d n i ł a Stan­ z i n n y c h m i a s t . M a r i a S t a n k o w ą p o d k r e ś l i ł a f a k t , że w p r z y w i ­ k o w ą , a jedynie w s p o m n i a ł a o t y m , że tamtejszy cech garncarski lejach przez n i ą o p u b l i k o w a n y c h b r a k jest „ o k r e ś l e n i a w a r u n k ó w - ' 4 } istniał j u ż w X V I I należeć mieli w i e k u ' . D o cechu tego, w m y ś l również garncarze mieszkający „na statutów, na j a k i c h m i a ł a o d b y w a ć się n a u k a r z e m i o s ł a " i nie podano „ z a ­ ustroniu, kresu u m i e j ę t n o ś c i , w y m a g a n y c h p r z y w y z w a l a n i u t e r m i n a t o r ó w to jest po wsiach t e y ż e W ł o ś c i " m i ę d z y r z e c k i e j oraz strycharze i p r z y egzaminie na stanowisko m a j s t r a " " . i murarze". F a k t to niezmiernie ciekawy i z a s ł u g u j ą c y na szczegól­ p o d a ł a , że w y b o r y c e c h m i s t r z ó w m i a ł y się o d b y w a ć „ z a w s z e w Błędnie natomiast niejszą u w a g ę d z i e ń w i e l k a n o c n y " . N a u w a g ę z a s ł u g u j e jeszcze f a k t , że cech- 20 badaczy. przecho­ m i s t r z starszy (o t a k i m t y l k o m o w a ! ) m i a ł b y ć w y b r a n y przez wywane s ą w W o j e w ó d z k i m A r c h i w u m P a ń s t w o w y m w L u b l i n i e braci „z p o r z ą d k u tak Religy Rzymskiey jako y Religy Ruskiej wśród Unijackiej" . Opublikowane przez Stankową u s t a w y cechowe 2 1 innych aktów międzyrzeckiego cechu garncarskiego. Nie są to jednak, j a k podano na w s t ę p i e , oryginalne d o k u m e n t y , a jodynie nie p o ś w i a d c z o n e Pierwszy z o p u b l i k o w a n y c h s t a t u t ó w Helena 7 dziewiętnastowieczne z L u b o m i r s k i c h Sieniawska, ich k o p i e . wystawiła kasztelanowa Elżbieta P r o b l e m to niezmiernie i s t o t n y na obszarze pogra" nicza p o l s k o - u k r a i ń s k i e g o ; w i n n y c h o ś r o d k a c h garncarskich b y ' on r o z w i ą z a n y podobnie j a k w M i ę d z y r z e c u 2 2 l u b jednostronnie, z korzyścią dla P o l a k ó w " . krakowska N a m o c y p r z y w i l e j u nadanego garncarzom międzyrzeckim i hetmanowa wielka koronna. Z uwagi na t o , że brak w n i m przez E l ż b i e t ę H e l e n ę Sieniawska, m i e l i oni p r a w o „ r a z na R o k , miejsca i d a t y wystawienia, S t a n k o w ą sugeruje, iż m ó g ł on b y ć na W i o l k a n o c w a r p i w a w y r o b i ć sobie". B y ł to ich d a w n y p r z y ­ nadany w i l e j . N o w a dziedziczka p o n a w i a j ą c go z a m i e r z a ł a z a c h ę c i ć i c h garncarzom międzyrzeckim „począwszy od r. w y c h o d z ą c z z a ł o ż e n i a , że Sieniawska m i ę d z y i n n y m i przyjęła też ( w ó w c z a s — uwaga 8 krakowskiej" . maga Argument to tytularni ..do lepszego p o r z ą d k u y p o d e y m o w a n i a c i ę ż a r ó w " . W statucie kasztelanowej nie o k r e ś l o n o bliżej p o w i n n o ś c i garncarzy wobec d w o r u , a jedy­ przekonywający — wy­ nie podano, że „ O d r o b o t y P a ń s k i e y proporcyonalnie p ł a t n i b y ć S.F.G.) niezbyt szerszego u d o k u m e n t o w a n i a . 1710. tytuł G o d n y u w a g i jest fakt, iż dziedziczka M i ę d z y r z e c a b y ł a k o b i e t ą , k t ó r ą jednak p o w i n n i " . S t w i e r d z i ć t u z naciskiem n a l e ż y , żo d o k u m e n t drugi zaliczano nie zawiera takowego postanowienia. K s . A d a m C z a r t o r y s k i nie do n a j w y b i t n i e j s z y c h Polek ó w c z e s n e j epoki*. p o t w i e r d z i ł t e ż dawnego p r a w a , z e z w a l a j ą c e g o Wspomniany dokument a p r o b o w a ł a później córka Elżbiety Heleny, Maria roczna uległa Zofia Denhoffowa, 2. v o t o Czartoryska. zniszczeniu>»; Maria 2 4 Stankową błędnie garncarzom na warzenie p i w a . S z c z e g ó ł y to drobne, ale r z u c a j ą c e pewne ś w i a t ł o Data na dzieje tamtejszego ośrodka, w X V I I I w i e k u i o p u b l i k o w a n y c h podaje d o k u m e n t ó w , k t ó r e s ą c e n n y m ź r ó d ł e m do d z i e j ó w garncarstwa również w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Na. s z c z e g ó l n ą u w a g ę za­ bez d a t y " . Czas potwierdzenia ustala ona na l a t a 1731—1771 — s ł u g u j e piorwszy d o k u m e n t , k t ó r y pozwala na bliższe zapoznanie na wstępie, że „poświadczenie wystawione zostało Maria Zofia b y ł a w ó w c z a s ż o n ą S t a n i s ł a w a D e n h o f f a . D a t y się z p o c z y n a n i a m i gospodarczymi Sieniawskich, k t ó r z y w swych te n a l e ż a ł o b y uściślić; trzeba p r z y n a j m n i e j u s t a l i ć , k i e d y M a r i a dobrach w ł a s n y c h , Zofia weszła w posiadanie d ó b r m i ę d z y r z e c k i c h . zwracali r ó w n i e ż b a c z n ą u w a g ę na z n a j d u j ą c y c h się t a m garnca­ 11 P o d k r e ś l i ć n a l e ż y f a k t , iż garncarze m i ę d z y r z e c c y w c z e ś n i e j już otrzymali potwierdzenie swych praw. Stąd „upraszali" jedynie E l ż b i e t ę H e l e n ę Sieniawska, a b y „ i m nowe im y dawno podczas p a n u j ą c e g o (Ponieważ ognia z g o r z a ł o ) n a d a ł a 12 wskrzesiła nadano o d A n t e c e s s o r ó w " p r z y w i l e j e . prawo jak i w dzierżawionych królewszczyznach rzy. W t r a k c i e b a d a ń a r c h i w a l n y c h m i a ł e m m o ż n o ś ć bliżej p r z y j ­ r z e ć się d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej M i k o ł a j a H i e r o n i m a Sieniaw- skiego, h e t m a n a polnego koronnego, i jego syna, A d a m a M i k o ł a j a Problem ( m ę ż a E l ż b i e t y H e l e n y ) , na terenie k l u c z a sieniawskiego i olo- niezmiernie w a ż n y . S t ą d nasuwa się potrzeba ustalenia p i e r w o t ­ szyckiego oraz w starostwie l u b a c z o w s k i m . Z a i c h t o staraniem nego potwierdzenia p r a w cechu garncarskiego w Międzyrzecu Podlaskim. Dokument r o z w i n ą ł się o ś r o d e k garncarski w Sieniawie k o ł o Jarosławia, w ziemi p r z e m y s k i e j . P r o d u k o w a n e t a m kafle, zgodnie z w o l ą drugi, o p u b l i k o w a n y przez Marię Stankową, dziedzica, b y ł y wysokiej j a k o ś c i i w p e ł n i o d p o w i a d a ł y s m a k o w i w y s t a w i o n y z o s t a ł w Siedlcach w 1787 r o k u przez syna M a r i i artystycznemu ówczesnej Z o f i i , ks. A d a m a Czartoryskiego"3. N i e jest on j e d n a k , j a k po­ z a m ó w i e n i a na t a k o w e w y r o b y . Z k a f l i t y c h budowano pieco na dano na w s t ę p i e , „ w i e r n i e przepisany z d o k u m e n t u w c z e ś n i e j ­ obszarze d ó b r 1 4 szego" . We własnych epoki. D w ó r systematycznie i dzierżawionych przez składał Sieniawskich k r ó l e w s z c z y z n (w B r z e ż a n a c h , Oleszycach, S t r y j u , Warszaw ic i i n ­ w s t ę p i e nie podano n a z w y z e s p o ł u , w s k ł a d którego 2 nych miejscowościach) -' oraz poza z a s i ę g i e m tych posiadłości 2 6 w c h o d z ą opublikowane d o k u m e n t y oraz ich sygnatur. N a l e ż a ł o (w K u k i z o w i e , R ó w n e m ) . P r z y swej g ł ó w n e j rezydencji, w Ole­ również szycach, m i e l i r ó w n i e ż Sieniawscy m a j s t r ó w podać, w jakich okolicznościach sporządzono kopie kunsztu 27 s t a t u t ó w . S t a n k o w ą z a z n a c z y ł a natomiast, przed przytoczeniem skiego, k t ó r y m zlecano r ó ż n e p r a c o . N a s z c z e g ó l n i e j s z ą tekstów zasługuje statutów, że zawierają one postanowienia tyczące troska, j a k ą w y k a z a ł A d a m M i k o ł a j woboc garncar­ uwagę ośrodka 121 �W starostwie l u b a c z o w s k i m , k t ó r y po n a j e ź d z i e szwedzkim w 1700 2 8 roku znacznie p o d u p a d ł . Wspaniale t e ż r o z w i j a ł się wiejski garncarski m ó g ł t e ż o t r z y m a ć o d niej o m a w i a n y wcześniej do­ k u m e n t po ś m i e r c i jej m ę ż a . o ś r o d e k garncarski na terenie t e g o ż starostwa w D z i e w i ę c i e r z u 2 9 Zostawione t u w i a d o m o ś c i ś w i a d c z ą o celowości rozszerzenia koło Potylicza . Była w t y m niewątpliwie duża zasługa polityki b a d a ń n a d p r z e s z ł o ś c i ą m i ę d z y r z e c k i e g o o ś r o d k a garncarskiego gospodarczej starosty. N i e s ą t o f a k t y odosobnione. A d a m M i ­ w okresie, g d y miasto z n a j d o w a ł o się w r ę k a c h Sieniawskich. k o ł a j Sieniawski ż y w o t e ż i n t e r e s o w a ł się garncarzami z d ó b r W M i ę d z y r z e c u posiadali s w ą r e z y d e n c j ę , k t ó r ą w spadku przy­ w ł a s n y c h na P o d o l u ; p r z y w i l e j e cechowe n a d a ł cechom garncar­ j ę ł a po nich M a r i a Zofia D o n h o f f ; ciekawe więc b y ł o b y ustale­ skim w Międzybożu (1721) 30 3 i w Satanowie '. 34 nie, w j a k i m zakresie i na j a k i c h w a r u n k a c h k o r z y s t a ł d w ó r z us­ N a d m i e n i ć n a l e ż y , iż o b d a r z y ł on t e ż p r z y w i l e j a m i Satanow­ skie cechy i n n y c h k u n s z t ó w : szewski (w 1704 r . ) , k u ś n i e r s k i (na ł u g miejscowych garncarzy oraz j a k i b y ł zasięg w y r o b ó w tegoż ośrodka. dokumencie d a t a u l e g ł a zniszczeniu) i t k a c k i (w 1704). Po jego śmierci 3 2 t a m t e j s z y cech ciesielski o t r z y m a ł p r z y w i l e j e o d w d o w y 33 Ż y w i ć n a l e ż y n a d z i e j ę , że M a r i a Stankowa nie poprzestanie na u d o s t ę p n i e n i u w s p o m n i a n y c h d o k u m e n t ó w ; opublikowanie po n i m , E l ż b i e t y Helony Sieniawskiej, w r o k u 1 7 2 6 . F a k t ten s t a t u t ó w w i n n o b y ć w s t ę p n y m k r o k i e m do dalszych b a d a ń nad p r z y t o c z y ł e m t u po t o , a b y p o d s u n ą ć m y s i , iż m i ę d z y r z e c k i cech dziejami m i ę d z y r z e c k i e g o o ś r o d k a garncarskiego. PRZYPISY 1 B . K o ł o d z i e j s k a , Rzemiosło garncarskie w Zielonogórskiem, Warszawa — P o z n a ń 1973. E . F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Ośrodek garncarski w Lążku Ordy­ nackim i jego wyroby na tle ceramiki matowanej w Polsce, W r o c ł a w 1973. M . S t a n k o w a , Przywileje dla cechu garncarzy w Między­ rzecu Elżbiety Heleny Sieniaioskiej i Adama Kazimierza. Czarto­ ryskiego, „ R o c z n i k M i ę d z y r z e c k i " , t . I V , M i ę d z y r z e c Podlaski 1972,'s. 171—174. T . D e l i m a t , Garncarstwo ludowe w województwie lubelskim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t . X V I I I , cz. I , W r o c ł a w 1961, s. 3 1 . M . S t a n k o w a , op. c i t . , s. 171. T a m ż e , s. 173. T a m ż e , s. 171. Tamże. M . G ę b a r o w i c z , Szkice z historii sztuki XVII w., T o r u ń 1966, s. 236; J . A . Gierowski, Wrocławskie interesy hetmanowej Elżbiety Sieniawskiej [ w : ] Studia z dziejów kultury i ideologii ofiarowane Ewie Mideczyńskiej w 50 rocznicę pracy dydaktycznej i naukowej, W r o c ł a w 1968, s. 222—223. „ A p r o b u i e t e n P r z y w i l e i die 2 octobris (rok z a t a r t y ) M a r y a z Sieniawskich D e n h o f f o w a " M . Stankowa, op. c i t . , s. 173. M . S t a n k o w a , op. c i t . , s. 171—172. T a m ż e , s. 172. T a m ż e , s. 174. T a m ż e , s. 171. T a m ż e , s. 172. W dokumencie w y s t a w i o n y m przez E . H . S i e n i a w s k ą podano: „Gościnni z a ś powinni od wozu polewanych g a i k ó w d a w a ć po groszy 9, o d m a l o w a n y c h po groszy 10, o d siwych po groszy 3 do s k r z y n k i " , M . S t a n k o w a , op. c i t . , s. 173. S t a t u t z r. 1787 w y k a z u j e w t y m w z g l ę d z i e pewne z m i a n y . Podano w n i m : „ G o ś c i n n i z a ś p o w i n n i o d woza p o l e w a n y c h G a r n k ó w d a w a ć po groszy P o l l . M i e d z i a n y c h sześć N ° 6, o d m a l o w a n y c h po groszy t a k i c h ż e D z i e s i ę ć N ° 10, o d S i w y c h po Groszy t a k i c h ż e T r z y N ° 3 do s k r z y n k i " , t a m ż e , s. 174. 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 D o k u m e n t piorwszy problem ten ujmuje n a s t ę p u j ą c o : „ D o m o w i z a ś y postronni proporcyonalnie W e d ł u g zwyczaju", M . S t a n k o w a , op. c i t . , s. 173. W p r z y w i l e j u A . Czartoryskiego podano p o d o b n i e : „ D o m o w i z a ś y w ł o ś c i a n i e proporcyonalnie w e d ł u g z w y c z a i u " , t a m ż e , s. 174. 1 8 W statucie n p . cechu wielkiego z B r z o z o w a w z i e m i sanockiej, do k t ó r e g o n a l e ż e l i t a m t e j s i garncarze, p o d a n o : „ G a r n c a r z e , k t ó r z y w o ż ą g a r k i w o z a m i na J a r m a r k p o t y l i c k i o albo t e ż y Insze z r ó ż n y c h mieysc, C i p o w i n n i d a w a ć do Cechu od w o z u po groszy d w a n a ś c i e a k t o z a ś na sobie przyniesie p o w i n i e n d a ć do Cechu gro. 3 " , Centralne P a ń s t w o w e A r c h i w u m H i s t o r y c z n e U R S R we L w o w i e (dalej c y t . : C P A H ) , z. 25, Rada cechiv mista Berezova, o p . 1, n r 12, Statut ob'jednanoho cechu mista Berezova, nadanyj Janom Kazymyrom 12 V 1700 r., pidtverdenyj Kśyśtofom Janom Senbetom 22 III 1722 r. i rozśyrenyj 18 X 1748 r. Vacłavom Sierakovśkym percmyślśkym biskupom, k . 4. 1 9 2 0 starszy w y co c i t . , s. tamże, 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 S.F. Gajerski, Potylicki ośrodek M . G ę b a r o w i c z , op. c i t . , s. 235. kaflarski s. 483; 2 7 W latach 1662—1605 garncarzem w Oleszycach b y ł niejaki W a c ł a w , C P A H , s. 38, Miśkyj uriad v Ołeśyćach, op. 1. n r 1, Viiysta knyha mista Oleśyć, k . 18 v , 25 v , 61 v ; w 1703 r. Józef, B i b l i o t e k a Czartoryskich w K r a k o w i e (dalej c y t . : B i b l . Czart.), n r 742 Gosp., k . 80 v , 82 v , 84 v , a w 1761 Kazimierz, C P A H , z. 38, op. 1, n r 4, Knyha zapysiv prybulkiv ta vydatkir mista Oleśyć, k . 32. W 1714 r. z a p ł a c o n o „ G a n c a r z o w i Oleszyck i e m u od przestawienia siedmiu pieców zielonych i za dwa nowe t a m ż e w Oleszycach zł 4 0 " , B i b l . Czart., n r E W 148, k. 9. 2 8 M . S t a n k o w a , o p . c i t . , s. 172. S.F. Gajerski, Materiały do historii ośrodków garncarskich w Potyliczu i okolicy, „ P o l . Szt. l u d . " , n r 1, 1960, s. 44; Tenże, Potylicki ośrodek kaflarski s. 478—480. T e n ż e , Materiały s. 45—47. W t e k ś c i e s t a t u t u pierwszego p o d a n o : „Cechmistrz b y d ź m a , k t ó r e g o sobie B r a c i a na d z i e ń W i e l k o c z w a r t k o R o k o b i e r a ć sobie(...) b ę d ą p o w i n n i " , M . Stankowa, o p . 173. D o k u m e n t z 1787 r. z a w i e r a ł i d e n t y c z n y tekst, s. 174. M . S t a n k o w a , op. c i t . , s. 173, 174. J . Siecinskij, Materiały dla istorii ciechoo v Podolii, Kamieniec — Podolsk 1904, s.' 23, 71—73. T a m ż e , s. 27. A . M . Sieniawski z m a r ł w Oleszycach 2 V I 1720 r „ A . Stel­ m a c h , Dwór w Oleszycach..., s. 284. J . Siecinskij, op. c i t . , s. 26. W statucie cechu garncarzy z G l i ń s k a i Ż ó ł k w i , k t ó r y nadal i m J a n I I I Sobieski w 1085 r., a po n i m kolejno a p r o b o w a l i go M i c h a ł K a z i m i e r z R a d z i w i ł ł (1746 r . ) i K a r o l R a d z i w i ł ł (1778 r . ) , 122 podano: „ C h c e m y , a b y wybierano cechmistrza religii rzymskiej a t a k ż e greckiej, starszy [ m a b y ć ] w G l i ń s k u , d r u g i z przed­ m i e ś c i a ż ó ł k i e w s k i e g o " , C P A H , z. 52, Mahistrat mista Lvova, op. 1, n r 326, Hramota kniaziv Mychajla i Karola Radziviliv z 1778 r. pro pidtvertyiannia pryviłejiv, nadanych koralem Janom III honcarśkomu cechu v Żovkvi i Hlynśku, k . 2—3. W statucie cechu garncarskiego z Tomaszowa, w w o j . b e ł s k i m l e ż ą c e g o , k t ó r y n a d a ł a w r. 1642 K a t a r z y n a z Ostroga Z a m o y s k a , p o d a n o : „ N a p r z ó d w y b i e r a ć m a j ą z posrzodku siebie starszych(...) a c i , ż e b y b y l i professjej katolickiej, r z y m s k i e j " , J . Peter, Szkice z przeszłości miasta kresowego, Z a m o ś ć 1947, s. 122. Podobnie s t a t u t p o t y l i c k i , p o t w i e r d z o n y w 1649 przez J a n a K a z i m i e r z a , a ponownie a p r o b o w a n y przez Augusta I I Sasa w 1729 r „ p o s t a n a w i a ł : „ C e c h m i s t r z e m a j ą b y ć dwa Polacy", Potelicz. R. 1649 i 1729. Ponowienie potwierdzenia ustau) dla cechu garncarskiego, w y d . W f o l a ń s k i ] F[ranciszek], „ D o d a t e k Tygod­ n i o w y p r z y Gazecie L w o w s k i e j " , n r 27, 1853, s. 108. M . Stankowa, op. c i t . , s. 173. S.F. Gajerski, Produkcja kafli w Sieniawie iv świetle źródeł z XVIII wieku, „ B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i " , nr 2, 1969, s. 213—215; T e n ż o , Zurys historii sieniawskiego ośrodka kaflarskiego. Przyczynek do dziejów produkcji kafli na obszarze Rusi Czerwonej w końcu XVII i w pierwszej polowie XVIII wieku, „ R o c z n i k " [Stowarzyszenia M i ł o ś n i k ó w J a r o s ł a w i a ] , 1969— 1970—1971, J a r o s ł a w 1971, s. 129—138; T e n ż e , Potylicki ośrodek kaflarski w XVI—XVIII w., „ K w a r t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j " , n r 3, 1972, s. 483; A . Stelmach, Dwór w Oleszycach w XVIII w., „ B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i " , n r 3, 1971. s. 286, 289; T e n ż e , Nie zachowane dwory Sieniawskich w Oleszycach, Dzikowie i Dziewięcierzu w powiecie lubaczowskim [ w : ] Architektura rezydencjonalna i obronna województwa rzeszowskiego w świetle badań naukowych prowadzonych w 25-leciu PRL. Materiały z sesji nau­ kowej. Łańcut 9—10 maja 1970 r., Ł a ń c u t 1972, s. 261, u w a ż a , z c z y m c a ł k o w i c i e się zgadzam, że piece we dworze dziewięcierskim zbudowane b y ł y r ó w n i e ż z k a f l i sieniawskich. Jeszcze do drugiej p o l o w y X I X w . z a c h o w a ł o się „ k i l k a bardzo ciekawych p i e c ó w i k o m i n k ó w k a f l o w y c h " w z a m k u oleszyckim (Anna z D z i a l y ń s k i c h Potocka, Mój pamiętnik. O p r a c o w a ł Andrzej J a s t r z ę b s k i , Warszawa 1973, s. 92), k t ó r e wykonane zostały przez garncarzy sieniawskich w X V I I I w . 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 P. Bohdziewicz, Korespondencja artystyczna Sieniawskiej z łat 1700—1729 w zbiorach Czartoryskich kowie, L u b l i n 1964, s. 273. Elżbiety w Kra­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e161d33bb2ca7ca21f65a2ad77742db.pdf d215ca506d6af43845be505897ee44eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3719 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource garncarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3493 Title A name given to the resource Materiały do historii ośrodków garncarskich w Potyliczu i okolicy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Description An account of the resource POLSKA SZTUKA LUDOWA 1960 t.14 z.1, s.42-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Franciszek Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Franciszek Gajerski M A T E R I A Ł Y DO H I S T O R I I O Ś R O D K Ó W GARNCARSKICH W P O T Y L I C Z U I O K O L I C Y Przygotowując i rzemiosło czowskiego materiały królewskich starostwa w okresie gospodarki folwarczno-pań- szczyźnianej", natrafiłem dotyczące skiego w dwóch źródła i miejskiego w leży oddzielającą od Związku na wschód w pow. lubaczowskim Potyliczu. wspomniane jest Polskiego zaś położony Z e względu f e u d a l n y c h i później łączyły obydwa się o d d a w n a po wsiach dzisiejszego w o j . r z e s z o w s k i e g o się c e l o w e opublikowanie dotyczących obydwu i mia­ — wydaje 1 posiadanych sąsiadujących materia­ ze sobą ośrodków. uzupełniłem w czasie Sekcję zaczerpnięte materiałami badań Badania ze źródeł współczesnymi, terenowych Plastyki historycznych zebranymi prowadzonych Ludowej PIS w przez Krakowie, o r a z d a n y m i z l i t e r a t u r y , co w s u m i e p o z w o l i ł o nież scharakteryzować ośrodków produkcji obydwu garncarskich. Materiały, 1. rodzaj rów­ które z lustracji t u publikuję, dóbr starostwa Najmłodszą, przestrzeni W jest bliżu cych kiego. 1715, garncarzy, graniczących niejaki trzeci z wyrabiano którego żadnych Potyliczu Leży t y l i c z , znajdujących wyżej 4. z się r ó w n i e ż w e w s p o m n i a n y m Archiwum PIS w Sekcji Badania Plastyki Ludowej Wiadomości w „Inwentarzach" stanowią Dziewięcierzu. archiwalnych lubaczowskiego. królewskim dokonywane które zawierają co p e ­ wiado­ gospodarczo-społecznej p o którym często baczowskiego corocznie wprawdzie były w sporządzane posiadaniu inwentarze w pełnym k o m p l e c i e Sieniawskich . 4 (nie Te dochowane d o czasów o b e c n y c h ) F r a n c i s z e k K o t u l a , Materiały do dziejów garn­ carstwa, R z e s z ó w 1956, s. 98. Zereła do istorii Ukrainy — Rusy, w y d . Michajło H r u s z e w s k y j , t . I I I , L w ó w 1898. * Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i in­ nych krajów słowiańskich, t . V I I I , W a r s z a w a 1887. P o t y l i c z i D z i e w i ę c i e r z w c h o d z i ł y w skład dófrr królewskich s t a r o s t w a lubaczowskiego. 1 2 4 42 dóbr Potyliczu były miasta. L e ­ grasowały zniszczenia zwalnia się, ż e j u ż w r o k u miasta przez Potylicz od Tatarów zagony wszelkich 1502 n a s k u ­ król Aleksan­ podatków na 6 l a t , o d ceł n a 2, a o d c z o p o w e g o n a r o k . W r o ­ 8 ku 1519 o t r z y m a ł o w miasto czasie m i e j s k i e " zaginęły, w r o k u jakiejś prawo przywilej napadów jadących w całym z klęski, s k o r o Potylicz w roku się n a d u b ó s t w e m towarami kraju . KozacyPo e W pierwszym mieszczan roku jarmarki'. „przywileje 1523 p o n a w i a magdeburskie. wielkiej na Tatarów Zygmunt musiał mieszczan i prag­ wszystkich potylickich 1655 z n i s z c z y l i rozbiorze doznać 1552 Z y g m u n t nąc i c h b y t polepszyć, u w a l n i a w i e c z y ś c i e starostwa l u ­ bełzkiego cenne one królewskie nie po­ W A u g u s t , litując dobra tam Werchracie ośrodek zupełnie mały, co d o c e n n e źródła d o d z i e j ó w o b y d w u o ś r o d k ó w . Pochodzą z okresu, kiedy był który przybył dawnego województwa lustracje, n a terenie, Stary zawarte jak w nich t a t a r s k i e , b y ł o o n o w c i ą ż narażane n a niebezpieczeń­ Ponieważ Krakowie. czasem Sznichur. W podobne starostwa mości z d z i e d z i n y der a r c h i w u m , oraz z Szuper, b y ł własnością k r ó l e w s k ą , w c h o d z ą c w skład stwo. D o w i a d u j e m y N r 1278 P o ­ Jednym 8 tek N r 470 D z i e w i n , Z było przysiółkach w s p o m i n a j u ż Długosz około r o k u 1 4 6 0 . o n na terenie (Oddział Schneidra" światową w .— M i c h a ł materiałów Muzeum л. z „ T e k I I wojną w po­ Radziec­ Potylicz 1721, żąc Krakowie, drobne położonej mieszkali nazwiskiem na Wawelu), Czartoryskich w przed Dziewięcierzem. go A r c h i w u m P a ń s t w o w e g o w K r a k o w i e ze z b i o r ó w jeszcze siadam. czas a pochodzących garncarskich głównie n a występują którzy naczynia mieście 1720, pozwalające o Werchracie Był t o p r a w d o p o d o b n i e jako Wojewódzkie­ z lud­ poznać Dziewięcierza. wien się w z b i o r a c h z garncarz, pochodzą­ 1716, 1717, 1718, 1719 (2 v o l . ) , 1723, które znajdują 1957. Są t o w y w i a d y Skarupski, drugim lubaczowskiego 1712, 1713 (2 vol.), źródłową n a t e r y t o r i u m Związku W Werchracie dwóch królewskich z l a t : 1706, 1710 (2 vol.), grupę okolicy, PIS Dziewięcierza „Słowniku я starostwa w ich o i n n y m ośrodku g a r n c a r s k i m z t e j s a m e j w Geograficznym" , 2. z i n w e n t a r z y wgląd międzywojennego. okolicy, a mianowicie i cytowana i ośrodków okresu materiałach wzmianki i 1766 г., która w roku Dziewięcierza życie t a m t e j s z y c h s k i e g o z l a t 1564/5, którą w y d a ł M . K r u s z e w s k i ' - , z garncarzy, i c h dają ż e się t a k w y r a ż ę , zostały z e b r a n e nością O lubaczow- liczebny a. także stanowią materiały A r c h i w u m P I S w K r a k o w i e , które pochodzą: królewskich stan i obciążenia, produkcję. pochodził Wiadomości n a m śledzić powinności jest n a związki, ośrodki, i z u w a g i n a t o , ż e w y r o b y p o - rozchodziły steczkach Dzie- i przecięty Państwa Radzieckiego, Potylicz od tej granicy. j a k i e w czasach tylickie terytorium pozwalają histo­ ośrodków g a r n c a r s k i c h : w i e j ­ Dziewięcierzu więcierz mi na ciekawe luba- t e ośrodki o b e c n i e n i e są j u ż c z y n n e . granicą łów pt. „Przemysł dobrach ryczne Obydwa do pracy w Polski wraz o d ceł Potylicz z Ga- Baliński i Lipiński, Starożytna P o l s k a p o d wzglą­ dem historycznym, geograficznym i statystycznym, t. I I I , W a r s z a w a 1886, s. 373. Słownik Geograficzny,.., c y t . w y d . , s. 880. Jw. * Baliński i Lipiński, o p . c i t . , s. 373. Słownik Geograficzny c y t . w y d . , s. 880. 5 11 7 11 I �7 л П. 1. Naczynie pierścieniowate, glazuro­ wane, w kolorze zielonym. II. 2. Na­ czynia glazurowane, żółte w brązowe pla­ my. II. 3. Naczynia glazurowane, zielone. Potylicz (ZSRR). Zbiory Muz. Narodowego w Krakowie. licją dostał się p o d p a n o w a n i e sie sprzedaży również W austriackie, a w dóbr k a m e r a l n y c h w Galicji cza­ został o n sprzedany. Potyliczu było k i l k a cechów, m. in. i garncar­ carz" 1649 r o k u p o t w i e r d z i ł j ą J a n K a z i m i e r z , August I I w 1 0 . O liczbie garncarzy X V I wieku dowiadujemy lubaczowskiego z 1564/5, w „Garncarze, których a w 1729 i i c h powinnościach się z l u s t r a c j i której na ludzi", w czas jest groszy daniny; uczyni dwadzieścia Lustracja Garncarską, "> 11 '* l a osiem, i od a czechmistrzowi nich złotych dwaj dwanaście czter­ wolni i od groszy cztery" t a również przy których 14 „Zabuże" notuje lustrator: dalej spisuje „domy ubogich mieszka między innymi „Misko . Lustrator notujący dochody wpływające z miasta Lubaczowa wymienia liczą Potylicza od garnków Wyroby z ła z końca ciszka XVI Kotulę czasem Rzeszów. również wywożone wieku bardzo wykorzystane i do i n n y c h której mieszkał Jw. Zereła..., c y t . w y d . . s. 251. J w . , s. 246. J w . , s. 249. w Potyliczu „Piotrek ulicę garn- były nie odległych, jak przez Fran­ miejscowości, np. Garnki potylickie traktowano jako Krosno, wyroby l u k s u s o w e , które w y m i e n i a ł o się w t e s t a m e n t a c h i o d których płaciło się w y ż s z e opłaty t a r g o w e wymienia „które l s a l e — j a k świadczą o t y m ź r ó d ­ — również nawet wówczas myto, wywożących" . potylickich garncarzy t y l k o do Lubaczowa, dzieści i o s i e m , k a ż d y z n i c h d a j e o d rzemiosła s w e g o po a 1 3 garncarz" starostwa zanotowano: ten . Przy ulicy zwanej garncarz" , s k i , k t ó r e m u Z y g m u n t I I I nadał w r o k u 1615 ustawę, w 12 „lacko Inwentarze z się z t y m , j a k i e 14 , s lat 1710—1723 powinności le pozwalają ciążyły na . zapoznać garncarzach J w . , s. 250. Uwaga wydawcy. F. K o t u l a , op. c i t . , s. 98. 43 �p o t y l i c k i c h , j a k o n e zmieniały ich z liczba była 1710 r o k u winności w jest zanotowane miasta I tak w skiego ) wszyscy złotych n Ta do ich mniej w „Ci rynek, warki lubo prócz innej po­ 1 8 następnych się ją w y m i e n i a . poszczególnych wię­ złote" . j e s t stała i w „garncarzów inwentarzach. W no­ zamkową z jako i to garnków większych mniejszych, tyglów k o p 6, z a s o b n y c h kop 6 lub w po­ jakich po­ polewanych, d o nabiału g a r n k ó w p r o s t y c h k o p 3, k a f l ó w rekompensie na lickich przed na tym będzie" Inwentarz winności . 19 z 1712 r o k u zawiera tej że miasto nakowo 8 zł. C i g a r n c a r z e i na kuchenną nabiałów lewanych czowskim w czym wiona „Ci powinni dawali przed k o p sześć i p i e c kiedy potrzeba w t e n czas kiedy n i e masz i c h i połowy, i c h było polewanych k o p sześć, p r o s t y c h do [kafli nie podano S. F. W Inwentarzu z — uwaga 1715 r o k u dawali kiedy z roku podaje postano­ i „Ten [tzn. piec z winność stracji ta nie i tedy W okresie kop sześć, n i e b i e l o n y c h k o p t r z y , a k a f l ó w n i e w z m i a n k o ­ wano wiele. Więc że ubóstwo całe k i e d y siebie n i e mogą, szych i nych jednak mniejszych prostych Inwentarz garncarzów kop jest p o t a k ciężkim dać muszą polewanych niewiele roku trzy, „Tece z 1717 r o k u i teraz trzeciej wiele zaś części znajdowało miężenie jako i c h n i e masz nie znajdzie się świadczą jednak t a k wiele, do się. Ci mieli dawniejsze lubo sobie prawie ich tak za inwentarze, ucie­ a że D o f o l w a r k u w D z i e w i ę c i e r z u za glinę. Inwentarz star. lubaczowskiego z 1710 г., N r 4522, v o l . 7. Jw. I n w e n t a r z z 1713 г., N r 4524, v o l . 3 zastępuje t o słowo z w r o t e m „ z o k ł a d e m " . 1 7 1 8 1 9 2 0 wpłacają garnków rynek k o p 6, jeden we 3 lata, Potylicz z też 1786 r o k u , garnków zebranych (Nr gdzie i spisie) słynął odbicie w której 2 6 do historii Potylicza się do niej, sporządzony imiona napi­ sławny" . i przynależnych wyrobu", dalej swoje 1278) z n a j d u j e spisie t y m podane w pro­ polewanych „Spis którzy są 21 czerwca są z a w o d y poszcze­ jest i c h są Grzegorz dwudziestu następujące: Pruchniak — dom n r 12; 44. H a w r y ł o K o z o w — d o m n r 257; 95. P a s z k o - d o m n r 2 2 1 ; 109. G r z e g o r z Wiszewski dom nr — d o m n r 359; 188. F i e l 196; 225. J o s e f Wasyl Moskwityn Gasfinger - Basaj — dom d o m n r 4 8 ; 186. P a w ł o (sic!) D u l a b a — dom - n r 572; d o m n r 329; 238. C h a i m S i l b e r — d o m n r 7; 254. A b r a h a m K l a k — d o m n r 227; ger — d o m n r 577; 267. S c h m u l — d o m n r 19; 268. A n d o n c h Gasfin­ (sic!) P r u c h n i a k — d o m n r 463; 269. J u d e i P u l e c z — d o m n r 2 0 ; 270. B o ­ ruch Breuner — dom nr 582; 2 7 1 . S c h l o i m e Breu- n e r — d o m n r 582; 272. J t z i g F r i e l m a n — d o m n r 38; I n w e n t a r z z 1712 г., N r 4523, v o l . 4. W I n w e n t a r z a c h z 1713 r . I n w e n t a r z z 1715 г., N r 4526, v o l . 3. I n w e n t a r z z 1717 г., N r 4528, v o l . 5. I n w e n t a r z z 1721 г., N r 4535, v o l . 65. Słownik Geograficzny, c y t . w y d . , s. 8 8 1 . Baliński i Lipiński, o p . c i t . , s. 375. 21 2 2 2 3 2 4 25 2,1 " 44 zł. 8 co znalazło a nazwiska (numer po­ czasie l u ­ polewanego osób, m . i n . w y m i e n i o n y c h 266. J t z i g K a t z pisze: a kaflowy fabryką gminy garncarzy, 234. — po omówieniu, jaką p o ­ w że . Schneidra" uprawnieni 14. 25 zmian należy, gdyż tyglów, Dulaba K 2 4 żadnych prawa naczynia n r 594; 143. I w a n B a d o w s k i - więk­ 1720 p o w i n n i zanotowano: to nabiela- wia­ wskażą" . Sądzić swego do trzy" . winność m i e l i g d y i c h b y ł o t r z y d z i e s t u — „[...] i przyjść garnków kop 1766 r o k u materiałów członków dawali roku nie notuje zmianie, Galicji" „Potylicz i c h z okładem 30 b y - mniejszych po­ powinności zanotowaną 1723 g d z i e garncarzy. garnków, „Geografii sano: Wśród aby tylko stawiać omówieniu jeszcze porozbiorowym wyrobów w i piec jeden". — S. F. G.] w wedle stawiają" czytamy: większych kop kafli Piec 6 oddają. rozkażą 2 I postanowiono, i potrzebę k o p trzy, kop 1870 r o k u . W polewanych 1721, p o mniejszych, gólnych dziesiąt, p o t e m po­ polewanych d o nabiału lat trzy uległa miasta w „[...] w t y m m i e l i w i e l k ą a g r a w a c j ę , b o t a powinność garnków n a kuchenną d o nabiału k o p 3 i k a f l i w kilka­ sprawie stych garnków mniej­ i c h było dać 1723 r o k u ,,[...] g a r n c a r z e G.]" . kiedy 1720 w jednak, zniszczone. że: później powinnościach natenczas była, — trudno Sądzę t y m czasie k o p sześć n a wiosnę Inwentarz z trzy, garncarzy poty­ domość: dać kop 2 l mieszczan mniejszych prostych większych l o " [ t u w y m i e n i a co m i e l i d a w n i e j d a w a ć , a p o n i e w a ż ] ustanowiona i polewanych Inwentarz trzydzieści nabiałów powinni t y m po­ dlatego większych szych jednakowo, g d z i e rozkażą w wyżej, w mają, powinność" . stwierdzić. z l a t 1718, 1719 i większych zielonych jak się l i c z b y zostać n a potrzebę z a m k o w ą b o t a powinność defalke, postawić tę t e g o zubożenia prostych było s t a w i a l i w e t r z y l a t a , na garnków jed­ zamku luba­ teraz „Ciż garncarze musiało garncarze winni czas w definitywnie sześć, g a r n k ó w mniejszych k o p sześć, g a r n k ó w m i e l i agrawację, była okołem garnków k o p trzy, kaflów zielonych płacą w s z y s c y co r o k oddać p o ­ potrzebę większych p o l e w a n y c h do chwili Inwentarze w lubo mniej m i e l i całe m i a s t o skarbowe zamku lubaczowskim winności notują taką notatkę o p o ­ garncarzy: podatki i c h n a dalszy będą stawić „Garncarze l u b o i c h więcej winni w i zmniejszenia w fol­ zielonych ich jako nowy Co było p o w o d e m m i e l i f o l g ę p i e c w z a m k u l u b a c z o w s k i m postawić g d y potrzeba piec garnków oddać Dobrodzieja n i e uciągając inwenta­ rzemiosła będzie JO.Imci w i ę c n a t e n r o k 1717 k o p d w i e g a r n k ó w dać p o w i n n i Ciekawa powinność" 1710 b r z m i o n a j a k następuje: na r o k naczynia, trzeba piec jest n a potrzebę winni „Po­ dziewięcier- 8 niezmiennie prześledzenia towana płacą opisanej powinność g a r n c a r z y rzu z roku od i lubo 50 c z y n s z u niżej inwentarzach r o k u przeszłego 1716-go n a w s z e l k i e inwentarzu pod nagłówkiem: będzie prócz (co dają d o i n w e n t a r z a winności, przybliżona Potylicza": „Garncarze cej się i j a k a t y m czasie. dwóch �275. A b r a h a m Siarzyńska Do Reiman dalszego będą materiały wywiady którzy w lickich garncarzy, (72 i lata), Janem wie, 27 Na do który z tych materiałów furmanami, wyroby Michałem obecnie mieszkającym Andrzejem w Mołoko w Dachno- (65 l a t ) z Dziewię- tych informacji dowiadujemy światowej było byli Polacy, w Potyliczu Ukraińcy wymieniają oni: Marcina szyńskiego, Łeleka źródła znamy relacji w i i Żydzi. Cichego, Andrzeja nazwiska Michała Potyliczu niego dów. W Z Pruchnika, Mołodno; Franciszka z było 10 „fabrykami", analogii charakterze naczynia wykonane Wy­ Wiśniewskiego dowiadujemy warsztatów, które były się, nazywanych własnością Ży­ 7—10 r o b o t n i k ó w - występujących których płatnych na innych z jasnej garncarze plamami dały d e k o r a c y j n i e zwierzęcej z okazji naczynie Garncarze u wyroby gliny o w z glazurowanej w Sanoka, Przemyśla, posia­ „kolor ( i l . 3). Z a ­ wykonano rachunek, jasnożółty, Były szkliwa bi­ wy­ p o t y l i c k i c h opisana Gajkowej . 3 0 rozwożono furman­ do Rymano­ Błażowej, Drohoby- Brzeżan, Jarosławia, Krystynopola tradycji wiadomo wyjątkowo to — obok na­ kafle. Technika garncarzy Rzeszowa, Sokala, nie­ pracowali prywatny Tyczyna, Poty­ ( i l . 1). — n i e posiadające Brodów, w dzwonowatej, w p r z y p i s a c h p r a c y O. Dynowa, głowy tkaninę transportu kolejowego) cza, niere­ dzbany „fabrykach" na t a m również przez wa, ciemnozie­ brązowymi wałeczków podstawie potylickich garncarzy podstawie i wi­ cienkich o l u b brązowy". glazurowanych (unikano z wystawy domu i c h posiadały Wyroby tkaniny kolorze rzadką zatrudnieni siebie jest w cytowanej PIS, sierścią przez skwity. Wyrabiano Na w ( i l . 3). N i e k t ó r e ciężkiej stosowana pracowali powierzchni prążków pierścieniowate czerwony worska, ł m i j e s t , że Prze­ Lwowa 3 1 . wyroby A r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki Ludowej n r y i n w . 42854, 42876. O l g a G a j k o w a , Kultura ludowa okolic Hor i Potylicza. L u b l i n 1947, s. 24. 1 2 8 1 sztuka garncarska — 2 „dwójki" kopa po 7 litrów, — 3 „trójniaki", ., ,. — 4 „czwirki" p o 4 1., — 6 „szóstek", ,, Mniejsze — 7 „siódemek" liczono na kopy po 1 1. p o 60 j e d n o s t e k . 3 2 Dziewięcierz Dawna rostwa wieś dy królewska, lubaczowskiego, została tej chwili założona, wchodząca leży w w skład pobliżu sta­ Potylicza. d e f i n i t y w n i e stwierdzić sądzę jednak, że w kie­ połowie XVI w i e k u już istniała. L u s t r a c j a z 1564/5 n i c o t a ­ kiej wsi nie wspomina, ją i znajdujący się w dobnie stare znajduje dobra potyliccy. w ponieważ glina, O z posiada której tak o niej „Kraj" wymieniają pańszczyźniany. prawdopo­ na terenie pokładach dzienniku zaś folwark Dziewięcierzu tradycje, się garncarze w inwentarze niej jej z tej w s i korzystali też znajdujemy wiadomość glazurą jakiejś tere­ n a spo­ rozwiązane s z y j k i w postaci przeciskanej również kami 3—4 kóp naczyń, p r z y c z y m o m a w i a j ą c znajdujące się n a t y c h t e r e n a c h (ślady pokrytej proporcjonalnie pału Na wóz zabierano Produkowano ( i l . 1) l u b przeźroczystą gularnymi czyń Ko- wspomnianych miast d z b a n k i itp.) d o c z n e są n a ścianach z e w n ę t r z n y c h ) odcień F. Polski. robotników . bezżelazistej szmatką piękną, grubą, szklistą pewne przez (garnki, miski, 2B użytkowe wygładzonej liczu rozbiorami Garncarstwo z kapitalistyczny, w gliny Luba­ liczyła 60 „ s z t u k " g a r n c a r s k i c h . innego n a c h , b y ł y t o duże w a r s z t a t y z o r g a n i z o w a n e lonym wydanych musiały docierać d o w y ż e j Trudno m i w Słotwińskiego każdym z n i c h pracowało Sądząc tam Cieszanowa, Polaków garncarzy. w carzy się, że 2 9 sób materiałów dziesięciu Ukraińca H r y n i a S n i b o r a . że do — 5 „piątek", wojny przez na targi . carzami Z podstawie jeszcze p r z e d Dziewięcierzu, obecnie też i Oleszyc. (ulę n a s u w a się w n i o s e k , że w y r o b y p o t y l i c k i c h g a r n ­ poty- Słotwińskim g a r n c a r z y , a w o k r e s i e 20-lecia było i c h pięciu. G a r n ­ i przywożono Na ośrodka Państwowy byłymi rozwozili z mieszka podstawie I źródłową to tego przez dwoma 20-lecia a Cichem, oraz cierza z okresie dziejów zebrane Sztuki. Podstawę stanowią ich czowa rozpatrywania służyły Instytut — d o m n r 498; 276. E f r u z i n a — d o m n r 546. 1871 г., który, bogactwa, pisał: „Podobny pokład k a o l i n u l u b o n i e t a k czysty j a k w K r a k o w s k i e m z n a j d u j e się [...] idąc o d Glińska p r z e z M a g i e r ó w , P o t y l i c z , D z i e w i ę c i e r z aż d o H o r y ń ­ ca. D r u g i r ó w n o l e g ł y pokład i d z i e o b o k R a w y do S i e d l i s k . Długość t y c h d w ó c h p o k ł a d ó w w y n o s i r a ­ zem m i l siedem". Na podstawie Inwentarzy można stwierdzić, że ludność D z i e w i ę c i e r z a w z n a c z n y m p r o c e n c i e z a j m o ­ w a ł a się g a r n c a r s t w e m , p r z y c z y m l i c z b a g a r n c a r z y ulegała w poszczególnych l a t a c h z n a c z n y m w a h a n i o m . I t a k n p . w r o k u 1710 było i c h 17, w r o k u 1716 t y l ­ k o 4. O k r e s t e n był też ciężki i d l a P o t y l i c z a . N a ­ stępnie j e d n a k - poczynając o d r o k u 1716 - l i c z b a i c h zwiększa się. Inwentarze powinności A oto nich pozwalają n a m zorientować ponosili garncarze zestawienie n a rzecz garncarzy i się. jakie dworu. płaconego przez czynszu: z r o k u 1710: „Sobko Tomków, W a w r z y n i e c ba, Klimko, Feysko Iwanko Sznikuł, Szczerba, Ianko teszka wdowa, Łazasz (sic), 2 0 wa 3 0 31 3 2 Michałko Kolenda, Barsko, lacko Mecenasz, Stach Czerwony, Zaiąc, Iędrzej Tymko Malask. Ziem­ Woyczech Iurko, Bilak, Aleksander Lubaczowski, Ryhowski, C i wszyscy dają Pie- Mikołaj ogółem R o m a n R e i n f u s s , Garncarstwo ludowe, Warsza­ 1955, s. 19. O. G a j k o w a , o p . c i t . , s. 26. A r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki L u d o w e j PIS. Jw. 45 �11. 4. Naczynia z jasnokremowej glazurowane tylko przy wylewie. ment malowany czerwoną angobą. ry Muz. Naród, w Krakowie. '/. p o t y l i c k i e j florenów gory florenów 9 a dziewięcierskiej gory z r o k u 1721: „Semko 40" \ Iosef / r o k u 1712; ..Garncarze lasko dają czynsz: Malowany nien z rzemiosła dać Klimko Iwan Czerwony Woyciech Fedko Snihur Michałko Anton Zaiąc Grenik Iurko roku chory od Fedko Romaniszyn Kochanów Charaton 15.— tylko rza na ten za Potyliccy płacić cech garncarski garncarze z osobna za 15.— ..Semko 15.— Iosef Zaiąc glinę czynszu z rzemiosła . 15.— . 15.— 15.— zubożały i żony nie m a dziad 5_ 15.— Kosc Snihur 15.- Fedko 15.— Michałko 15.- Snihur z 15.— Siedlisk 15.— 95.- 15,— Z Potylicza 50.— jemy Z jak dawniej wykazów od garncarzów . . . 252,15 z ł " 3 1 . „łanowa tych, pozornie płacą jednakową pewne garncarza wdowy garncarz 15.— stosowano Czerwony 15.— Jeżeli Zaiąc 15.— opłaty, p o k r y w a n a Michałko Snihur (Fedko Snihur 15 — nowo-przyszedł z był wysokości w świeżo jedynie garncarz skoro notowane w wypadku 15 osiadły. wypadku zł, przez śmierci żonę (przy zniżkę) l u b g d y Całkowite zwolnienie porzucenia rzemiosła. przypadającej o n a b y ł a z funduszów wypadki rzemiosła wyjątkowo zubożenia, warsztatu nie wpłacił są dowiadu­ zasadzie o d samego Położenie m a t e r i a l n e g a r n c a r z y Po­ tylicza) garncarze jednakowych, szczegółów. W i d a ć z n i c h , n i e zawsze uzyskiwały 15.— . w ulgi Malowana 3 7 w i prowadzenia Dobrostanski Iwanko płacą p o 50 z ł " się w i e l e c i e k a w y c h opłatę czym na niego cechowych. n i e b y ł o z b y t świetne, i c h zubożenia czy też ucieczki. potyliccy więcierską płacą za glinę dzie- Niezależnie 50.— więcierscy nadto 125- 46 za także Czerwony istniały 3 5 inwenta­ M Malowany Michał z r o k u 1719: 3 3 do 50.—" . Dobrostanski że g a r n c a r z e M 15 — daią glinę z r o k u 1723: glinę powinni Suma Koso się d a 7,15 Dynkę Iosef buduje rok garncarze 15.— Iwan też 15.— Anton Za 15.— 15.— Snihur Potyliccy — .— Wrubel Iurko Zaiąc 15- ćwierci n i e r o b i rzemiosła Iendruch Michał 15.— 15,— Dobrostawski 15.— Czerwony 15.— Bilan 15.— Fedko S n i h u r nowy 15.— Chrzanowski Malowany Dobrostanski Iwanko Kosc powi­ czynszu Petro glinki, Orna­ Zbio­ Inwentarz Inwentarz Inwentarz z 1710 г., N r 4521, v o l . 32. z 1712 г., N r 4 5 2 1 , v o l . 32. z 1719 г., N r 4530, v o l . 35. zł" 3 5 . od opłat ponosili zobowiązani pieniężnych, pewne byli do ciężary pracy garncarze w na gruntach warcznych. » 37 dzie- naturze, a po­ I n w e n t a r z z 1721 г., N r 4535, v o l . 70. I n w e n t a r z z 1723 г., N r 4536, v o l . 66. fol­ �W „ I n w e n t a r z u " z 1710 r o k u z a n o t o w a n o , carze naczynie „Inwentarze" po dają według nic o wszyscy garncarzy garncarze znajduje do żniwa. I n n e j żadnej natomiast Ostatnim się w odrobić liwa. po dniu n i e podlegają 1713 zanotowano: „uczyni robotnika 1715 z a z n a c z o n o , że „uczyni bez G r e ń k a [jest o n — u w a g a powinność S. F. G.] w wymieniana była 1712 w ł ą c z n i e , I n w e n t a r z „Ciż garncarze nym odrobić do Potyliczu niezmiennie aż d o dziewięcierscy obkos, tarzy; resztę wiadomości zaczerpnąłem Ludowej z PIS Cicha Grenia Andrzej że w obecnie ale w i jego trzej główną niedziele „spód". była wprost w w tego gdyż garncarstwa m u s i e l i pracować m a r n o w a ć " , w i ę c został garncarzy za czasów i c h być 10, co utrzymało się do pierwszych Ol­ w 1949 r o k u wyjechał w najbiedniejsi, zwłaszcza Dolina, Łuh, się t y l k o U k r a i ń c y , zamieszkujący Kiernica. Najwięcej (dawniej było Na Dolinie mieszkali bot Michał, G i e r o n gorz, Mamdziuk mieszkali: i Łuka ponad m. i n . : rodzina Szymon, Piotr, Michał, Czerkas, Stefan i Szuper to Na Jan, Olicki Ostatnio zatrudnieni tam byli też Czo­ W przez czyła się Ksenia * nry kobiety. i nawet n i e było Jednak dość sprawnie samą wojną naczynia n a brzuścu Miski z powyżej czerwonej nie tylko były kilku ogóle garncarzy albo traktowano glazurę nią tylko wylew z brązowej Czasami na dzbankach łych, na naczynia de­ i ma­ palano Piece, glazury pionowymi na biskwicie. przeznaczonych na święconą nacięciami guzków naklejonych naczynia. zarówno w i zielonej dekorację plastyczną w f o r m i e o k r ą g ­ ozdobionych brzuścu b i s k w i t y j a k i glazurowane, piecu, ustawiając warstwy drzewa zwane — z je dnem sosny, „homo", — do z góry. jodły na biegnącym budowane oddzielającą posiadały palenisko była o b l i c z o n a Wyroby z Do wypału kamienia też na oraz na pieca po­ garn­ wspar­ pionową, garnki. Nie znajdowało Pojemność się pieca n a jedną kopę naczyń. rozwozili f u r m a n k a m i sami, h u r t o w n i k o m . Po zboże, j a j a , targi komory do pol­ na w o l n y m „koźle", paleniska. swe garncarze wyroby do wsiach słoninę. N a c z y n i a miast. Hurtownikom brali za wywozili sprzedawali pieniądze. Ceramika i stronie sprzedawali swe kich od k o m i n a . Wejście przeciwnej t y l k o za środkiem wy­ wyjątkiem l u b osiki. nego — t z w . „opoczanego", s t a w i a n o się w PIS, albo jako w kratę poziomą, Czobot. albo w ków. Piece były zaopatrzone nau­ Bis­ „białe" tą toczyła A r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki Ludowej i n w . 42869, 42854. były używało oblewając wodę stosowano Tarabański naczynia jako Łuhu Poty­ za­ stanowiły Grze­ tradycji wyrabiania na­ przed produkcji paskami ( i l . 5). do ozdobione jasnokremowego. określają Ozdobione do- galanterii glazurowane, koloru wypukłości Z m i n i a t u r y naczyń Podstawę paskami albo Dziewięcierzu wodą. kopuły układane z Szarko. czyń kratę. pamiętał), większego w i e t r z u . N i e k t ó r e posiadały Dymitr w w nie do lując d w i e p l a m y koło d o l n e g o z a c z e p u u c h a . R z a d k o piec — Reduka Jan, pracowali produkowano Glazury po dziewięcierscy gorącą zdobione. używano Sniegur z gliny pierwszej Mołoków, naczynia „zwykłe". garncarzy i Dymitr. Garncarze liczu. i dwadzieścia). Siemion. I l k o , J u r k o Michał, a n a K i e r n i c y Mikołaj i ich potrawą informatorzy przysiółki skupiało się w D o l i n i e , g d z i e p r a w i e k a ż d y m i a ł garncarski z biskwitowe, Garnki, zajmowali wstawiali brunatnej sztyńskie. Garncarstwem n a nóżkach, p o k r y w k i nazwy kogutki-świstaki, f a j k i korację, sięgała Michał który rynki r o b i o n o g a r n k i „pasamoniaste", ozdobione był Czobot, Żydzi do (z szerszą k r a w ę d z i ą ) , d z b a n k i , (informator całe g l a z u r o w a n o , po­ nawet Mołoki Za jedną (stryj Mołoki, Michał Czobot i Olecki). Naczynia murarzem. ojca podkładek. gotowania, największej b r a c i a b y l i g a r n c a r z a m i , a także porzucenia bez tarcza „weretono", garnki szabasówki albo się mimo rodzeni bracia — Michał i D y m i t r . przyczynę Oś, c z y l i ziemi „kruh", Dolna wyrabiano kwity zawodu, drzewa. Dziewięcierzu naczynia Dachnowie. tradycja zwany drewnia­ go nacięciami Jana zrezygnował, krąg, osi poruszając bawy, M o ł o k o ( l a t 65) oraz był okrakiem, ceramicznej zebrane lat po I I w o j n i e światowej. O s t a t n i m garncarzem zwane: gruszkowego jest nieprzeciek- zasiadano niczkowatego Plastyki te która i ruchomej nazwę które w D z i e w i ę c i e r z u l i c z b y 50 — 60, a p r z e d 1939 r o k i e m miało na nosiła oraz i d n i świąteczne, a n i e chciał o n „ ś w i ę ­ niedzieli Liczba Badania Materiały później dał i n f o r m a t o r , że g a r n c a r z e tej . relacji Andrzeja rodzinie i s t r y j oraz Jako używany większa W ośrodka M o ł o k o , s y n D y m i t r a ( u r . 1843), uczył istniała ojciec s 8 biała żelaznej. G ó r n a j e g o t a r c z a , z w a n a „hładuszki" na m l e k o jedną Inwen­ tego ( l a t 50) z D z i e w i ę c i e r z a garncarstwa, dziadek dziejów Sekcji Krakowie zamieszkałego trochę do archiwum w zostały n a p o d s t a w i e Michała garnków bańki, m a k u t r y , t a l e r z e , t y m kończą się m a t e r i a ł y pochodzące z Sahryn. wypaleniu była jed­ tłokę po z ce­ nogą. że p o w i n n i po dniu zakos, albo być zrobiona kręgiem roku podaje, miał szybkoobrotowy osadzona d n i 12". T a zaś z 1723 r o k u zazen, obzen, 33", ponieważ żniwa". Na i nej a wyrobu „kruh", notowano Dziewięcierzu korzystali z gliny miejscowej, żelazista, Do powinności". n i e było w a l e istniał o n jeszcze p r z e d 70 l a t y . cechmistrzem Garncarze j a k i e j ilości d a t o „ r o b o t n i k a p i e s z e g o " . I t a k roku w uwaga: i tłokę jedną w r o k Często p o w p i s a n i u p o w y ż s z e j powinności też, w o s t a t n i c h czasach chu garncarskiego, mało powinni n a f o l w a r k u , t o j e s t zazen, o b z e n W Późniejsze t y m n i e wspominają, wyszczególnieniu „Ci że „ G a r n ­ proporcji". z dziewięcierskiego ośrodka okolicy Sambora, Drohobycza, Oczu, Lubaczowa, Oleszyc, rozchodziła Jaworowa, Cieszanowa, Wiel­ Bełżca Sokala. 47 �Miarą naczyń 1 ,, 1 ,, myjących była . . s z t u k a " . 1 sztuka garncarska ,, = 1 garnek „rosły" — o po­ jemności 25 k g ,, „ ,, „ ^ 8 1 „ ,, =•= 16 „ p ó ł t o r a k i " 1 ,, „ „ „ 1 = ; (pow. Hrebenne to W po skich 3 1. 30 „ t r z y d z i e s t k i " po ~ 60 „sześćdziesiątki" Tomaszów dawna wieś rzeczyckiego. gar­ i w arendzie królewska Kamionka lewskich tak należąca w leniach zapisano kiedy dwor­ potrzeba" 42 . starostwa Hrebenne w skład napotkano W n a niepełny i końca), który był dóbr trakcie inwentarz dołączony „Kamionka" inwen­ 4 0 osiadły zł gr polowy 7.1 gr „Garncarzów facit f. W (bez do i n w e n t a ­ s t a r o s t w a r z e c z y c k i e g o z l a t 1762—64. P r z y rzeczyckiego, kró­ badań wsi bełzkiego z 1765 r . W wsi wchodziła rzeczyckiego. rzy czynsz osiadłość Wołoska (ZSRR) do zanotowano: opisie m. i n . tak w n i m zanotowano: numero sześć, płacą p o złotych trzy, 18" . 4 3 i n w e n t a r z a c h s t a r o s t w a r z e c z y c k i e g o z l a t 1762— 64 b r a k danych z t e j w s i , n a t o m i a s t l u s t r a c j a dóbr królewskich wojew. wiadomości, wśród dotyczące bełzkiego których garncarzy. z roku 1765 znajdują Dowiadujemy się podaje materiały się, że w r . 1762 b y ł o t a m 32 g a r n c a r z y , w r . 1763 — 32, zaś w 1764 — 34 . z r o k u 1762: 44 1 Szymek 1 Maciey g a r n c a r z z kręga 1 Kuba 12 1 Sobek 12 1 Paweł 1 Jan 1 Jozef ,, Odnośnie 12 „ W zestawieniu 24 dochodów z garncarz 12 1 ll / kiewnego ,, 12 1 21 dług 2 i łanu Szymek garncarz Maciey „ 1 Kuba z kręga p o m i a r u geometrycznego pola gromadzkiego u r o c z y s k 14, a w 12 12 12 1 Sobek 1 Paweł 1 Iwanicha 1 Jozef 12 garncarka z ogrodu garncarz rzysk osiadłych skimi 730 w trzech 12 „ wsi wymieniono, 16 1 18 2 1 12 1 V:i fran­ łanach chałupach dają po z garncar­ dwóch i po siedzących". wsi świątecznego kopy p o zł preparują, p o tłok d w i e 1794: normam 83, n a których we­ i na t y c h u r o c z y s k a c h z n a j d u j e się d w o - powinności trzy, taxa ad cer­ [się] p o d pańszczyznę 319 a p u s t y c h 14 chałup gospodarzów „Garncarze kop znajduje łanów niektórych Wymieniając czytamy: d w o r s k i c h , pola wybranieckiego końskiego 125, łąk zaś ł a n ó w 1 tej „ W e w s i t e j oprócz obszarów 1763: 1 czytamy: p o zł 7 g r 12 p ł a c i ć " p o w i n n i . że g a r n c a r z e płacą sumę 236 zł 24 g r , a d a l e j 12 Łopaciński g a r n c a r s k i c h powinności „ G a r n c a r z e o d kręga 12 czynsz zanotowano: naczynia 5, tudzież glinianego piece, i szarwarków kominy 12 o d b y w a j ą " . S z a r w a r k i tłokę za j e d e n dzień l i c z o n o p o 6 groszy. Ciekawe wiadomości do dziejów g a r n c a r s t w a w t e j 1 Szymko g a r n c a r z z kręga 12 1 Mcieko (sic) 12 wsi 1 Kuba 12 g d z i e podkreślono, że b y ł a 1 Sobek 12 wsi 1 Jozef ,, 12 1 2(> / 1 Pawło „ 12 1 18 garncarz W l u s t r a c j i z r o k u 1765 z a n o t o w a n o , że w t e j w s i „Poddanych z gajowemi, gumiennym, tywonem i g a r n c a r z a m i 60 t o j e s t p o d d a n y c h p o j e d n e j J w , n r i n w . 42861. "' I n w e n t a r z s t a r o s t w a r z e c z y c k i e g o z 1763 i 1764, A G A D W a r s z a w a , S y g n . A S K p. 55 - 6 1 . Lustracje dóbr królewskich woj. ćwierci :l!t l a t 1762, L V I R 9, bełzkiego można w siółków, w zwykle ta obejmuje a pewnej [...] znaleźć „Słowniku G a l i c j i . Następnie „Nazwa 2 z każdy liczby z to jedna Geograficznym", z największych czytamy: 14 t z w . u r o c z y s k tych przysiółków tzw. dawniej dworzyszcz czyli przy­ składa się liczących 2 do 7 domów, n i e k i e d y i więcej. Ogólna l i c z b y przysiółków dworzyszcz i dworzysk: czyni I . Przysiółek 278 o t o nazwy Starawieś ( a l . w p o w . b e ł z k i m i l u b a c z o w s k i e g o z r . 1765, A G A D W a r s z a w a , s y g n . A S K X L V I 126, s. 95. I n w e n t a r z s t a r . rzec2:yckiego, A G A D Warszawa, s y g n . L V I R 9, p . 54. •» J w . , p . 7 1 . P a t r z p r z y p . 4 1 , s. 100 i 101. 4 2 4 4 48 o ich materiały t a r z a c h t y c h p o d tytułem „Specyfikacja g a r n c a r z ó w " 4 1 jak są o b l i g o w a n i starostwa początku n a p o d s t a w i e których sporządzono lustrację dóbr k r ó ­ lewskich województwa roku repa­ 1762 t a k z a n o t o w a n o Wołoska archiwalnych Lubelski) Najwcześniejsze 1763 i 1764. Są t o i n w e n t a r z e roku wszyscy K a m i o n k a 1 1. — dotyczące g a r n c a r s t w a w t e j w s i pochodzą z l a t 1762, chałupy inwentarzu z roku „Garncarze 3 starostwa i piec t a k płacą n a r o k p o zł 12 d o r e p a r a c j i p i e c ó w „ósmaki" n u s z k i n a w o d ę p o y< 1 . " H r e b e n n e dają ^ 2 0 „dwadczatka" „ 1 p o zł 12 z k r ę g ó w powinności: 6 „szóstki" 1 ; powin­ 4 l pojemności 1 odnośnie że: rować p o w i n n i " . 4 „ h o r n i a t a " p o około 15 k g 1 (i" i dalej czytamy .,|...] g a r n c a r z e zboża 2 ..dwójki" = 54, g a r n c a r z ó w ności g a r n c a r z y �Staresioio), po r u s k u Stereselo i Dąbrówka po rusku n i e r z a podejmują, a l e jeszcze n a t y c h k i l k u D u b r i w k a " . I t u j a k o ostatnie na t y m uroczysku w y ­ naprawują, m i e n i o n e j e s t 52 „ G a r n c a r z e " . nimi A u t o r hasła o m a w i a j ą c „Inna gleby [jest — G.S.F.] w e w s c h o d n i e j a inna w c h o d n i e j części o b s z a r u . W części w s c h o d n i e j piaskowa niasta, I a l b o g l i n i a s t a [...], w mniej więcej tłusta za­ jest ona części z a c h o d n i e j i gli­ czarna". znajduje się g l i n a g a r n c a r s k a i f a ­ Ludność i wówczas bydła, zajmowała się rolnictwem, ho­ tractwem, tkactwem, a w Staremsiole D ą b r ó w c e także g a r n c a r s t w e m i d o b y w a n i e m fajansowej (zwanej U w a g i Na tutaj gliną gliny fajfurską) zakończenie zaczął zastanowić wieku X V I I I i jaka okolicy k i l k u nad zagad­ ośrodek w Potyli­ mogła się być przyczyna w i e j s k i c h ośrodków garn­ carskich. Już w 1682 r . z a n o t o w a n o „targowego jednakże ten podatek W i od mieszczan gdy w l u s t r a c j i , że w garncarzów Poty­ dostawało do swojej dalej bełzkiego, „którzy p r a w i e Teofila zanotowano: „Querele że miesz­ Bukara komornika Brodeckiego większą i mieszczan, z wielką gdyż według p r a w a opresją żadnych i miastu zgoła czan w g d z i e chcą ( w e d ł u g woley dobrach dziedzicznych, przez prowentach należących zaczym do powinni jako w i się prowent musi, składają przytoczony stopniu i pozwala tragedię czan, a więc i t a m t e j s z y c h koronnego i praw nych, ani p o d a t k u Rzeczpospolitej Słownik Geograficzny, nie tak wszystkich płacą". wyżej zrozumieć miesz­ wystarczyć w i e l k i m c i ę ż a r o m i p o d a t k o m , za których mieszczan być prawa ostatek mogąc musi musi j a k według się, d l a t e g o nie czyn­ ginąć quarty powinności, n i e przykładają rozejść skąd i oddawaniu umniejszenie żadnych czynią znieważają, nam w potylickich garncarzy. Z pew­ miesz­ drugiej s t r o n y , przeglądając m a t e r i a ł y z d r u g i e j p o ł o w y i pierwszej połowy nieustannie czeń X V I I I w . możemy powtarzające wojennych się u w a g i na terenie potylickich W garncarzy czasie w o j e n zaobserwować na temat Potylicza. przedstawić zaś XVII znisz­ Materiały te sytuację następująco. ludność m i a s t a zubożała, a r ó w n o ­ cześnie s z l a c h t a o d e r w a ł a część posiadłości m i e j s k i c h i mieszczan. Cały ciężar obowiązków spadł n a t y c h , cie, i c i t o w ł a ś n i e g a r n c a r z e k i e m zbiegali czalnie Wołoskiej. Osiedlając nowych Hrebennem ośrodków i Kamionce się t a m , równocześnie za t y m f a k t , że l u s t r a c j a z 1662 r. n i c n i e wspomina o miasta temu nada­ należących a n i ż o ł - XVII 4 0 XLVI Fotografował w. ośrodków t . I I I , s. 790. Jan garncarzach Hrebennem. zaczyna Można się cechową ani w na grunt przeno­ Przemawia w organizację ucis­ przypusz­ Potyliczu, odprawują sobą powstanie Dziewięcierzu, mieś­ przed sili kilku ze w obronie d o sąsiednich w s i . T a k w i ę c obserwujemy wiejskich w opanowali tych ostatkach powinności gra­ Tomaszewskiego, połowicę gruntów domów n a s k u p o w a l i w tymże miasteczku się d z i e j e zabra­ co szczęśliwie p r z e ż y l i l a t a w o j e n i p o z o s t a l i w skarżą się n a szlachtę a t o n a p o d k o m o r z y n ę nicznego " perfektiey, ginąć". . p o t y l i c k i c h " , g d z i e podkreślono, Bębnowską, co szów się 4 e lustracji derbską i przyjdzie nie m a tejże czanie Miejskim g d z i e chcą mielą a choć więc pozwalają n a to, a b y w f o r m i e h i p o t e z y zł 10, t e r a z iż m i a s t e c z k o spustoszało upadł t e n p o d a ­ tek, Urzędem zniszczała. M i e s z c z a n ó w szkoda Materiał podupadać powstania w liczu stawiają wielka nym należy przed biją, l a s y pustoszą, o g r o d y te k i l k a końcowe nieniem, dlaczego w czu p r z e z co a r e n d a zamkowi, jansowa". dowlą swawoli młynach w s z y s c y mielą m i a r k i n i e dają, i w s z y n k u p r z e s z k o d y co Dąbrówce i niają. W e swojey dalej: „że w siedzą d a w a ć zakazują, i p r a w o w a ć się o różne postępki podkreślał: mieszczan i t y m l u d z i o m co n a t y c h g r u n t a c h p o d wiejski. Dziewięcierzu, więc sądzić, że od dopiero rozwój tych ani końca nowych wiejskich. Lustracje w o j . 125, f o l . 255. Świderski. bełzkiego, AGAD sygn. ASK � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fd92b469bb62835b3dc41ce9a39ad126.jpeg 177b76efc1df9178ba5f700bc94f2195 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; muzyka ludowa ; Bogacz Eleonora (1876-1966) ; Wielkopolska Description An account of the resource Zdjęcie przedstawia śpiewaczkę tradycyjną ze wsi Pruszków k. Kalisza Eleonora Bogacz z wnuczkami. Eleonora Bogacz do śmierci w latach 60. prezentowała się w stroju ludowym /1876-1966/. Zdjęcie wykonane w 1959 roku (prawdopodobnie 4 sierpnia) w Pruszkowie w domu pani Eleonory podczas nagrań muzycznych etnomuzykologa Jarosława Lisakowskiego z Poznania. Fot. J. Lisakowski, ze zbiorów wnuczki Kazimiery Chojnackiej. Anna M. Gałczyńska Creator An entity primarily responsible for making the resource Gałczyńska, Anna M. Source A related resource from which the described resource is derived ze zbiorów Kazimiery Chojnackiej Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Lisakowski Jarosław Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94eab8a093d9780d8c5e516ff2754b81.pdf 50241721beef5b59bf09eb55957a1898 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:208 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:181 Title A name given to the resource Postrzyżyny w kulturze śródziemnomorskiej / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.49-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gansiniec, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 48 W sąsiedztwie' papuaskim wysp Anachoreckich znajdujemy pętlice uszne (niewiadom y mi 'Sposób ich powstania) na wielu wyspach, oprócz tego że utrwalonym jest ten zwyczaj w maskach melanezyjskich, wskazując przez to nie tylko dawność jego, ale jak obecnie, jego charakter, papuaski i dając na razie dalszy dowód wpływu papuaskiego na całej Mikronezji. Wpływ ten, który objawia się nie tylko na Pelau i Ponape, gdzie jest złączony z równie wyraźnym wpływem samoańskim \tak samo jak na Kanjesach, tylko w odwrotnym stosunku, tj. papuasów spolinezjowanych), ale i na Martlock i Ruk, czyli wogóle na całych Karolinach, stanie się przedmiotem oddzielnego opracowania przy traktowaniu wyspy Ponape. 29 Dla uniknięcia wątpliwości, gdzie samogłoska "i" oddziela się od obok stojącej samogłoski, używam nasze "j", by ominąć przez to rozwlekłego rozdzielania zgoski kreskami. "I" będzie więc zawsze dźwiękiem oddzielonym, zlanym z poprzedza!ącym lub następującym dźwiękiem. Kreskowania używam tylko tam, gdzie dwie inne samogłoski stojąc obok siebie muszą być rozdzielone w mowie. "j" ! RYSZARD ~ GANSINIEC POSTRZY2YNY W KULTURZE SRODZIEMNOMORSKIEJ L PRZEGLĄD DOTYCHCZASOWYCH BADAN. lI. EGIPCJANIE. III. AZJA MNIEJSZA - 1. Babilonia. 2. Hetyci. 3. Izraelici. 4. Arabowie. 5. Inne narody. IV. HELLENOWIE - 1. Postrzyżyny żałobne, 2. Postrzyżyny rozbitków, 3. Postrzyżyny ślubowane i dziękczynne, 4. Postrzyżyny przedślubne Hellenek, 5. Postrzyżyny niewolników, 6. Postrzyżyny jako kara a) za cudzołóstwo, b) za inne przestępstwa, 7. Postrzyżyny śmierci. 8. Postrzyżyny błazna. V. RZYM - 1. Postrzyżyny Westalek. 2. Postrzyżyny ślubne. PRZYPISY. L PRZEGLĄD DOTYCHCZASOWYCH BADAŃ Monografie o stroju i kroju włosów w starożytności, napisane przez Hadriana Juniusa (1511-1575) i Klaudiusza S a l m a s i u s a (1588-1653) są czysto antykwarycznymi traktatami, cennymi dzięki skrzętnemu nagromadzeniu materiałów odnoszących się u pisarzy starożytnych do włosów, ale nie wychodzące w tłumaczeniu zwyczajów poza przygodne uwagi samych źródeł. Dopiero w połowie XIX wieku, podczas ponownego odrodzenia studiów starożytniczych i zwłaszcza greckich w neohumaniźmie niemieckim, wystąpił archeolog F r i e d r i c h W i e s e l e r (1811-1885) z własną koncepcją, usiłującą wniknąć po raz pierwszy w właściwy sens obrzędu postrzyżyn pojętego jako ofiara włosów 1. Nawiązał on do twierdzenia Tertulliana (De anima 39): "Któż nie poświęca całą dziecka głowę ślubuje winie, albo 'choć jeden wyrywa włosek dziecka lub całkowicie nożycami ścina i składa włosy w ofierze lub poświęca je jako exvoto bądź to w kulcie rodowym lub rodzinnym lub publicznym lub wreszcie prywatnym" (Quis non aut totum filii caput restui vovet aut aliquem excipit crinem aut tata novacula procesat aut sacrificio obligat aut sacro obsignat pro gentica, pro avita, pro publica aut privata devotione). Według ojca kościoła istotą wszystkich tych obrzędów jest poświęcenie dziecka demonowi. Wieseler podkreśla przede wszystkim 4 - "Lud", t, XLV II �J. Kar ł o w i c z. Słownik języka polskiego, Kraków, 1901, s. 495. K. K l uk. o. c. s. 100. 28 Encyklopedia Rolnicza, Warszawa, 1879 t. V, s. 906. 29 Z. P i e t r u s z y ń s k i. Produkcja rolnicza w Wielkopolsce, jej przeszłość i teraźniejszość, Poznań, 1937, s. 206. "0 J. Kar ł o w i c z. o. c. s. 49,). 'l' Per. J. Kar lo w i c z. o. c. s. 495. :\1. S. B. L i n d e, o. c. t. II, s.352. 26 2' JERZY GROCHOLSKI fORMY PRZESUSZANIA ZŻĘTYCH ZBÓŻ W POLSKICH GOSPODARSTWACH CHŁOPSKICH W XIX/XX W. * Wstęp. I - Przesuszanie zbóź w pokosach i snopach pojedyńczych. II Kopice poziome. III - Kopice pionowe. IV Przesuszanie zbóź przy pomocy róźnych urządzeń drewnianych. V - Zabezpieczanie kopic źniwnych przed deszczem. Podsumowanie. W polskiej literaturze etnograficznej zwracano już wprawdzie niejednokrotnie uwagę na niektóre formy przesuszania zbóż, jednak nie podjęto dotychczas próby szerszego ujęcia tego tematu, związanego zarówno z zagadnieniem sprzętu zboża, jak również z wstępną fazą przechowywania zebranych plonów. Celem niniejszego opracowania jest w pierwszym rzędzie charakterystyka i podział systematyczny 1 poszczególnych sposobów przesuszania zbóż w polskich gospodarstwach chłopskich na tle przemian czasowo-przestrzennych związanych z zanikiem względnie rozpowszechnianiem się podstawowych form, oraz sprecyzowanie pewnych wniosków ogólnych na podstawie analizy kartograficzno-porównawczej danych z terytorium Polski, a także przykładowych analogii i zróżnicowań z niektórych krajów europejskich. Omawiane zagadnienie uwzględniano dotychczas w polskich publikacjach etnograficznych jedynie fragmentarycznie, w znacznej mierze w oparciu o materiały pochodzące spoza obecnych granic Polski. Skąpe informacje dotyczące niektórych sposobów przesuszania zbóż w polskich g02padarstwach chłopskich ograniczają się do krótkich wzmianek. Np. nieco danych z zakresu nazewnictwa gwarowego kopic żniwnyc~ zawierają dzieła Oskara Kolberga. W pracy A. F i s c h e r a "Lud Polski" 2 znajdujemy charakterystykę form przesuszania zboża w Małopolsce. Autor • Napisano w kładzie Etnografii oparciu o prace nad I.H.K.M. P.A.N. ,.Polskim Atlasem we Wrocławiu. Etnograficznym" w Z3- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe2cdbf668ba511b8e9828ff04b9c66f.pdf b20a1fd328655222a75958e1dcfc983e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1855 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource geografia społeczna ekonomia procesy modernizacyjne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1720 Title A name given to the resource Problemy modernizacji w ujęciu etnologii,ekonomii i geografii społecznej / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.187-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gawęcki, Marek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lu,d, t. 67, 1003 MAREK GAWĘOKl PROBLEMY MODERNIZACJI W UJĘCIU El1NOLOGI:I, EKONOMIJ I GEOGRAFII SPOŁECZNEJ Problem modernizacji znajduje się w or:bióe zainteresowań socjologii, etnologii, erlwnomii, ale równi!eż - z:wlasrliczaw ,ootaltn1chla,ta'ch - geografii E1połecznejocr-azteorii i praktylki planowa:nia iprz'cst'TzennegoI ModeflIliza.cję:!"Ozumiemjako strukturalną tralllsfo:I1macjęsystemu społeczno~kulturowego o:raz wzmst produkcji w szerOiko lpoljętym procesi'e przechodzeni.a od sySitemu tradycyjnego do nowoczesneglo. Podstawą te,gf) procesu jest s\VIoist,edla karżdej kultury continuum, rozumiane jalw transmisja eaIego szeregu elementów system LI trad)ncy,j:nego. Jest ono jednakż'e oiągle modyf'ikowane przez W!pływ zaróWiil10'CI,gzo-j.a1ki endogennych czynników ,z:miano'twórczych. Tak rozumiana modernizacja nie zawsze prow,acizi dOI1eal.izacji jaiki'cgoś szczególnego typu :idealnego, jak na przykład "społeczeństwo nowoczesne" odpowiadające modelowo "zachodniemu" czy "socjaliJSty.cznemu". Może ona oznaezać zarówno proce;; przechodzenia z "niższej" formacji społcczno-ekono:miiJcznejdo "wyższej". jaik i zmiJany w Oibrębiejedin~j formacji 2. Trzeba zaznaczyć, że w ten sposób rozumiana modernizacja zawiJera w sobie również treści taikiJohpojęć jak "wZJI1ost"l .,'I"ozwÓj",któr'~ najczęściej używane bywają zamiennie. W zachodnieJ Htelialturze e..kJonomi,cznej i socjologicznej po,jęcia te częstokroć używane są w innym niżelt l ~r(jbJ,emaJtylka ta w'ram<l'oh geO@rafi:i ldenlty:l1i\~o\v\fa:nlbylJa z geografią eko·nomuoz:ną. W OSIt:altn:i,c'h laltaicih obak tejdY'sicy:pl'liny probl'elllnltyką tą zajiITlIuje się również sulbidylSicY'pllina - geoglra,fia -"połeczna oraz geog'raf:ia rozw1oju. 2 NC'M'1e podejście dCl problematyki modernizacjli r(lprez.eutują J. Mucha i A. Pa· luah. hlh lidan'iem mCldierniza'cja to " ... jednolklierunkowypr'cloes pr7JencISZeIlJ,aelementów spmobu p!"O'diul~c.ji(f'orma,cji) ze spolecz'eń.stw, w który;eh j,eslt {]n utrwalony (belZ '~}ędiU na geIDlezę), do spc)leczeńJsItw 'Z:l1Ialjldiuj~C'yldh~ię na eńa!pie I()ikre~bnym przez teorię rolZ!woju j:ako wClześ.niejszy l1JUŻ bez:po,średnio 'P[~pr:zeclizają,cyetap ws[p.orrnniany", J. M'lUliha, A. K. Pailueh, a miejsce probLematyki modenrizacji Ul mal'ksistowskie teorii rozwoju społecznego, "Studii1a SOiQ,ilolqgJlazIlJe" algl:~O ?-. :3. 's. 26. �188 MAREK GA WĘCKI "moderniza.cja" znac7;eniu. 1 tak na przyJkład L. K. Sen ~ przez rozwoJ rozumie tylkl() taikiie zmiany, który'ch rezultaty są wymierne, a 'Więc na przY'kłtad'babe pa'Z1eprowa:dzaneodgórn~e przeobrażenia, jak industrializacja, likwidacja analfabetyzmu, organizacja ubezpieczeń społecznych, ozy WJProwa!dzanieś:rodków maslowej komurnika<:ji, natomiast przez modernizację roZlumiJezmiJany ol1ezuJtata,,~h t['udnych do statystycznyoh ujęć, talkie jak zmiany w ;podstawowych instytucjach społecznych rodzinie, reli:gii ustroju ka·nnym czy plemiennym, a także w systemie w.aTlt<OŚici. Podolbn'i'eFuse ToyomaJSa4 używa terminu "rozwój" ty~ko w odniiesielIlÓ.'ll do zmialIl w sferze eko.nomiczmej, "modf>I'niza,cja"zaś do zmian postaw psychicznydh ci tir<ł!l1s:fOTmaoj:i całego systemu instytucji społecznych. W piśmienniictwie polskim, jak i rozumieniu potocznym, konotacje pojęcia "mo!de~niZ'aoja"związane są głównie ze sferą ekonomii i techniki ;;. Zes,pół zagadnień związanych z transformacją systemu lWOłeczno-kUJ1turowegow 1iterrutu:r:zeprzedmiotu .pojawia się pod szeroko rozumianym terminem ,,~iana" czy ",przemiana". Zaikładam, !Ż,ewecyJdowana wię'k.slzo'ŚćistotlIlych zmian endo- i egzogennych, zaCh.odz,ący'chwSipółeześnie w systemaoh społeczno-kulturowych, 1:ozmiruny celOr\Vie, Ikierunkowe i kierowane. Mają one na celu "po.pr:awę", "zmianę na lepsze", ktÓf'ej pu:I1!kńiem odniesienia są modele "systemu nowoczeSlI1ego".U~·lędniając joolIlo'cz€Śni,estruiklturalny związek elementów modennilZiO!WaJnego systemu uważam za sztuczne i niecelowe takie TóimirOowameterminologii zmian. Zgodnie z tym zało;żeniem, mówiąc dwle!j o rnode~n~zarcji, uwzg,lę!dniał będę w analizach również te teorie: i 1itelraturę, k1:óJ'amówi o wzroślcioe,rozwoju i zacofaniu. Zain!teresowalIli€ problematyką moderniza;cji wyn~ka z jednej strony z po.tr.zeb praJktycznych, z drugiej za.~ z z,ai'nteresowań teor'etycznych. Od.strolIlY teolretycznej dąży się do ustalenia dla ka,irlego społeczeństwa , OKO'liCZlIloŚ'C'i i walrun:kó,wzmian, które są za nie odpowiedzialne, wpływu zmian na żYrC~eludnolślCioorazotgólnych zasad, które tłumaczyłyby przebieg tych plrooesó'w,a nawet umoi:liwiłyby przewwywanie dalsz0go ich pT:Z€ib1eg'l1. Od strony ,praktycznej chodzi zaś o określenie, w jakim stopniu zmiany te są pożądane, j.ak można wywołUjąc Jedne, uniknąć drllgi:ah, wreszreie .laik mOiŻnazastąJpić jeden zespół instytucji innym, ;nożliwie na,jmniej .zaIkłócają'czJbiorow,eży.cie spoleczenstwa. Podejście pierwsze prow:adzi do tWo!rZen~aogólnych teorii modernizcwji, drugie zaś do wyL. K. Sen. lv1.ode,rnization, DeveLopment and Innovation in non-Western So"Zei:tJsrdhrii1ft.<iw AuiSMindii!slche Landwirtschaft", 1976, Heft 3, s'. 365 - 380. 4 ~u:s:e TOYOlll1asa, SC;me SociopsychologicaL Theories of DepeLop17Lent: A Critical. Review, "CUIltiuu,€, '00 :dev'E."lIOWemel1lt"n~n8, No. 4., s. 590. s Poll'.: Wielka EncykLopedia Powszechna PWN, t. VII. s. 397. 3 cieties, �ProbLemy modernizacji 'UJ ujęciu etnologiz, ekonom:iz ... 189 pracowania socjotechniki czy raczej sOQjo(techn~kwłaściwych dla poszczególnych ludów, kultur, teJ:1ernów lub nawet ~połeezn.oś'Cilokawnych. Funkcjonująoe obecnie w nauce propozycje teoretyczme na temat modernizacji, czy też teorie zacofania bądź rozwoju gospodarczego, nie wyjaśniają wszystkich zjawi:sk społeczno-kulturowych i ekonomiiOznych zarówno w malkro- jak i w mikroskali. Często!kroć. zależni'e ord reprez,entowanej dyscypliny naukowej, przeceniając zmaczenie jednej zmiennej nie doceniają mli innych, bądź wręcz je pomijają. W ten Siposób teorie te tracą walor uniwersalności. Nie bez znac,,"enia jest tu również podej.śc1e ideologicZJnetwórców poszczególnych teorii w sikrajny:ch wypadkach prowadzące do apot,eo'Zy systemu kapit:ahstycznego, bądź do głoszenia konieczności totalnej I1ewolucji. Z tego też pOIWO!dU prz)ndartnolśći:sltnh~jących teorii jest niewielka, zwłaszcza przy realizac?;i praktyki modernizacyjnej w konkretnych wanlnkach terenowych. Praktyka ta Jelst w obecnej dobie codziennością zarówno w postaci wielkich programów modernizacyjnych w tak zlwanych krajach I10zwijających się, jalk i na pnykład w postaci planów przestrzennego zagospodaJ:1owaniaglDJini osiedli wiejskich w Polslce. Z punktu wtdZJenia sZJerolkoT.OzuIDria.nej praktyki modernizacyjnej intel1esujące są raczej owe socjoteohniki, ioh konstruikcJa i zasady działania w lmnkretnych warunkach małych ~połleczności, niżeJJiogólnE' teorie modeJ:1nizaoj.i. W sfer,ze życz,eń, aby nie powiedzieć utqpii, pozostaje moim zdaniem - sytuacja, gdy praktyka mociernrza,cyjna będzie mogła być prowadzona w opalrciu o spójną, uniwersalną teoI1ię. Zdaję sobie sprawę z .nieprecyzyjności terminów "system tradycyjny" i "system nowoezesny' o:mz kontrowersji jakie na ten temat mają miejsce w nauoe. Na użytek niniejsz~go opra'co!wania posłużę się jednak charakterystyką tych :systemów sformułowaną przez O. F. Lamena i E. M. Ro,gersa6. Zdaniem tych autorów, system traidycy,jny oechuje: a. mniej roz\VIiniętai mniej złożo'na technologia .. b. nisik:ipoziom oświaty, c. ograni:ozenie stosunków społecznych do płaszczyzny społecznoścI lokalnej, d. mała ra'cjonallnolśćeikonomiczna, e. słaba skłonność do przyjmowania now~ch roI. Natomiast nO\VIoczesnesystemy społeezue charaikteryzLl\je: a. liozwinię1a technologia i podział pmcy, b. wyższy poziom OIś\VIiaty, c. kosmopolitycZiIl'estosunki społeczne przy równoczesnym ro'zluźnieO. F. Lam8n, E. M. Rog'er'S, Rural Society in Transition. W: Our Changing Society, J,owa 11~M,s. 411, cyrt;. za: G. Eiis'8I1ma,IJIn, Die Lehne Von Gesellschaft, Stuttgarjt 11973,s. 427. fi Rural �190 MAREK GA WĘCKI niu S'tosulIlikówOIpartych 'na pDkrewieńs:twie oraz st{)sunków lokalnych, d. zwracanie .uweJgina .mcjo:nalno'ść eko:nomic:mą, e. skłoT1lnóśćdo aJmcejptowaJItiainnowacji i pp;yjmowania nowych ról. Pow~ze :oestawy cech mogą budzić sWI1eg zastrzeżeń i wąt'pliwosci tak co do ieh uniwerSlaln:::lści,jak i do ich wymierności, przybliżają nam jednak pr'ZJedmio:t:liairrtereslowań. NiejpI'ecyzyjność i niewymierność wielu zmienn)'loh sporeczno-kul'turowych utrudnia, zwlas,,"cza elmnClmis'tom przyzwy'czajonym do oporowania danymi wymiernymi, tworzenie ścisłych teorii niedJOiroz.wojuozy moide.r.nrzacji. Z tego powodu, w zna'cznej większości teorii ekonomicznych, roLa uwarunkowań kulturowych sprow,aidzana jest do pozyeji d!rugo,planowych. Ja:~ zauważył T. Parsons 7, zy:Slku[j'e na tym ścisłość metodologiczna, lecz okupiona }est ona ograniczeniem się do aiI1alizy :ami,errnych i10śdowy,ch, do zaohowań racjonalnych i do reaikqji dającyoh s:ię przew~dzieć i obliczyć. Nie chcę przez to powiedzieć, że rola czynników pozaeikonomicznych l pozapolitycznych niedoceniana jest przez wszyst,kie teorie starające się wyjaśnić dzisiejszą r:zeczyw.istość społ,eezności trradycyjny'ch, zwłaszcza w odniesieniu do krajów rozwiJających się. Znamienne j'est tu stwierdzenie szwajcarskiego ekonomisty K. W. Kappa w pracy Ek-::momia w przyszłości, ŻE: " ... długotrwałe 1ekceważ,enic kOiS!ztów~po1Ie,cznytCh (m. ,in. moder.nizacji - '\1.G.) nie j'est pieTIWszym, a bieżący niedobór żywności i energii nie będzie ostatnim prrzejawem tego, że teoria i pralktyka ekonomii jest skłonna u,względniać ważne pI'IlYblemy dop~e:ro pod naci,\kiem orpiniipublicznej i w obliczu .naglącej konieczności zaradzenia dailekosiężnym ujemnym oddzi!aływaniom ~powodowanym przez szczególnie llćliglące potrzeby" B. Rozwii'jająca się na zachodzie "socjologia za,coiania" stara się wyjaśnić przes.z\kody OIg:ra:niczająeemoidernizację głównie za pośrednktwem czynników społecznyoh F. PeI"raoux 9 widzi główne przje.s:ak.odyrozwoju w insty,tucjach S1połteeznych,w sposobi-e myślenia i w zwyczajach społecz'eństwa, tj. w S1polec<zneji umysłowej strukturze ludzi. So;cjolo.gi'azacofania rO'zwija się j'ednak. w z.nacznym odeJ'lwaniu od ekonomii. Obydwie zaś d)'lsc)'lpliny ~dają się niezauwa'ż:ać moż.hwości, ja!kiej mogą dostarczyć im his toryczniepagłęhiOiI1e ba:dania etnalogiicznekonkrdnych społccznośei .poddawanych ;procesowi modernizacji 1 7 T. Parl&OlnS, Szkice s.zet\ViSiktiego, s. 42. 8 W: K. z teorii Ka:pr,>, W;l\Jl'iam socjologicznych, Kon.sekweru:je uznania W'u,rsz<.J.wa 1972, gospodarlvi za ws:tęp H. system ,w przyszłośei, Wa·fszd'wa 1'98:2, s. 1[>4. et jreinage:r de la. croissance et du developpement, Biułn· otwJrty, !<lu,r:t Dą:Jifef (.reid.) Ekonrnnia 'F. MOlUde, darcZlego, ,penro!Ux, kwiJe0ień Blacages - cZleI:Jwiec Wal!"s'zawa 1966, 1964, s. 42. c)"t. za: T. Srz.eillltes. Ekonomia zacofania Tiers go'spo- �Problemy modernizacji w ujęciu etnclogit, ekonomii ... Etnologi.a już w swych wstępnych daklar.acjaoo musi do-bitnie zaakcentować istllli'enie pluraJistyczności społecz~ństwa, którego istnienie uwaruni~owallle jest ogromnym ZJróżnlJcowaniemkult,UT,rozwijających się w odmiennych warunkach i posiadaljącyc'h odmienną historię. BaZUJąC lIla tym załO'żerniu,można poddać w wątpliwość możność sikonsrbruowania taJkiej uniwersalnej teOtrii, która w sposÓibprecyzyjny wyjaśniłaby przyczyny zacofania gO'5lporl.a~cZJegiO w ujęciu glO!ba'l:nym.Wiedza etnologiczna jest niewątpliiwie surowym weryfilkatoll'em ty'ch teo:rii, lecz przy rzete1nym jej wykorzY'staniu można wzbo.ga,cićje i w znacznym stopniu lweal!nić. Szczegól,ni..e niezbędna wY'da}e się być ona przy wyja.ś:nianiu przyC'zyn "zacofa:nia" i dOiborze me'tod jego pl'ilezwyeiężani.a w skali poszczególnych państw, a nawet odręŁnych regionów, ludów czy społeczności lokalnyoh. Rzetelnie skonstruowane teorie ekon:omiiCZIlle dotYiczą'ce zacofiunia gospodarczego są z kolei przydatne dla etmO'logii,gdyż dostaJ'tczają wiedzy o komtek;;C'ie,ek!O'nomieznymi mechanizmach elmnomieznych badanych społeczności, pOZJw<l,lając tym samym widzieć je na pła~zczyż.nte proble-mów go~podarczyoh wO>ipółcDeooego świata. Teorie te zawierają również zestawieme cech ei~ono.micznyoh, wł,a\~ciwyChdla większych niżeli badane społ,eczności, wiPłY:Wad~cychna utrwalanie lub naruszanie tradycyjnych stTu:ktur społec:mlo-dmltu:I'owychi eilmnomicznych, mającyoh tym samym w:pływ na przebieg procesów modernizacji obserWlowanych spole(zności. SkuiE;czr.a działalność modernizacyjna w dziedzinie gospodarczej jest niemożliwa bez ,grunltownego r07Jeznarniamechanizmów społecznych i ku1turowych działającyoh w modernizowanym spo<!'erCizeństwie. Niemożliwe jest również priOwadzen:i'edziałalnoś,ci moderniza.cyjnej w dzi'cdzinie kultury i Oiby.czajowo<Ści .bez gruntownej wiedzy na t'emat struktury i mcchanizm6w gOSlpYdarczyrh dzia1ają'c)7lOhtak w sikali społeczności lokalnych, jalk i w modernizowanych społecznościach ni0jednokrotru.'e dDlprowadziła do n:iepowodz~ przedsięwzięć go.spoda:rczy,ch,które same w sobie miały na celu dobro ludzi, d1a których były reahzowane_ Również brak l'ozeznania sy1tua<cjiekonomicznej państwa O'f,azjego mieszkańców bywał powodem braku suk'cesów poczynań modernizacyjnych w sferze kultury. Rolla1madycji jako cZY!ImtkawyznalczClIjąeegoi or:ganizującego społeczności krajów rozwij,ających się, acz zauważlarna, to jednak w zbyt. małym stopruiu uwzględniana jest zarówno w teO'l'ii jak. i w pr.aktycp' mode:r:ni'Zacyjnej.Na jej doniosłą rolę zwracali uwagę et.nologo.wie i socjolOlgJowie. "W życiu ZJbiorowym,w ooganiWlwaniu współżyci/a, tworzenm, gromadzeniu dóbr kll!J!tuTowy'chwidzimy zawsze dwie podistawowe tendencje, które wysltępują w ro;żnym nam,lem'u w poszCZ€lgól:nychfazach histo'rycznego ro 7Jwoju. Pierwsza z nich s t a b i li z a c y j n a, oparta na l �192 MAREK GAWĘCK[ u'Z1naniudotyc!h~aso,wych doświadczeń, zmierza do zachowania i utrzymania istniejących UTząd.zeń. Prz,eszłość cllOstwcza wzorów życia.. One to wy~naczają w wysolkim stopniu różnorodne kategoI1ie działań aktualnych. Drug.a tendencja, wynikająoa z wąl!lpi'enia oraz niezadowolenia. wiodąca ku zmi,anom, burząca, re w o l u c Y J n a - wyraża się w mni'e] lub więcej ostre:j negacji is1JniejctJcejrwczywiiStOi~el,w woli poszukiwania nowy:ch fiOI~mżycia, nowych prawd i nowych wynalazków, l~pszych i doskonalszych niż dotychczasowe" 10. Te cenne spostr:oeżenia K. Drobrowolskiego rw równej mierze sŁu\SiZ!ne są w odnitesieniu do społeczności wiejskich Małopoh;ki z pr,;z;ełomuXIX i XX wielk:u.'lAr Qpa'rciu o które zostały wystnuie, jak i do współezesnych społ'eczności wiejskich krajów rozwijających się. Wydaje się, że praMyika moideI'ni'ZacYJJlaprzecenia siłę tendenoji dr,ugiej, rewOIlucyjnej, dążą,cej ku zmianom ni'e doceniającej roli tendencji .stabiJ1i-zac~jlnej, wywodzącej się z wszechstronnego związku z traiclycją. Katda poważna zmiana w,pmwadzona. w społecznośc'i tradycyj:nej jest dysf·unlk.cjona1;naw stosumiku do CałOŚCl ku1tury, będąc·ej zharmonizo'w,anym systemem .czy:nn·ków s.połecznych. kulturowych i p.konomicZJIly:ch,staJnOiwiąc dla niej zagroJiJe:ni.e 11. Ni'e oznacza to bynajmniej. ż,e z tego powodu niemożliwe są jakieikolwiekegzOIgenne zmiany modernizacyjne, które byłyiby skuteczne, lub że możliwość ich reahzacji jest minima1na. Thadyojonahzm społ'eczuOlści tradycyjnych, ZJd.aniemJ. Szackiego 12, !polega nie ty:le na f.a!ktyczI1i€Ij zgodnośoci z nakazami i zakazami prroclików, ile .na za,chowaniu przekO!Ilani,a, że ZJgodność ta w odniesieniu do ws/półczesnośei ma miejsce. Na istotną r01lę traidyerji jaiko czynn:iJka utrwalająoego dawne struktury zWralcał uwagę już S. CzaT:nDwski1~, wyjaśniają'c ina przylklad przyczyny nie;przYijmowania się różnYich nowych terohni:k i narzędzi. Wiele miejsca w swych praoacih poŚiWlięciłtej pTQlblematy:oe także B. MalLnows:ki14, wnioski któTego, mimo ŹlewYSiI1Uite zostały już przed blkoma dziesiątkami. lat na poJds'taJWiemat'eriałów poohodzący'ch 7. różnych kultur, zachowały wartość do dzisiaj i winny być branie pod. uwagę przy proje-ktowaniu i rea;1rza oji ,prog,ramów mod.ern:izacyjny,ch. Z pTZJeds.ta!wiiJdelietnololgii najw.ięc€fj chyba mi'ejsca problematyce modmmizacji poświędli dotychczas przedstawiJaiele. tej dyscypliny zwiąr DQlbr{)jW\ol]iSlld, S.tudia nad życietm społecznym l kvU'urq, W,rocław 1'966, s. 77. lPawlJuiczlUjk, Światopoglqd jednostki w warunkach rozpadu ~po!eczności tradycyjnej, Walr'S'laJWa 191112, s. 25. iO K~. 11 W. 12 J. Siz.'diOkoi,Tradycja. Przeglqd proble'rnatyki, War'Slzawa 13 S. C'ZJaJf'11l0WISIkJi, Kultura, Wranszarwa 1~8., s. '1'114 i ~n.. 14 DzJi.ał.aIlIJ1OŚĆnlaUlko,wa l'OJnJialhnego i k,tóx,ej 7.Wlfficał 1t'WÓ!roz,ość jego B. MaUiJnJowslkJi!~o pl1ZYlpaidła ma lI1IiejedlllakJrlrtnilie po<sltiur1iaity wyllm!'zy:S!tYlwaJI1le były on zaiWIslZ:euwagę na pOltnelbę do na 119n. s. 107 - 103. apog,eulll systomu ko- ahar,a:klLer arn.tr.()Ip~logh sltasOIwanelj, realLtzarcjli tlalityki 'k.0I1'OlIlli.a;ln'ej. Niemniej resip€lktCl\W<lI11Ila 1Jmdy:cji lIuGl1JOś(ji tubylczej �ProbLemy mod,ernizacji w ujęciu e,tnoLogii, ekonomii.,. 193 zani z kierunkiem funkcjonalnym - i to zarówno w wydaniu B. Malinowskiego ja1k i A. R. Radcliffe-Browna -- O'raz ~ah kontynuatorów. Potrzeby polityki kolonialnej przyczyniły się w znacznym stopniu do zainteresowania się etnologii działalnością praktyczno-użytkową. Abstrahując od oelów i założeń ~deo!lorgicznyohprzyznać należy, że właśnie w o,kresie kolonialnym uświadomiono sobie w pełni - jaką rolę w realizacji strategii kierowanej zmi,any spolecz'IlJo~kuJtUTowejodegrać mogą szczegółowe badania etnolo,gi:czne. GeneTamą tezą funkcjonalnej teo,rii mo'dernizac"ij'est spokojny, bezJkonfli'ktowy wz,rost od społeczeństwa t1'adytCyjneg:J d:> nowQ;czesnego. Kultura tra'dycyjna traktowana jest j.ako autonomiczny, oamor.eg'..':1oJją:cysię system, który dąży do utrzymania stanu równowagi. Warto.~ci płynące z zewnątrz mogą być doń dQ!P\Jszczane tylkD wfwc:za!s,gdy są olne zgodne z potr~ebami danego systemu. lub gdy .system tr~npotrzeby takie wytworzy. Procesy zuchodzącc wo wSlpółczenym świecie w społeczeństwach tradycyjnych p::>leg,ająjednak nie tyle na bezkvuHiktowym wzroście syst,emu społeczn:)...• kulturowego. iJe na pow.stawaniu no\ovych ~zeczn()śc,i i konfliktów. ktÓTych funkcjonailna tooria modennizacji nie uwzględnia. W związku z tym teoria ta nie przynosi rozwią7~ania problemów mo.derniZl8.,cji. Brak jednak, jak dotąd, rozbudowanej i dobne uzasadnionej teoretycznej koncepoji ,;kO!nikuI'encyjnej"wobec teorii funkcjonalnej. PeWine nadzieje można wiązać z moddem konfliktowym, który pow-.'>tal niewątipliwie jako altlernartywa fU'n!kcjonalIlJejteorii modernizaojl w oparciu o tezy marksistowskiej teo'Tii rozwoju społecznego. Zdaniem R. Firtha, "nowe zeudania wyłoniły się w miarę, Jail<ant,ropwogowi~ ~poleczni stanęli w obliczu społecz:eń.sltwpoddanych radykalnym zmianom, MaT'ks~owska koncepcja dot)1lcząoabazy i nadbudo.wy, stosunków produkcji, ekonomicznego uwaI:U!l1Ikow ania, kon£ltktu klals()w~goi eksploatacji okazały się całbem bhski'e zainteresmvaniom allltT.O;polO',gicznynl" l';. Prob1emy mające miejsce w społecznościaoh tr,a!dycyjnyoh związane z mo:dernizacją wymagają spojrzenia klarląoego nacisk na rolę bazy eko!1omicZJnej,społecznych i kulturowych kOlllsekw.encjirozwoju stosunków produkcji i k,lasowyoh uwarunlmwań prz'emi;arn. Zdaniem W. Wesołowskiego, zjawiska te wyrażone mogą być w eałej rozoiągłorśoi tylko w ramach orientaoji typow.ej dla marksistowskich ana:liz socjologicznych 16 Istotne jest tutaj uśWliadomienie falktu, że SiprZl€czmOtŚOi i konHtkrt:y społ.eCZIlie, to nie tylilm I'eakcj.a systerrnu na Z:ew:nętTznyim;mls zmianotwÓTczy - jaik głosi fl1Jnkcjonal:nateoria mOidmmiza'oji- lecz także ważny czynnik zmianotwór:czy. W wielu społecZUiOŚdachtr,adycy:jnych konflikty I'; R Fi'I'l,h. Essays tG W. We:>ołow"kJi, s, 9,). l;] Lud, t. LXVII on SociaL Organi..za.tion and VaL'ues, LClP4donl!969, ;s. [9. Studia z socjoLogii klas i warstw spcłecz'nych. Walr'sz.awa [:9-62;, �194 MAREK GAWĘCKI t'e nie w pełni są .leslZiCze uŚWiiadamiane, bądź uswi,adamianie ich jest sikU'tecznie tłumiorne pr7Jez czynn~ki światopoglądowe, j<:likto ma miejsce na ,pr1Zykład w wi€'Ju sipoleC'ZilloiŚCiach zislamizowanych. Aby więc ten cZYJI1iIliik z,mianooiwórczy mógł w pełni skuteczni'e zadziałać w kierunku mloderni'za'cji, mus'i być on wpi'erw w pełni uświadomiony. Dużą rolę do spełn'ieniia mają tutaj jednostki iniojujące postęp, wywodzące się 'Z tych środowlisik,w który'oh mode!I1nizacjajest realizowana, które znają, o.prócz goo.era:ln)'lChzałoq;eń mooernlizacj:i. także lokalną sppcyfikę stosunków społeczno-elkonomicZil1ych. W'e wspókzesn.ej edwn!omii funJlrojonuje s'Z'Ć'regkoncepcji teoretycznyoh usiłującyoh kompleksowo wyjalŚ1nićprzyczyny istniejącego stan u rzeczy w SIpol'ecz,eństwad1tradycyjny'ch i dać wskazówki jego rozwiązania. Jak się wydaje, żadna z nich nie rozwiązuje jednak w pełni tego zag.adn:i,enia.Nremn:i,e'j posiadają one szereg zalet. które ;pozwalają widziieć złożoność prohlemu i porwią:z;aniawzajemne między czynnikami liiJmitującymi moderniZJa'cję. Wa~y'ill e:ta!pemw badaniach nad tymi z,agadJnieniami było sformułowanie ,przez am.ery.kań:s1kJiego eikonomistę R. NUT\SIkiego i rozwinięcie pr.lez Szweda G. M~dala li konc>6peji "kumulatywnych prooesów okrężnych", zwanej też teorią kumulatywnej pr:zy,czynowości. Zasadniczą tezą teJ kon:celpcji j'est twiercizen'ie, że główną pr.zyczyną utrwalającą aktuaLny S'taJnzacQli:an.iajest niski stopień rOiZiwojukrajów tak zwanych rozwij,a]ących się. Symbolem zacO'fania jest "zaklęty krąg ubóstwa", na którego bazie dz:iałają kumulatywne piro{:esy O!kręime. R Nurske podsumowuje swoje wyworly talll!tologii'cznymstwierdzeniem "kraj jest biedny, ponieważ jest biedny" 18 To na pozór bcłinarlnesiwi,erdzeni,e zwraca jednak uwagę na nierozłączność i kumulatywność barier rozwojowych. MożliWDiŚĆ rozerwamia "zaikIJ.ętego kręgu ubóstwa" twórca tej koncopcji widział w ind'Ustrial!izacj'i terenów modeT'Ilizowanych. G. MyTldalrozwij:ając konoClpcję R. NuJ"skiego doszedł do wniosku, iż prz,ezwyciężenie barier jest moiJ1.iw,etylko przy :pomoćy gilnego czynni:ka zewnętrznegn. którym może ] powinien być silny aparat państwowy. Zwrócił on uwagę na konileczność pT.z~rowadzenia radylmlnyoh refO'rm rolnych, któr·e doprowadzić mają w TC'zulrtaciena wsiJach do gospodariki typu famner.s.kiego19. Analizując sohematy oddziaływania kumulatywnych procesów okrężnych naJ'eży wyr:azić wątpliwość, czy przerwanie tego kręgu w jednym 17 G. My:::daJ. Teorio ekmtomii a ]9i5łl, '1)oib. taik!że: A. .M:i.iJh1er, Aerspektywy kraje gospodarczo rozwoju nierozwinięte, Trzeciego Swiata. WaJrSoZawa Przeobrażenie! gospodarczej, WarI1S:za'W"d 1i9:7i5, s. J7 - 48. eR. oNIurslk;e,; Some International Aspeds of th~' Problem of }.;conom!c Development, "The Allnerncan Econo'm~c Review", 196'2, Cyjt. za: T. S.zen.teis, op. cit., 5. 70. 19 A. Mimer .. op. cit., s. 413. ~.truktlLry 18 �Problemu modernizacjI u: uJęciu etnologii, ekonomii 195 .. Sl:he:-nai działalnlia kum'ulaitywnych prOlC€iSÓW lo.k,rężmYich miejscu doprowadzi - jalk twierdzą jego autorzy - do pożądanych prZiemirunw kolejnych SI~gmentach schematu. W wielu wypadkach sytuacja, która doprowadziłaby na przykład do wyraźnego zwiększenia dochodu realnego, zapewne nie byłaby powodem zwiększenia siły nabywczej. W krajach muzułmań'skich na przykład, preferenc.i'e, wynikClijącC z systemu wa'.iOlści,w w~elu wypadkach skierowałyby nadwyżki na inne cele, na przykład na wypełnienie religijnej powinności pielgrzymki. W wyższych warstwach społeczeństw krajów rozwijających się wyraźna jest tendencja wy!datkow,ania znacznych środków na kopiowanie, jak to okreMił R. Nurs:ke "amerykmłskiego stylu życia". W ten sposób środki finansowe, które mogłyby być przeznaczone na inwestycje, pochłonięte są przez konsumpcję. Wymieniony tu uikład wzajemnych zależności jest jednym z wielu i licZlbęich można by mnożyć. R. Gannage 20 na przykład przytacza inny układ: ruis:kastopa życiowa --+ konsullliPcja pochłaniająca nadwyżki --+ niedostateczne tworzeni!e krupiJtału-> niska stopa życiowa. R. KnaU 21 natomiast proponu:je wariant związany z brakiem wykwalrifikowanej siły roboczej: go~podarka jest zacofana z powodu niSlkiej wydajności, która z kolei jest konsekwencją braiku wykwalifiJkowanej siły roboczej i niedostatku umiejętno:śd. Ten za'ś wynika z zacofania oświaty i przysposobienia zawodo:wego,co z kolei wymka z braku środków pieniężnych na rozwój oświaty. a więc w oSitatecznym rachunlku z zacofania kraju. We wszystkich tych "błędnych kołach" można z łatwością wylmzac; niedokładność i niekompletność łańeuchów wzajemnych za1eżno:śei Ważniejszym jednak mankamentem ich jest, jak już W'i'lpomniałem, to, że 20 H. Ga:nnage. op, cit., s. 71. 21 T. Szenk-s, Ecornomie du op. cit., s. 7,1. dE're!oppement, Pa:IYż 19'6\2, 'cy;t, za.: T, S.zeltlte,;. �196 MAREK GA WĘCKI dowolny element błędnego kola może ul,cc zmianie bez zmiany elementu poprzedzającego. A więc błędne koła, pomimo pozornie dialektycznego charaJkteru wza:jiemnych zależności, są w istocip metafizyczne i mecha· niczne 22. Każda zależność przyczynowo-skutkow.a musi miiee pUl1lktwyjścia, którym w tym wypadku są histoTyczne i kulturowe źTódła i1iedorozwoju. Tego faktu, j,ak i leżących u .Jego podłoża stosunków spolcczno-ekonomicznych, teorie owe nie uwzględniają. 1. Sachs st\Mie~dził, że bez rzucenia światła na społeczne i historyczne tło, teoTie błędnego kola przy·· pom:ina'ją "... cechyapo,1ogetyki systemu kapitalistyczmego"!:I Ekonomia marksistows<ka wLdzi przyczyny I1iedoTozwoju w znacz.nić' większym stopniu niżeli nauka burżuazyjna w negatywnym oddziaływaniu czynników zewnętrznych. Początek swój biorą one w kololni'tlnyn~ podboju i późniejszym uz:aIeżnieniu ZJdecydowanej większości krajów rozwijnjących się. Doceniane jest również oddziaływanie czynników wewnętrznych, zarówno gospodarczyeh jak i społecznych, oraz wzajemne ich powiązanie z czynnikami zewnętrznymi. "Roz1j,mie się samo przez się, że zmiany w gospodarce świiatowej i polityka międzynarodowa będa nadal wywierały duży W1pływna żyóe we\\<'1lętTznei stosunki zewnętrzne k~ajów rozwijających się, a,le kierunek i intensywność tego wpływu będą 'wIeżały w stopniu decydującym od pOistęp'J z.mian wewnętrznych. od rezu'1tatów przeksZJtałcenia ieh struktury" 24. Globalne propozycje rozwiązania problemów zaco[.ania ściśle związane są z wa'l!kąi!deolo;g'icznąsytemu kapitalistycznego i socjrulistycznego. Większość koncepcji burżuazyjnych n~e dopuszcza rozwiązania problem'l przez zmiiany ustrojowe. Jedną z głównyoh teorii wywodzących się z tego sys:temu j'eI9t "teoria rozwoju przez handel (zagran~czny)", której głównym rzecznikiem i teoretyi1{Jiem}est angielski ekonomista F. B'?'1ham. Głó\Mfietezy tej koncepcji A. Miiller chwakteryzuje w sposób następujący: Teoria fO;zWOjUprzez handel wycho:dZJiz założenia, iż krajoe słabo rozwinięte mają uks71bał1Jowa:ną strukit'UTęgoopodarczą, która jest następstwem ZJa:równowarunków natur,a1nych, jak i określonych doświadczeń w dziedzinie tradycji i wymiany handlowej. Kraje te wytwarzają doibra w skali przewyższającej ich wewnętrZJl1e potrzeby, mogą więc eksportować joe do innych kT'ajów, które potrZiebują i poszukują ich produktów. Ze wzgJędu na trady'cyjne strulrtury gosprAiarcZJei kierunek c-bportu kraje sła!bo rozwinięte specjalizowały się w dzi,Nizinie produkCJi surowców i produiktów rolniczych" 2.';. ZgQdni,~z tą beO'l'ią,przyczyny St.:lIlUza'r3. 22 Ibidem, 2:1 I,. S.a,chis, Patterns 6. of Public Sector 1'9604, s. 'liI, <:y,t. (Z'a: T. 'SWI1lWS, $. ci't., 6. 714_ 24 25 T. SzeIńes, op. cit., s. 2313. A. Muli'er, op. cit., 6. 28, in U rtd'erde vetip'ed Economies, i:3o:nbay �Problemy moaerttiZGcji w ujęciu etn:logii, ekonomii 197 ... cofania g~:~pod:aTczegowyjaśnić można poprzez złe ułożenie stoS'UJ1Ików między krajami uprzemysłowionymi a słabo rozwiniętymi. Podobne, zakładające również za·chowani e t'radycyjlnych struktur gospodarczych i spolecznyoh, rozwiązanie problemu zakłada teoria rozwoju prDCZ rozszerz.enie w krajach tl'7}ec:iegoświata pracochłonnych kierunków produkcji, wypracowana przez J. S. MiiUa26. Powyższe te::lrie ni.e sprawdziły się jednak w konfrontacji z rwczywistością. Zmusiło to ekonomistów zaohodnri.chdo szukania inny:h lDZwiązań, które byłyby do przyjęcia przez za~~nteresowanekra'je, kli:.Ól'C odpowiadałyby elJitom rządzącym a zara'Z-emwiązałyby jle z systemem kapitalistycznym. Należy tu wymi'enić w p1erwszym rzędzie ewolu·cję poglądów, wSipomnianych U)pl"zednio,wybitnych ekonomistów R. Nursk>egoi G. Myrdala. Dostrzegli oni konieczność wprol\vadzenia w kraja'ch rozwijających się głębokioh zmian strUlkturalnych, za:rówl!1ow sferze gospodarczej jak i s.połecznej. Uczeni ci widzą potrzebę zarówno rozwoju przemysłu, jak i reformy ro,lnej, iProwadząoej do zdynamiwwania rozwoju rolnictwa. Reforma ToIna i - 00 za tym kizie, przebudowa stosunków społecznych na wsi według koncepcji G. M)'l1d.ala- ograniczyć się mi.ał.a tylko do obdzielenia ziemią najbied.'1iejszych warstw ludnoś'Ci hezroJne<j. Preferowane mają być jednak dui,e gospodarstwa towarowe typu kapiitalistyczne,go, pod warunkiem zerwania z tradycyjnymi feudalnymi for:mami dzierżawy. Myrdal nazwał swą koncepcję reformy rolnej mianem radykalnej, nie wspomniał jednak, czy ziemia rna być chłopom nad<.wana czy sprzedawana oraz czy nadwyżki ziemi (Jeżeli takie zostaną w ogól€ uznane) ulegną 'konfi!ó'!kacieczy wykupowi przez państwo. W warunikach takiej reformy rolnej sz,mse ludnośei wiejskiej na poprawę warunków życia będą nadal uzależnione od a;ktu.alnego stanu posiadania, wynikającego z wcześniejszej pozycji społecznej i majątkowej. Tak więcistni,ejące konflikty i :przedziały majątkowe z czasem ulegać mogą tylkozaostrzeniu, nie zaś likwidacji 27. Ekonomia marksistowskaz.godna jest co do kierunków działalności modernizacyjnej 'Z pnedstawionymi wyilej poglądami, lecz postulaty jej w zakresie stosunków własności, zgodnie z założeniami ideologicznymi, są znacznie bardziej radykalne. Podstawowymi i koniecznymi warunkami zapoczątkowania i zdyn.amiwwania rozwoju krajów gospodarczo zacofanych, w myśl założeń nauki marksistowskiej, jest: 1) uzyskanie niepodległości rpoJityc1Jnej, 2) przeprowadzenie zasadniczych reform społeczno-gospoda rczych, przede wszystkim w postaci reformy rolnej, a następnie nacjonalizacji, J. S. MilI. Zarys ekonomii politycznej, T. I, Wall'SlZalw.a 1!9165. A. Lokasz.ewicz, Ubóstwo i rozwój. Dramat azjatycki, Trzeciego nara MyrdaLa, ,.Bko!'łolmilsta", 1197.3,;nr l., s. HU - 104. 26 27 Świata l Gun- �198 MAREK GAWĘCKI 3) doikonanie zmian społ'eczno~gospodarczych na drodze industrializacji. W ostatniJch latach w wi'elu kraija'ch rozwijających się daje się zaobserwować orientacJe politycz.ne i drogi modernizacji, krt;óryohnie moima jednoznacznie przyporządkować do systemu kapitalistycznego. Należy tu wymienić tzw. "itrzecią drogę" oraz niekCljpitalislyczną drogę rozwojową· W ori,entacjaoh tych łączone sązarównoeJementy systemu ka pitalistycznego, jak i soajalistyeznego. W mTIli,ejszymstopniu burzone są też zazwyczaj tutaj tI1adycyjne .syst'emy go~podarcze i kulturowe oraz tradycyjne systemy wan1;'Ości. Skutki tej dI1Qgimoderni7,acj'isą zazwyczaj mniej efektowne, poprawa wa'runlków egzysbenclji mas bardziej wolna. niżeli wynikałoby to z realizacji postulatów 'Socj.alistycznej drogJi rozwoju, ale i ujemne skn.ll1Jki dla całości kultury, jakie niesie niewątpliwie ze sobą "r-ewolucja modernizacyjna", są mniejsze. Ten typ modernizacjli jest jednak bardziej umiejscowiony w uwa:rtIDkO'Wa:nym tradycją współozesnym kontekście społeczno-kulturowym Ten istotny element w wielu prog:ramach modernizacyjnych jest pomijany, bądź uwzględniany tylko w teori.i. Swiatowy "ruch rozwoju", w którym pa.kładano wi'e1kie nadzi(~je po II wojnie światowej, znalazł się w im;pasie. Wynika to z poS'tępCljących rozbi,eżności między deklarowanymi s.połecznymi celami pomocy międzynarodowej 'na rzocz krajów ro.zwi:jająicychsię, a rzeczywistością. Wzra5ta rozczarowanie do międzynarodowego wysiłkJu na rzecz roZW{)j'uwśród tych ugrupowań w tkraja'ch rozwiniętych, których poparcie j-est niezbędn0 dla finansowania międzynarro:dowych pro.gr.amów zarówno bilateralnych, jak i multila:ter1aln)"ch. Pesymisty,czne prognozy sugeruje jeden z ostatnich raportów ONZ-owskJi,egoInstytutu Badań Rozwoju Społecznego (UNRISD): "... kraje rozwijające się dOIpatrują się T'Oz,bieżnośoimiędzy deklaratywnymi a rzeczywistymi cetlami krajów udzielających pomocy. co pogłębia istn1ejący w krajach rozwijających się sceptycyzm i cynizm. W miarę jak narastająlC'a frustracj,a wY'piera optymistyczny id~aiJi;zmkońca lat pięódziesiątych i IPooCzątJku sześódziesiątych, szerzy się rozczarowanie wiŚród wl5'ze~kiegoIty.pU instytuoji zarówno administr,acyjnyoh, jak i akademickich zajmujqcych s.ię rozwojem. Zanosi się na to, że «ruch l'OZlWOjU» przejdzie do historii, jalk to się stało z licz.nymi, po 'części altruistycznymi krucjatami w przeszłości" 28. Sceptycyzm krajów, będących przedmiotem zewnętrznej dział,alności modernizacyjnej w odniesieniu do założeń i skutków, jest częst(jkroć jak najhardziej uzasadniony. Fiask"') projektów rozwojowych, na przykład w o.dniesieniu do rolniotwa chłopskiego, nie może być tłumaczone ignorancją chłopa, lecz jego przenikli28 Social Development and the In tern...ationa! Development Strategy, United Nations Research lrustitute for Sf)Cia,l neV'ed~pm;enrt, RepClr:t No. 79.2, Geneva, 1979, ss. 16. �Problemu modernizacji w ujęciu ~tnO'wgit, ekorrtomri;t. 199 wością. "Wiele projektów .l'Ozwojowyoh nie Jest niczym innym, jak zama~kowanymi ćwiczeniami wojskowymi. Inne, na p'~zykŁad zierona rewolucja, są korzystne dla kaIPitailistów, lecz zgubne dlachło:pa" 29. Powyższe :odanie, wypowiedziane przez amerykańskłego ekonomistę i geografa J. M. Blauta, werba.hzuje obawypost~powych Slpecjalistów z krajów rozwiniętych i rozwijających się, prized groźbami, jakie mOlżeni'eśĆ' za sobą "bezinteresowna" pomoc. Kraje rozwijające się chcą uniknąć takiej drogi modernizacyjnej, która w rezultacie postawiŁa by je w sytuacji nieformalnych kolonii krajów rozwiniętych. Utwiel1dza to ebty wielu z tych krajów w posZJuJkiwaniuwłasnej drogi rozwoju. Po hczmych niepowodzeniach wielkich projektów modernizacyjnych wy~ażni.e dajoe Się zaobserwować zwrot do działań na ml1li.ejsząskalę, gwarantujących jednak realne powodzenie. Aby jednak powodzenie poczynań modernizacyjnych urealnić, konieczne jest z'in:tegrowane podejście do zagadnienia, uwzględniające, obok czynników ekoowmiczny,ch, któ.l'e w p:l'Ojektach dotychczasowych zdecydowani.e dominowały, t.akż,e czynniki hisitloryczne, społeezne, kulturowe, polityczne, instytuejonalne igeogmHczne. Na:leży przy tym zwracać uwagę na wzajemne oddziaływanie ak!tualnych i potencjalnych sił społeeznyeh zarówno wewnętrznych jak i zewnękznych. oddziałujących na każdy system społeczny. Obeonie daje się zaobserwować w tendencjach moderniza,cyjny.ch odwrót od wielkich programów w oparciu o pomo'c 1 wspó~pracę międzynarodową, na rzecz "drobnych k~oków"modernizacyjnJ!lch 'realizowanych w oparciu o własne siły z uwzględnieniem lokalnej ~pecyfiki ~llJltu:[1Qwej i przyro:dni~zeJ, a miejsce w teorii i praMyce moderniza,cyjnej w ostatnich lata.:'h zaczęła się upominać geografia spoleezna, ,która zgodnie z definicją S. Otoka, bada zróżnicowanie przestrzenne struktur społecznych, wzajemne oddziaływanie struktur społecznych i środowiska geograficznego oraz poszukuje dróg i metod optymalizowania itych zwiąZków z punktu widzenia racjonalnego zaspokoje.nia potrzeb człowieka" 2Q. Na potrzebę realnego j interdyscyplinarnego podejścia do problematyki modernizacji silnie kładą nacisk geografowie reprezentujący tak zwany nurt radykalny, związani z czasopismem "Anhpode: A Radical Journal of Geography" 30. Naukowcy ci, których głównymi przedstawicielami są A. Gilbert, J. Connell i H. Brookfield, wyodrębniają nawet odrębną dyscyplinę naukową zwaną przez nich "geografią rozwoju" 31, Wydaje się jednak, że, mając Ita uwadze uznawany przez wszystkłch zaangażowanych w zagadnienie postulat podejścia interdyscyplinarnego, bardziej celowym będzie wyraźne zaznaczenie pola badawczego, niżeli tworzenia odrębnej dyscypliny nau:" 29 J. M. BJ a'll t, The Theory Geography". 197:3, No 5 (2), s. 34. of Development, .,Antipode: A, Radical Journal of �200 MAREK GA WĘCKI kowej. Można w ten sposób uniknąć rozmy.cia wy.ni.ków badań między odrębne dyscypliny naulkowe, których punJk:ty styczne, acz na1jhcmdziej interesujące, w praktyce są w małym stopniu eksploatowane. Współe:ael'>naetnologia winna zająć ,partnerskie miejsce w praktyce modernizacyjnej. POidejśeie ty,pu "ernie", na które tak dobitnie zw,raca uwagę współczesna etnologia w połącz,eniu ,ze stosowanym do,tychcza3 podejściem typu "etk" oraz z takimi elementami parydygmatu współczesnej etnologii, jak łączenie JPoidejś1cia holiStycznego z badaniami monograficznymi "studiów pTZY'padJków", z pewnością wzbogaci i urealni zarówno tEOrie, jak i praJktyikęmoderniza'cyjną. Studia modernizacyjne oraz pvalkty:kamodernizacyjna zaWsze byl,a związana integralnie z problemem wart!OŚciowaniai nie mogło być inacrej. Koniecznym jest jednalk nie tylko zauwa'żan1e tradycyjnych systemów waTItoś'ciS!połeczeństw modernizowanych, najczęśdej traktowanych jako hamulec rozwoju, ale refleksyj.1 :ci" ne l''ch UWz:gaę: nlam'e. t Gdyby pe,r:ąpektyw.aetno,}ogicma uw~lędnia.na była w dotychczasowej działalności morder:nizaiCyjnejzarow:no w makro- jak i mi!kroS'ka'li, uniknięto by niewą't/p1iwie wielu n1eu>owodzeńw załoieJ1'i.achpn3dsięwzięć. Ni:kt jednalk ni,e chce być "Usz.cz.ęśłiwianymna siłę", Dotyczy to w tym samym stopniu ,chłopa polskiego, kitól'emu narzuca się na pny!kład typo,wy, "nowocZiesny" projeikt budowlany, co całego państwa, któremu naTzuc,a się wy,pr,acowaną w innym kraju drogę rozwojową. MAREK G AWĘCKI .PROBLEMS OF M;ODERNIZA'DIOiN. ETHNOLOGICAL, EKONOMICAL AND !SOCIO-GEOGRAPHICAL APPROACHEiS (Su.mmary) The author undeI1SWnds moderniJza:tion as .a struct'U·ral transfoTmatiO/ll of s,ocio-cultu.ral .system and an iJncTroise of pradoUJc't,i'O/ll in a proc'ess of traJnsition from traditional to modern sys'tem of econOlmy. Su!Cih a notio.n of modernizatio.n i:ndudes a concept of progrelSis, t·oo. After ama,IYS'iJngdilflfer-ent approaches to the problem of mOderni,zation both in mega and mic'rooca'le, he stresses eessation from Jan-ge-scale mode.nnization to more 'modes't acti,V'itie~ whil~h take into -consideration s·ocio-cuiltura.l speoiJiJoity, system of values and erw-iiI'OIrJJmcnta.1 co:ndit iOllllS,Real,ization of modernization prac.tilc.e,should he preceded !by a throu,~h interdisdplln<:r.ry r'''\Search applyi:ng the "ernic" approach. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6e25641b2a2bab02fcb7c63b696774d.pdf d0dc6bac4165a95ebdfdd969176e395a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1914 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1776 Title A name given to the resource Pozaeuropejskie badania etnograficzne / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.201-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gawęcki, Marek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 1()':!G III. OMOWIENL\, MAREK MATERIAŁY G,\ 'vVf;CKI Pczn,u'j POLS.KIE POZAEUHOPEJSKTE BADANIA ETNOGRAFICZNE 1 Szczegółowe przedstawienie zaangażowania polskiej etnografii w studia nad społecznościami pozaeuropejskimi na przestrzeni dzie})w to zsdanie niezmiel me trudne i niemożliwe do zrealizowania w ramach tego. z konieczności krótkiego opracowania. Z tego względu nic omówion pozostać muszą z jednej strony takie zagadnienia, jak wkład Polaków w poznanie kultur pozaeuropejskich z okresu "przednaukowego", kiedy to trudno jeszcze mówić o etnografii polskiej jako samodzielnej dyscyplin.e naukowej, z drugiej zaś strony udział Polaków w badaJli2cb, których rezultaty nic w pełni mogą być traktowane jako ich widad do nauk: polskiej. Tak więc nic będcl przedmiotem niniej:,zego omówienia, mimo ni2ro z wybitnych walorów poznawczych, takie badania jak lia przykład Wad> Wel Siero~zewskiego w odniesieniu do terenów Azji czy Ignacego Domeyki w odniesieniu do Amery~{i Południowej. Twórczo.ść tych wczesnych autorów doczekała się już na gruncie naszej dy:ocypliny kompetentnych analiz. Poza tematem opracowania pozostaje także zasadniczy Znjl) naukowej działalności Bronisława J'v1alinows:-<;iego, którego trzeb] ty"l'\:tować jednak jako reprezentanta brytyjskiej antropologii społecznej czy wcześniejsze badania Jana Czekanowskiego il11 tegralnie związane z l1auką niemiecką. Zajmując się zaangażowaniem polskiej etnografii w badania pozeeuropejskie nałeży stwierdzić, że stanowiły one zawsze margines - często bardzo ważny i znaczący - ale jednak margines, dominującego jej nurtu. jakim były w przeszłości i są obecnie badania własnej kultury. Etnografia polska wyrosła bowiem z doświadczeń historii własnego kraj u i narodu. a przedstawiciele niemal wszystkich występujących w niej 1 Referat wygłoszony na 61 \Valnym oje w dniu 21 września 1985 1'. Zgromadzeniu Delegatów PTL IV Lub\:- �202 Marek Gatl'ęcki :';:erunków, jak .słusznie zauważa Anna Kutrzcba-Pojnarowa~, budowali <ormułowania teoretyczne przede wszystkim na materiałach czerpanye.tl ;: opisów kultury wsi naszego kraju. Jednakże szersza perspektywa etno·· :i.'giczna, uwzględniają,ca obserwacje tak zwanych "kultur egzotycznyel:" .>ż w okresie kształtowania się naszej dyscypliny jako samodzielnej i)'iuki, bynajmniej nie była jej obca. Polska humanistyka, w tym etnografia, nigdy nie ogra niczała si~ do ':vlasnego podwórka, które zawsze było dla niej zbyt ciasne. Etnografia polska na przestrzeni swych dziewięćdziesięcioletnich cizi,,· /N nigdy nie przeżywała okresu, który byłby szczególnie sprzyjaj<'lcy ~Ja badań terenowych poza własnym krajem, zwłaszcza na terenach ~;0zaeuro-pejskich. Przodowały pod względem rozwoju tych badaJl kraje !: usiadające kolonie bądź terytoria zRmorskie oraz pali.stwa wielonal"o'':JJwe prowadzące na szerok~ skalę kolonizację wewnętrznq. Konta:;; c <nografów z terenem był tam niepomiernie łatwiejszy, a badania naj .,::-: ulturami tubylczymi" zazwyczaj były wręcz preferowane przez władze. Polskie badania pozaeuropejskie nigdy nie miały silnego instytucjun;,lnego oparcia i jeśli były realizowane, to łączyło się to zawsze z ko.,.ecznością przezwyciężania v.rielu przeciv,;ności natury admi nistracy jnc J, '.'.<ganizacyjnej i finansowej. ~ożl1a jednak już teraz stwierdzić, że w lX':'.wnaniu z innymi krajami o podobnej etno- i geopolitycznej przeszlo~t:i j 'eraźniejszości, dorobek polskiej etnografii na tym polu jest znaczącY. Prześledźmy obecnie, w jakim stopniu etnografia polska zaangażo.\Clna była w terenowe i "gabinetowe" badania kultur ludów pozaeu]',:'" .. "·jskich na przestrzeni swych dziejów. ~ajogólnie.i rzecz bionjc mob:} .vydzielić cztery okresy w rozwoju tych badań: 1. do roku 191:8, :2. okres międzywojenny, 3. okres 1945 - 1956, 4. od roku 19516 do chwili obecnej. O"zywiście, periodyzacja ta nie upoważniCl nas do t\\'ierdzenia, że koi,;unktura dla badań pozaeuropejskich ,:t,. poszczególnych wyróżnio:l)Til vl'resach była niezmienna. Etnografia polska w procesie usamodzielniania się. zachowujqc w znJ.';;;.))ym stopniu regionalną specyfikę, znalazła się w kręgu tzv\'. l';au.:c :JJ,tropologicznych i trzeba przyznać. że z najnowszymi osiągnit;cian;i ':"ch dyscyplin w przodujących krajach zaznajamiala się ze stosunkowo ,');.cwielkim opóźnieniem. I tak na przyklad dzieło J. Lubbocka The Or~~iiL of Civilization ukazało się w polskirn przekładzie w roku 1873, a wit:c; ~ A. Kutrzeb<l-Pojanowa, \'.'z,l'szawa 19'77, s. 12. Kultura !tldoll:a i jej hnc/ac.:c. Mity i r:cc:yll'istl):ii', �POLSKIE FOZAEUROPEJSKIE BADANIA .203 ET='IOGRAFlCZNE ~iledwie w trzy lata pO wydaniu oryginału. Nauka o ludach O. PescheLl ,ydana została w dwa lata po niemieckiej edycji z lS'fi6 roku. Cywilć:icja pieru;oLna E. B. TyloTa z cennymi przypisami Jana Karłowicz:l .;~azała się po polsku w latach 18,9,6 - 918 jako tłumaczenie angielskiego ,ydania z roku lSg,1. Nadto osiągnięcia nauk antropologicznych przyswz,"ne były polskim odbiorcom przez artykuły sprawozdawcze, jak na _izyklad opublikowany w 18818 roku w II tomie "Wisły" artykuł L. Krzy· :ckiego Zdobycze naukowe etnografów-socjologów amerykańskie/t, zu:ła·. ,c.za Morgana. Doniosłą rolę w rozwoju "etnografii po\',-szechr~ej" ode~Jało w swoim czasie dzieło tegoż autora Lndy. Zarys antropologii etn:iWj, wydane w 1892, roku. W pracach i publikacja,ch powstałego 90 lat temu Towarzystwa Lu·'Jznawczego problematyka pozaeuropejska nie zajmowała wiele miejsca . . \m,wdzie już w pierwszym tomie "Ludu" znajdujemy rozprawy \vy-n-lczające tematem poza wąsko pojmowane ramy ludnozawstwa kojD"ego, to jednak większość re'lacji z ówczesnych badan pozaeuropejskich ..kazywała się poza łamami tego czasopisma. O pewnej rezerwie ÓWCZbej redakcji organu Towarzystwa w stosunku do problematyki pOZ2'·;ropejó'kiej świadczy nota, jaką opatrzono artykuł J. Witorta Ze stepów : :::ji Środkowej opublikowany w piątym roczniku tego czasopisma z 1'0:'::'.1 : .-,99: ,.Praca powyższa ma wprawdzie pośredni z\viązek z polskim ludD~':awstwem, jednak, ze względu na to, że jest ona ważnym przyczynkie:il ',) etnologii, która wchodzi w zakres programu ,.Ludu", nie mniej, że .,artil jest na autopsji autora, gruntownego znawcy stosunków sybe.,-js~ich, została pomieszczona w "Ludzie". ;Przeiom XIX i XX wieku przynosi wiele cennych relacji etnogra::anych będących wynikiem często długoletnich i \-vnikli\'."ych, jak byśm.y " . dziś określili, obserwacji uczestniczących z terenów Azji, polskich ze.ClnCÓW politycznych. Zawierucha dziejowa tego okresu rzuciła Polakó'''' i ,1et inne kontynenty. Rezultatem tego są liczne relacje. często bogate · walory etnograficzne. Analizę dorobku tych badaczy zawierają war" ~ciowe publikacje historyków etnograficznych badan terenowych, zwla·.:cza A. Kuczynskiego 3, M. Paradowskiej 4 czy W. Slabczyilskiego!i. ,:,dnakże sam materiał, głównie z powodu rozproszenia często w trud·· 3 A. Kuczyński, .~,ch obserwacji d [w:) Polskie Syberyjskie i badań badania szlaki, etnograficznych obcych kultur Wrocław w Azji ludow-ych, po!.. i Wschod·· Vlrocła \\. 19'~1, Acta Univcrs;tatis W7r2; tenże, Północnej, Zarys historii Srod-kowej ,atislilviensis", No 5n, s. 49 - ;80. , M. Paradowska, Polskie relacje o Iraku w wieku XIX jako źródło etnog"iJ· :ne, Poznań 1973; t a ż e, Polskie penelracje etnograficz'ne w "lmeryce Poludni'J .. '.. ,·j(do 1939 r.), [w:] Polskie badania ... , s. 121 -129. 5 W. Słabczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warsza\ya 1973. �204 Marek Gawęcki no dostępnych i niskonakładowych krajowych i zagranicznych wydav,cnictwach, nie wszedł nigdy do obiegu naukowego w stopniu, w J(:,~;n na to zasługuje. Z utworzeniem pierwszej w Polsce uniwersyteckiej katedry etr:::Jgrafii w lWa roku we Lwowie zwykło się łączyć pełne usamodzieln'en::.ó i profesjonalizację dyscypliny. Wraz z objęciem jej w 1913 ro:-<u przez Jana Czekanowsi<iego, już jako katedry antropologii i etnologii, jJ!'oble'matyka pozaeuropejska w polskich badaniach etnograficznych zyskaL, wyższą. naukową rangę oraz możliwości instytucjonalnego op:ucia,chGciaż sam Cze;-<anowski w tym okresie 0:1 badań pozaeuro;>ej:::l-;:ich 0:bZ2:1' na długie lata, by pO'Arćcić do nich dopiero pod koniec w/ego pn:co'Ą·· tego życia. Jednocześnie kOI1czy się etap długotrwałych badań terer:owych pru·· wadzonych najintensywniej w azjatyckiej części Rosji przez pol<-<icil zesłańców. Korzystając z wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej powrac:, do :uaju. kończąc tym samym długoletnie badania lu·dów Dałekieg::> Wschodu Bronisław Piłsudski. Temu wybitnemu etnografowi i języ;wz:lawcy objęcie stanowiska uni\versyteckiego uniemożliwiła formaIw, przeszkoda - brak tytułu naukowego 6. Za jedne z najważniejszych i najlepiej metodycznie prowc'.dzonyc·j cadań terenowych w okresie poprzedzającym I wojnę światową możn~( uznać zakończone w 1 SOS roku badania Juli,;ma Talko-IIryncewicz:, w Obwcdzie Zabaj:{alskim. Bezpośrednio po powrocie do kraju objął 0·1 Katedrę Antropologii na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwow> i ::Ho\vadzil ją do 193'3 ro:-\:u. W latach 19:14 - 15 prowadziła badania n3 Syberii Maria AntoninJ Czaplicka, która jako stypeYJdystka Kasy im. Mianowskiego studio\v:>!.' w Anglii. Badania te fil;am:owane były przez uniwersytety filadelfijsi: ' i oxfordzki. Wyniki prac terenowych na temat etnografii S;;n-:.oj~dós Oi~Jublikowane były w języku angielskim i przyniosły ich autorce nzgc-odę Royal Geographical Society. W 1 m 4 ro~u prowadzil badania etnograficzne i all tropołog::zn:: w Kraju Nadamurskim Stanisław Poniatowski. Badania te [inansowan,~ przez Smithsonian Institution realizowane były w ramach szerokiegJ p~ogramu prowadzonego przez W. Bogoraza, W. Jochelscna i A. Hrd,· J:ckę, miały przyczynić się do udowodnienia tezy o azjatyckim pochodzeniu Indian. Ze względu na wybuch I wojny światowej i póżniejszą zmi~," Do dziś 'Nyniki prac B. Pilsudskiego są wys'oko cenione w Japonii, gdzie je on mvażany za ojca etnografii narodowej. We wrześniu 1'9'8.j odbyła się tam mi';d:y'1<uooo\ •.. ·a ~onfe! encja (z udziałem Polaków) poświęcona jego zasługom. W prz::· g~:oxan:u jest ta:n rÓ'Nn:eż pełne \",cydanie jego prac. �POL~KIE POZAEUROPEJSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE 205 tematów prowadzonych badań, materiały Poniatowskiego nie mogły cdcgrać w międzynarodowym środowisku naukowym roli, na jaką ZR::Jug;wały. Znajomo:ść Syberii wyraźnie odcisnęła jednak piętno na licz;lych przyczynkach publikowanych przez tego badacza w okresie mięcz}vvojernym oraz na jego działalności dydaktycznej. 'w o:~resie tym ukazują się drU'l\:iem pierwsze publikacje etnograficzE8 Eumislawa Malinowskiego. Jest to obszerny, trzyczęściowy artykuł Totemizm i egzogamia drukowany w "Ludzie" w latach lU 1- 13, praca ',~Tier:::.enia pierlCotne i formy ustroju społecznego. Pogląd na genezę re.Jt; !igii ze szczególnym uwzględnieniem totemizmu, wydana w Krakow:e w l i}j;) rOKu oraz kilka drobniejszych pozycji. Wszystkie one powstały 'N .. pl zedterenowym" okresie twórczości tego wielkiego etnologa i za!y;ykaJą zarazem polski ukres jego naukowej działalności. Pierwsza wojna światowa zastała go w terenie na wyspach Pacyfiku. Dopiero tam ;rowadzone badania przyniosły mu światową sławę jako Polakowi, lecz ',v pierwszym rzędzie wpłynęły w ogromnym stopniu na rozwój nauki b:yty jsi\:ie j. W ouesie międzywojennym utrwalił się w nauce polskiej pogląd, ż:.; 1~"daniami nad kulturą ludową narodów europejskich i kulturą tak zwanych ludów niecywilizowanych zajmują się dwie odrębne dyscypliny: emografia i etnologia. Wyrazem tego była oficjalna Ecmenklatura ówczesnych katedr uniwersyteckich. Problematyka pozaeuropejska w badaniach polskich ośrodków etnoJcgicznych tego okresu, zwłaszcza oparte o badania terenowe, zdecydo',\i,)]ie ustępowała, ze zrozumiałych względów, potrzebom badawczym "ccd etnografią Polski. Pozapolskie, głównie jednak słowianozna wcze, bac1nclia koncentrowały się we Lwowie i w Krakowie. Ważniejsze pozaeuropejskie badania etnologiczne w okresie między'.\D.icnnym ograniczają się w zasadzie tylko do podróży naukowej HD"""ana Stopy do południowo-zachodniej Afryki w 1925 roku, gdzie badd c ;,uItUf(~ i język Buszmenów i Hotentotów, oraz do zrealizowanych fI'zy pomocy Muzeum Etnograficznego w Łodzi badań Aleksandra Lech~ł Godlew~'kiego na wyspach Oceanii. Większość wyników tych badań OpLiblikowana została już po wojnie. Druga wojna światowa zahamowała niemal całkowicie badania terenowe. Warto tu jednak zasygnalizować prowadzone w tym czasie per.c~rac.ie etnograficzne w Azji Środ wwej i na Bliskim \Vochodzie prze..: Leonarda Turkowskiego, późniejszego profeó::ora na Polskim Uniwer::;yeecie na Ojczyźnie w Londynie 7. 1 7 PD śmierci tego badacza jego niepublikowane z L',ndynu do lnstytutu EtnolDi:'ii UAM w PDznaniu. materialy zostaly przekazane �206 Marek Gawęcki Również po wOJnIe przez długi czas nie było w Polsce warunków d· podejmowania \vypraw badawczych za granicę. Do wyjątków należał, indywidualne badania Andrzeja Waligórskiego w Kenii, dokąd wyjechc\' na dwa lata z Anglii w 1946 roku oraz Anny Kowalskiej-Lewickie! która w 1948 roku prowadziła badania etnograficzne wśród Indian Pen. l Kolumbii. Ze zrozumiałych względów, w pierwszych latach po wojnie, gd, w dziedzin~e etnografii trzeba było zwracać przede wszystkim uwagę n reaktywowanie katedr uniwersyteckich i muzeów, a także na tworzen:'. rowych placówek naukowych, koncentrowano się na problematyce po]. skiej rezygnując z szerszych programów badawczych nad kulturami pozaeuropejskimi. Zaś ponure dla polskiej humanistyki lata pięćdziesiąt:: ograniczyły znacznie możliwości badawcze. Pozaeuropejskie badania te· ,'enowe w tym okresie stały się wręcz niemożliwe. A jednak wtedy właśnie, dzięki działalności na uniwersytetach nauczycieli tej miary, jak Kazimierz Moszyński i Andrzej Waligórski w Kra· kowie, Eugeniusz Frankowski w Poznaniu, a następnie Witold Dynowski w Warszawie i Alesander Lech Godlewski we Wrocławiu, mimo odcięcia od badań empirycznych udało się podtrzymać nurt zainteresowa: pozaeuropejskich w polskiej etnografii. Możliwe to było dzięki znaczneml. w praktyce rozszerzaniu, zawężonej w oficjalnych programach szkole· nia, tematyki v,'ykładów z tej dziedziny, opracowywaniu dla studentóv pomocy naukovlych i publikowaniu skryptów omawiających kultury lu· dów pozaeuropejskich. Szczególną uwagę zagadnieniu współczesnych społeczności plemien. nych poświęcił prof. Moszyński, wydając w latach 191511 i 191;y3 ·d\\' f:Uypty dla studentów ówczesnego Studium Historii Kultury Materialne; Jeden poświęcony był ludom zbieracko-łowieckim drugi, obszerniejszy J udom pasterskim. W 1949 roku ukończył pracę nad dziełem Człowiel,. Wstęp do etnografii pOl.vszechnej i etnologii, które ukazało się drukier: dopiero w 1958 roku. Nie sposób nie docenić roli, jaką odegrały prace Moszyńskiego w raz· budzaniu zainteresowań kulturami ludów pozaeuropejskich wśród etno· grafów dzisiejszego średniego i młodszego pokolenia. Prace te, mim; że oparte były na wtórnych źródłach, dzisiaj już znacznie zdezaktuali· zowane, nadal w pewnym stopniu funkcjonują w nauczaniu etnograL w wyższych uczelniach. Podobną rolę w tym okresie odegrał Atlas [ingwistyczny języków śU,'iata Tadeusza Milewskiego, a także praca Jane: Czekanowskiego Człowiek w czasie i przestrzeni. Dodać trzeba, że womawianym okresie wyraźnie wzrosła liczba publikacji z dziedziny etnograL powszechnej zamieszczanych w wydawnictwach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. �rOL5KIE l'OZAEUHOPEJSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE 207 TClkwiqc okresu powojennego, do roku 19\5 6, mimo iż etnografia po~odcięta była od możliwości prowadzenia pozaeuropejskich badal1 krenowych, absolutnie nie można uznać za lata stracone. Śmiem twie> dzić, że właśnie te lata, przez fakt dużego na·cisku położonego na pr.;blematykę pozaeuropejską w akademickim nauczaniu etnografii ora;: przez znaczące publikacje z tej dziedziny, przy jednoczesnym odcięciu od możliwości konfrontacji z terenem, zrodziły głód badań terenowycL. który w kilka lat później zaowocował swego rodzaju "eksplozją" (oczy',;'iście na miarę ograniczonych nadal możliwości) bardziej lub mniej intensywnych pozaeuropejskich etnograficznych badań terenowych. Do wzrostu zainteresowań etnografią powszechną przyczynił się takz·.:: fakt, który w swoim czasie w pewnej mierze hamował poczynania w tym zakresie - mianowicie przesunięcie punktu ciężkości w naszej etnogra L z badań zjawisk reliktowych na badania zjawisk współczesnych. Tell proces przesuwania się, czy raczej roz3zerzania kręgu zainteresowań, nilwątpliwie wiązał się z coraz szybciej postępującymi przemianami, jClk.c zachodziły i nadal zachodzą w życiu mieszkańców wielu o'bszarów zaJiczanych do tak zwanego Trzeciego Świata. Procesy etno:polityczne, rozpad tradycyjnych struktur społecznych i wchłanianie nowych elementc)\~; kulturowych, skłoniły polskich etnografów do zwracania uwagi na teg·.) rodzaju fakty, na konieczność informowania o nich i, z czasem, W18czenia się do ich badania zarówno w aspekcie teoretycznym, jak i prai-':tycznym. Było to tym bardziej ważne, że istniało i istnieje obecnie u na;; voJyraźne zapotrzebowanie społeczne na prace podejmujące tego rodzaJL; pro blema tykę. Przełomowy dla powojennej etnografii rok 19-56, rok znaczącej kr2.kowskiej konferencji metodologicznej, nie przyniósł bezpośredniego WZTCEtu badań pozaeuropejskich. Pozycja problematyki pozaeuropejskiej ;11(gIa jednak wyraźnemu wzmocnieniu w ramach dyscypliny. Lata następn·: to okres nadrabiania pewnych zaległości metodologicznych (m.in. w 195·::; roku ukazuje się polski przekład Szkiców z teorii kultury Malinowskiego) oraz podjęcia na szeroką skalę badań nad współczesnością - poczc\,!kowo jednak w odniesieniu do 'własnego społeczeństwa. Z czasem, w ramach sukcesywnie przyrastających publikacji POŚWJE;conych etnogra,fii Trzeciego Świata, w których przeważała dotychcza, pro~lemat.Y'ka etnohistory-czna, zaczynają pojawiać się. następnie zaś dominować badania nad współczesnością i problematyką zmiany k"j:urowej. Wyra,tną intensyfikację pozaeuropejlskich etnograficznych badań terenowych przyniosła dopiero połowa lat sześćdziesiątych, a ich apogeum przypada na połowę lat siedemdziesiątych. Przeja.wem owej intensyfikacji jest znaczny wzrost publikacji z tego zakresu na łamach facho1 sJ~a �208 Marek Gall'ęcki wych czasopism - "Ludu", "Etnografii Polskiej" i "Ethnologii Polony", Należy tu przede wszystkim wymienić duże przedsięwzięcie badawcze, jakim były zainicjowane w 1963 roku i prowadzone przez szereg lat kierowane przez prof. W. Dynowskiego badania w Mongolii. Jest io, jak dotąd, największa polska pozaeuropejska ekspedycja badawcza, której program n<lukowy, sprawy organizacyjne i finansowe były w gestii jednej instytucjiPolskiej Akademii Nauk. Kilkuosobowe grupy naukowców systematycznie, co dwa lata, wyjeżdżały na kilkutygodniowe badania terenowe w ramach długoletniej współpracy za wariej między Akademiami Nauk Polski i Mongolii. Całość badań mOl:golistycznych obejmowała dwa etapy. W pierwszym koncentrowano się na analizie tradycyjnej kultury pasterskiej w ścisłym zwiąZiku z jej ramami zewnętrznymi, szerszym układem wykraczającym poza wewnętrzne prawidłowości kultury ludowej, a mianowicie z układem państwowo-politycznym. W drugim etapie prowadzono badania o charakterze etnograficzno-.:ocjologicznym, których przedmiotem było mlode pokolenie mongolskich pasterzy. E tnograficzna część tych bm:::ań obejmowała głównie zaga:inienie międzypokoleniowej transmicji kulturowej. Pro,vadzono również badan;" pod kątem opracowania monografii Torgutów s. Badania ekspedycji mongolskiej przyniosły wiele cennych publikacJJ i należy żywić nadzieję, że stosownie do wielkości przedsięwzięcia. liczba ich będzie się jeszcze powię::\.Szać. Inną, również w pełni profesjonalną pozaeuropejską ekspedycje! byla Etnologiczna Wyprawa Azjatycka do Afganistanu w 1£76 roku. Zorganizował ją Zespół do Badania Kultury Ludów Azji Środkowej, działający przy Katedrze Etnografii UAiM w Poznaniu. Przygotowywano ją na zupełnie mnych zasadach. Finansowana była, bardzo z resztą skromnie, z wielu źródeł, w sposób typowy raczej dla ówczemych wypraw studenckich. Badania w Afganistanie miały być powtarzane co cztery la ta, jednak wydarzenia roku 19718 w tym kraju plany te udarcmnily. Nie mniej jednak i tu wyniki kilkumiesięcznych badań są znaczące, co znaI&zło wyraz w licznych publikacjach naukowych i popularnych oraz wystawach muzealnych. W okresie tym miało miejsce jeszcze kilka innych, z reguły interdyscyplinarnych wypraw naukowych, w których brali udzial również etnogra~owie. Nie zawsze jednak specjalizacje naukowe badaczy byłyszczqśliwie zestawio-ne, co nie ułatwialo realizacji programu naukowego. Mimo częstokroć interesujących badań. liczba publikowanych ich wYl:ików jest znacznie mniejsza. b J. interpJeiacji S:- Wasi1cwski, tTadycyjnej b2d~n:u .. _, s. 91 - 96. Prace poLskiej kul.tury ekspedycji mOllf/oiskiej ",lIlOlo(Jic:::lIej jako systelllu II' l\.1on(Jolii :::llaC':::eil, f'.\·:] -- próby l'o!sk;e �POLSKIE POL;AEUROPEJSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE 209 Bardzo istotnym elementem rozwoju zainteresowań etnografią poza·(J_ropejską były wyprawy studenckie, których apogeum przypada na lata : ;J<74 - {'i8. Jako prekursorkie należy tu wymienić warszawskie Akademickie Wyprawy Afrykanistycz-ne "AWA". Zdołały one uzmysłowić mło('zieży, iż przedsięwzięcia takie są w ogóle możliwe. Inne, to na przykład ~;;znańskie wyprawy "Afryka" oraz "Amped" do Ameryki Południowej. ;,zykłady moż,na by tu z resztą mnożyć. Wyniki naukowe tej kategorili wypraw nie zawsze były imponujące. -~'Lęsto przygotowanie młodych badaczy do badań w trudnych warurl~<ich nie było wystarczające, gdyż skomplikowane przygotowania orga~-J"zacyjnepochłaniały tyle czasu i energi, że na merytoryczne przygoto',ania nie starczało czasu. Częstym błędem tej kategorii wypraw bylo ;-'Jzdrobnienie dość enigmatycznie sprecyzowanych zadań badawczych, n:zsianych na zbyt długich trasach. W licznych jednak wypadkach, jak na przykład miało to miejsce w sytuacji wyżej przykładowo wzmianko-_\'unych wypraw, wyniki ich były doniosłe. Rezultatem zaś ich były war-'_i;;":;cioweprace magisterskie a nawet doktorskie oraz liczne artykuły. l:totnym jest tu jednak i to, że stosunKowo znaczna liczba młodych ;nografów w ten sposób zapoznała się naocznie z problemami Trzeciego :)cviata. Zupełnie odrębną grupę stanowią indywidualne badania pracownlk,JW naukowych. Szczególną pozycję, z racj'i chociażby swej powtarzal:lli3ci, co w naszych badaniach pozaeuropejskich niestety jest zjav,ri·''ilem niezmiernie rzadkim, i lic·zby publikacji, stanowią badania K. Wol-; ~iego w Pakistanie i Afgani'stanle 9. Do tej kategorii trzeba też zaliczyć Ladania M. Frankowskiej w Meksyku, L. Dzięgiela w Afganistanie, Z Jasiewicza w Uzbekistanie, J. Kamockiego w Indonezji, M. Tracza ·'.v Egipcie, A. Rybińskiego w Algierii czy R. Vorbricha w Kamerunie. Hóżne były okresy badań tych etnografów, różne były też środki pro-vadzące do ich realiza'cji (wyjazdy prywatne, stypendia, kontrakty), lecz :_spólną ich cechą są interesujące wyniki przejawiające się w wartośclo',vych publikacjach oraz w działalności dydaktycznej. iW zasadzie wszystkie przedstawione tu badania nie miały bezpośred:;:ego związku z praktyką, może z wyjątkiem pewnych aspektów badań ;nongolistycznych. Rola badań etnograficznych w realizacji przedsię-'.vzięć gospodarczych za granicą (ale również i w kraju), tak powszechna j oczywista w krajach wysoko rozwiniętych, jest u nas zupełnie niedoctniana. Chlubnym wyjątkiem jest udział etnografa Leszka Dzięgiela ',V rolniczym projekcie zagos-podarowania' rejonów wiejskich w północi. , K. Wolski, - :975, "Lud", 1-4 "Lud" - Badania 1978, t. 62, t. 10 polskich 5. 1-5,3 -170. etnografów na $rodkowym Wschodzie, 196-0-- �210 Marek Gawęcki nym Iraku, realizowanym w ramach kontraktu przez Instytut Rolnictw2Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej w Krukow~-,_ Odrębnym nurtem tDCZą się etnograficzne badania terenowe prow':dzone przez polskich misjDnarzy, :::zczególnie rekrutujących si~l ze Zgnmadzenia Słowa BDżego (Werbistów), rozsianych po odległych placóv\kach misyjnych niemal na całym świeciE:. Obok badan o charaktcrc amatorskim, posiadających mimo to często wielkie walmy poznel wc:;::' coraz częściej mamy tu do czynienia z w pełni naukowymi opracowani'.· mi wytrawnych naukowców, jak na przykład związani z Katedrą lIisto: i Etnologii Religii Katolickiego Uniwersytetu LubelskicgD oraz Instyt!..itern AntrDpDS o. prDf. Teofil ChDdzidło, czy obecnie o. dDc. Henryk ZmDn SVD. Problematyka etnologiczna rozwijana jest w Akademii 1'e<;logii KatDlickiej w Warszawie. Etnograficzme publikacje polskich misj_lnarzy, zamieszczane CZęstD w specjalistycznych, krajowych i zagranic':nych czasDpismach, są zbyt mało znane w naszym środowisku, a P:l uerszą ich prezentację brakuje tu miej,sca 10. Obok badan etnDgraficznych opartych o własne terenowe penetrac.l: autorów, które w ostatnich latach dominują, co jest zjawiskiem ni:zmiernie pozytywnym i co pozwala nadrabiać zaległości z lat minionyci,_ we wszystkich placówkach etnograficznych kontynuowane Scl bada·r.." oparte o inne, wtórne źródła. Ten rodzaj badan, szczególnie w odniesi::niu do etnografii ludów Oceanii, preferowany jest w ośrodku wrocla\'.Ekin1. W tym krótkim z konieczności omówieniu nie sposób było przedst~·\vić wszystkie dawne i współczesne polskie badania w dziedzinie etn:lgrafii ludów pozaeuropejskich. Nie to było zresztą mym celem. Chodzi") raczej o zaznaczenie, że nauka nasza w tym zakresie ma liczącą jlj:'. kilka dziesiątków lat tradycję, a korzenie jej mocno tkwią w obserw> cjach i badaniach Polaków z minionych stuleci. Etnografia polska, mimo niesprzyjających często jej warunków, nigdy z badan pozaeuropejskich nie zrezygnowała. Również lata o wyjątkow) niesprzyjającej dla badan poza własnym krajem koniunkturze. wplynę~y tylko na ich przeorientowanie, by w konsekwencji dopr-owadzić do ich rozwoju. Niestety, stosunkowo niewiele naszych publikacji funkcjonuje w świ:ttowym obiegu wiedzy etnologicznej. Z pewnością, gdyby były publiku - 10 H. Zimoń, l'ig.ii Katolickiego FienIężno naukowo-dydalvt'yczna Uniwersytetu Lubelskiego, 17: 198-0,s. 23'1-45. E. Perczak, tl,~eni1 Słowa s.13'5-142. Działalność Bożego w poznanie ludów katedry Materiały Wkład polskich pierwotnych, historii i Studia i etnologii Księżjj misjonarzy [w:] Polskie T"- Werbistó ze ZgroTI"badania .. ('. �J'OLSKJE POZAEUHOPE.TSKJF: BADAN!A ETNOGHAFJCZNE 21 ] wane częscleJ, niż to ma miej~ce obecnie, w {ęzykach o szerszym J'.ii: polski odbiorze, rola ich mogła by być niepomiernie wic;~sza. Na wstępie już stwierdziłem, że problematyka poz&europej~ka stal'.<Jwija w przeszłości i stanowi obecnie margines w stosunku do etnogrc.cj Polski. Jest to jednak margines znaczący. Wystarczy wspomnieć, że pJLa::i WO/Ii prac magisterskich. doktorskich i habilitacyjnych realizovv:,r:ych w naukowych p!a2:)wkach ebnologicznych dotyczy tej właśnie proI::lcmatyki 11. Społeczny, wykraczający poza wąskie jednak środowisko nau'kowe. odbiór wyników tych badań jest znacznie szerszy. Często właśnie t3 f:robłematyka rzutuje w pierwszym rzędzie na kształtowanie wiedlY e-.:nołogicznej w społeczeństwie. Z tego też powodu winni jesteśmy Bbeg8ć o jej wysoki poziom oraz szerszą popularYZ8.cję. 11 G. E. Kurpińsku, T. Kulesza-Zakrzewska, f:;1i.ropejska i europejska w;;konanych - :9,5, •••• w katedrach [w:] Polskie baJania 1V pracach etnogr:rtii E. Pietruszek, magisterskich, i pracowniach ... , s. 143 - 150. doktorskich p AN w Problematyka pfE'.(i habilitacyjnych trzydziestoleciu 19'!';- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/718f3894e25e6c295122276822fc7da7.pdf e5d1e7a15283d4fab7ba56ebfae86585 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2214 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource obrzedy żniwne Białostockie - obrzędy żniwne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2057 Title A name given to the resource Tradycyjne zwyczaje i obrzędy żniwne na Białostocczyźnie / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.193-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gaweł, Artur Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 82, ł 998 ARTUR GAWEL l3iałostockie Muzeum Wsi TRADYCYJNE ZWYCZAJE I OBRZĘDY żNIWNE NA BIAŁOSTOCCZYźNIE W całorocznym cyklu prac gospodarskich żniwa zajmowały niewątpliwie miejsce naj istotniejsze. W przeszłości zebranie odpowiedniej wielkości plonów zbóż zapewniało rodzinie wiejskiej utrzymanie aż do następnych zbiorów. Nie dziwi więc, że właśnie ze żniwami wiązało się stosunkowo najwięcej obrzędów i zwyczajów o charakterze rolniczym, wystarczy wspomnieć, iż samo zakOllczenie sprzętu zbóż miało wyjątkowo uroczysty charakter święta plonów. Opracowanie niniejsze jest próbą zarysowania przebiegu żniw na wsi białostockiej, ze szczególnym zwróceniem uwagi na ich kontekst obrzędowomagiczny. Zachodzące przemiany społeczno-ekonomiczne przyczyniają się do szybkiego zaniku dawnych, kultywowanych niejednokrotnie przez wieki, działal1 obrzędowo-magicznych, przy czym zadziwiająca jest dynamika tego procesu w okresie powojennym. Na oczach jednego pokolenia dokonał się wprost niezwykły przełom w zakresie przemian narzędzi i technik zbioru zbóż. Zmiany przebiegały paralelnie z przeobrażeniami w zakresie obrzędowości. Wynikiem tych procesów jest znaczne zubożenie, jeśli nie całkowite zarzucenie, dawnych zachowałl obrzędowo-magicznych związanych ze żniwami. Stąd też obraz żniw tu przedstawiony należy już do przeszłości, która szybko odchodzi w zapomnienie. Brak pełniejszego opracowania tego tematu dla obszaru Białostocczyzny skłonił autora do podjęcia badaJl terenowych, których rezultatem jest niniejszy artykuł. Podstawę źródłową stanowią wywiady przeprowadzone w kilkudziesięciu miejscowościach położonych na obszarze województwa białostockiego w latach 1993-1996 (zob. mapa I). Informatorzy należeli w większości do osób starszych, w wieku powyżej sześćdziesięciu lat. Pozyskane materiały odnoszą się więc w zdecydowanej mierze do okresu międzywojennego. Uzupełnieniem zebranych materiałów terenowych są informacje zaczerpnięte z literatury, przy czym, jak już wyżej wspomniano, nie istnieje całościowe opracowanie poświęcone obrzędowości żniwnej na wsi białostockiej. Najpełniejszy obraz zwyczajów żniwnych zawarty jest w pracy S. Dworakowskiego, która obejmuje swym zasięgiem obszar powiatu wysokomazowieckiego w granicach z okresu międzywojennego, a więc leżącego prawie całkowicie poza granicami obecnego województwa białostockiego!. Wiele I S. Dworako\Vski. Ku//ura spo{ec::na {udll wiejskiego na MazowszII nad Nanvią. cz. I. Zwycaje doroc::ne i gospodarskie. Bialystok 1964. �194 Mapa I. Mi.:jscowości objęte badaniami ter.:nowymi. __ - " ,-,,- "1 ,---,J !.,--- -- -"\ . :'- '\ 2 l o • 3 \ • ~! 15 1 i ~ o 17 • , 7~ 80~ 9.\ 18 \ SOKÓLKA l!) 0 22 o 28 o 27 o \ i "'11 2930 o o J" J20\. . " ", J3o\ 34 • " .-, , "'-"',.42 BIALYSTOK '-, oJ6 " . ,, fi 37. V i8J.941 t \ / , 62 I 607 \86,9 7.J ~4 J _...J O 10 . 070 7} -77 " 71 "9 ~l \. i "'\ .~o.J. l " ,/ ~.••. t: ' \. \ 6i. I -76 1 4,1 :,\JI f l i\. JSe ," 'LAP ~. &J SIEMIAn'CZ£ " • / ./'. 84~." i 86 ! 71 "" Y / ../' .... •...•....•.• ..•~ -~ i i .~ _.- GRANICA P.\ŃSlWA - - - GRANICE WOJEWÓDZIW ~ W1J MIElSCOWOSCI PONAD 100000 MlESZKANCOW @ WIĘKSZE MIEJSCOWOŚCI o M/EJSCOWOSCI. Z KTÓRYCH POCHODZĄ INFORMACJE Oznaczenia: I. Dąbrowa Bia/ostocka; 2. Nowy Dwór; 3. Sidra; 4. Milenkowce; 5. Bieniasze: 6. Mieleszkowce; 7. Kowale: 8. Kuźnica: 9. Nowodziel; 10. Zabicie: II. Karpowicze; 12. Suchowola; 13. Wólka; 14. P%min: 15. Brzozowa; 16. Janów: 17. Korycin: 18. D/ugi Lug: 19. Kalinówka Królewska: 20. Kalinówka Kościelna; 21. .Jasionówka: 22. Stare Krasne; 23. Łubianka; 24. D/ugołęka; 25. Knyszyn; 26. Krypno; 27. Kopisk 28. Wierzchksie; 29. Szudziałowo: 30. Pierożki: 31. Ostrów Południowy; 32. Krynki: 33. Ozierany Małe; 34. Szaci/y: 35. Gródek: 36. Mieleszki; 37. Topolany; 38. Micha/owo; 39. Oziably: 40. Podozicrany: 41. Stara Luplanka; 42. Kruszewo: 43. Kowale: 44. Juchnowiec Dolny: 45. Krynickie: 46. Zabłudów: 47. Ryboly; 48. Paw/y; 49. Kaniuki: 50. Soce: 51. Ploski: 52. Gorodczyno: 53. Narew: 54. Tyniewicze Wielkie: 55. Klejniki; 56. Lopuchówka: 57. Wólka: 58. Kulowa; 59. Krzywiec: 60. Eliaszuki; 61. Kapitańszczyzna: 62. Olchówka: 63. Narewka; 64. Zaluskie Koronne; 65. Saki: 66. Czyże; 67. Orla; 68. Reduty; 69. Dubiczc-Toti/owce: 70. Dubicze Cerkiewne; 71. Czechy Orlańskie; Kleszczcie; 73. Olędy: 74. Spieszyn: 75. Osmola: 76. Żery-Czubiki; 77. Grodzisk: 78. Kamianki; 79. Stadniki; 80. Ślcdzianów; 81. Korzeniówka Duża: 82. Drohiczyn; 83. NurzecStacja; 84. Klukowicze; 85. Mielnik; 86. Niemirów. n. �195 informacji zawiera artykuł Z. Glogera, w którym zamieszczony jest opis dożynek w okolicach Wizny, Tykocina i Suraża2• Na zróżnicowanym etnograficznie obszarze Białostocczyzny można, znacznie upraszczając, wyodrębnić dwie jego części - wschodnią i zachodnią, różniące się między sobą tradycjami osadniczymi, językiem oraz religią. Owo zróżnicowanie znajduje również odniesienie w sferze zwyczajów i obrzędów rolniczych, w tym oczywiście i żniwnych. Opracowanie niniejsze opiera się w głównej mierze na materiałach zebranych w części wschodniej, na co złożyły się przede wszystkim dwa powody. Po pierwsze, część wschodnia jawi się jako obszar, gdzie zachowało się najwięcej zachowaJ) obrzędowo-magicznych związanych ze żniwami; po drugie, wybór ten wynikał z faktu istnienia wspomnianego opracowania Dworakowskiego dla części zachodniej. Opracowanie składa się z dwóch części. W pierwszej omówiono przebieg żniw i zwózki zboża wraz z opisem narzędzi żniwnych, w drugiej obrzędy i zachowania magiczne podejmowane w trakcie żniw, dożynek oraz zwózki zboża. 1. Przebieg żniw i zwózki zboża. Charakterystyka narzędzi żniwnych Przed przystąpieniem do właściwego opisu przebiegu żniw na wsi tradycyjnej, należy choćby pokrótce scharakteryzować panujące ówcześnie sposoby gospodarowania ziemią. Do końca lat dwudziestych XX wieku dominującym systemem uprawy roli była trójpolówka, ściśle powiązana z szachownicowym układem pól. W systemie trójpolówki istniały liczne odmiany sposobów uprawy ziemi, przy czym najpowszechniej występowała trójpolówka z ugorem, zwana też zbiorową. Grunty wsi były podzielone na trzy części: pole zasiane zbożem, część przeznaczona do uprawy ,jaryny", tj. warzyw i ziemniaków oraz ugór, który był wykorzystywany jako pastwisko. Wszyscy gospodarze stosowali z góry określony płodozmian, zasiewali zbożem jedno pole, podzielone na długie, liczące nawet kilka kilometrów pasy należące do poszczególnych gospodarstw. Pasy te, zwane w części wschodniej Białostocczyzny "płoskami", a w zachodniej "rezkami", miały różną szerokość, bogatsi posiadali od jednego do kilku "ucząstków" (pasy ziemi o szerokości około I5 metrów), biedniejsi pół "ucząstka" lub tylko jego ćwiartkę'. Taki układ pól sprzyjał utrzymywaniu się tradycyjnych sposobów uprawy ziemi, a tym samym utrudniał lub wręcz uniemożliwiał wprowadzanie jakiejkolwiek modernizacji. Praca żniwiarzy na wspólnym polu przyczyniała się do podtrzymywania silnych więzi społecznych w wymiarze lokalnym. Powszechne było występowanie pomocy sąsiedzkiej, Z. (linger. Ohr::f;'dy rolnic::e! ... Biblioteka Warszawska" t. 2. 1867. , Powszechnic znane było przysłowie mówiące: ,.Z połowinki (tj. polowy lIc::qstka) ni chleba, ni miakinki" (lIliakinku -- plewy). 2 �196 zwanej "tłoką,,4. Komasację gruntów rozpoczęto wśród gospodarstw należących do drobnej szlachty jeszcze przed 1 wojną światową, do kOJlca okresu międzywojennego skomasowano grunty rolne mniej więcej po linię wyznaczoną przez Suchowolę, Białystok, Bielsk Podlaski i Siemiatycze. Natomiast na wschodzie, co prawda w wyjątkowych przypadkach, szachownica utrzymywała się do lat siedemdziesiątych. W tradycyjnej gospodarce najpowszechniej uprawianym zbożem było żyto, które nie wymagało zbyt dobrych gleb, co w przypadku Białostocczyzny odgrywało istotną roJę. Drugą z kolei uprawą zbożową był owies, dalsze miejsca zajmowały jęczmień i pszenica. Tradycyjnymi uprawami były również gryka i proso; jako ciekawostkę można przytoczyć informację mówiącą, że niektóre tereny wokół Jałówki (gmina Michałowo) były tak nieurodzajne, iż uprawiano tam tylko grykę, a mieszkańców tych obszarów zwano "gryczannikami". Do końca okresu międzywojennego uprawiano prawie wyłącznie zboża ozime, jare weszły szerzej w użycie po II wojnie światowej. Czas rozpoczęcia żniw wyznaczony był dojrzałością ziaren zbóż, a mówiąc ściślej żyta, które zbierano jako pierwsze. Ziarno nadające się do zbioru powinno być twarde i białe, a słoma żółta. Zboże nie dojrzewało równocześnie na całym zagonie, lecz najwcześniej na nasłonecznionych stokach, nieco później w ocienionych dolinach, co miało wpływ na wybór miejsca zażynku. Żniwa rozpoczynano zazwyczaj w pierwszej połowie lipca, aby spożyć chleb z nowego ziarna do połowy tego miesiąca w myśl powszechnie znanego przysłowia: "Na Pietra baba nowoho chleba napiekła,,5. Inne ludowe przysłowia określające czas trwania żniw mówiły: "Na Anny i Borysa chleba najiszsia i za sachu bierysia"Ó oraz "Na Małgorzata chleba pełna chata,,7. Dość często zdarzało się, że w razie braku mąki do wypieku chleba, nie czekano aż całe zboże dojrzeje, lecz zżynano kilkanaście snopków zboża nie w pełni dojrzałego, z których ziarna pieczono chleb. Zebrane informacje wskazują, iż właśnie pilniejsza potrzeba pozyskania ziarna do wypieku chleba powodowała, że żniwa w gospodarstwach chłopskich odbywały się nieco wcześniej niż w dworskich. Sprzęt żyta trwał zwykle około dwóch tygodni, po jego zakończeniu przystępowano do żęcia jęczmienia, owsa i pszenicy, a na końcu prosa i gryki, co w sumie trwało jeszcze ponad miesiąc. 4 Taką pracą jednoczącą całą społeczność wiejską w granicach parafii były żniwa na polach należących do osób duchownych zarówno wyznania katolickiego. jak i prawosławnego. 5 Dzień św. Piotra przypada IV kalendarzu gregoriańskim 29 czerwca. według kalendarza juliańskiego 12 lipca. 6 Św. Anna - w kalendarzu gregoriańskim 26 lipca. wedlug kalendarza juliańskiego 7 sierpnia. 7 Św. Małgorzata - w kalendarzu gregoriańskim 17 lipca. według kalendarza juliańskiego 30 lipca. �197 Pracę rozpoczynano rankiem, jednakże nie wcześniej niż znikła rosa. "Żeńcy", bo tak najczęściej zwano żniwiarzy, ustawiali się w określonym porządku - na czele stawała kobieta naj sprawniej żnąca, zwana "postacianką". W okolicach Bielska Podlaskiego nosiła ona miano "postuplanki", natomiast w miejscowościach między BraJ1skiem a Drohiczynem "postatnicą". Znacznie rzadziej spotkano również określenia "przodownica"s, a także "postać,,9. Ostatni z podanych terminów używany był niegdyś do określania pola ze zbożem1o. "Postacianka" była lepiej opłacana niż pozostali żniwiarze, za co była niejako zobowiązana do utrzymywania szybkiego tempa pracy. Zdarzało się, że nie wszystkie osoby za nią nadążały, trzeba było bowiem utrzymać nie tylko odpowiednie tempo, lecz także zachować dokładność w pracy. Gospodarz często przychodził na pole, aby sprawdzić, czy nie pozostawiono zbyt wiele kłosów na ściernisku. Żniwiarz, który "żął nieczysto,,11 nie był ponownie wynajmowany. Pracę przerywano, aby spożyć posiłki. Przed południem spożywano "podobiadek", około południa "obiad", zwany też przez starsze osoby "połudzień", po południu "podwieczorek". Często spożywano tylko jeden, obfitszy posiłek około południa. Posiłki przynoszono w pole w glinianych naczyniach, najczęściej były to dwojaki. Starano się, aby w jednym naczyniu była potrawa kwaśna, w drugim zaś mleczna. Na "podobiadek" spożywano zazwyczaj słodkie bądź kwaśne mleko, chleb i ser. Obiad składał się z ziemniaków lub kaszy, do których dodawano kiszone ogórki lub kapustę, rzadziej mięso i wędliny. Zestaw potraw spożywanych na podwieczorek nie różnił się od tych, jakie zjadano na "podobiadek". Uogólniając można stwierdzić, iż skład posiłków zależał od majętności gospodarza, który wynajmował żniwiarzy, im był bogatszy, tym większy był udział potraw mięsnych. Podstawowym narzędziem żniwnym, aż do końca okresu międzywojennego, był sierp. Sierpy były wyrabiane przez kowali wiejskich, dopiero w okresie międzywojennym zaczęły pojawiać się wyroby fabryczne. Wśród kowali ist8 M.in.: Ślcdzianów. gmina Drohiczyn: Załuskie Koronne. gmina Brańsk; Długi Lug, gmina Korycin. 9 M.in.: Czechy Orlańskie. gmina Dubicze Cerkiewne: Spieszyn. gmina Brańsk. 10 Z. Gloger podąje: ..Postacią nazywa się cały rząd żniwiarzy i przestrzeń pola ze zbożem, którą oni żmlC zajmują. pas/a/nica zaś bierze swą nazwę od tego, iż żnąc na przodzie, prowadzi niby całą postać. jest jakby jej przełożoną, bo pierwszą w postaci, dąje j"j przykład". Z. Gloger, op. cit .. s. 275. Warto jeszcze dodać. iż zwycząj nazywania •.postacią" osoby idącej na czele wszystkich pracowników przeszedł także i do innych prac polowych, np. kopania ziemniaków. Zwykle jest to właścicielka pola lub osoba lepiej opłacana. którą wybierano ze względu na umiejętność szybkiej pracy. W czasie wyboru mówi się: •.Ty stąjesz na postać", Korzeniówka Duża, gmina Siemiatycze. \I Topolany, gmina Michałowo .. .Jak ktoś wynajmował żeńców. to patrzył jak żną; jak zboże borchali. to ich po jednym dniu pracy. po zapłacie. odprawił". Kalinówka Kościelna, gmina Jasionówka. �198 niała specjalizacja w zakresie wykonywanych usług. W każdej okolicy był jeden lub dwóch kowali, którzy cieszyli się powszechnym uznaniem jako wytwórcy tego narzędzia żniwnego. W takich miasteczkach jak Suchowola, Sidra czy Krynki byli to głównie rzemieślnicy żydowscy. W miejscowościach położonych wokół Sidry przetrwały do dzisiaj w pamięci mieszkal1ców nazwiska kowali żydowskich Habela i Szymiela, którzy wykuwali najlepsze w tamtej okolicy sierpy. W okresie międzywojennym na obszarze północnej Białostocczyzny za naj lepsze sierpy uważano wyroby Czesława Szczepańskiego, sprzedawane na targach w Suchowoli, Knyszynie, Korycinie i Janowie12• Jeszcze dzisiaj można znaleźć w terenie sierpy sygnowane jego nazwiskiem. Sierpy należało co jakiś czas (zwykle co dwa, trzy lata) ostrzyć, czyli "ząbkować". Wzdłuż krawędzi ostrza znajdowały się nacięcia, tzw. "ząbki" ułatwiające ścinanie. Nacięcia te, po pewnym czasie zależnym od intensywności użytkowania, ulegały starciu. Aby przywrócić ich pierwotny stan, kowale nacinali powierzchnię ostrza służącym do tego celu przecinakiem, zwanym "zubiłem". Każdego roku, już od wczesnej wiosny, ustawiały się przed kuźniami kolejki osób pragnących naostrzyć swoje sierpy. Usługa ta kosztowała w okresie międzywojennym około jednego złotego, natomiast nowy sierp od dwóch do trzech złotych. Znacznie częściej ostrzyło się sierpy na toczydłach, ale wówczas tylko powierzchnię ostrza nieząbkowal1ą. Sierpy różniły się między sobą wielkością, każdy mógł więc dobrać dla siebie najbardziej mu odpowiadający. Nie każdy sierp uzyskiwał pozytywną ocenę żniwiarzy: "Dobry sierp powinien mieć jad"l" tj. być odpowiednio ostry. Inna opinia głosiła: "Jak sierp był dobry, to mało było czuć, że się żnie,,14. Wydajność pracy żniwiarza posługującego się sierpem wynosiła w ciągu jednego dnia od jednej do dwóch kop, tj. 60 - 120 snopków. Jak twierdzi mieszkanka wsi Pierożki, gmina Szudziałowo: "Jak ktoś nie nażnął kopy za dziel1, to nie był żniec". Efektywność pracy zależała w głównej mierze od zboża, jakie zżynano: na glebach piaszczystych, gdzie było ono rzadsze i grubsze, żęło się ciężej, na żyźniejszych łatwiej. Najtrudniej żęło się na gruntach, które wcześn iej leżały odłogiem 15. Za dzień pracy w okresie międzywojennym otrzymywano od 50 groszy (Kowale, gmina Kuźnica) do 2 złotych (Długo/ęka, gmina Krypno; Kaniuki, gmina Zabłudów; Zabiele, gmina Jaświły). Przed I wojną światową płacono zbożem, za dniówkę około jednego puda żyta (tj. 16 kilogramów). Za pracę 12 Kuźnia Czesława Szczepailskiego znajdowała się IV rycin. - 13 W okolicach Krynck takie pole zwano ..prostopo\cm". 14Olchówka. gmina Narew. 15 Bieniasze. gmina Sidra. Illiejscowo~ci Stare Krasne. gmina Ko- �199 przy sprzęcie owsa czy pszenicy otrzymywano mniejszą zapłatę niż przy życie, ponieważ dzieó pracy był już wtedy krótszy. Jeszcze przed II wojną światową w części zachodniej Białostocczyzny w powszechne użycie weszły kosy, w części wschodniej odbyło się to generalnie tuż po jej zakOllczeniul6. Kosy były już znane dużo wcześniej, lecz używano ich wyłącznie do koszenia trawy. Zastępowanie sierpów przez kosy napotykało na opór ludzi starszych, którzy nie mogli pogodzić się z tak gwałtowną przemianą w zakresie techniki zbioru zbóż17• Zmiana polegała bowiem nie tylko na technicznym zastąpieniu jednego narzędzia przez inne, lecz spowodowała pewne przemiany w sferach obrzędowej i społecznej. Znaczne przyspieszenie tempa pracy wplywało niekorzystnie na kultywowanie dawnych zwyczajów. Innym, znaczącym społecznie rezultatem wprowadzenia kos była utrata pracy przez starsze kobiety, dla których dochody uzyskane w czasie żniw stanowiły często jedyną możliwość pozyskania środków na utrzymanie. Wprowadzenie kos do sprzętu zbóż spowodowało zmianę ról pełnionych w czasie żniw przez kobiety i mężczyzn, ci ostatni przejęli rolę koszących zboże, podczas gdy kobiety "podbierały", tj. wiązały snopki. Istniały dwie techniki koszenia zbóż: "na pokos" i "na ścianę". W pierwszym przypadku skoszony pokos padał na ściernisko, w drugim przeciwnie, opierał się na stojącym zbożu - ,jak na ścianie". Jeśli zboże było dorodne, to koszono "na ścianę", natomiast kiedy było niewyrośnięte lub powalone, stosowano drugi sposób. Na polu koszono zazwyczaj w trzy - cztery kosy, a zdarzało się również i tak, iż było ośmiu, a nawet dziesięciu kosiarzy. Oprócz kosiarza przy sprzęcie zboża brały udział jeszcze dwie osoby: pierwsza z nich zazwyczaj kobieta, formowała snopki, druga - zwykle mężczyzna, wiązał je powrósłem. Z czasem, kiedy zaprzestano wymagającego znacznej siły wiązania snopków przy pomocy kołka, o czym będzie jeszcze mowa niżej, rolę mężczyzny przejęła kobieta formująca snopki. Mężczyzna, który kosił zboże zwany był w części zachodniej Białostocczyzny "kośnikiem", natomiast we wschodniej "kaśce m" bądź "kasarem". Kobieta, która formowała, a następnie wiązała snopki, nosiła miano "podbiracki" lub "podbieracki". Mężczyznę wiążącego snopki kołkiem nazywano w części wschodniej województwa "pawazalnikiem" lub "wiazalnikiem". 16 Wielokrotnie odbywało się to jak w Zabiel u, gmina Jaświły, gdzie pierwszy zboże zaczął kosić gospodarz. który po zakończeniu działań wojennych powrócił z niewoli: ,.On pierwszy zaczął kosić w naszej wiosce, jak z Prus wrócił i od niego inni nauczyli się kosić, bo to trzeba umieć robić. a on w niewoli się nauczył", 17 Główną przyczyną niechętnego stosunku do kos jako narzędzi żniwnych było przekonanie, iż w trakcie koszenia wiele ziaren wysypywało się z kłosów: "Starzy ludzie nie mogli patrzeć, jak się zboże marnuje. denerwowali się. że się z kłosów ziarno wysypuje i już tak ładne snopki nie wychodzą. jak ze zboża zżętego sierpem". Wólka. gmina Suchowola, �200 Wydajność żniwiarza posługującego się kosą wzrosła kilkakrotnie, przeciętnie koszono od trzech do pięciu kop, tj. od 180 do 300 snopków, a wyjątkowo dobry kosiarz potrafił skosić nawet 8 - lO kop. W Szaciłach, gmina Krynki, do dziś wspomina się mężczyznę, który w ciągu jednego dnia skosił 14 kop. W dużej mierze wydajność zależała od zboża, które koszono - jeśli było wysokie i gęste zbierano więcej. Do kos używanych w czasie żniw mocowano dodatkowe urządzenia służące do równomiernego odrzucania pokosu. Na Białostocczyźnie były to najczęściej kabłąki, rzadziej "grabki". Kabłąk wykonywano z wygiętego łukowato leszczynowego pręta, którego oba kOlke osadzono w kosisku. Kabłąki przeważnie obciągano płótnem. "Grabki" składały się z trzech-pięciu zębów osadzonych w drewnianym pręcie zamocowanym w kosisku. "Grabki" stosowano rzadziej niż kabłąki z powodu znacznie większych trudności w opanowaniu prawidłowej techniki posługiwania się kosą wyposażoną w to urządzenie. Na ograniczenie użycia "grabek" wpływało także i to, iż można je było stosować tylko przy zbożu stojącym, nie powalonym. Kosy ostrzono przy pomocy osełek kamiennych i drewnianych. Te ostatnie szczególnie długo były używane na terenach położonych między Bielskiem Podlaskim a Hajnówką. Osełki drewniane, zwane na wschodzie województwa "mateńkami", a na zachodzie "mejdkami", miały kształt zbliżony do łopatki z krzyżowo naciętymi rowkami na obu stronach swojej powierzchni. Przed użyciem zamaczano je w wodzie znajdującej się w drewnianym pojemniku ("oselniku") zawieszonym przy pasie lub pocierano o zroszoną trawę, a następnie posypywano drobnoziarnistym piaskiem. Według informatorów osełki drewniane miały tę przewagę nad kamiennymi, iż nie ścierały tak szybko krawędzi ostrza kosy, a tylko ją prostowały. W czasie żniw kosy wymagały nawet dwukrotnego klepania w ciągu jednego dnia, stąd też kosiarze zabierali ze sobą stołeczki z babkami i klepali je w miarę potrzeby na polu. Kosy w przeciwieJ1stwie do sierpów były już wyrobami wyłącznie fabrycznymi, nabywanymi w sklepach lub na targach. Powszechnie znany i praktykowany sposób wyboru dobrej kosy, spośród innych oferowanych do sprzedaży, polegał na uderzaniu kosą w kamie!'l i wsłuchiwaniu się w dźwięk jaki wydała. Jeśli była z dobrej stali to wydawała dźwięk długi i "ciellki". Inna, znacznie rzadziej spotykana próba sprawdzenia jakości kosy polegała na przesuwaniu zapałki leżącej na kosie drugą zapałką. Jeśli przesuwała się o centymetr lub więcej kosa była wykonana z dobrej stalil8. W okresie międzywojennym kosa kosztowała około 4 złotych, kosa gwarantowana, a więc o wyższej jakości, 5 złotych. Kosy zostały wyparte przez kosiarki konne, które weszły w powszechniejsze użycie na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Jak już wyżej zaznaczono, istniał podział prac wykonywanych przez żniwia18 Sposób zanotowany m.in. w miejscowości NowodzicL gmina Kuźnica. �201 Fot. I. Sprl<;l lhoża prl} pomocy kosy nakży już do rlaclkości. Kosiarzy można spotkać na malych polach. glilic nic mog.ą wjechać kombajny. Topczykaly. gmina Orla (rok 1995). rzy, przeważająca ich część żęła lub kosiła zboże, pozostali wiązali snopy i układali kopice. Najczęściej układano dwa rodzaje kopic: "dziesiątki" oraz "dwunastki", Nazwy tych kopic wskazują na liczbę składających się na nie snopków, "Dziesiątkę" układano w ten sposób, iż najpierw ustawiano pionowo jeden snopek, a następnie obkładano go dookoła ośmioma innymi, Dziesiąty, snopek, zwany "czapką" lub "szapką", nakładano w pionie, z kłosami skiero- �202 wanymi w dół, na wierzch kopicy. Pelnil on rolę llslllny dla pll/Ostałych snopków przed opadami. Podobnie ukladano .,d\\'unastkę"', /. tym, jc na dziewięć snopków postawionych pionO\\o kladziono trzy \\ ppziolllicl". W "dziesiątkach" i ..dwunastkach" przesuszano żyto. pszcnicę i jęc/lllicJ·l. Owics pr/esuszany byl w mniejszych kopicach. \\ których cztcry snopki staly piono\\o. a piąty je nakry\\al. Na wschodzie Bialostoccz)7ny /\\ano jc ..piatakami", a na zachodzie ..pi'1tkami". natomiast \V nkolicach Bielska Podlaskiego i Kleszczci ..kozami" lub ..k07Iikami". W okolicach Sicmi,l!ycz i Brallska /.anotowano tradycję ukladan ia !-;opi,,' Iicz,!cych pięlna.~c ie Slillpkl·'\\. czyi i l/\\ .•. mendli". Snopki w "mendlu" lIki"dal1n ..na kr/:i". IlSlalnim. pi.,.'(lIaslym nakrywano calą kopicę:'o. Snopki nakr) \\aj;!Cl' \\ ..ll1cndlu", j;d, i \\ .,d\\unastcc" starano silt układać tak. a/ch) ściętc kOI'h:C /hd/<l 1.\\ n'lcollc byly na poludnie lub na wschód. CI) lI1iaio 1'1'/) spicSI\l: ich \\:Sdii1i~·cic. W nkl)lic: Kleszczel ..mendlami" 7\\ann kopic,,-' liu,\cc d\\an,;':cic ~ilnpht'" .!crminnlogia dotycząca kopic nie jestjcdi101n<lczlI<l. \V) starCI) lu pl'dać lilkI czę~tcgn okrc~lan ia kopic liczących dziewięl: SI](\pkl"" "d/ic"iatkall1i". l'aki ,,1:111 r/l·'.:zy \\.' nika z utrzymującego się wcią? trad,\c.'jncgp n<l/l'\\nic\\\a. llil·'H.kk\\alncgo dp ooecnego stanu, np. jeśli \\sp,')IClCŚl1ic u!-;I;lcla ·ię kOpll'ę 1';"lc',I"I1'1 miallcll; .dziesiątki", to \V rZl'l'/-"wistl}~:ei "ely UlW d/iL'\\ i,~: Sl1nl'kl'l\\, d/i"-'~i'!l:'. L.c/apka") _. już nie wysl.,.'plljC. [),I\\!1C ..dzicsiątki" /. ..Clapk,," ,lkrcśla ~io,.: ,iakl\ ..:;11l1py\\ starym stylu,,21. Po ułożeniu każdej kopicy Iwie/alI) ,.bu/ki jcj dat:. ich) ,(ala i chlebek z niei 0\'1"':'. Snopy przewii\zy\\ano powróslami skro,.:co:l.'!1li IC /Iwia. kll'lrc /bierann. Wyi'ltkowo snopy z pszenicy lub nicwyn)śllięlC!:!,O .ięullliL'l1ia przc\\ i'l7ywano powrósłami z żyta. Przy wiązaniu snopk('", pO"!lI.~~i\\allo "ię Ilicgd)ś Pl)\\szcehnie drewn ianYIll kolkit.:n/', który na !l i:t1,lS:U(CZy/il ic posi ••da! dl ,<ć zl'liżn ico19 W s~sl~nJaI)(X et!1og.ralie/li~i \lprO\lad/l'nej pr,'l'/' /'o/·i., l//lI.''['I".::,,//i,':'I\· /an\lIl1l\ ..d/i~siątki". jak i ..dllunastki" laliua si, do kopil~ o lIkl:ld/lc' l'illlHlIll1-ti<ll1k"ill)1ll Odllli,1I1~ II idosnopollej, k:,[ lo naju,ści~j spotykana /<11'111:1 kopic' II •.:.ki I',,"e..:. /', ./,/.; .II/tls /-.'II/ogru.licm'. t. I. W,U'Slalla IW)·l. Illap~: 35 - 3'-). I.~. WarSIalla 1')1,.'. I!!;IIH, 75-7 lO () lI'yst,pollaniu kopic 1.II:ll1yeh ..1llc:ndl:lI11i" na P')~I';1111l'/il 111:11011 iL'cko'plllll;lskilll pisał II drugiej poIolI ie X VIII II ic:kll K. Kluk. lakcaj.\c .icdnoul"'llic lIkiadanic' kopic pionolI 0dookolnych jako hard/iej spr/~jaj,\c)ch lIyschni<;ciu /ho/a. 1'.111'/: K. Kluk. () millie/'I'ie. ~h(l:':ach. /ąhuch. clilllie/llihuch. Ilil/I/imc/1 i I'O.WI/ucli gO"I)()'/unhicll. \\ars/:lII:1 177'!. Ilpr. S. Inglot. Wrodall 1954. s. 162-163, .. Mendle". określane \\ s~ Skłll:11~Ce' c·lnogr;ltiullc.i jaklI kopicc: poziomo-kr/y/olI c: nakr~ tc pojedynczym snopkiem. Illo/na b~ lo jc:vuc SpOIkac II okolicach Sicmiatyo i Krypna II lalach pi,cd/iesi;ltych, Jako pr/.yoyn, /.:!Iliku ..Illc:ndli" pod:lllano IIprollildzcnie do uprali ~ zbM sZluunyciJ nallO/óll _... /bo/c bylo II kd~ II i,kSlc i 1110/na .j~ hylo \\' laszki (tj, "dllunastki") sIali iać". Kfukoll iuc. gmina Nur/ee-Slacja li Ozi~rall\ Mak. •...gmina Krvnki. ~ . 1). ")") "' "' -- Topolany. glllina M ichałoWl}. ł:l Tradycjt: uży\\ania kołka do \viązania snopkó\\ oj>. cil .. s. 162. si~ga.itl co najnlllicj XVIII \\i~kll. K. Kluk. �203 \\ ane naze\\ n iet \\ (\: \\ (\"(\1 ieaeh Droh iczvna i Grodziska zwany był "kneblem", Mielnika - "knyhlclll", Br;\I'lSka - ,.kn;polcem", Bielska Podlaskiego i Hajnówki - ../ercbil-.iem", Kr~ll~'k i Sok\'llki .. "szpilem", Janowa, Korycina i Sucho\\0 I I' - ..Ilry/gu I" em mai K'nys/) na ../aKrętKą Iu b ,Jawrot k'ą,,)~ -, S . nopKI 7\\ i,vane prly P(\ll1lll'~ klllKa byly bardzo ściśle. co uniemożliwiało swobodne Spl) \\anie \\ud~ (kS/Clll\\ej. która gromadzila się w źdźbłach i była przyczyną .Jie!cnienia klos"'II" I~yl tll wcdług informatorów główny powód wyjścia z użyci,] leg() pr/~ 1/,\<111. WicIkość lill( 'l'\')W lI-.rcślano według I iuoy zebranych snopków, przy czym stos<.)\\ano s/cśćd/icsil,:lny S) slcm Iiczcnia, podstawową \\ iclkością była więc ..k()pa"~', \V celu ulall\icllia lic/cnia snopy grupowano w kopicach złożonych z dziesięciu, (1\\ unastu. piętnastu, trzydziestu, a nawet sześćdziesięciu snopków~I>, L L" L' l Zwózka Iboża odby\\ala sil,: po około tygodniu. a w przypadku gorszej pogody po dwóch tygudlliach tld dnia zżęcia zboża~7, Zboże zwożono wozami \\yposażc)J)ymi \\ długie drabiny. na których można bylo pomieścić dwie-trzy kopy snopków (ł 20· ł 80 sztuk), wyjątkowo na wozie parokonnym można było zaladować utery kopy (240 sztuk), Przed rozłożeniem snopków na wozie rozściełano na nim Inian,\ płachtę, zwaną "radnem", na której gromadziło się ziarno \\ytrzęsiollc \\ czasic transportu~X, Snopki układano warstwami. w tell sposób. aby klosy O) I) skierowane do wnętrza wozu, Zwykle układano sześć· siedcm warstw, 2~ Ltymolo.Qi.; nie:kh'lrye:h / Iye:h nal.ll wyjaśnia F. Smulk\l\la II prae:y: S/())mic/lI'o:: 1'IJ!i II' gn lIl'lW// 1I'sc!III<!lIiej lJia/os/occ::r::l1)' ilU tle 1I'scliodllios/())l'iwlskim. Siali isl\ e:1.Ile:nr I,ł, \\'wdal\ Warsl.a\1 a - Krakllw 1968. s. 97. ,,' .' <jcno.'1 darki Sy,lclllll t(llllarunc.i. :::<:Iych ::h'l: 21> II' podajc, pr/t.:11 a/aj:le:q u.;Ść ponicl'.ai. guhe:rni snopk\'>I\ nic lapClI niaio \I laściwcgo li' grod/icllskic.i nic spr/yjalo (ohcjmuj'lccj j,;ulllit.:ll kopicc pr/cllietr/ania. upollv.cchnicnia skladano jt.:dnak swym lasi.;git.:ITI i i.y lo skladano II kopict.: \I r;vic u.;stych ich dohrcmu 7 potr/ehny do Ilysclllli.;cia trl.<l. W c/.asie: lal dC'S/C/()\1 y dl I klosl>l\. Spn)\\adl.:lio dla mit.:vk,ukl)\\ 10 Ibo/c Iho/a a lym samYIl1 i pr/esusl.ania. II kopicach ()uy II iścic \I pr/e:sl.łości \lsi /akinych Ilane:j inknsy \lny mi de:vuami I:llc/al /.auy na lo nic:kicdy od s\loich k'<;sk.; nit.:urod/aju, Ihiorlll'. by I 1853, o uym od stopnia ..I.iclcnicć", Takim Ilspomina 2X Cie:kall e: inilH'lll<lcjc' OdllllS/qCe: si.; do /.llll/ki /h\li. /,1\\ arta lam .ksl Ill. ill. II iadonl\lść. ii. nic uiy \I a si.; "radna", II ick I.iarna, okolo I"" c:liości /.hio('(')\\. rl)kicm a utrzymująca powic- \\ysypyll',lio co I.. kolci oznaczalo nicurodzaju si.; glód spowodo- op. ci/ .• s. 36. podajt.: Bohnl\skij. pr/cl d/a geografii \Iilgotności ziarno kl.;ski 1', Bohro\skij. opadów. pr/cchowywaniu. si.; Ililgoć hy la pr/.yoy nq s/yhkit.:go kielkowania /iarna, 1'. Bohrovskij .. I/a/el'ia/y i ,lllIlis/iAi Nossii. (jl'lJr!lIellsAa/(/ gllhernia. t. 2. Sankt I'etcrburg 1863. s. 3(), 2 C/as si.; gospo- J, Cirocholski. Formy {J1'::eslls::ania .\L\' ..ty \I'" . .I,ud" t. -17, 1962. s, 246. I'alrl.: a hiałostockit.:go) S/.cśćd/it.:si.;ciosnopowc liuhy si.;ga uasllll wicku. ('Mopskicli \lhe:cnc.Qo II Oklll)d/tll tak I.nauncj II' kopach XVI ii. na ohS/ar/c lO. .lO i 60 snopkl>l\. Skladowanie: plonl)\\ /)()/sAich go.I/'o<!al'sl\l·(/ch 1'. Hohrm,kij lio.qcc s/acllllilllia a II i.;c co najmnicj ::akl'esll Monogralit.: liP/WIT op. cif,. s. 38-39, co traci si.; II' czasic transportu �204 Fot. 2. Zwózka zboża. Tyniewici.c Wielkic. gmina Narcw (rok IlJl(6). Zboże starano się ZWOZI C w dni pogodne, słoneczne. Nie wyróżniano dni w tygodniu sprzyjających tej pracy. Unikano zwózki w dni świąteczne. W wioskach, które zamieszkiwała ludność wyznania prawosławnego, nie zwożono plonów w dniu św. Eliasza (20 lipca w kalendarzu gregorialiskim, 2 sierpnia w kalendarzu julialiskim)29. W sąsiekach rozkładano żerdzie, zwane "łagunam i" bądź "opołami", na które wykładano snopki, co miało zabezpieczyć zboże przed bezpośrednim przyleganiem do gruntu, a przez to zapobiec jego butwieniu. W tym samym celu w okolicach Drohiczyna rozściełano gałęzie olszyny lub jałowca. Zboże układano w stodole warstwami, aż po dach budynku. Jeśli nie mieściło się w stodole, to pozostałą część składowano w brogach. Spoczywało tam do czasu młócki, czyli do nastania zimy. 2. Zwyczaje i obrzędy żniwne Zażynek Właściwe rozpoczęcie żniw było poprzedzone obrzędowym "zażynkiem", w czasie którego zżynano zboża na jeden lub kilka snopków. Zażynek zgodnie 29 W miejscowości Klukowicze. gmina Nurzec-Stal.:ja. znana jest bistoria. która wydarzy/a się tuż po " wojnie światowej. Jeden z gospodarzy wyznania rzymsko-katolickicgo mimo zakazu religijnego w dniu św. Eliasza zwozi I zboże z pola do slodoły. Kiedy zwiózl już cale zbiory. na niebie pojawiły się nagle chmury, z których uderzył piorun w stodołę gospodarza. Sąsiedzi nawet nic próbowali gasić pożaru. uważając go za karę boską. Od tego uasu gospodarz w dniu św. Eliasza nie wykonywał żadnych prac. a tylko się modlił. FedcHl\\ski podaje. i.e dniem. w którym nie zwożono zb07.a. był dzień św. Borysa - 24 lipca IV kalendarzu gregoriailskim (według kalendarza juliańskiego 6 sicrpnia). M. Federowski. I,IIL! białoruski na Rllsi litewskiej. t. I. Kraków 1897. s. 366. �205 z wierzeniami ludowymi na Białostocczyźnie odbywał się zwyczajowo w sobotę, którą powszechnie uważano za lżejszy dziel'l pracy, bowiem następująca po niej niedziela by/a czasem odpoczynku. Jeśli w sobotę prowadzono inne pilne prace, to starano się zażąć chociaż kilka garści zboża, związać choć jeden snopek, aby nie rozpoczynać żniw w poniedziałek. Dość często rozpoczynano żniwa równie? w środę, która podobnie jak sobota była dniem poświęconym Matce Boskiej, co sprzyjato podejmowaniu wszelkich prac polowych. Szczęśliwymi dniami do rozpocz<;cia żniw w okolicach Drohiczyna i Grodziska były dni postne, tj. środy i piątki, dodatkowo motywowano to przysłowiem: "Piątek dobry początek". W miejscowościach położonych między Krynkami i Gródkiem dobrymi dniami dla zażynku były wtorki, środy oraz oczywiście soboty. Unikano rozpoczynania żniw w poniedziałek, uważany powszechnie za dziel1 "cięż.ki", "włóczaszczy" (tj. taki, w którym wszelkie prace wykonuje się w wolnym tempie).1O. Żniwa rozpoczęte w tym dniu byłyby męczące dla żniwiarzy, często kaleczyliby swe ręce sierpami, byliby leniwi". Wierzono nawet, iż chleb upieczony z ziarna zebranego w czasie żniw rozpoczętych w poniedziałek będzie szybko "kwitł", tj. pokrywał się pleśnią.12. W wielu miejscowościach zachowała się pamięć o dawnym zwyczaju nakazującym zabieranie ze sobą na zażynek kawałka chleba.\3. Działanie to motywowano dwojako, a mianowicie chęcią utrzymania urodzajności pola, na którYm odbywa/y się żniwa oraz pragnieniem, aby z zebranego ziarna "urodził się Il0wy chleb"q. Duże znaczenie przywiązywano do osoby, która rozpoczynała żniwa, ścinała pierwsze kłosy. Musiała to być bowiem osoba zręczna i pracowita. "Jak zażnie Ijohkij, pracowity, to będzie dobrze, Ijohkie żniwo będzie, nie będą krzyże boleć i kaleczyć rąk sierpami, ajak leniwy, to nie daj Boże,,35. Jeśli następnego dnia po zażynku padał deszcz, to oznaczało, że pierwszy we wsi za żął "maklak", tj. człowiek mało ruchliwy, leniwy. Mogło to spowodować mokre całe żniwa.16. Przed samym zażęciem klękano, całowano ziemię i odmawiano modlitw/7. Po ich zmówieniu żegnano się mówiąc: "Panie Boże dopomoży" lub "Kab Hospody dapamog rabaty" bądź też "Daj Boże żeby lekko ,0 Wólka. l!mina Suchowola. Olchówka. gmina Narewka. ,- Dubicze-Tolilowce. gmina Duhicze Cerkiewne. 33 M.in.: Soce. gmina Narew: Mieleszki. gmina Gródek: Korzeniówka Duża. gmina Drohiczyn: Niemiró\\'. gmina Mielnik: Krlls/,ewo. gmina Choroszcz. 34 Socc. gmina Narc\\". 35Czechy Orlal1skie. gmina Duhieze Cerkiewne. 36 Wicrzchksie. l!mina Szudzialowo. 37 W miejscowl;~ci Wólka. gmina SlIchowola. zanotowano interesującą informację. którą można odnieść do rolo\\y XIX wicku. Otóż przed zażęciem każda rodzina zapalała przyniesione II role gromnicc. ro c/.ym odmawiano szereg modlitw. w tym różanicc. 11 -, �206 poszlo i szczęśli\\ ic żniwo przeszło"'X. Pien\szc klosy należało ścinać Jekko", to znaczy nie trzylllaj'1c ich ani też sierpa mocno w dłoniach"). Starano sit; również unikać zbytnicgo pochylania się. aby nastt;pnego dnia nie odczuwać bólu kręgosłupa, co wró/ylo żniwiarzowi ciężkie żniwa. Na Białostocczyźnie znany jest zwyczaj układania na krzyż dwóch pienvszych garści zboża. na które kladziona kawałek chleba. W okolicach Gródka i Michalowa kaw<llek chleba hył z kolei kładziony na pierwszą ułożoną kopicy. co mialo zapcwnić unldzaj przyszłorocznych zbiorów. W miejscowościach polożonych na terenie gmin Krynki i S/.ud/iaIO\\t) ill pierwsze zżęte garście zboża wiązano w niewielki snopck • /.\\any najc/ęściej "gospodarzem", rzadziej "gościem". "gościkiem" lub ..hościkiclll". Iwyczaj ten miał prawdopodobnie \V przesz/ości znacznie szerszy zasit;g na Białostocczyźnie, bowiem jego wystt;powanie zanotowano w kilku wioskach położonych II między Narewką a Bielskiem Podlaskim· . Tradycji wiązani<l snopka zażynkowego na obszarze powiatu wysokomazowieckiego nie odnotował Dworakowski, podobnie nie wspom ina o nim G loger. Snopek zażynkowy występuje natomiast powszechnie w obrzędowości żniwnej na Białorusile, a także na Litwiel'. W dawnych wierzeniach ludowych snopek ten niejako utożsamiano z duchem H zboża . Duch ten był opiekunem rosnącego \\ polu /.boża. a w pe\vnym sensie i zebranych plonów, stąd wynikała jego nazwa "gospodarz'. Drugie określenie snopka zażynkowego ("gość") podkreśla jego animistyczny charakter istoty 13 Ol<:hó\\ka. 19 Starano l!mina NarLwka. sit;~niL nad\\el\~żyć dloni. pOniL\\ai: bylo [o Ihl IIn·lżhą dla i:nilliar/a. W Duhi- czach-Tolilo\\cach znanL jcst wiLrzLnic mó\\iącc. iż jeśli naslt;pnLgo dnia po I.ai:.ynku i.niwiarza bolała rt;ka. to musiał wrócić na pole i obwiązać rt;kt; z.,it;tym prILl. siLbiL IbożLm. W micjscowości Nll\\odzid. gmina Kuźnica. pozyskano inlllnnacj.,:. iż b"l r.;ki nad\\Lr.;i:onLj II trakcic żni\\ uŚl11iLrzano przy\Viąz.uj<IC do niej na kilka godzin praklyką magiczną. lub. jak \\. podanym \\yżci przypadku. na zwier/.t;. t. 2. CI. I. wyd. 2. Warsza\\a 1967. s. 266-347. W Pi·Cfożkach. 40 liczhY trzech gmina .Ii Tradycje \\)"kony\\ania 41 I-."fllagra/ija 4] P. DunduliLn':. 44 O duchu W hiałoruskich !Jielarusi snopd. z prad,l\\ną przCl. dot) k na pr/.Ldmiot 1':1I/1II/"{//1Ic/ml"il .\/m!"iall. K. Mosz)liski. zażynko\\) skladal sit; ściśle okrLślonLj \\ miLjscO\\Ościach: Klejniki. I.L ludO\\ych określonego Finll\\ Vilnius BiLIsk Podlaski. 1963. s. 165. i:.IITc::aje ::lIill'iarskie duch haha··. «duszy agrarn)ch. zanolo\\ano M insk 19X9. s. 20 I. Uelllvoje. piSZL .I. S. Bystrori. wyraźnic iż .. koncepcji zażynkO\\Lgo encyklapedyja. /.ellldirbvSle była ..żytniaja cyc h I. Wicikorusinami zapomniane Patrz: arew oraz Saki. gmina \\iLr/Lniaeh iSlnieniu góly \\ obrzt;dach snopka gmina zboża odpO\\iLdnikicm noczcśnie. Szudzialowo. tu do ClyniLnia hyl pl' ILkaZY\\;lIl) Qarści zboża . gmina CZyŻL: Kutl)\\a. przcczył i:)"\\'1 żabt;. Mamy w którLj hl)1 drt;CZ'lcy CiIO\\icka zboża I'alrz: ducha nosił miano r,l/wgrafija zboża Ilielarllsi \\ \\ ierzLniach zboża}) takiLj. jak j;, \\ idzim) nad\\ olżaóskich. co mogłoby 1'(Ilsce. Krak(·,w SIO\yian. np. \\ IndonL/ji }':II/llIra jako 1916. s. 31. jcgo iLliskim .... s. IlJ9. K. Mosz) liski lasl\\·iLrd/.aiąc rów- Cly u sąsiaduj;,- u Słll\\ ian niL /1l;i1a/kl11: "ł jLdnak hyć inlerpreto\\anL już dziś \\ iLrzLniL". K. MoszYJiski. \I" ../)CLÓ··. natomiasl PL\\ nL S/Cl.L- II) \\OlanL niLgdyś /w/m!"u .... t. l. CI.. I. s. 53·1. przLl 0\\0 �207 ciuchowej, która czasowo gości w ludzkim donlII. Po zażynku bowiem zabierano ten snopek cia chalupy, gclzie ustawiano go \V "świytym kącie", poci ikonami. W czasie z\vózk i zboża "gospodarza" przenoszono do stodoly, gdzie jako pierwszego ukladano w sąsieku, --żeby pilnował calego zboża,,1'. Kiedy kOrlczono mlóck<; podnoszono ..gospodarza" \\ gór<; i potrząsano n im na znak zakOllczenia tej praC)I{'. Niekied) ziarna ze sll(;pka /.ażynkowego dosypywano w czasie siewu zboża, co zap!.:\\ nialo ciąglość istnienia tego opiekuJlczego ducha. W miejscowości KutO\\a. gmina N'lre\\. snopek zażynkowy zwany ..dziadem" pe/n i ł istotlJ(l fun\..cjt; równ ież w cyk lu obrzęclóv., b%na rodzeniowych. Otó/ po /akollCLeniu omIOll'l\\', jeśli byl w dobrym stanic, przenoszono go do chalupy. gdzie \V okresie Bożego Narodzenia stal w ..świętym kącie". Okola świ<;ta Trzech Król i wytrząsano z tego snopka ziarno. którego używano jako środka Icu.niczego w razie choroby drobiu. Sloma natomiast służyła cia obwiązywania drzC\-vek w sadzie. Kilka garści slomy podawano bydłu, aby ..clobrze rósł przychówek". W opisanym przypadku snopek zażynkowy przejął rol<; snopkó",.. b%narodzeniowych. które na l3iałostocczyźnie zwano właśnie ..dziaclami". Zwyczaje przestrzegane w czasie żniw W dniu rozpoczęcia żniw, z pierwszych zżętych garści zboża wiązano ..przewiąslo", zwane też "pierewiaslem" (wschodnia Białostocczyzna), ..paskiem" (okolice Knyszyna) lub "pierewiesiolką" (okolice Suchowoli), którym przewiązywano gospodarza, czy tcż znacznie rzadziej gospodynię')7. Jeśli żniwa odbywały się w majątku ziemskim to przewiąsło kładziono przed jego właścicielem. Ogólnie można powiedzieć, żc przewiązywano zazwyczaj wtedy, kiedy do ż.niw były wynajęte osoby spoza rodziny gospodarza. Po przewiązaniu żniwiarze składali różnorodne życzenia. ujęte najczęściej w poniższych formułach: "Winsuje panu ni srebrem, ni zlotem tylko tymi kłosami, co na połu zbieramy, daj Boż.e drugiego roku doczekali".)s lub "Winsuje gospodarzu tymi bożymi kłosami, co na polu zbieramy, żebyś zawsze miał chleb, długo żył i żebyśmy wszyscy za rok doczekali".)'!, ,.Wiążem pana bożym darem, tym złotym pasem. Daj Boże, żeby za drugi rok doczekali"so, czy też "Witam pana, witam złotym żytkiem, daj Boże żebyśmy drugiego roku doczekali"sl. W życzeniach tych, mimo iż niejednokrotnie były kierowane do osób znajomych, czy nawet ~< O/icrany Mak. gmina Kr~ nki. ~" S/acil~. gmina Kr~ nki. 17 W Kaniukach. gmina lahludów. ~K Plldll/icran~. gmina (jródck. ~" Br/.()/.()wa. gmina .Ia';\\ily. 50 I.ahick. gmina .Ia';\\ily . .< I I.ubianka. gmina .Ianó\\. były 10 c/asami dwa pO\Hósla przc\viązanc krzyżowo. �208 bliskich używano zwrotu "pan", co wskazuje, że w przeszlości skladano je głównie właścicielom zicmskim. Osoba, której składano życzenia dziękowała za nie oraz dawała tzw. "wykup" wynoszący w okrcsie międzywojcnnym od kilku groszy do kilku złotych. Jako wykup dawano również cukierki dla dzieci. Przewiąsło zazwyczaj zdejmowano zaraz po jego założeniu, choć zdarzało się czasami i tak, że noszono je nawet przez cały dzid, pracy. Trzeba bowiem podkreślić, iż przewiązanie nim było swego rodzaju wyróżnieniem. W Łubiance, gmina Janów, gospodarza przewi'lzywano codziennie przed rozpoczęciem pracy. Powszechnie znany był równicż zwyczaj rozkładania powrósła na drodze, przed przejeżdżającą znaczniejszą osobą lub orszakiem weselnym. W tym ostatnim przypadku za umożliwienie dalszego przcjazdu wykup w postaci alkoholu składał swat. Powszechne niegdyś było przewiązywanie powrósłami krzyży stojących przy drogach lub na granicach pól. Wyrażano w ten sposób wdzięczność Bogu jako "Głównemu Gospodarzowi,,52 za opiekę nad zbożcm. uK iedyś, jak ktoś żął obok krzyża, to go zawsze obwiązał w podziękowaniu za opiekę nad zbożem, za to, że nie było deszczu, ani gradu w żniwa i mówił «Dziękuję Ci Panie Boże, za to, że zboże dostajało», tak robili dawniej starzy ludzie,,5'. Przy pracy sierpem zabezpieczano nadgarstek ręki przed nadwerężeniem owijając go nićmi z lnu lub wełny. Można znaleźć w tym zabiegu ślady dawnych, magicznych wierze!'!. Najskuteczniej miały chronić te nici, które były 54 poświęcone. Używano więc nici z gromnicznych świec , palm wielkanocnych)5, czy wianków święconych w dniu Matki Boskiej Zielne/I'. Niekiedy istotną rolę odgrywał kolor nici, np. w Starej Luplance, gmina Michałowo, musiał być żółty. W czasie żęcia przestrzegano licznych zachowaJl magicznych wpływających na pracę żniwiarzy. Już udając się do pracy zwracano uwagę na to, czy drogi żniwiarzom nie przeszła osoba niosąca puste wiadro, co mogło spowodować zebranie małych plonów. Zdarzały się wtedy przypadki zawracania takiej osoby. Przeciwny efekt miało natomiast przejście drogi przez osobę z pełnymi wiadrami, "wtedy żeJlcy dziękowali za to,,57. Powszechnie znane było wierzenie zakazujące osobom postronnym przechodzenia przed pracującymi żniwiarzami, 52Nowy Dwór. Zabiele, gmina JaŚwily. Saki. gmina Biclsk Podlaski. 55 Mieleszkowce, gmina Kuźnica. 56 Wierzch lesie, gmina Szudzialowo. Federowski podajc nast~pujący zwyczaj związany z zabezpieczeniem ręki przed nadwerężeniem w czasie żni\\: ..i\hy podczas żniwa nic slorsollać ręki. żniwiarki tutejsze zwykle przewiązują r~kę prawą w samym zagi~ciu taśmą Qerwoną. którą życzką zowią, lub w tymże kolorze nitką wclnianą, którą bylo prlcwi,vanc liclc poświęconc". M. Fcderowski. op. cit .. s. 404. 57Saki, gmina Bielsk Podlaski. 53 54 �209 którzy wtedy kaleezyliby sierpami ręce. Te same skutki mogło wywołać podanie bezpośrcdnio do ręki żniwiarza sierpa, toteż przekazywano go kładąc na ziemi. Znalezienie przez kobietę w trakcie żęcia podwójnego kłosa, zwanego ,.sporyszem" lub rzadziej "bliźniatką" oznaczało, że może ona urodzić bliźnięta będąc nawet panną. Przekonanie to było na tyle mocne, iż często kobiety nawet nie zrywały sporysza. Ogólnie uważano jednak, że znalezienie podwójnego kłosa miało przynieść żniwiarzowi szczęście, stąd też często noszono je przy sobie w czasie żniw:'x. Powszechnie praktykowane było dawanie do zjedzenia sporysza owcom i krowom, które miałyby wtedy dwa jagnięta bądź cielęta. Każdego dnia po zakoJlczeniu pracy żniwiarze pozostawiali skrzyżowane wiązki zboża na zagonie, na którym żęto, a odchodząc mówili: "Niech z Bogiem zostaje ta postać"w lub "Daj Boże co by ja na drugi dzie{) przyszła i szczęśliwie pożała'·w. z w y c z aj e zw Ią Z a n e z "p r z e p i ó r k ą ,. Kiedy żniwa dobiegaly kOllca wybierano miejsce, gdzie rosło najdorodniejsze zboże, z którego wiązano "przepiórkę"!> I . Była to kępa nie zżętego zboża, najczęściej żyta, licząca okolo 20-30 klosów. Na Białostocczyźnie istniało dość zróżnicowane nazewnictwo tych ostatnich klosów zboża. Na terenach od Bugu po Narew określano je miancm "percpelicy", na zachód od tego obszaru, a więc w okolicach Drohiczyna, Ciechanowca i Brallska - "przepiórki". W okolicach Mielnika ostatnia kępa nie zżętego zboża nosiła miano "dożynka". Wzdłuż granicy paJlstwa, od Narewki po Kuźnicę używano określcJl "pierepiołka" bądź "perepiołka" lub też .,parapiolka". Na zachód od linii wyznaczonej przez Biały- :'S Przckonanie lo hyło powszcchne na ohS/.arzc calcj Polski. o czym pisze BystrOll, op. cit., s. 215-220. R\l\vnież w wicrzeniaeh ludów wschodnioslowiańskich i hallyjskich podwójny kłos odgrywał wa/.n'l roi.,:: ..Kłos luh orzech podohny odgrywa wielk'l roi.,: w praktykach i wierzeniach nic tylko na Rusi. ale w stopniu jeszcze wy/.szym na Litwie. Lotwie i gdzie indziej w krąjadl poza-slowiallskich oraz w· krajach sl(}\\iat'lskich. Znalazca. który go przywłaszczy i nosi przy sohie. zdohywa spor. powodzenie. hogactwo: O\\OC pod\\ójny nie jest bowiem dla ludu symbolem sporu - jak to si.,: do d/.iś dnia pospolici.; przyjmuje w etnografii - lecz jest jego nosicielem, jest sporem wcielonym. I.lIpelnie tak samo jak sól nie jest symbolem slonosci. lecz jej nosicielką i wcieleniem". K. Moszyr\ski. lliałoruski SpOI' i .\par~·,\:."Lud Słowiański" t. I. 1929, z. I. B63B64. 59 Wierzch lesie. gmina Szudzialowo. óo Stara I.uplanka. gmina MichaIO\\o. 61 Bystroń lak wyjaśnia naz\\".,: "przepiórki" dla ostatnich klosów zboża: ..Ostatnie te klosy przybierają naj rozmaitsze naz\\y. naju.,:ścicj zwierz.;ce: szeroko rozPO\\szcchnionc są np. nazwy przepiórki i kozy. a spotyka si.,: także i inne określenia. Nazwy te pochodzą w cz.;ści zapewnc z.taktu. i.c mniejsze Iwierz.,:!a. jak np. właśnie przcpiórki rzeczywiście w zbo:iu przebywają i wraz z postępem rohót /.ni\\"iarskieh coraz dalej w zbo/.u się kryją. by wreszcie z ostatniej kępki dopiero uciec". J. S. Bystroń. op. cit .. S. 40. �210 stok i Dąbrowę Białostocką posługiwano si<; nazwami ,J.;.lcmkopki" lub "plonkopki", które z czasem zostały wyparte przez termin "plon". Przepiórkę wiązano najcz~ściej przy drodzc, w miejscu dobrze widocznym, aby wszystkie przechodzące czy przejeżdżające osony wiedzialy. że na tym zagonie żniwa zostały zakorlczonc. Między poszczególnymi grupami żniwiarzy istniała swego rodzaju konkurencja, kto ładniej przystroi swoją przepiórk<;. Na obszarze Białostocczyzny występowały dwie różne formy przepiórki: ze źdźbłami prostymi, przewiązanymi powyżej połowy wysokości oraz ze źdźbłami splecionymi w warkocz i łukowato wygiętymi. Ta druga torrna miała bardzo ograniczony zasięg, występowała bowicm tylko w okolicach Krynek, Sokółki i Gródka. Inną, dość istotną cechą w wyglądzie przepiórki było zachowanie bądź ścięcie kłosów. Nie występował tu wyraźny podzial terytorialny zwyczaju ścinania bądź zachowywania kłosów. Jako jcden z większych obszarów, gdzie kłosy były ścinane można wymienić okolicc l3ielska Podlaskiego, Hajnówki i Zabłudowa. Tuż przed wiązaniem przepiórki rodzice mówili dzieciom, any biegły w zboże szukać ptaka o tej nazwie, który zaraz wylcci('ł. W okolicach Bielska Podlaskiego często samą czynność wiązania ostatnich kłosów zboża zwano "łapaniem przepiórki". Przepiórkę wiązał zazwyczaj sam gospodarz, natomiast jej strojeniem zajmowała się gospodyni wraz z dziećmi. Źdźbła zboża były przewiązane zazwyczaj w jednym, rzadziej w dwóch lub trzech miejscach. Uzależnione to było w głównej mierze od ich wysokości. W okolicach Dubicz Cerkiewnych wiązanie w trzech miejscach było nakazane obrzędowo, liczba ta miała bowiem magiczne znaczenie w wierzeniach ludowych. Często samą przepiórkę splatano z trzech garści zboża, co dawało wrażenie, iż stoi ona na trzech nogach6~. Niemal wszystkie czynności wykonywane w trakcie wiązania i strojenia przepiórki były pełne zachowall magicznych, wywierających wpływ na przyszłość. Pierwotnie przepiórkę przewiązywano słomianym powrósłem, które z czasem zostało zastąpione przez nici, przy czym istotną rolę odgrywał niekiedy ich kolor, np. w Ostrowiu Południowym, gmina Krynki, musiał być czerwony "Bo jak słoma czerwona, to jest mocna i zdrowa". Źdźbła zboża w przepiórce wzmacniano wetkniętą w środek gałązką, najczęściej jarzębiny, wierzono bowiem, że wywrze to korzystny wpływ na wielkość ziarna zbóż w przyszłorocznych zbiorach - będzie ono wielkości owoców tego drzewa. Przepiórkę przystrajano najczęściej kwiatami polnymi, rzadziej przyniesionymi z przydomo- Zwyczaj znany w okolicach Orli. Dworakowski podaje. iż troistoś~ kształtu miała znaczenic plodnościowc. co miało zapewnić ciągłość wegetacji, urodzaj w przyszłym roku. S. D",orako\\ski. op. cit.. s. 173. 62 63 �211 wych ogródków!>l. Ściernisko wokół przepiórki dokładnie oczyszczano, co miało zapobiec wzrostowi chwastów w zbożu w następnym roku. Gdzieniegdzie w czasie opielania wyrzucano jak najwyżej obcięte resztki słomy ze ścierniska. Miało to spowodować wyrośnięcie wysokiego zboża w przyszłym roku. Po ukol1czeniu pielenia. układano wokół przepiórki krąg lub rzadziej dwa kręgi z kamieni polnych. Starano się. aby liczba kamieni w kręgu była jak największa. ponieważ mialo to wpływać na przyszłe zbiory - ,.Ile kamieni ułożono, tyle będzie kop żyta \V przyszłych zbiorach·,(,5. Z kolei na terenie gminy Suchowola, wierzono. iż liczba kamieni wokól przepiórki wywrze wpływ na liczbę jaj, które znios'l kury w następnym roku. Do wnętrza przepiórki układano dróżkę z płaskich kamieni dla zająca lub ptaka - przepiórki. W środku przepiórki umieszczano plaski kamiell, który wedlug uzyskanych informacji pełnił rolę stołu, na którym rozkładano białą, lnianą chusteczkę zwaną najczęściej ..obruskiem". Na ..obrusku" kładziono zazwyczaj jeden, znacznie rzadziej trzy kawałki chlena('('. Powszechnie wyjaśniano, iż chleb ten przeznaczony był dla zająca (wschodnia Białostocczyzna) lub dla przepiórki (Białostocczyzna zachodnia), wyjątkowo dla myszy. aby "nie szły do stodoły"67. Wydaje się jednak, iż najbliższym pierwotnego znaczenia tego zwyczaju jest wyjaśnienie mówiące, że chleb w przepiórce miał zapewnić ciągłość urodzajności ziemi, "po to się chlcb kładło, żeby nie schodził z tej zicmi,,6R. Nie moż.na również wykluczyć, iż w przeszłości chleb ten pełnił rolę ofiary składanej dla ducha zamieszkującego w zbożuó<J. Oprócz chleba umieszczano również w przepiórce sól. wyjątkowo monet/o i cukierki dla dzieci71. Chleb L przepiórki miał duże znaczenie w magii ludowej, był uwazany za środek leczniczy na wiele przypadłości, np. w okolicach Dubicz Cerkiewnych i Krynek spożycie go miało zapobiegać bólom zębów. W miejscowościach położonych ó~ () II ievano /\\'j'c/aiu strojcnia w celach (,) Wierzcnie przcpiórki zdohniczych znane na terenie 67Polomin. 1!.mina SuchO\\Ola. ó8 Pierożki. ~mina S/.udz.iall1\\o: 1. S. Bystroli. II przepillITe przyp. 1\ (j.) Of!. pochodZ<lccj z paralii dlli~ plaski. hy znl1\\ dożąć :i.yta za starym lIoli. i .lanolla Korycina II' przyszłym chleb 71 Inl(Jnl1acie o umieszczaniu gmin Drohiczyn oraz. (irodz.isk. i:i'.częslokroć za- wyjaśnienie (powiat białym Natomiast mÓII·i'lce. II przepillree podobnie jak i umie- Male. gmina Narew. stól. zasiany roku .. hulo pOllno u kałasoch". O zwyczaju umieszczania geL op. cil .. s. 276. dodając. op. cil .. ~. 276. IV dniu św. I\gaty. nast<;pującc IrzeiaJiskiej chichem". wyjaśnienie 70 już Gloger. /.. Gloger. poświ.,:cuny Tyniewicze cil .. s. 46. zamieszcza kamidl \\~pomina galganki. 1!.min Bnlli~k i Grodzisk. W okolicach Orli mtl~ial lo'być szczona razem z nim sól. 66 69 kwiatami kolonme hiałostocki): plótnem: Federl)\lski iż chich łącznic II przepiórce zanolował chleba (przepiórki kawalek chleba w okolicach Sucho- umie~zcza - si.,:. aby zboże op. cil .. ~. 368. z chkbem cukierków kładzenia •.IV środku na nim kladą w przepiórce M. Federowski. zwyczaju także zanotowano i monet wspomina kilkakrotnie Z. Glona terenie �212 między Hajnówką a Orlą wierzono, iż chleb taki był skutccznym środkiem leczniczym wad wymowy u dzieci. W Wierzch lesiu, gmina Szudziałowo, pozyskano informację, że jeśli kobieta chciała sobie zapcwnić lekki poród to zbierała ch leb z trzech przepiórek, a następn ie, tuż przed porodem, spożywa la go. Kolejnym wierzeniem związanym z chlebem z przepiórki było przekonanie, że dzieci, które go spożywały, nic będą bać się piorunów w czasie burzi~. Po przystrojeniu przepiórki, opieleniu wokół ścierniska, niekiedy i pokropieniu wodą71, klękano i odmawiano modlitwy, w części wschodniej ,.Prieswiataja Troica", a w zachodniej "Ojcze Nasz" oraz składano prośby do Boga o opiekę nad zbożem w przyszłym roku, np. "Panie Boże daj nam żyto na drugi rok, żeby były duże kłosy, nie padał na nie grad tylko była rosa,,74. We wschodniej części Białostocczyzny często spożywano przy przepiórce posiłek zwany "obiadem". Uczestniczyli w nim wszyscy żniwiarze, również wynajęci, a więc nie należący do rodziny gospodarza. Na ściernisku rozściełano białą płachtę, odmawiano modlitwy, a następnie spożywano posiłek. Składał się on zazwyczaj z chleba, słoniny z cebulą, kiełbasy, śledzi i alkoholu. Podczas posiłku sierpy żniwiarzy były zawieszone na przepiórce, w ten sposób by nie 75 stykały się ze ścierniskiem, co miało oznaczać, że pracę już zakol1czon0 . Niewykluczone, że spożywanie posiłku przy przepiórce miało niegdyś charakter zaduszkowej uczty ofiarnef6. Na takie znaczenie tego obrzędowego posiłku wskazuje w pewnej mierze fakt, iż przetrwał on, co prawda w bardzo ograniczonym zakresie, na wschodzie Białostocczyzny, wśród ludności prawosławnej, u której obrzędy zaduszkowe zachowały się do czasów wspókzesnych w bardziej rozwiniętych formach. Istnieniu w przeszłości obrzędowej uczty po zakOl1czeniu żniw dowodzi - według Dworakowskiego - praktykowane na terenie powiatu wysokomazowieckiego umieszczanie w przepiórce różnego rodzaju jadła, które stanowiło "przeżytek prastarych ofiar, jakie lud wiejski składał po zakończeniu żniwa"n. Na miejscu spożytego posiłku pozostawiano dwie skrzyżowane garście zboża, na które kładziono czasami kawałek chleba. Należy w tym miejscu uwydatnić znaczenie skrzyżowanych garści zboża w obrzędowości żniwnej. Powszechny był niegdyś zwyczaj pozostawiania przez żniwiarzy słomianego krzyża na polu, gdzie odbywał się sprzęt zboża, każdorazowo po zakończeniu całodziennej pracy. Krzyż ten miał "strzec całe zboże od złe72 Okolice Gródka. Kropienie przepiórki święconą wodą bylo szczególnie rozpowszechnionc w okolicach Bielska Podlaskiego i Hajnówki. Wodę święcono podczas święta Chrztu Pańskiego. zwancgo też świętem Jordanu obchodzonym 19 stycznia. Według Bystronia działanie to mialo zapewnić przyszłorocznym zbiorom dostateczną ilość deszczu. J. S. l3ystrOli. op. cil .. s. 71. 74 Eliaszuki. gmina Narewka. 75 M.in.: Reduty. gmina Orla. 76 S. Poniatowski. Etnografia Pof.~ki. w: Wied=a o Polsce. t. 3. Warszawa 1932. s. 315. 77 S. Dworakowski. op. cit., s. 173. 73 �213 go,,7~. Niewątpliwie nadanie mu takiej roli wiąże się z przyjęciem chrześcijailskiego systelllu wartości, w którym krzyż, czy raczej jego znak, spełniał rolę apotropeiczną. Złożenie na nim kawałka chleba wskazuje, że spełniał rolę ofiary składanej w podzięce za zebrane zbiory. Do przyjęcia takiej interpretacji skłania również fakt pozostawienia na ściernisku znaków krzyża z innych gatunków zbóż, np. pszenicy czy owsa po zakollczeniu zbioru tych zbóż. W tych bowiem przypadkach z pewnością nie miały "strzec" pozostałego do zbioru zboża. Takie samo znaczenie posiadały skrzyżowane wiązki żyta umieszczane we wnętrzu lub obok przepiórki. Również i w tej sytuacj i pełniły one rolę daru - ofiary, która przez swą formę krzyża była kierowana do Boga, w podzięce za szczęśliwe zakoilczenie żniwa. Widać tu wyraźną analogię do wspomnianego już wyżej zwyczaju wiązania słomianymi powrósłami przydrożnych krzyży. Na Białostocczyźnie, szczególnie w jej części zachodniej, był rozpowszechniony wśród żniwiarzy zwyczaj "oborywania przepiórki", polegający na kilkakrotnym przeciągnięciu siłą za nogi dziewczyny lub chłopaka wokół tej ostatniej kępy zboża. Odbywało się to wśród śmiechu i żartów wywołanych oporem jaki stawiały osoby, którymi "oborywano". Często "bronowano" gospodarzem lub gospodynią, którzy musieli wykupić się, np. ofiarowując alkohol. Do ,.oborywania'· starano się wybierać osoby jak najwyższe, co miało wpłynąć na wielkość zboża w przyszłorocznych zbiorach 79. W pamięci starszych osób przetrwał zwyczaj "oborywania" przepiórki właścicielami majątków, u których odbywały się żniwa, z tym. że w tych przypadkach obchodzono z nimi trzykrotnie wokół przepiórki. ,'oborywanie" miało znaczenie magiczne, zapewniało urodzaj w następnym roku, obfitość przyszłych plonów8o. Przepiórka stała aż do jesiennej orki. Obecnie zwyczaj wiązania przepiórki zanikł niemal zupełnie, kultywowany jest jedynie przez osoby starsze, na polach gdzie sprzęt zboża odbywa się jeszcze przy użyciu kosy. Wiązanki dożynkowe Wiązanie przepiórki było niegdyś połączone z innym zwyczajem, a mianowicie wyplataniem wiązanki dożynkowej. Na Białostocczyźnie nazwa tej wiązanki była terytorialnie zróżnicowana; na zachodzie, w pasie od Drohiczyna, Spieszyn. gmina Brańsk. Wierzenie znane na terenie gminy Biclsk Podlaski. 80 Bystroń prz) tava następujące wyjaśnienie zwyczaju ..oborywania" przepiórki: "Co do inh:rpretacji. m07.na by uważać oborywanie za składową część obrzędów należących do przedstawionego przez nas systemu wierzei] żniwiarskich: osobę. którą się ciągnie wkoło ostatnich kłosów można uwai.ać za przedstawiciela zboża. za ludzką inkarnację zboża. Na to zdawałyby się wskazywać poszczególne \\ skazówki. jak np. to. że oborywa się zazwycząi ostatnim żniwiarzem czy żniwiarką. która ( ... ) jest właśnie przedstawicielem plonu". Autor rozważa także i drugą możliwość. a miammicic ..oborywanic" mo:l.na uważać za obrzędowc zapładnianie ziemi. J. S. Bystroń, op. cit .. s. 93. 78 79 �214 Fot. 3. Przepiórka o wyglądzie wato wygięta, we wnętrzu kawalek typowym \\ okolicach Krynek spleciona w warkoC/ i łukochleba na bialej serwClce rozl%ncj na kamieniu (rok 19(4). przez Brai1sk, Lapy, Knyszyn aż po Suchowolę występuje określenie ,.równianka", na terenie gminy Grodzisk można spotkać również nazwę "próżanka". Na obszarze od Bugu po Puszczę Knyszyi1ską panowala nazwa "kwietka". W okolicach Nowego Dworu, Sokółki i Janowa wiązanka dożynkowa nosiła miano "pryźma" bądź "praźma". Sporadycznie, na obszarze całego województwa białostockiego, można spotkać określenia "wianek" lub "plon". Wiązanka dożynkowa przybrała na Białostocczyźnie formę zbliżoną do bukietu, na który składały się najdorodniejsze kłosy żyta, pszenicy, owsa i jęczmienia oraz różnorodne kwiatli. W skład wiązanki wchodziły także makówki, len, korzenie marchwi, małe główki kapusty, jabłka nabite na patyczki, a nawet i buraki. Wiązankę przewiązywano barwną krajką, zwaną we wschodniej części województwa "pojasem", w czasie lub tuż po zakOllczeniu strojenia przepiórki. Jeśli ścinano kłosy w przepiórce, to wchodziły one w skład wiązanki. Jeżeli obrzędowa rola przepiórki ulega współcześnie zanikowi. to w przypadku wiązanki dożynkowej można zaobserwować nadal żywą tradycję jej wykonywania i święcenia. Z wiązanką łączyło się wiele zwyczajów i wierzei1. 81 źdźbeł W Czechach zbo/a Orlai\skich, na bukiet ..Na pole hnuj. na dobytek gmina do/ynktm [)ubiczc y obcinała łój, a nam na zdanmie". Ccrkic\\llC, gospodyni ich korzcnie. które po wybraniu rzucała za siebie dorodnych mó\\iąc: �215 Fot. 4. Przepiórka przybrana kwiatami i jarzębiną. lnych. Wólka. gmina Suchowola (rok 1994). otoczona dwoma kręgami kamieni po- �216 Powracających z pola żniwiarzy oblewano niegdyś powszechnie wodą, co miało zapewnić urodzaj w przyszłym roku. Po przyniesieniu wiązanki do chałupy wieszano ją w oknie - "było wtedy widać, kto już żniwa skOlkzył"x2. Wisiała tam, aż do czasu jej poświęcenia w dniu Matki Boskiej Zielnej (J 5 sierpnia) lub na "Splenje" (28 sierpnia) u ludności prawosławnej. Poświęcona wiązanka była uważana za skuteczny środek ochronny budynku mieszkalnego przed uderzeniem pioruna w czasie burzy. Poświęconą kapustę z wiązanki dawano bydłu w razie jego choroby. W okolicach Korycina kwiaty z wiązanki były używane do okadzania chorego dziecka. Powszechnie znany i do dzisiaj praktykowany jest zwyczaj dodawania wykruszonych z wiązanki ziaren do zbóż ozimych wysiewanych około 8 września, kiedy to przypada świc;to Matki Boskiej Siewnej. Część gospodarzy zarysowywało wtedy na ziemi krzyż, by w miejscu przecięcia się ramion umieścić wiązankę, pozostali słomę z tego obrzędowego bukietu układali w kształcie krzyża lub wkładali pod skibę, czy też rozrzucali po roli. Dożynki ZakoJlczenie żniw w gospodarstwach chłopskich świętowano urządzając zabawę dożynkową. Zebrany materiał uwidacznia, iż sama forma obchodzenia święta plonów była uzależniona w decydującej mierze od stanu majątkowego właściciela gospodarstwa, w którym Ukolkzono żniwa. Ubożsi gospodarze, którzy nie wynajmowali żniwiarzy, świętowali spożywając posiłek (wspomniany wyżej obiad) przy przepiórce. W skrajnych przypadkach wcale nie świętowano zakoJlczenia żniw. Powszechnie jednak każdy gospodarz starał się zorganizować w dniu zakoJlczenia pracy poczęstunek dla żniwiarzy, a jeśli go było stać to wynajmował również i muzykantów, "nawet biedniejszy gospodarz przywoził antałek piwa, a do tego kiełbasę, bułki, a bogatszy to i muzykantów sprowadził"s3. Zabawę taką, zwaną często "balem", urządzano w domu gospodarza, starsze osoby pamiętają jednak, że tradycyjnym miejscem świętowania dożynek były karczmy. Poczęstunek składał się zazwyczaj z jajecznicy, sera, kiełbasy, mięsa oraz oczywiście alkoholu. Przed rozpoczęciem zabawy dożynkowej postacianka przewiązywała gospodarza "przewiąsłem", za co dostawała drobny datek pieniężny. W czasie przewiązywania śpiewano: "Dażali żytko, dażali żytko, a teraz obwiażem ciebie tym snapkom"s4. Jeśli w żniwach uczestniczyli tylko domownicy, to zwykle córka gospodarza wręczała ojcu tub matce wiązankę dożynkową, za którą otrzymywała pieniądze na drobny zakup, np. na chustkę. W okolicach Koryeina gospo- 82 83 84 Podozierany. gmina Micha/owo. WierzchIesil:. gmina Szudzialoll"o. Oziably. gmina Michałowo. �217 darz wykupywał wiązankę - "pryźmo" od postacianki85. Po złożeniu życzeń postacianka była oblewana wodą86. Również w czasie samej zabawy oblewano się wodą. zdarzały się przypadki wrzucania przez chłopców dziewcząt do koryt pełnych wody. Ta obfitość wody miała zapewnić urodzaj w przyszłym roku "wodą oblewali po to, żeby było jędrne żytko na następny rokR7• W świetle zebranych relacji dożynki urządzane w dworach ziemiańskich miały dość jednolity przebieg. Po zakoJ1czeniu pracy kobiety plotły najczęściej z kłosów żyta, rzadziej pszenicy, wianek ozdobiony kwiatami polnymi. Wianek ten pierwotnie postacianka wkładała na głowę, jednak już w okresie międzywojennym powszechnie weszło w zwyczaj noszenie go w rękach. Również w tym czasie wianek zastępowano wiązanką dożynkową. Przed dworem oczekiwał żniwiarzy właściciel majątku wraz z rodziną. Postacianka przy śpiewie wszystkich żniwiarzy wręczała dziedzicowi wianek, składając jednocześnie życzenia, za które otrzymywała niewielki datek pieniężny. Po złożeniu życzel'l służba folwarczna, rzadziej sam właściciel majątku, oblewali postaciankę, a często i samych żniwiarzy wodą, po czym rozpoczynała się zabawa, w czasie której ucztowano, śpiewano i tallczono. Zabawa trwała do zmierzchu, wyjątkowo do północy. ZakoJ1czenie żniw miało też swą uroczystą oprawę w Kościele. Otóż w każdym kościele parafialnym święcono wiellce dożynkowe, wykonywane przez wytypowane wcześniej okoliczne wsie. Wiellce te miały dość różnorodne kształty, zazwyczaj były zakończone w formie krzyży, hostii i kielichów. Konstrukcja ich była wykonana z drutu oplecionego zbożem. Kształt wiellców nawiązuje bardzo wyraźnie do wianków dożynkowych zanoszonych do dworów, przy czym te pierwsze ozdobione są dodatkowo we wspomniane \V)'żej atrybuty religijne. Widać stąd. iż tradycja ta została przejęta przez Kościół z dworów ziemiallskich dość późno, bo dopiero na szerszą skalę w okresie międzywojennym. Zwyczaj wyplatania wiellców dożynkowych do kościołów występuje i obecnie. Współczesne wiellce zdobione są dodatkowo naklejanymi kolorowymi obrazkami o treści religijnej, najczęściej są to wizerunki Matki Boskiej. 85 W Milenkowcach. gmina Kuźnica. po zakollczeniu żniw żeńcy przynosili gospodarzowi snopek z żyta. pszenicy. owsa i jł,:czmienia. Po wykupieniu gospodarz ustawiał go w kącie pod ikonami. gdzie stal aż do Bożego Narodzenia. 86 Powszechnie przyjmuje sił,:. że oblewanie wodą postacianki. a także żniwiarzy między sobą IV czasie dożynek miało zapewnić dostatek deszczu dla wzrostu przyszłych plonów. Inną możliwość interpretacji tego zwyczaju wysunął Poniatowski. który uważał. że oblewanie wodą w czasie dożynek mogło mieć I:harakter ol:zyszcząjąl:y. S. Poniatowski. op. Cif .• s. 316. 87 Topolany. gmina Michalowo. �218 Fot. 5. Wkniec dożynkowy zwiellczony krzyżem. Krypno (rok 1994). Zwózka zboża Zwózka zboża była niegdyś obwarowana licznymi nakazami i zakazami o charakterze magicznym, mającymi na celu zabezpieczenie zebranych plonów przed wszelkiego rodzaju zagrożeniami. Podejmowane praktyki magiczne miały chronić zbiory przede wszystkim przed gryzoniami, głównie myszami. Większość zachowań magicznych dotyczyła walki z tymi szkodnikami, co wskazuje, jak wielkim były zagrożeniem dla przechowywanego w stodołach zboża. Stosunkowo niewiele praktyk magicznych miało chronić zebrane plony przed klęskami żywiołowymi, w tym zwłaszcza przed pożarami. Wiele z poda- �219 nych niżej wierzell i praktyk magicznych miało bardzo ograniczony terytorialnie zasięg, nierzadko znane były tylko w kilku położonych obok siebie miejscowościach. Analiza przytoczonych niżej zachowall magicznych dostarcza wiele interesującego materiału z zakresu logiki myślenia magicznego ludu wiejskiego. Wiara w skuteczność części z tych praktyk opierała się na zasadach magii homeopatycznej, w której czynności wykonywane przez człowieka wywierają taki sam lub podobny wpływ na zachowanie gryzoni. W okolicach Bielska Podlaskiego i Hajnówki gospodarze chcąc zabezpieczyć zbiory przed myszami pościli przed rozpoczęciem zwózki zboża: "Przed zwiezieniem zboża nic nie jedli, żeby myszy też go nie jadły,,88. W trakcie zwózki oraz rozkładania pierwszej fury nie można było rozmawiać89. Interpretacja tego zachowania nastręcza nieco trudności, wydaje się jednak, iż zachowanie ciszy miało umożliwić przejazd ze zbożem w tajemnicy przed gryzoniami. Innym sposobem zapobieżenia inwazji gryzoni do stodoły było praktykowane, np. w okolicach Mielnika, pozostawienie w polu snopka, celowo wykonanego dla myszy. Podobnie postępowano w wioskach położonych pod Kuźnicą, gdzie z kilkunastu kłosów wiązano tzw. ,.stodółkę", nazywaną też "hadrynką", przypominającą ksztahem przepiórkę. W okolicach Narwi i Hajnówki gospodarze w tym samym celu zrzucali z fury jeden niewielki snopek. W opisanych powyżej przypadkach wierzono, iż swego rodzaju dar wpłynie na pozostanie myszy w polu, zatrzyma je z dala od budynków gospodarskich. W okolicach Narwi, Hajnówki, Kleszczel i Kuźnicy w pierwszy snopek złożony na wozie wkładano kawałek wielkanocnej paschy, zwanej często "proskurką", wraz z wiankiem splecionym najczęściej z rumianku (chamomilla recu/ile L.), mięty (men/ha x piperila L.) oraz sporyszu (rdest ptasi - polygonum aviculare L.). Do sporyszu przywiązywano szczególną wagę, wierzono bowiem, iż dzięki niemu "zboże się posporzy,,90. Natomiast na terenie gminy Juchnowiec Dolny w pierwszy zwożony snopek wkładano wianek z piołunu, co miało ochronić stodołę przed uderzeniem pioruna. Ciekawy zwyczaj zanotowano w okolicach Grodziska: jeśli w czasie załadunku snopów wóz najechał lewym kołem na kamiell, co najmniej wielkości pięści, to wrzucano go na furę i nie oglądając się za siebie w ciągu całej drogi powrotnej wnoszono do stodoły i wkładano pod pierwszy złożony snop. Można odnaleźć tu pewną analogię ze zwyczajem nakazującym umieszczenie kawałka paschy w pierwszym złożonym na furze lub ułożonym w stodole snopku. W pierwszym przypadku zbiorów "chronił" niejadalny dla szkodników kamiet'l, który miał także zniechęcać 88 89 90 Saki. gmina Bidsk Podlaski. Wierzenie lo szczególnie popularne by/o w wioskach p%7.onych Nowodziel. gmina Kuźnica. nad Narwią. �220 gryzonie do wejścia w zboże, w drugim - poświęcony, a więc także w pewnym sensie niejadalny dla myszy, kawałek chleba91• Przed złożeniem zboża w stodole kropiono święconą wodą sąsieki, a często i pierwszą furę ze zbożem. W tym przypadku wyjaśniano, iż "po to się kropi święconą wodą, żeby od ognia stodołę ze zbożem ochroniC92• Po poświęceniu stodoły rozkładano w czterech jej rogach (wschodnia Białostocczyzna) lub rozkładano w kształcie krzyża (zachodnia Białostocczyzna) wianki święcone w oktawę Bożego Ciała'!'. Składały się one zazwyczaj z rozchodnika (sedlllll acre L.), sporyszu, macierzanki (thymus sp.), a czasami i lipy (lilia corelala). Wianki te miały zabezpieczyć zarówno przed gryzoniami, jak i przed pożarem stodoły. Przed myszami skutecznymi środkami miały być też wianki lub nawet całe rozściełane naręcza pokrzywy (urlica dioica)94, ostu (cirsilll11 arveJ1se L.)95, piołunu (arlemisia absil1/hium)96 i mięt/7• W wioskach położonych wokół Czyż pod pierwszy ułożony w stodole snopek wkładano wypieczoną w tym celu niewielką bułkę, mówiąc: .,Macie myszy ten chlebek jeść, a nie te kłoski, co są w zbożu,,<)8.Natomiast w okolicach Hajnówki pod pierwszy umieszczony w sąsieku snopek wkładano buteleczkę ze święconą wodą, która znajdowała się tam aż do czasu zakOllczenia omłotów. Święcona w,oda miała w tym przypadku zabezpieczać zbiory przed myszami, a także przed pożarem. W czasie układania snopków nie można było spożywać żadnych posiłków w stodole, w przeciwnym razie "myszy zjedzą całe zbiory"'!'!, Zakończenie Zebrany i zaprezentowany materiał pozwala wysunąć tezę, iż tradycyjne obrzędy i zwyczaje żniwne na Białostocczyźnie nie różniły się w zasadniczej strukturze od obrzędowości żniwnej regionów sąsiednich. Istnienie pogranicza kulturowo-etnicznego oraz religijnego w regionie białostockim oznacza, iż współwystępują w nim elementy charakterystyczne dla obszaru Polski, np. wiązanie przewiąsłem w polu, jak i Białorusi, np. wiązanie snopka zażynkowego - "gospodarza". Próba określenia w jakim stopniu tradycyjna obrzędowość 91 O umieszczaniu kamienia pod pierwszym złożonym \\ stodole snopkicm w celu zapobieżenia wyjadaniu ziarna przez myszy pisze M. Federowski. op. cit .. l. I. s. 365. Zwyczaj tcn byl znany również na Litwie. patrz: Dundulienc. op. cit .. s. 197. 92 Korzeniówka Duża. gmina Drohiczyn. Na terenie gminy Grodzisk przy każdym zakończeniu skrzyżowanych snopków kladziono wianek ze sporyszu. 94 Olędy. gmina Brallsk. 95 Żery-Czubi ki. gmina Grodzisk. 96 Niemirów. gmina Mielnik: Kalinówka Królewska. gmina Jasionówka. 97 Osmola. gmina Dziadkowice. 98 Wólka. gmina Czyże. 99 Kutowa. gmina Narew. 9, �221 żniwna regionu białostockiego cechuje się odrębnością w stosunku do sąsiednich jest utrudniona przede wszystkim ze względu na to, iż współczesne granice administracyjne województwa białostockiego nie mają oparcia w tradycji historycznej. Nie uwzględniają wielowiekowej odrębności kulturowej, etnicznej oraz religijnej wschodniej i zachodniej części województwa. Dlatego obszar występowania wielu rytuałów, praktyk czy zachowaI1 magicznych związanych ze żniwami nie pokrywa się z obecnymi granicami administracyjnymi województwa, a tym samym i z obszarem objętym niniejszym opracowaniem. Analiza zebranego materiału pozwala stwierdzić, że elementy wyróżniające Białostocczyznę w stosunku do regionów sąsiednich w obrzędowości żniwnej pełniły funkcje drugorzędne. Przykładowo można tu wymienić niektóre zachowania magiczne zabezpieczające zebrane plony, czy też przekonanie o magicznych właściwościach chleba z przepiórki. Z pewnością "swoistość" regionu tworzą niektóre pieśni żniwne. Także słownictwo związane z obrzędowością żniwną wskazuje pewne odrębności w stosunku do regionów sąsiednich, np. występowanie na północy województwa określenia "plon kopka" dla przepiórki. W celu uzyskania w miarę pełnego obrazu żniw należy również wspomnieć o zebranym bogatym materiale pieśniowym, którego w artykule nie umieszczono. Samo zebranie tekstów pieśni napotkało na duże trudności; nie śpiewane często od kilkudziesięciu lat uległy niemal całkowitemu zapomnieniu. Złożyły się na to głównie dwie przyczyny: znaczne zwiększenie tempa pracy oraz brak większych grup kobiet wspólnie pracujących. Treść pieśni była bardzo zróżnicowana, dominowały pieśni związane z pracą żniwiarzy oraz o wątkach miłosnych. Pieśni dożynkowe grupowały się wokół dwóch tematów: żartobliwie sformułowanych próśb żniwiarzy do dziedzica, aby przygotował jak najobfitszą ucztę dożynkową oraz humorystycznych przyśpiewek kierowanych do właściciela majątku lub członków jego rodziny, a dotyczących zazwyczaj zewnętrznego wyglądu tych osób. Stosunkowo nieliczne strofy kierowano do Boga, w podziękowaniu za opiekę w czasie żniw, szczęśliwe ich zakoI1czenie. Zazwyczaj były to pieśni krótkie, składające się zjednej-dwóch, rzadko kilku zwrotek. Na Białostocczyźnie, jak i w wielu innych regionach Polski, występuje w pieśniach żniwnych charakterystyczny refren "Plon niesiemy, plon". A. Briickner uważał, że refren ten jest jedyną autentyczną pozostałością z dawnej, przedchrześcijaI1skiej obrzędowości żniwnej, która przetrwała do czasów współczesnych w ludowych zwyczajach i obrzędach żniwnych 100. Przekaz ustny przyczyniał się do częstych zmian treści, współistnienia wielu wariantów, nawet w tej samej miejscowości. Przekazywane z pokolenia na pokolenie zawierają często opisy wydarzell, sytuacji, warunków życia z bardzo odległych czasów, 100 A. Bruckner. Milologia slowiańska i polska, wyd. 2. Warszawa 1985. s. 322: A. Bruckner. Słownik elymologic=nyję::yka polskiego. wyd. 2. Warszawa 1970. s. 659. hasło: Zwyc::aje ludowe. �222 dlatego też stanowią cenne źródło do poznania warunków pracy przy sprzęcie zbóż, jak i - ujmując szerzej - panujących ówcześnie stosunków społecznych. Opracowanie niniejsze, chociażby tylko ze względu na czas jaki upłynął, kiedy opisane zwyczaje i obrzędy były praktykowane powszechnie, nie przedstawia z pewnością pełnego obrazu tradycyjnych żniw. Wiele zachowaJl obrzędowych nie tylko zaprzestano wykonywać czy przestrzegać, ale uległo już całkowitemu zapomnieniu. Postępujący proces zaniku zwyczajów i obrzędów żniwnych wynika przede wszystkim z dwóch przyczyn. Po pierwsze, należy wymienić przemiany w gospodarce wiejskiej, a więc wprowadzenie nowych technik uprawy ziemi oraz nowoczesnych maszyn. Po drugie, przemiany w sferze świadomości zarówno jednostki, jak i całych społeczności wiejskich. Chodzi tu głównie o przejmowanie wzorów kulturowych płynących z miasta, a w efekcie tego deprecjonowanie własnych, wiejskich. Dawne praktyki magiczno-obrzędowe zyskały obecnie pejoratywne określenie "zabobonów". Walio również podkreślić, iż obrzędy żniwne nie pełnią już roli jednoczącej społeczność lokalną. ReasuJllując można skonstatować, iż proces zaniku tradycyjnej obrzędowości żniwnej postępuje nadal, co w efekcie kOllcowym doprowadzi zapewne do jej zupełnego zaginięcia. Stare obrzędy i zwyczaje nie są zastępowane przez nowe, które nawiązywałyby do nich formą i treścią. Artur Gaweł TRADITIONAL. HARVEST CUSTOMS AND RITUALS IN THE BIALYSTOK REGION (Summary) The author discusses various social and cultural aspects of harvest in a village in lh.:: Eastern part of the Bialystok region in th.:: period bel\wen the World Wars (1918-1939). Ilis a((.::ntion is particularly focused on the ritual-magic context of harvest. Besides literature. the main source for the work arc the results of field studies carried out in 1993-1996. The su~iect of analysis comprises. on the one hand. the course of harvest and crops transport. including the characteristic of harvest tools. and on the other hand. harvest customs and rituals. The latter include customary ways ofboth beginning harvest and terminating it. with the making ofthe so-called "przepiórka" [quail] and wcaving of the harvest bunch. as well as the ways of celebrating harvest festival and crops transport. The author comes to a conclusion that traditional harvest rituals in the Bialystok region did not ditTer significantly from the rituals of neighboring regions. though some of its clements were unique for lhat n:gion. At present, many of the rituals arc not only unobserved or not celebrated. but many ofthem sank into oblivion. Tran.vlated by M. Wilc:::yński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/554c6626ac14ac16bc5985e7ecc45387.pdf 864d8626b17648dd2c14ed61530663cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6427 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource antropologia religii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6000 Title A name given to the resource Apokalipsa nie według świętego Jana/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.157-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gawrysiak, Sylwia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 SYLWIA GAWRYSIAK Warszawa APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA Koniec świata może wydawać się tematem nie na czasie, wszak z rokiem 2000 minęła milenijna gorączka. Nie oznacza to jednak kresu fatalistycznych nastrojów. Apokalipsa jest bowiem jednym z kulturowych lejtmotywów, przykładem tematu, którym ludzie fascynują się niezależnie od momentu historycznego. Zaintereso­ wania te nie wynikają jedynie z odwiecznego dążenia człowieka, aby poznać przy­ szłość, lecz mają również prowadzić do lepszego zrozumienia teraźniejszości. Przedmiotem poniższych rozważań są apokaliptyczne scenariusze konstruowa­ ne przez moich rozmówców - mieszkańców Kurpiów. Pod pojęciem tym rozu­ miem mniej lub bardziej spójną opowieść dotyczącą końca świata, opartą o infor­ macje z różnych źródeł. Na kształt takiego scenariusza mają wpływ indywidualne doświadczenia danej osoby, które determinują nie tylko posiadane przez nią wia­ domości, lecz również sposób ich interpretacji. W artykule dokonuję dekonstrukcji przekazywanych mi scenariuszy. Odbywa się to na dwóch poziomach. Po pierwsze analizuję podstawy ich konstrukcji tzn. światopogląd rozmówców, po­ tencjalne źródła i historie wzorcowe oraz wizję czasu. Interesuję się więc tym, skąd moi rozmówcy czerpią wiedzę na temat końca świata oraz jak z niej korzy­ stają, aby stworzyć jego spójny obraz. Zajmuję się również tym, w jaki sposób interpretują teksty biblijne i przepowiednie w kontekście współczesnych wyda­ rzeń, a także jaki wpływ na ten sposób rozumienia mogą mieć media. Po drugie staram się usystematyzować wiadomości dotyczące poszczególnych wydarzeń wchodzących w skład apokaliptycznego scenariusza. Opisuję rozważa­ nia na temat daty, znaków i przebiegu apokalipsy. Skupiam się głównie na dwóch koncepcjach: końca świata jako wydarzenia nadprzyrodzonego oraz końca świata jako racjonalnej i logicznej konsekwencji ludzkich działań. Jednocześnie zwracam uwagę na zmienność i otwartość wiedzy apokaliptycznej. Jest ona nieustannie aktualizowana, a poszczególne elementy na nowo definiowa­ ne w coraz to innych kontekstach. Obok treści związanych z nauczaniem Kościoła Katolickiego oraz opowieści przekazywanych w danym środowisku z pokolenia na pokolenie, mogą w jej obręb być włączane nowe zjawiska społeczne i wydarze­ nia historyczne oraz wizje zaczerpnięte ze współczesnej kultury popularnej. W SERCU PUSZCZY ZIELONEJ - BADANIA Świat wierzeń apokaliptycznych odtwarzam na podstawie narracji zebranych podczas badań etnograficznych na Kurpiach. Głównym źródłem informacji wyko­ rzystanych w tym artykule są rozmowy z mieszkańcami Kadzidła i jego okolic. �158 SYLWIA GAWRYSIAK Moimi rozmówcami zostały osoby w podeszłym wieku, głównie kobiety. Starszych ludzi powszechnie uważano za ekspertów, od których można dowiedzieć się naj­ więcej. Spotkane przeze mnie osoby były wierzące i gorliwie praktykujące swoją wiarę. Duża część należała do kółek różańcowych lub innych temu podobnych organizacji. Wiele kobiet słuchało Radia Maryja, niektóre oglądały telewizję TRWAM. Nie oznaczało to jednak zamknięcia w kręgu informacji stricte kościel­ nych, wręcz przeciwnie. Wiele z tych osób znało na przykład treść przepowiedni Sybilli1, które jeszcze przed wojną stały się bardzo popularną wersją wizji apoka­ liptycznych. Ważną role pełniły też informacje zaczerpnięte z radia i telewizji. Jak już wspomniałam, w związku z zaangażowaniem religijnym moich roz­ mówców źródłem wiedzy i czynnikiem mającym znaczny wpływ na ich ogląd świata było nauczanie Kościoła. Swoją wiedzę opierali często na tym, co słyszeli w czasie mszy świętej. Kościół określał ich pojmowanie etyki i moralności. W dużym stopniu wpłynął też na sposób, w który postrzegali otaczającą rzeczywis­ tość. Mam tu na myśli na przykład wiarę w kreacyjną moc modlitwy, związaną z przekonaniem o wszechmocy Boga. Świadomość tych faktów odcisnęła swe piętno na postrzeganiu przyczynowości w świecie. Owa świadomość, jak i ogólna wiedza na temat końca świata stwarza pewne stałe dyspozycje do interpretowania określonych zjawisk w kategoriach religijnych (w tym apokaliptycznych), nada­ wania im na przykład etykiety boskiej kary czy przestrogi. Z instytucją Kościoła wiążą się publikacje religijne. Zdarza się, że niektóre z nich są odbierane jako alternatywa dla wiedzy propagowanej przez Kościół, niekiedy uznawane za równie autentyczne jak Pismo Święte. Literatura religijna zawierająca treści różnych objawień, staje się podstawą do krytyki przeprowadza­ nia niektórych obrzędów - a nawet prowadzi do prób narzucania innego zacho­ wania w czasie mszy świętej, niż to, które jest ogólnie przyjęte12. Na światopogląd ludzi wyraźny wpływ mają również media. „Środki przekazu mają kolosalne możliwości formującego lub deformującego wpływu na człowieka: nie tylko na pojedyncze decyzje czy chwilowe samopoczucie lub wiedzę, lecz na jego stan zdrowia, osobowość, relacje z innymi, aktywność, twórczość” (Rekłajtis 1 Sybilla to postać występująca w mitologii greckiej i rzymskiej, trudniąca się przepowiada­ niem przyszłości, która w wierzeniach ludowych zyskała zupełnie nowe znaczenie. Mitologiczna postać rzymskiej wieszczki sprzedającej księgi ze swoimi przepowiedniami królowi Tarkwiniuszowi Pysznemu została skontaminowana z biblijną królową Saby (nazywaną błędnie królową Sabą), przy­ bywającą do króla Salomona i dodatkowo obdarzoną imieniem Michalda. W wyniku tych przekształ­ ceń również w świadomości moich rozmówców funkcjonuje ona jako chrześcijańska święta o trojgu imion Sybilla-Saba-Michalda, stosowanych właściwie zamiennie. Dodatkowo mianem Sybilli określa się również zbiór jej proroctw na temat przyszłych losów świata. Zatem, w zależności od kontekstu, Sybillą może być nazywana zarówno osoba, jak i księga. Proroctwa Michaldy obejmują dzieje świa­ ta od czasów następujących w Izraelu po śmierci króla Salomona, poprzez zapowiedź przyjścia Mesjasza, postępującą mimo to degenerację ludzkości, po ostateczną wojnę i koniec świata. 2 Przykładem może być przedsoborowy, podkreślany w objawieniach prywatnych (np. w przeka­ zach z Oławy), nakaz przyjmowania komunii klęcząc: Pan Jezus prosi, że ci kapłani, którzy podają ciało moje na stojąco, będą za to odpowiadać. Będą później pokutować, będą chodzić i będą chcieli, żeby ktoś ukląkł i jemu dać tą komunię, ale nikt nie będzie ich widział (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 159 1997, s. 28). I nie mam tu na myśli jedynie znacznych wpływów Radia Maryja, z którego słuchaczami spotykałam się dość często. Pamięć ludzka pełna jest doniesień medialnych. Rozmówcy często powoływali się na to, co czytali w gazetach lub widzieli w telewizji. Na przykład na pytanie o datę końca świata, jeden z nich odpowiedział: To ju ż i w gazecie pisali, że to ju ż wtedy, wtedy będzie (mężczyzna, ok. 65 1., Kuczyńskie). Według rozmówców sensa­ cyjne treści z mediów zastąpiły fascynujące opowieści, przekazywane sobie w cza­ sie długich wieczornych rozmów: Kiedyś telewizorów nie było, radiów nie było, to się ludzie schodzili (kobieta, ok. 80 1., Tatary). Zamiast słuchać opowiadań o stra­ chach, wystarczy obejrzeć któryś z serwisów informacyjnych. Zaspokaja to ludzką potrzebę niezwykłości. W czasie badań spotkałam jednak wielu ludzi, którzy funkcjonowali zarówno w rzeczywistości przedmedialnej, jak i tej zdominowanej przez nowoczesne środ­ ki przekazu, a teraz dążą „do jednolitego obrazu świata, paradoksalnie, poprzez łączenie elementów z różnych kontekstów” (Kirchner, Radkowska 1998, s. 58). Oznacza to, że pamięć dawnych opowieści pozostała i funkcjonują one razem z medialnymi przekazami. Nie doszło do zupełnej erozji starego światopoglądu. Mamy raczej do czynienia z ciągle trwającą modyfikacją. APOKALIPSA ZAKTUALIZOWANA - PROBLEM BADAWCZY Człowiek ma skłonność do wyznaczania granic. Nieograniczoność i niepoznawalność są atrybutami Boga. W ludzkim świecie „aby poznać istotę czegoś, na­ leży to coś ograniczyć, uwyraźnić granice, odróżniając od tego, czym nie jest” (Tokarska-Bakir 2000, s. 101). Nic więc dziwnego, że ludzie przy swojej skłon­ ności do porządkowania świata, stawiają sobie również pytania o kres ziemskiego życia i nadejście dies irae. „Lęk przed końcem świata, a zarazem oczekiwanie końca jako naturalnej konsekwencji upadku, wyznacza granice ludowej czasoprze­ strzeni” (Tokarska-Bakir 2000, s. 115). Również „życie religijnej wspólnoty na Kurpiach nie ograniczało się tylko do wymiaru doczesnego” (Ozorowski 2004, s. 163). Nie mogę jednak stwierdzić, że „koniec świata to ulubiony motyw” (Tokarska-Bakir 2000, s. 115) badanej przeze mnie społeczności. Główny nurt rozważań eschatologicznych dotyczył bowiem śmierci i życia pozagrobowego w ich jednostkowym wymiarze. Apokalipsa indywidualna i zbiorowa Należy pamiętać, że „z religijnego punktu widzenia istnieją dwa eschatony klu­ czowe: rzeczywistość, jaka czeka na każdą jednostkę po śmierci (...), oraz rze­ czywistość, jaka czeka na całą ludzkość na końcu czasów, w Dniu Ostatecznym” (Kaźmierczak 2006, s. 274). Zainteresowania eschatologii są więc dwojakiego ro­ dzaju. „Eschatologię ze względu na przedmiot (...) zwykło się dzielić na: 1. jednost­ kową, czyli indywidualną, która traktuje o losach pośmiertnych każdego człowieka; �160 SYLWIA GAWRYSIAK 2. powszechną - odnoszącą się do całej ludzkości, a potem do całego wszechświata” (Jankowski 2007, s. 15). W związku z tym wyróżnić można dwa rodzaje apokalipsy - indywidualną (prywatną, jednostkową) oraz uniwersalną (zbiorową). Apokalipsa prywatna jest zdarzeniem o jednostkowym wymiarze, sprawą indywidualną każ­ dego człowieka, wiąże się z jego śmiercią i późniejszymi losami duszy. Apokalipsa zbiorowa zaś dotyczy losów świata pojmowanego jako całość złożona z natury i ludzi. Zawiera w sobie wyobrażenie końca świata i Sądu Ostatecznego. Nie ozna­ cza to jednak, że nie wiąże się z indywidualnymi losami jednostki. Powyższe rozróżnienie nie jest oczywiście powszechnie rozpatrywane i arty­ kułowane przez rozmówców, jednak uwidacznia się w czasie rozmów na tematy eschatologiczne. Nie ulega wątpliwości, że „apokalipsa jednostkowa w postaci sądu szczegółowego stoi bliżej centrum egzystencji niż apokalipsa zbiorowa” (Kaźmierczak 2006, s. 276). Wiedza na jej temat jest bardziej rozpowszechniona, ludzie więcej o niej mówią, budzi ona prawdziwe emocje. Nie powinno to szcze­ gólnie dziwić, skoro w świadomości człowieka wierzącego funkcjonuje ona jako fakt nieunikniony i dotyczący jednostki bezpośrednio. Apokalipsa indywidualna staje się przedmiotem refleksji człowieka zdecydowanie częściej niż apokalipsa zbiorowa. A na temat tej ostatniej ludzie czerpią wiedzę z najróżniejszych źródeł i na podstawie uzyskanych z nich informacji konstruują swoje własne scenariu­ sze końca świata. Prawomocność apokaliptycznej wiedzy Wśród źródeł apokaliptycznej wiedzy znajdują się przede wszystkim Sybilla, przepowiednie, objawienia, Biblia, czasem pieśni, obrazy, sny. Są one uznawane za nośniki wiedzy danej przez Boga. Powszechne jest przekonanie, że wiedza na ten temat musi pochodzić od Boga, gdyż jedynie On zna tę Wielką Tajemnicę (kobieta, ok. 65 1., Kadzidło). Przekazywana jest ona człowiekowi tylko z Jego woli i to On decyduje, ile człowiek może się dowiedzieć. Poza tym są oczywiście spo­ soby pozyskiwania wiedzy sprzeczne z Bożą wolą, uznane za nieuprawnione. Na­ leżą do nich przede wszystkim wróżby i wywoływanie duchów, powszechnie uzna­ wane za grzech. Nie oznacza to jednak, że rozmówcy nigdy nie korzystali z tych możliwości. Co więcej, są osoby, które mimo deklaracji, że wróżby są grzechem, przyznają, iż coś musi w tym być, bo kiedyś im się sprawdziły. Jednocześnie jed­ nak rozmówcy nie potrafią określić, skąd wróżki czerpią wiedzę na temat przy­ szłości. Nie jest ona z pewnością Bożym darem, gdyż w takim wypadku byłaby uznana za prawomocną (tak jest, na przykład, w wypadku pobożnych osób mają­ cych dar jasnowidzenia). Nie oznacza to jednak, że pochodzi od diabła. Nie z tego powodu wróżby są grzechem. Są one nim raczej dlatego, że wróżąc człowiek uzur­ puje sobie prawo do wiedzy przynależnej tylko Bogu. Wynika to z hierarchii bytów, w której Bóg jest na pierwszym miejscu. Próba poznania przyszłości jest aktem przekraczającym ludzkie kompetencje, próbą postawienia się na miejscu Boga. Tak, jak tylko przez Boga mogło dokonać się zbawienie, tak też tylko Bóg ma określone prawa, wyłączność w decydowaniu o pewnych sprawach. �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 161 Zapomniane objawienie Janowe Najdziwniejsze, biorąc pod uwagę, że spotykałam się z osobami głęboko wie­ rzącymi było to, że prowadziłam z nimi rozmowy o apokalipsie bez Apokalipsy. Nikt z zapytanych przeze mnie rozmówców nie wspominał o Objawieniu Św. Jana. Funkcjonują w ich opowieściach, co prawda, pojedyncze motywy (trąby, pieczę­ cie), nie są jednak kojarzone z treścią Biblii, lecz wyrwane z kontekstu. Narracja, skierowana do siedmiu Kościołów wczesnochrześcijańskich, prezentująca wizję Boga zasiadającego na tronie oraz Baranka (czyli Jezusa) otwierającego tajemniczą księgę, opieczętowaną siedmioma pieczęciami, jest zupełnie nieznana. Otwieranie kolejnych pieczęci, podobnie jak następujące po nich dźwięki siedmiu trąb, mają swoje konsekwencje w postępującym na ziemi dziele zniszczenia, które swą kul­ minację ma w siedmiu ostatecznych plagach. Ta wizja, podobnie jak inne elementy Janowego Objawienia (bestie, niewiasta i smok), nie pojawiają się w opowieściach rozmówców na temat końca świata. Nieznajomość tych treści wynika z pewnością z niepełnej znajomości Pisma Świętego (dopiero w ostatnich czasach, między innymi w związku z pojawieniem się w Kadzidle Odnowy w Duchu Świętym, zaczęto kłaść większy nacisk na czy­ tanie Biblii), no i oczywiście ze stopnia trudności symbolicznej tekstu. W takiej sytuacji jednym z powszechniejszych źródeł wiedzy o czasach osta­ tecznych stała się Sybilla. Prawie każdy słyszał o jej istnieniu, wiele osób znało jej treść z opowieści lub lektury. Co dziwne jednak nie zaliczali jej do przepowiedni. Być może wynikało to z faktu, że funkcjonowała w wyobraźni jako książka, nawet jeżeli jej treść przekazywana była ustnie. Tymczasem przepowiednie („przy­ powieści” - jak mówią niektórzy rozmówcy) to dość nieostra kategoria bliżej niezidentyfikowanych i, co ważne, przekazywanych ustnie informacji na temat przyszłości. Przepowiadać w rozumieniu moich rozmówców często znaczy tyle co opowiadać. Przepowiednie nie dają więc wiedzy pewnej. Aby uwiarygodnić swoje słowa rozmówcy wolą mówić o tym, co sami lub ktoś czytał w jakiejś książce lub gazecie. „Jest bowiem tak, że historie ustne opierają się na słowie drukowanym i nim się uzasadniają. To, co zapisane, a później jeszcze wydrukowane, wydaje się być bardziej wiarygodne od tego, co usłyszane” (Kurowski 2003, s. 206). Świadomość eschatologiczna Fenomenolog Karol Tarnowski stwierdza, że istnieje „pewna wiedza, oparta przede wszystkim na rozmaitych środkach masowego przekazu, ale nie tylko na nich, wiedza o nieograniczonych możliwościach zła, o nieznającej żadnych zapór woli niszczenia” (Tarnowski 1995, s. 49). Ta wiedza, spotęgowana jeszcze przez kreowaną przez media wizję złego świata, powoduje kształtowanie się przekona­ nia o życiu w czasach ostatecznych. Tarnowski nazywa tę wiedzę świadomością eschatologiczną (tamże). Wiąże się z nią stała dyspozycja do interpretowania pew­ nych zdarzeń w kategoriach apokaliptycznych. Należą do nich przede wszystkim wojny i katastrofy, o których co chwila słyszy się w serwisach informacyjnych. �162 SYLWIA GAWRYSIAK Media, wychodzące z założenia, że zło jest bardziej atrakcyjne, przyczyniają się do kształtowania w ludzkiej świadomości wizji złego świata. W zetknięciu z bi­ blijną zapowiedzią pojawienia się Antychrysta i narastania zła, czy zapisanym np. w Sybilli stwierdzeniem o dewaluacji czasu ludzie zyskują wrażenie spełnia­ jącej się w historii apokalipsy. Z odnoszeniem „historii świeckiej do historii świętej, jako że dopiero w per­ spektywie tej ostatniej empiryczna rzeczywistość staje się zrozumiała” (Czaja 1999, s. 85) spotykałam się bardzo często. Dla wielu rozmówców zło i nieszczęścia, cały współczesny świat staje się mniej przerażający dopiero, gdy okazuje się on częścią Bożego planu. Niejednokrotnie wielkie katastrofy interpretowane są jako słuszne boskie napomnienie lub sprawiedliwa kara. Jednocześnie jednak, o czym pisała Joanna Tokarska-Bakir: „Czytelnik Sybilli dokonuje natychmiastowej aktualizacji tekstu: Świat przedstawiony miesza się nierozróżnialnie ze światem czytelnika, który się w nim rozpoznaje” (2000, s. 107). Treści przepowiedni stają się naprawdę jasne dopiero w momencie, gdy zaczynają się spełniać: No tak, tak mówią stare ludzie, a je kto tam te lasy pozamykał na kłódkę, ja k to może być w ogóle, nie mogę sobie wyobrazić tego, ja k czytali te książkę, żeby to lasy wszystkie na kłódkę pozamykać. I jest tak, pozamykane są (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Z powyższymi procesami wiąże się zmiana w postrzeganiu apokalipsy. Jak pisał Daniel Wójcik: „Do niedawna koniec świata był interpretowany jako znaczące i ponadnaturalne wydarzenie, pociągające za sobą unicestwienie i odnowienie ziemi przez bóstwa lub boskie moce. (...) Wynalezienie, a w szczególności roz­ powszechnienie broni nuklearnej fundamentalnie zmieniło współczesne spekulacje apokaliptyczne, podsycając obawy przed globalnym unicestwieniem i wywołując powszechny pesymizm dotyczący przyszłości ludzkości” (Wójcik 1996, s. 297). Apokalipsa przestaje być już opisywana jako wydarzenie ponadnaturalne. Poja­ wia się przekonanie o ludzkiej samodestrukcji, o tym, że ludzie sami sobie mają zgotować ten los. Świadomość taka wiąże się zarówno z postępującą degradacją naturalnego środowiska, jak również z rozwojem techniki: Według tych obecnych wierzeń, ta technika, to mówią, że to siarczysty ogień będzie niszczył, te atomy to będzie siarczysty ogień, to zmiecie z powierzchni ziemi (kobieta, 80 1., Kadzidło). Broń nuklearna zajmuje w tych rozważaniach szczególne miejsce. Bardzo często jest wymieniana jako siewca apokaliptycznego zniszczenia. Skojarzenia te są oczy­ wiście potęgowane przez pojawianie się motywu broni atomowej w telewizji, filmach, propagandzie. Jest ona współczesnym przykładem niepojętej siły. „Od połowy lat czterdziestych wierzenia ludowe i wybrane tradycje religijne zaczęły rozważać pogląd, że wynalezienie broni nuklearnej stanowi spełnienie boskich przepowiedni. Perspektywa nuklearnego unicestwienia została bez problemu włą­ czona w różne systemy wierzeń apokaliptycznych i zmitologizowana jako znaczące wydarzenie, które jest nieuchronną częścią ustalonego planu odkupienia świata” (Wójcik 1996, s. 297). Potwierdzają to moi rozmówcy: Ale mówią, że teraz to koniec świata to tak, że ludzie sami sobie zrobią podobno koniec świata, bo to produkują te bomby i mogą rozpylić (mężczyzna, 65 1., Kuczyńskie). Nie mamy tu do czynienia jedynie z silnie podsycanym przez propagandę, ale jednak realnym, �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 163 zagrożeniem. Bronią atomową mogą władać ponadnaturalne siły: Wie pani, to sza­ tan wszystkim działa. Gdyby się ludzie więcej modlili, to może by tego szatana nie dopuścili do tej bomby (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). SYBILLA NAM MÓWI ŚWIĘTA - PRZEPOWIEDNIE APOKALIPTYCZNE Źródła, z których korzystali moi rozmówcy przy konstrukcji swoich opowieści, były przeróżne. Nie sposób ich wszystkich wymienić. Co więcej, trudno je nawet dokładnie zidentyfikować. Zdarzało się bowiem tak, że wiedza na temat końca świa­ ta pochodząca, według moich rozmówców, z bliżej nieokreślonych przepowiedni, tak naprawdę miała swoje źródło w Biblii. Z Ewangelii według św. Mateusza często czerpano opis Dnia Pańskiego, który przyjdzie jak złodziej (Mt 24, 43—44) oraz wizję Sądu Ostatecznego (Mt 25, 31-46), z Apokalipsy zaś motyw trąb i pieczęci (Ap 6, Ap 8). Do najczęściej przytaczanych źródeł wiedzy należą, jak już wspo­ minałam, proroctwa Sybilli. Bardzo ważne są również opowieści przekazywane moim rozmówcom przez starsze pokolenie. Wymieniany był również, fragment Tryptyku Rzymskiego, dotyczący fresku w Kaplicy Sykstyńskiej oraz opis dzieła Michała Anioła. Poza tym bardzo często mówiono o (nie zawsze uznanych przez Kościół) objawieniach prywatnych. Przykładem tych ostatnich może być przepowiednia ojca Pio, której kopię otrzymałam od jednej z rozmówczyń, a także po części pieśń maryjna „Ja Maryja was proszę ze łzami” (również kserokopia) oraz pieśń pogrzebowa „Posłuchajcie proszę was o straszliwym sądzie” (tekst przepisany ręcznie). Osoby, które mi je przekazały, raczej nie pamiętały dokładnie ich tekstu, ale dobrze orientowały się w tematyce, stąd nie bez powodu mnie do nich odsyłały. Znajomość treści tych tek­ stów daje wzór, wedle którego można chronologicznie i spójnie przedstawiać ostat­ nie dni. Wszystkie trzy teksty podkreślają bliskość końca czasów, opisują przebieg dies irae, a jednocześnie podają metody na uchronienie się przed bożym gniewem. Należy zaznaczyć, że rozmówcy dość swobodnie korzystali z całego zasobu wiedzy na temat apokalipsy. Przekazywane informacje nie ograniczały się do jed­ nego ze źródeł. Często okazywały się złożoną kompilacją różnych tekstów. Autorytet Sybilli Wśród przepowiedni apokaliptycznych szczególnym autorytetem cieszą się pro­ roctwa Sybilli. Księga, nazywana tak od imienia legendarnej autorki przepowiedni Sybillą (Sybilią), była ważnym i powszechnie znanym źródłem wiedzy. Swą popu­ larność zawdzięcza książkom, które krążyły po całej Polsce, a na Kurpiach poja­ wiły się jeszcze przed II wojną światową. Znaczna część moich rozmówców nie miała okazji ich przeczytać, znała je natomiast z opowieści. Ci, którzy czytali, twierdzili, że znane im publikacje, przeważnie niewielkich rozmiarów, były jedynie skróconymi jej wersjami. Dawne, pełniejsze wersje miały zaginąć w zawierusze wojennej. Sybilla funkcjonuje bowiem w wyobrażeniach jako stara, gruba książka. Jednocześnie, ze względu na treść, miała ona być bardzo droga: tyle co kosztowała dobra czy dwie krowy kiedyś tam przed wojną (mężczyzna, 69 1., Kuczyńskie). �164 SYLWIA GAWRYSIAK Rozmówcy znają historię jej powstania z opowieści, dlatego też trudno ustalić jednoznaczną wersję. Autorka, nazywana jest świętą Sybillą gdyż „zgodnie z logiką symbolicznych transformacji w kulturze ludowej uchodzi ona za chrześcijańską świętą” (Zowczak 2001b, s. 352-353). W niektórych przypadkach utożsamiana jest też z królową Saby (nazwa starożytnej krainy została uznana za jej imię i moi rozmówcy zwą ją królową Sabą). Wówczas władca, z którym rozmawiała, nazy­ wany jest Salomonem. Sybilla przybywa do króla, aby sprzedać mu swoje proroc­ two dotyczące dziejów ludzkości. Spotkałam kilka wariantów negocjacji pomiędzy Sybillą a królem. W zależności od wersji, ksiąg z przepowiedniami było dwanaście, a ocalało sześć, trzy bądź jedna, lub ksiąg było dziewięć i ocalały trzy. W każdej z opowieści Sybilla zażą­ dała wysokiej ceny za wszystkie księgi, a gdy król nie chciał ustąpić, paliła po jednej lub po trzy księgi, aż król za cenę początkową zdecydował się kupić pozo­ stałe. Tak czy inaczej proroctwa miały obejmować całość dziejów ludzkości, od początku do końca świata. Utrata znacznej ich części powoduje, że wiedza, jaką dysponujemy, jest niepełna, a pewna jej część zarezerwowana wyłącznie dla Boga. Poza tym pojawia się też pogląd, iż jak przystało na tajemną księgę, aby dobrze zrozumieć Sybillą należy ją czytać a rebours: To nie było napisane, że tak i tak ma być, tylko trzeba było odwrotnie rozumować (kobieta, ok. 65 1., Kadzidło). Co ważne, panuje przekonanie o tym, że Sybilla sprawdza się w teraźniejszości. Przykładem są tutaj wynalazki techniczne - żelazne ptaki, których realizacją są samoloty, czy piece na polach, czyli traktory. W obecnych czasach realizuje się również część proroctwa dotycząca kataklizmów: No to niby to wszystko się pełni, to co w Sybilii pisało. To się pełni. (...) Bo w tej Sybilli pisało, że takie straszne wody, szkodliwe będą, że naprawdę, te kataklizmy różne, no i tak się dzieje, tak jest (kobieta, ok. 65 1., Kuczyńskie). Nadrzędna rola Sybilli wiąże się również z przekonaniem, że inne przepowied­ nie są po prostu jej urywkami, które niektórzy pościągali z Sybilli (kobieta, ok. 60 1., Tatary). To na jej podstawie buduje się inne przekazy o charakterze proroczym, na przykład wspominaną przeze mnie pieśń „Ja Maryja was proszę ze łzami”: Ale mnie się wydaje, że Kościół tej pieśni nie układał, to ktoś jakiś starszy człowiek ułożył, który miał Sybilię czy czytał Sybilię (kobieta, 64 1., Kadzidło). Sybilla może więc sprawiać wrażenie jedynej księgi zawierającej prawdziwe proroctwa, konku­ rencyjnej nawet dla Biblii. Objawienia prywatne Kolejnym, niezwykle istotnym źródłem, z którego rozmówcy czerpali wiedzę na temat końca świata, są objawienia prywatne. Wiąże się z tym „tendencja do traktowania Maryi jako wieszczki” (Turner, Turner 1978, s. 209). Według Victora i Edith Turnerów, począwszy od La Salette, maryjne objawienia i związany z nimi ruch pielgrzymkowy nabierają takiego właśnie apokaliptycznego tonu: „(...) prze­ słania zawierają wezwanie do skruchy - i czasem groźbę, jeżeli ludzie nie odpo­ wiedzą. Groźbą jest albo lokalne nieszczęście (takie jak zniszczenie upraw ziem­ niaków i pszenicy przepowiedziane w La Salette) albo światowa katastrofa” (tamże, �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 165 s. 221). Wzrost ilości tego rodzaju zjawisk wiązał się z końcem tysiąclecia. Jak pisze Hubert Czachowski: „pod koniec XX wieku znacznie częściej pojawiały się w tek­ stach orędzi maryjnych wizje apokaliptyczne. Nasilenie takich tendencji wiązało się z ostatnimi latami kończącego się tysiąclecia” (2003, s. 17). Objawienia są ważnymi źródłami wiedzy. Wizjonerzy przez swój kontakt z sa­ crum zyskują wyjątkowy autorytet, stają się specjalistami w sprawach kontaktu ze świętością, sposobu życia i zachowania. Stają się też ekspertami od apokalipsy. Waga objawień prywatnych może wynikać również z ich aktualności, gdyż oprócz tych powszechnie znanych i uznanych przez Kościół, krąży wiele opowieści 0 wizjonerach, którzy mieli objawienia w latach 1990. i na początku XXI wieku. Poszukiwanie wzoru Apokaliptyczne scenariusze częściowo opierają się na szkielecie zaczerpnię­ tym z eschatologii katolickiej. Konstruowane są często na podstawie niezwiązanych z tą tematyką fragmentów Pisma Świętego. Mamy tutaj do czynienia z czymś w rodzaju biblijnych historii wzorcowych. Pierwszą z nich jest opowieść o Kainie i Ablu (Rdz 4, 1-16), gdyż bratobójstwo ma być jedną z oznak zbliżania się czasów ostatecznych. Według innej wersji przed końcem świata ma być siedem lat urodzaju, a po nich nastąpi siedem lat głodu. Wyraźne są tutaj analogie do Księgi Rodzaju, historii Józefa, syna Jakuba 1 snu faraona o kłosach i krowach, będącego zapowiedzią siedmiu lat urodzajnych i takiego samego okresu nieurodzaju (Rdz 41, 1-57). Do Starego Testamentu bardzo często ludzie nawiązują też wskazując na potop (Rdz 6-9), zwany przez nielicz­ nych pierwszym końcem świata. Choć ta historia powtórzyć się nie może, bo Bóg zawierając z Noem przymierze obiecał, że już nigdy nie będzie karał ludzi poto­ pem, to według moich rozmówców, kolejny koniec świata może mieć podobny przebieg. Grupa ludzi prawych przeżyje katastrofę i na nowo zaludni ziemię. Tylko oni dostrzegą znaki zbliżania się apokalipsy, reszta pozostanie niewzruszona. Pojawiła się też wątpliwość, czy ludzie, którzy dożyją dni ostatecznych będą musieli umrzeć, czy po prostu ulegną jakiejś cudownej przemianie. Wzorem stało się tutaj przemienienie Jezusa na górze Tabor (Mt 17, 1-8, Mk 9, 2-8, Łk 9, 28-36). Przemieniony Chrystus, j ego postać jaśniejąca niezwykłym blaskiem, została uzna­ na za wzorzec cielesności w niebiańskich warunkach, odpowiedź na pytanie, jak ludzie mogą wyglądać po zmartwychwstaniu. Innym przykładem, jaki był brany za wzór dni ostatecznych, jest moment śmierci Chrystusa i następujące wtedy trzę­ sienie ziemi, zaćmienie słońca oraz wychodzenie umarłych z grobów (Mt 27, 45-53, Łk 23, 44M6). Mówiąc o apokalipsie niektórzy wspominali również biblijny opis paruzji Chrystusa3, choć nie zawsze identyfikowali go z tekstem Ewangelii. 3 Np. Mt 24, 29-31: Zaraz też po ucisku owych dni słońce się zaćmi i księżyc nie da swego blasku; gwiazdy zaczną padać z nieba i moce niebios zostaną wstrząśnięte. Wówczas ukaże się na niebie znak Syna Człowieczego, i wtedy będą narzekać wszystkie narody ziemi; i ujrzą Syna Czło­ wieczego, przychodzącego na obłokach niebieskich z wielką mocą i chwałą. Pośle On swoich anio­ łów z trąbą o głosie potężnym, i zgromadzą Jego wybranych z czterech stron świata, od jednego krańca nieba aż do drugiego. �166 SYLWIA GAWRYSIAK JAK BĘDZIE DRUGI KONIEC ŚWIATA - ROZWAŻANIA NA TEMAT CZASU „W biblijnej chronologii świata historia ludzkości jest historią utraty i odzyska­ nia idealnej rzeczywistości” (Kowalski 1993, s. 107). W „ludowej” chronologii wygląda to trochę inaczej. Sytuacja upadku i odrodzenia się świata może następo­ wać wiele razy. Mamy tu do czynienia ze złożoną wizją czasu, zakładającą nastę­ powanie po sobie kolejnych światów, których istnienie oddzielone jest katastrofami. Każdy kataklizm oznacza oczyszczenie ziemi. Jest ono jednak tylko tymczasowe, bo zło przenika do nowego świata i prowadzi do jego upadku. Jednocześnie w następujących po sobie światach ludzie są coraz słabsi. W ten sposób mamy do czynienia z połączeniem dwóch koncepcji czasu: cyklicznej z linearną. Wizje czasu W moich rozmowach często pojawiało się stwierdzenie, że świata koniec nie będzie, tylko będzie koniec ludzi (kobieta, 84 1., Kadzidło), ziemi nikt nie zniszczy, ziemia była, jest i będzie (kobieta, 67 1., Kadzidło). Wiąże się to z przekonaniem, że „w wierzeniach ludowych dostrzec można połączenie dwóch koncepcji czasu: linearnej z cykliczną, według której kolejne «światy» bądź «narody» przemijają, ustępując miejsca następnym” (Zowczak 2001a, s. 129). Te zaś po jakimś czasie również upadają pod względem moralnym i giną. W tej sytuacji końców świata w historii ludzkości może być kilka, a kataklizmy końca świata mają funkcję nisz cząco-oczyszczającą. Bo w rzeczywistości świat jest dobry, tylko są ludzie na nim, są głupie i niedobre (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). Wymaga on więc jedynie oczyszczenia, tak samo jak dusze wymagają oczyszczenia w czyśćcu. Z podobnym pojmowaniem czasu spotkałam się u moich rozmówców. Cykliczność czasu przejawiała się w przekonaniu, że apokalipsa nie jest definitywnym kresem istnienia życia na ziemi, a jedynie przełomowym wydarzeniem, po którym nastąpi nowa era. Jak pisze Magdalena Zowczak „Według Biblii jest to kres czasu; wierzenia ludowe wskazują tu raczej kolejny początek” (Zowczak 2001a, s. 133). Panuje powszechne przekonanie, że koniec świata przeżyje garstka ludzi cnotliwych, którzy się zmieszczą pod klonowym listkiem (kobieta, 67 1., Kadzidło). Będzie ich tak mało, że jak jeden człowiek zobaczy ślady drugiego, to będzie je całował. I ta grupka zaludni od nowa ziemię tak jak Adam i Ewa, czy jak to się stało po potopie. Początkowo ludzie będą się szanować i żyć w zgodzie. Ale nadal będzie istniał diabeł. Drugich ludzi będzie kusił (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Co w efekcie doprowadzi do kolejnego „końca świata”. Na tę cykliczną koncepcję czasu nakłada się druga - linearna. Dotyczy to zwłaszcza malejącej perspektywy światów (por. Zowczak 2001a, s. 129): Coraz młodsze pokolenie to ju ż coraz to gorsze (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Przykła­ dem może tu być zmniejszający się wzrost człowieka, obrazujący „powszechne (...) wyobrażenie dziejów, według którego ludzie stopniowo się degenerują, «wyradzają»” (Zowczak 2000, s. 88). Objawia się to również w długości życia ludz­ kiego. Jak mówią rozmówcy: Kiedyś ludzie żyli i po 900 lat i 400 (kobieta, 64 1., �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 167 Kadzidło). Ludzkość teraz jest więc i pod tym względem ułomna. Skrócone ma być nie tylko ludzkie życie, ale również dni, noce i godziny. Pogarszanie się stanu człowieka, tak fizycznego, jak i moralnego, wiąże się z rozwojem techniki oraz coraz większym dobrobytem. Wszystko to jest według rozmówców działaniem diabła, który zarządza nowoczesnością. Nowinki technicz­ ne, ale i nowe obyczaje, są - zdaniem rozmówców - szatańskim pomysłem, stop­ niowo przedstawianym ludzkości i pogarszającym jej kondycję moralną. Ostatnia dawka takiej negatywnie pojmowanej „nowoczesności” oznaczać ma całkowity upadek ludzkości, a co za tym idzie koniec świata. Czas nieokreślony Panuje też przekonanie, że nikt prócz Boga nie może znać daty końca świata, bo boskiej mocy to nie znają prorocy (kobieta, ok. 501., Kadzidło). Nawet aniołom w niebie ta tajemnica nie została wyjawiona. Tym bardziej więc ludzie nie mogą znać tej daty. Mimo to spekulacje na jej temat ciągle trwają. Chociaż wiedza taka może być szkodliwa, bo gdyby to wiedział koniec świata, to jeden by się modlił, a drugi by to wszystko przekreślił (kobieta, 66 1., Kadzidło). Przede wszystkim ludzie żyją ze świadomością, że „bliskie jest Królestwo Niebieskie”. I nie zmienia tego fakt, że w każdym pokoleniu ju ż ludzie o tym mówili, że ju ż wtedy (kobieta, 71 1., Kadzidło). Wrażenie życia w czasach ostatecznych potęgowane jest przez zakorzenioną już w umysłach wizję złego świata. Kształtowana jest ona przez przekazy medialne: Te media to są tak ustawione, że nie pokazują nic dobrego. (...) My jesteśmy karmieni złem (kobieta, ok. 55 1., Kadzidło). Według rozmówców istnieje coraz więcej zła na świecie: zanika chrześcijaństwo, coraz mniej jest ludzi w kościele, nie chcą oni słu­ chać Boga, księża nie postępują tak, jak przystoi, dzieci nie szanują rodziców, syn zabija matkę, matka dziecko, panuje rozpusta i nierząd. Podkreślane są zwłaszcza ostatnie czynniki, jako analogiczne do wydarzeń w Sodomie i Gomorze, które Bóg za takie grzechy doszczętnie zniszczył. Obserwacje takie prowadzą do przekonania, że teraz to ju ż można mówić, że diabeł to ma większą moc niż Pan Jezus (kobieta, 64 1., Kadzidło). Bardzo rzadko spotykałam się z przeciwnym zdaniem. Przekonanie o zbliżającej się apokalipsie wiązało i wiąże się z próbami wska­ zania odpowiadających jej konkretnych momentów w dziejach. Takim sposobem określania czasu końca świata było wyznaczanie daty na podstawie dopełnienia się jakiegoś warunku, np.: jak góra z Hiszpanii do nas dotrze, to będzie koniec świata. Ciągle pojawiają się również próby wyznaczania konkretnych dat. Naj­ częściej wymieniana była niespełniona przepowiednia lokująca koniec świata w 2000 roku. Padały również lata 2012, 2017, 2030. Spośród tych dat rok 2012 był wymieniany najczęściej4. 4 Rozmówcy nie potrafili uzasadnić, dlaczego podają właśnie tę datę. Prawdopodobnie jest to echo, popularyzowanej między innymi przez Patricka Geryla, koncepcji, że koniec świata nastąpi wraz z końcem kalendarza Majów, czyli 21 grudnia 2012 roku. �168 SYLWIA GAWRYSIAK Nawet jeśli konkretna data się nie sprawdza, jak to miało miejsce z rokiem 2000, to znajduje się na to wytłumaczenie, ponieważ data końca świata tak na­ prawdę jest ruchoma. Zależy od ludzkiej kondycji, więc zgodnie z powtarzanym mi nieraz przez rozmówców powiedzeniem: „jak będzie poprawienie, to będzie przedłużenie, jak będzie pogorszenie, to będzie skrócenie”. Taki mechanizm mógł, według moich rozmówców, zadziałać w przypadku roku 2000. Wiele zależy więc od ludzkiego postępowania. Nawrócenie się ludzi może od­ dalić zagładę. Zadziwiająca jest moc przyznawana ludzkości, nadanie jej przez Boga nadnaturalnej władzy samodestrukcji. Wielkie znaczenie ma w tej kwestii modlitwa. Ludzie, którzy się modlą powstrzymują Boży gniew. Kiedy takich roz­ modlonych osób zabraknie, będzie koniec świata. Dlatego Matka Boska w swoich licznych objawieniach prosi o modlitwę, zwłaszcza o różaniec, którym ludzie mają przepraszać jej Syna za grzechy i tym samym załagodzić Jego słuszny gniew. Maryja jest postacią szczególną, ochraniającą ludzkość przed gniewem swego Syna. Jako matka wszystkich ludzi okazuje im swoją opiekę i czułość, a jednocześ­ nie jako istota bliska Synowi Bożemu, ma do niego większy dostęp i wiele może wyprosić. Stąd przekonanie o tym, że Maryja powstrzymuje nadejście dies irae. 0 cudownych interwencjach Maryi świadczyć może przytoczona mi opowieść: Wnuczka moja była w Medjugorie. I też tam ktoś tam szli, jakoś jechali do domu. 1 jakiś chłop dał chustkę zakrwawioną i mówił tym ludziom, ja k jechali w samo­ chodzie, że ja k będzie najbliższa rzeka, żeby tą chustę wrzucili do tej rzeki. No i oni przyobiecali, że tak zrobią. Ale mówi, tam ju ż tak niedaleko było tej rzeki i taka kobieta zatrzymała ich, w czarnym ubrana. No i że tam ją wzięli chyba w ten samo­ chód podwieźć ją i o tą chustę się upominała. A oni, że nie mają. Mówi, że macie tę chustę czerwoną. A oni nie chcieli je j dać. A ona wtenczas mówiła, że to mój był syn ijeśli wrzucicie tą chustkę do rzeki, to już koniec świata będzie. Że to je j syn był. To takjakby to Matka Boska była, a to je j Syn dał tą chusteczkę czerwoną. I mówi, że jakjuż wrzucicie, to koniec świata będzie. I tą chustę jej oddali. Jak oddali chustę, to ona wtenczas wysiadła z tego samochodu i poszła (kobieta, ok. 80 1., Tatary). Problematyka czasu w apokaliptycznych rozważaniach jest bardzo złożona - od ustaleń związanych z historią całej ludzkości po spekulacje dotyczące daty końca świata. Ta ostatnia kwestia jest ciągle otwarta. Tym bardziej, że Bóg zawsze ostrzega ludzi, dając im znaki i szansę na poprawę. DZIEŃ PAŃSKI NIE PRZYJDZIE JAK ZŁODZIEJ - ZNAKI Zapowiedzi końca czasów nie są kwestią nieokreślonej przyszłości. Z moich rozmów wynika, że można je spotkać już dziś i to niemalże na każdym kroku. Wiele rzeczy może zostać zinterpretowanych jako znak Bożego gniewu i zbliża­ jącej się apokalipsy. Jak pisze Augustyn Jankowski: „Ogólnym symptomem czasów ostatnich ma być rozpanoszenie się zła moralnego” (Jankowski 2007, s. 45), szczególnie zaś odcho­ dzenie ludzi od wiary. Według moich rozmówców ta grupa znaków już występuje. �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 169 Jednocześnie stanowią one słuszny powód Bożego gniewu i nie tylko oznaczają nadejście kary, lecz jeszcze je przyśpieszają. Kolejnym znakiem jest zachwianie odwiecznego porządku. Jego objawem jest na przykład nienawiść w rodzinie, czy wrogość w sąsiedztwie. Podobnym prze­ mieszaniem kategorii i naruszeniem porządku świata ma być fakt, że kobiety nie rozpozna od chłopa5 (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło), bo podobnie się ubierają, za­ chowują. Takie samo zachwianie ma nastąpić w przypadku pór roku: I teraz pory roku mieszają się. I tam było napisane tak, że pójdą łudzie siano grabić, to będzie padał śnieg6 (mężczyzna, 69 1., Kuczyńskie). Kolejnym wydarzeniem wbrew naturze, które według moich rozmówców się nasiliło, jest umieranie dzieci i mło­ dych ludzi. Jako inny przykład może posłużyć przekonanie, że przed końcem świata słonko i księżyc wzejdzie z drugiej strony (kobieta, 64 1., Kadzidło). Inną grupę stanowią znaki dane ludziom ku przestrodze. Należą do nich wspom­ niane objawienia maryjne, w których Matka Boska prosi ludzi, żeby ludzie prze­ praszali Boga i ostrzega ludzkość przed bożym gniewem. W podobny sposób -ja k o Boskie napomnienie - przywołanie ludzi do porządku, interpretowane są najprzeróżniejsze choroby, katastrofy i klęski żywiołowe. Mimo iż rozmówcy doskonale znają mechanizmy ich powstawania, traktują je jako znaki od Boga. Dużo mówi się też o znakach, które ukażą się na niebie. Mają się na nim pojawić świetlisty krzyż lub słupy światła. Niektórzy wręcz twierdzą, że już mieli okazję je obserwować. Miało to, według moich rozmówców, miejsce w okolicach ważnych wydarzeń historycznych - przed drugą wojną światową były trzy słupy światła na wschodzie, dwa ukazały się w momencie zamachu na Word Trade Center. Pojawiały się również przykłady innych znaków na niebie: Bo widziałam takie ja k słonko się trzęsło, a później z tego słonka się zrobiła Matka Boża, głowa Matki Boskiej. Innym razem widziałam takie ogniste kułe leciały z nieba na ziemię, a później okropne pło­ mienie (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Do tej kategorii znaków należą również zać­ mienie słońca i księżyca, latające obiekty, spadające gwiazdy, dziwny wygląd chmur. Zwiastunem końca świata może też być pojawienie się w historii świata jakiejś osoby: Jeden znak to jest nawet i nasz Ojciec Święty. I święta Faustyna (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Wskazówki dotyczące dnia ostatecznego często wiążą się z osobą Ojca Świętego. Ludzie mówili więc, że jeszcze tylko ten papież i następny i będzie koniec świata. Innym razem znów, że koniec świata nastąpi dopiero po tym, jak będzie jeszcze drugi raz Polak papieżem. Mowa jest też o antypapieżu, który będzie dręczył ludzi przed końcem świata. NAWET WODA BĘDZIE SIĘ PALIŁA - SCENARIUSZE ZAGŁADY Scenariusze apokaliptyczne są wynikiem twórczego podejścia moich rozmów­ ców do różnych źródeł wiedzy i samodzielnego konstruowania przez nich ory­ ginalnych narracji oraz nadawania im nowych znaczeń. Powstają na podstawie 5 Przepowiednie Sybilli. 6 Przepowiednie Sybilli. �170 SYLWIA GAWRYSIAK wiedzy zaczerpniętej z opisywanych wcześniej przeze mnie źródeł, aktualizowa­ nej i na nowo interpretowanej, w kontekście współczesnych wydarzeń, osobistych przeżyć i przemyśleń. (Samo?) destrukcja Przyglądając się apokaliptycznym scenariuszom, a konkretnie fragmentom doty­ czącym samej zagłady można dostrzec dwie splatające się często ze sobą koncep­ cje. Jedna postrzega apokalipsę w kategoriach boskiego wydarzenia, dokonanego przez siły natury. Zgodnie z nią człowiek, oprócz swojej grzeszności, przez którą zasłużył sobie na karę, nie będzie miał żadnego wpływu na rozwój tych wydarzeń. Istnieje jednak, i w związku z rozwojem techniki jest coraz bardziej popularna, wersja o ludzkiej samodestrukcji. Wynika ona z uświadomienia sobie potęgi czło­ wieka, który dzięki swoim wynalazkom może zarówno tworzyć, jak i niszczyć. W tym wypadku katastrofa nadal ma się wydarzyć z Bożej woli, ale jednak jest naznaczona wolną wolą człowieka nie tylko na poziomie etycznego postępowa­ nia i przestrzegania zasad religii, lecz również na etapie tworzenia technologii, wykorzystywania ich do różnych celów oraz eksploatacji ziemi, która może się człowiekowi odpłacić zniszczeniem za zniszczenie. Najczęściej te dwie wersje splatają się i uzupełniają nawzajem. Jak już wcześniej pisałam treść przepowiedni jest na nowo interpretowana w kontekście współczesnych wydarzeń - spełnia się w teraźniejszości, uwiarygodnia i uaktualnia. Jednocześnie przepowiednie oferują kontekst do interpretowania współczesnych wydarzeń. Apokalipsa nadprzyrodzona Według tradycyjnej wizji koniec świata rozpatrywany jest jako nadnaturalne, cudowne wydarzenie. Boska wola pokieruje działaniem żywiołów, które unices­ twią ludzkość. Będzie to straszny dzień, że gwiazdy mają spadać, że ziemia się ma palić (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Co więcej - nawet woda będzie się paliła (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). Nie będzie w ogóle świeciło słońce, będzie padał krwawy deszcz (kobieta, 64 1., Kadzidło). Gdy zapadną ciemności, zgodnie z prze­ powiednią ojca Pio, potrzebna będzie gromnica i poświęcone zapałki, gdyż jedy­ nie takie zapałki można będzie zapalić, a jedynym światłem, które nie zgaśnie będzie właśnie gromnica. Nastąpią trzęsienia ziemi, rozpęta się nawałnica, silne wiatry, gromy i gradobicia. Ludzie stracą dorobek życia, poumierają ze strachu, albo wpadną w szał, brat od brata zginie (kobieta, ok. 65 1., Kuczyńskie). Rozpętają się wojny. Będą leżały ludzie ja k snopki na polu (kobieta, ok. 65 1., Kuczyńskie). Apokalipsa zracjonalizowana Koniec świata rozpatrywany jest również jako realne zdarzenie wynikające z rzeczywistych zagrożeń, choć one również pojawiają się z Boskiej woli. Pan Bóg czy wojny da, czy choroby i zginą ludzie (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Dzieci �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 171 się nie będą rodzić (kobieta, 64 1., Kadzidło), wzrośnie śmiertelność, pojawią się nieuleczalne choroby takie jak AIDS, to tak pomaleńku, pomaleńku, ale ludzie sami wyginą (kobieta, 64 1., Kadzidło). Zatem wytłumaczalne w sposób racjonalny wydarzenia również mogą zostać zaliczone do cudownych. Świat został odczaro­ wany, ale tylko pozornie. Współistnienie sprzecznych dla nas porządków (wiary i wiedzy, ponowoczesności i przednowoczesności) Tokarska-Bakir nazywa „podwójnością” lub „świadomością rozszczepioną” (por. Tokarska-Bakir 2000, s. 83-87). W takiej sytuacji „(...) artefakty kultury technologicznej zostają włą­ czone w obręb kultury tradycyjnej nie niszcząc jej” (Grębecka 2006, s. 56). Z Ameryki będą uciekać do Polski Według relacji moich rozmówców, w czasie ostatecznego unicestwienia naj­ bezpieczniej będzie w Polsce. W ogóle naszemu krajowi, w coraz gorszych cza­ sach dla świata, wróży się dobrobyt. Już teraz Polska nie jest tak doświadczana przez Boże kary i napomnienia. Rozmówcy podkreślają opiekę Matki Boskiej nad Polską, której jest przecież Królową. Według nich nasz kraj już teraz jest wyjąt­ kowy i taki ma być również pod koniec czasów. Wyjątkowa sytuacja Polski ma wynikać ze szczególnej religijności Polaków: W Polsce jest wierzących ludzi dzie­ więćdziesiąt procent jeszcze z końcówką. A w Niemczech dwadzieścia pięć procent jest ludzi wierzących. W innych krajach są niewierzące. Jedna ta Polska po prostu (kobieta, 72 1., Kadzidło). Będzie ciasno tu, w Kadzidle - zmartwychwstanie Zmartwychwstanie to wyjątkowo kłopotliwy fragment przedstawianego przez moich rozmówców scenariusza apokalipsy. Pojawiała się przede wszystkim wąt­ pliwość, czy powstanie z martwych w ogóle nastąpi. Argumentów, niestety sprzecznych, dostarczała sama Ewangelia. Z jednej strony za zmartwychwstaniem wszystkich przemawiało zmartwychwstanie Jezusa. Z drugiej jednak strony Pan Jezus ja k on przyszedł do tych uczniów, to też w Ewangelii mówi się, że były drzwi pozamykane i okna i Pan Jezus stanął po środku. No to jednak prawda, ciała chyba nie będzie (kobieta, ok. 80 1., Tatary). Kolejnym problemem było, czy wszyscy ludzie połączą się ze swoim ciałem, czy też może tylko dobrzy, którzy na to zasłużą, a ludzie z piekła nie zmartwych­ wstaną. Wiązało się to z pytaniem, czy zmartwychwstanie ma nastąpić przed czy też po Sądzie Ostatecznym, który podzieli ludzi na dobrych i złych, a co za tym idzie tych, którzy dostąpią i nie dostąpią zmartwychwstania. Przeważnie jednak uważano, że wszyscy powstaną z martwych. Kolejne wątpliwości dotyczyły tego, w jakim stanie Bóg każdemu odtworzy jego ciało. Panuje przekonanie, że Bóg nie pozwoli na życie przez całą wieczność z ułomnościami fizycznymi. Wszyscy powstaną więc w swej najlepszej postaci, nie będzie cierpienia, kalectwa, bólu. Bardzo mało osób uważało, że ciało będzie w takim wieku, w jakim dany człowiek umarł. Powszechny jest pogląd, że wiek �172 SYLWIA GAWRYSIAK i status wszystkich zostanie zrównany. Dodatkowo wiek wszystkich ludzi ma zys­ kać wymiar symboliczny - według niektórych będzie to bowiem wiek Pana Jezusa - 33 lata. Dowodów na tę młodość dostarcza przykład Matki Boskiej: No Matka Boża ja k zmarła, znaczy zasnęła, to miała chyba siedemdziesiąt dwa łata, a ukazuje się młodziutka (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Wynika z tego, że „na tle całości zbawczego planu Boga powszechne zmartwychwstanie ciał nie jest powrotem do stanu rajskiego pierwszego Adama, lecz udoskonalonym stanem człowieczeństwa” (Jankowski 2007, s. 114). Gdy diabeł straci moc - Sąd Ostateczny Wizja Sądu Ostatecznego, pojawiająca się w scenariuszach apokaliptycznych, w znacznym stopniu opiera się na opisie z Ewangelii. Jezus zasiadający na tronie gromadzi wokół siebie wszystkie narody i jako sprawiedliwy sędzia oddziela ludzi dobrych od złych, stawiając jednych po swojej prawicy, a drugich po lewicy. Pierwszych błogosławi, drugich przeklina. Scenerię dla tych wydarzeń wyznacza tradycja: Tam jest powiedziane, że na dolinie Józefata wszyscy się zobaczą. To tak w takich różnych pieśniach przepowiadają, że to tam będzie ten sąd (kobieta, 80 1., Kadzidło). Jak pisze Zowczak „jest to miejsce początku i końca, miejsce narodzin Jezusa” (Zowczak 2001a, s. 132). Pan Bóg będzie wtedy sądził żywych i umarłych. Nie będzie można wtedy liczyć na Boże Miłosierdzie, nie będzie przebaczenia, tylko sprawiedliwość. Bóg będzie wtedy wyliczał każdemu jego grzechy. Na Sądzie Ostatecznym diabeł straci moc. Jednak obok tego dominującego nurtu, opartego na biblijnym przekazie prze­ biegu końca świata, pojawiają się wątpliwości: Jakoś trudno mi to wyobrazić, że to będzie sąd, że coś tam... Bo miłość Boga jest taka wielka. Tak samo ja myślę tak według siebie, ja k ja mam dzieci swoich. Nawet któryś by z nich i żle robił, prze­ cież ja bym nie mogła go skazać na jakieś tortury, bo to jest mój syn (kobieta, ok. 50 1., Tatary). Czy pokrewne temu stwierdzenia o apokatastazie: A może wszyst­ kich Pan Bóg wybawi (kobieta, ok. 65 1., Kadzidło). Nowe niebo i nowa ziemia - epilog Na koniec scenariusza pojawiają się bardzo lakoniczne stwierdzenia o losach ludzi po Sądzie Ostatecznym. Powstanie dla nich nowy świat, nowe niebo, nowa ziemia. Może być też tak, że „tradycyjny obraz apokaliptycznego zniszczenia nie musi oznaczać unicestwienia kosmosu materialnego i nowego aktu stworzenia” (Jankowski 2007, s. 176): Może tam na tych różnych planetach Pan Bóg osadzi znów pojedynczo (mężczyzna, 69 1., Kuczyńskie). Ma być „jako w niebie, tak i na ziemi” więc ludzie będą nadal pracować. Ta wersja przeczy zdecydowanie prezentowanej wcześniej cyklicznej wizji czasu, w której zniszczona ziemia miała być pozostawiona garstce ocalałych z katakliz­ mu ludzi, nie zaś stawać się mieszkaniem dla tych zmartwychwstałych. Dlatego też jest to wersja mało popularna, bo burząca spójność scenariusza. �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 173 PODSUMOWANIE Współczesność nie uwolniła się, jeśli nie od lęku, to przynajmniej od zaintere­ sowania apokalipsą. Choć koniec świata uznawany jest przez moich rozmówców za jedną z największych tajemnic wiary, starali się jednak odpowiedzieć na moje pytania. Aby udzielić mi informacji korzystali z najróżniejszych źródeł, tworzących bogaty system wiedzy. Czerpali z różnych porządków (religijnego, naukowego), nie widząc pomiędzy nimi sprzeczności - przeciwnie - uznając je komplementarne. Jest to zabieg charakterystyczny przy konstruowaniu wiedzy nie tylko eschato­ logicznej. Pojawiają się, z jednej strony, próby racjonalnego wyjaśniania nadnatu­ ralnych faktów, z drugiej zaś włączanie realnych zdarzeń w strefę sakralną. Z tych dwóch zabiegów zwłaszcza „pseudoracjonalizacja dokonywana w odniesieniu do sfery religijnej jest w gruncie rzeczy narzędziem, które ma ocalić spójność świata” (Kirchner, Radkowska 1998, s. 58). Proces ten jest nawet bardziej dynamiczny, gdyż niejako równolegle, tym samym tropem racjonalizacji wątku religijnego, podążają współcześni twórcy. Motyw apo­ kalipsy już dawno wykroczył poza ramy systemu religijnego. Poza klasycznie wią­ zanymi z nim źródłami wiedzy, takimi jak Biblia, objawienia prywatne, prze­ powiednie czy ludowe opowieści, pojawia się szereg artystycznych transformacji tego motywu. Apokalipsa nie jest już jedynie kwestią wiary, ale również przed­ miotem twórczości literackiej czy filmowej, która wyznacza pewne drogi interpre­ tacyjne. Te z kolei mogą być wtórnie włączane w system religijny. W wypadku prezentowanych przeze mnie badan, tego rodzaju wpływ kultury popularnej na wiedzę apokaliptyczną jest jednak właściwie niezauważalny. Wiąże się to z pewnością z wiekiem rozmówców, wśród których znajomość choćby współczesnego kina, coraz częściej sięgającego po wątek globalnej katastrofy, jest raczej znikoma. W prezentowanych scenariuszach apokaliptycznych brakuje odniesienia do artystycznych interpretacji motywu końca świata, zawierają za to własne refleksje i próby interpretacyjne dotyczące tego wątku. Należy pamiętać, że wiedza na temat apokalipsy ciągle ewoluuje i bardzo róż­ ne fakty mogą powodować jej uaktualnianie. Biorąc pod uwagę tę dynamikę, musimy być świadomi, że opis i interpretacja również wymagają aktualizacji. Wi­ zje apokaliptyczne są przykładem tematu, którym można się zajmować do końca świata, a może i dłużej. LITERATURA B i b l i a 2007, Pismo Święte: Stary i Nowy Testament w przekładzie z języków oryginalnych, red. M. Peter, M. Wolniewicz, Księgarnia Świętego Wojciecha, Poznań. C z a c h o w s k i H u b e r t 2003, Cuda, wizjonerzy i pielgrzymi, Oficyna Naukowa, Warszawa. C z a j a D a r i u s z 1999, Lekcje ciemności. Dwa spojrzenia na Apokalipsę, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 4, s. 80-86. G r ę b e c k a Z u z a n n a 2006, Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w praktykach postsowieckiej kultury popularnej, Nomos, Kraków. �174 SYLWIA GAWRYSIAK J a n k o w s k i A u g u s t y n 2007, Eschatologia Nowego Testamentu, Wydawnictwo WAM, Kraków. K a ź m i e r c z a k Z b i g n i e w 2006, Między eschatologiczną grozą a eschatologiczną rozrywką, [w:] Apokalipsa: symbolika, tradycja, egzegeza, t.l, red. K. Korotkich, J. Ławski, Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok, s. 273-282. K i r c h n e r A g n i e s z k a , R a d k o w s k a M a g d a l e n a 1998, Eklektyczny obraz świata (w kontekście tradycyjnej religijności), Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 1, s. 54-58. K o w a l s k i P a w e ł 1993, Raj utracony i odzyskany - wyobrażenie światów doskonałych, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3-4, s. 107-109. K u r o w s k i K a r o l 2003, Apokalipsa ludowa, [w:] Podole i Wołyń, red. Ł. Smyrski, M. Zowczak, DiG, Warszawa, s. 205-219. O z o r o w s k i M i e c z y s ł a w 2004, Rozumienie prawd wiary w kulturze kurpiowskiej. Studium teologiczno-obrzędowe, [w:] Kultura religijna Kurpiowszczyzny, red. M. Ozorowski, Wydaw­ nictwo Wszechnicy Mazurskiej, Olecko, s. 23-172. R e k ł a j t i s E l ż b i e t a 1997, Człowiek w świecie mediów i techniki, [w\~\ Religia a mass media. Znaczenie środków społecznego przekazu w kulturze religijnej Polski, red. W. Zdaniewicz, Apostolicum, Ząbki, s. 28-37. T a r n o w s k i K a r o l 1995, Człowiek i transcendencja, Znak, Kraków. T u r n e r V i c t o r , T u r n e r E d i t h 1978, Image andpilgrimage in Christian culture. Anthropologicalperspectives, Columbia University Press, New York. T o k a r s k a - B a k i r J o a n n a 2000, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnogra­ ficznych. Wielkie opowieści, Universitas, Kraków. W ó j c i k D a n i e l 1996, Embracing doomsday: faith, fatalism, and apocalyptic beliefs in the nuclear age, Western Folklore, vol. 55, no. 4, s. 297-330. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2000, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludo­ wej, Funna, Wrocław. SYLWIA GAWRYSIAK APOCALYPSE NOT ACCORDING TO ST. JOHN Key words: apocalypse, eschatology, Doomsday, end of the world, prophecy, Marian revelation The main goal of this paper is presentation and interpretation of contemporary apocalyptic narratives which have been collected in the Polish Catholic community. Those narratives are called apocalyptic Scripts in the article. The author focuses on the multiple sources of apocalyptic knowledge based on yarious Systems (e.g. religious, scientific) and ways of its interpretation in the constantly changing context. On the one hand, apocalyptic beliefs are being modified and supplemented with current information from media. On the other - such information may obtain new meaning of perceived in the light of apocalyptic prophecies. The article analyzes also the way of thinking about the time as a separate category in the chosen community in terms of both linear and cyclic conceptions of time. It also deals with speculations about the datę and sings of forthcoming apocalypse. The author presents information about the Doomsday which characterize apocalypse in two different categories: as a miraculous event or a rational conseąuence of human actiyity (e.g. nuclear war). Finally, also beliefs concerning resurrection and Finał Judgment are presented in this article. S.G. Adres Autorki: Sylwia Gawrysiak e-mail: sylwia.gawrysiak@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5dd7158111ff5ff7382c0e349e85cf7c.pdf 4483ed5db84c9551872fa968c877f92a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3237 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3033 Title A name given to the resource Skonać przed śmiercią / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.17-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gebert, Konstanty Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Konstanty Gebert S K O N A Ć PRZED Ś M I E R C I Ą „ A n a cóż b y to nasza mądrość była, g d y b y p r z e d śmiercią skonać nie uczyła?" — pytał Z o r i a n w Królu-Duchu. t y l k o około ' 2 0 % zgonów należy do w y m i e n i o n y c h wyżej k a t e ­ Pytał re­ g o r i i . Ogromna większość l u d z i u m i e r a n a d a l z p o w o d u przewlek­ torycznie, rzecz j a s n a ; wątpić można czy mądrość nie zawierają­ łych chorób i — po p r o s t u — ze starości. U m i e r a n i o t a k i e nio ca t a k i e j n a u k i znalazłaby uznanie w jego oczach. M y zaś dziś znajduje j e d n a k p r a w i e wcale odbicia w sztuco masowej. nie t y l k o nio w i e m y , j a k można uczyć się k o n a n i a , ałe n i e rozu­ W niodalekiej jeszcze przoszłości było inaczej. K a r t y X I X - m i e m y toż, dlaczego konanie i śmierć t o nie t o samo. N i e u m i e m y -wiccznycli powieści obfitują w sceny u m i e r a n i a l u d z i s t a r y c h , już konać; dokonać, dokończyć żywota; zwłaszcza zaś nie prag­ czy złożonych chorobą. Sądzę, że prawio całkowita nieobecność n i e m y nawot, b y dokonanie t o miało być doskonale. Jest t y l k o t a k i c h scen w l i t e r a t u r z e współczesnej nie jest kwostią śmierć -— goły p r z e r y w n i k . Dlatego też skłonni jesteśmy p y t a n i e p a d k u . Skoro nasza k u l t u r a nie może już śmierci usensownić, bohatera Słowackiego przypisać r o m a n t y c z n e m u uniesieniu to m u s i ją uczynić przypadkową, niekonieczną. T y l k o przy­ wtedy pooty, a więc czemuś bądź niepoważnemu, bądź c h o r o b l i w e m u . p y t a n i e o j e j sens samo nio będzie miało sensu. T y l k o w t e d y T a k odtłumaczony p r a b l o m z n i k a z obszaru naszych zaintere­ przestanie być groźne. Śmierć t a k przedstawiona nie sowań, pozostawiając co najwyżej b y się do n i o j przygotować — skoro jost nagła. N i o u j a w n i a toż osad n i e p o k o j u , który już wymaga, łatwo dajo się zagłuszyć. D o czasu — aż cudza śmierć, bądź niczego o charakterze naszej egzystencji - groźba śmierci własnej, nie przerwą naszej obojętności, ją w o l a innego człowieka, a nie charakter naszoj i s t o t y . Wresz­ zaiste godnej nieśmiertelnych. skoro spowodowała cie — śmierć t a k a niesie ze sobą paradoksalną otuchę. Г о raz pierwszy uświadomiłem t o sobie g d y — j a k o młody Cóż b o w i e m w y n i k a z i n f o r m a c j i , że p a n K o w a l s k i wpadł psycholog — zajmowałem się psychoterapią psychoz. Myślenie o 17.30 p o d t r a m w a j na rogu Alej i Nowogo Światu, ponosząc i mówienie o śmiorci, lęk przed nią, jej wszechobecność, nale­ śmierć n a miejscu ? Otóż t o także — a możo przede w s z y s t k i m — żały do stałego zestawu objawów m o i c h pacjentów i stanowiły żo g d y b y znalazł się o n t a m minutę wczośniej czy minutę później, jeden z ważnych wskaźników i c h odmienności, i c h „wariactwa" g d y b y w ogóle tamtędy nie przochodził, bądź g d y b y t r a m w a j — w sensie e t y m o l o g i c z n y m tego słowa. N i e pamiętam już j a k jechał odrobinę szybciej l u b odrobinę wolniej się nazywał młody chłopak, sehizofrenik, który n a m o j e p y t a ­ żyłby n a d a l . Jego śmierć jest p r z y p a d k i e m , a nio koniecznością. n i e : „Dlaczogo t a k często myślisz o śmierci?", odparł: „ A dla­ A więc — o ilo u d a n a m się wystrzec przypadków, jesteśmy nie­ czego t y myślisz o niej t a k r z a d k o ? " Właśnie — dlaczego? śmiertelni. T y m s a m y m znajduje potwierdzonie naszo i n t u i c y j n e - to Kowalski Żyjemy w obrębie k u l t u r y p o d wieloma względami bezpre­ przeświadczenie o własnej nieśmiertelności, oparte n a zaufaniu cedensowej. Jedną z najbardziej niezwykłych j e j cech jest t o , do e m p i r i i . Doświadczenie b o w i e m uczy m n i e , że śmierć t o coś, że n i e \v\ tworzyła ona własnej eschatologii a t a , którą odziedzi­ co zdarza się wyłącznio i n n y m : j a sam wszak jeszcze a n i r a z u czyła, coraz gorzej przystajo do pozostałych k u l t u r y tej elemen­ nie umarłom... T tów. I n n y m i słowy — funkcjonują n a d a l podstawowe elementy chrześcijańskiej wizji życia pozagrobowego, chrześcijańskich rites de passage — locz i c h w y z n a w c y n i e mają już tej n i e w z r u ­ szonej pewności, że rytuały owe są właściwe, a w i z j a — p r a w d z i ­ wa. Treści religijne coraz m n i e j — zdawałoby się — znajdują odzwierciedlenia i potwierdzenia w ' i c h życiu. Dlaczego miałoby być inaczej z i c h śmiercią? listę paradoksów reagowania n a śmierć. długo jeszcze możnaby ciągnąć. było sobie p r a w o o b y w a t e l s t w a wo współczesnej refleksji n a d kulturą: śmierć jest w naszej k u l t u r z e nieobecna — stłumiona bądź z m i s t y f i k o w a n a — podobnie, j a k seks był nieobecny w dzie­ więtnastowiecznej k u l t u r z e mieszczańskiej. Nieobecność t a p r z y ­ biera postać ogromnej Mało tego. Każda k u l t u r a , j a k t w i e r d z i francuski a n t r o p o l o g , L o u i s - V i n c e n t Thomas, jest sposobem Ową Potwiordzają ono przeświadczenie, któro o d pewnego czasu zdo­ trafia się zamaskowanej przypadkowo. Paradoksy, przepaści, na którą na­ sprzeczności, nerwowy śmiech — oto reakcja człowieka który nagle w i d z i przepaść t a m , Nasza nie w y m y k a się spod tej prawidłowości i , choć j a w n i e gdzie nie p o w i n n o być niczego. Możnaby się zastanawiać n a d t y m , śmierć jest w niej nieobecna, t o zawiera ona przecioż zbiór prze­ czy nie istnieje wspólny powód t a k szczególnego podejścia do konań na t e m a t i s t o t y śmiorci, t y l e t y l k o , że wyrażony nie spraw seksu i śmierci właśnie w naszym kręgu wprost. A b y t o stwiordzić, w y s t a r c z y Być może część p r z y c z y n leży w t y m , że doświadczenie sek­ przyjrzeć się treściom sualno i doświadczenie u m i e r a n i a ujawniają k u l t u r y masowej w t y m zakresie. Śmierć nie jest w k u l t u r z e masowej nioobecna t a k , j a k jest ona nioobecna w naszych rozmowach i rozmyślaniach. Przeciw­ nie — s i a n o w i ona jeden z glównj-ch motywów p o p u l a r n e j po­ wieści czy f i l m u . Istnieją cało g a t u n k i — kryminały, t h r i l l e r y — zbudowane wokół n i e j j a k o wątku głównego. T y l e t y l k o , że jest to śmierć szczególna, nagła i — najczęściej — spowodowana czyimś a k t e m w o l i . Śmierć przedstawiona w różnych dziełach k u l t u r y masowej t o , przede w s z y s t k i m , m o r d e r s t w o , samobój­ stwo, śmierć w w y p a d k u l u b zawał serca. Z a w a l t e n spowodowany kulturowym. zasadniczą biolo- giczność naszej i s t o t y , nasze zakorzenienie w N a t u r z e , nieusu­ walną autotoliczność f i z j o l o g i i . Zauważmy b o w i e m , żo wszelkio inno przojawy naszej biologiczności — jedzenie, picie, oddycha­ nie, spanie, defekacja i t a k dalej dają się zinstrumentalizować j a k o czynności niezbędno d l a sprawnego f u n k c j o n o w a n i a ciała, j a k o w a r u n k i realizacji dalszych celów j a k i e człowiek — właści­ ciel ciała — sobie stawia. J e d y n i e śmierć i seks n i e dają się t a k zredukować. Idąc dalej t y m t r o p e m zauważmy, że cała złożona s t r u k t u r a jest często czyimś działaniom, a więc także śmierć taką można społecznych i n t e r a k c j i interpretować j a k o efekt a k t u czyjejś w o l i . I n n e rodzaje śmierci jest na zasadzie odroczenia nagrody. N i g d y p r a w i e nie jest t a k , w o m a w i a n y c h dziełach n i e występują p r a w i e wcale. że nagrodę społeczną — niezależnie od tego, j a k a jest j o j postać — Otóż, j a k w y n i k a ze s t a t y s t y k amerykańskich — a n i e m a p o w o d u sądzić, żo dane polskie bardzo b y się o d n i c h różniły — wewnątrz której się obracamy oparta o t r z y m u j e się n a t y c h m i a s t p o w y k o n a n i u czynności, za którą ona przysługuje. N i e p r z y p a d k o w o t r e n i n g tolerancji n a odro- 17 I �ćzenie n a g r o d y eoojalizaeji A i jest jednym z istotnycłi elementów procesu dziecka. tymczasem niezmiernie p r z y seks oferuje tym gratyfikację atrakcyjną... A natychmiastową tymczasem śmierć wziął i u m a r ł ! " Z a w a r t a w t y m z d a n i u agresja czytelna jest nawet g d y się n i e słyszy t o n u , w j a k i m było ono wypowiedziane. No ostrzega, że n a g r o d y odroczonej można się n i e doczekać... N i c t a k , b o jeśli m e d y c y n a walczy ze śmiercią, t o człowiek umiera­ więc dziwnego, że t y m dwóm a n a r c h i s t o m k n e b l u j e się usta. jący staje się... zdrajcą. Pozostaje n a t o m i a s t do wyjaśnienia f a k t , że — j a k się wydaje — Niewielu zapewne lekarzy zgodziłoby się z powyższym. nie sposób stłumić o b u n a raz. W tłumiącej seks epoce wiktoriań­ A jednak — czymże jest terapeutyczna zażartość, z jaką u t r z y ­ skiej śmierć była wszechobecna. Dziś — o d w r o t n i e . Mnożą się m u j e się p r z y życiu l u d z i nieraz po k i l k u śmierciach k l i n i c z n y c h , najbardziej n a w e t dosłowne podręczniki ars a m a n d i ; daremnie j a k n i e w y r a z e m osobistej r y w a l i z a c j i lekarza ze śmiercią, jego j e d n a k byś szukał t r a k t a t u ars m o r i e n d i . Zaś podręcznik t a k i wydaje osobistej z nią w a l k i , w której w o l a pacjenta n i e l i c z y się już się czymś niezbędnym. Póki zupełnie ? Zresztą, sprawę tę można zanalizować na innym żyjemy, unikając śmierci cudzej i n a w e t myśli o śmierci własnej, przykładzie — wystarczy przyjrzeć się t e m u , j a k pacjenci u m i e ­ jesteśmy bezpieczni. rający są — a raczej: n i e są — i n f o r m o w a n i o s w y m stanie. K o n a n i e kogoś bliskiego, czy zapowiedź naszego własnego krosu, rozbija jednak t o złudne poczucie i zo­ Także i t u n i e liczy się w o l a samego pacjenta, locz „interes te­ stawia nas bezradnych i przerażonych. Co począć wobec śmierci? r a p i i " , r o z p a t r y w a n y niezależnie o d n i e j . J a k się zachować ? Z badań w y n i k a dość jednoznacznie, że większość pacjentów N i e u s u w a l n y t r a g i z m śmierci pogłębia d o d a t k o w o f a k t , że chce móc uzyskać wiarygodną informację o s w y m stanie — jeśli j e d n o s t k a zostaje z niej w dużym s t o p n i u wywłaszczona. U m i e ­ tego zapragną. W polskiej m e d y c y n i e obowiązuje wszelako zasa­ r a m y najczęściej w s z p i t a l u — w miejscu które nie jest nasze, da, że pacjenta umierającego wolno informować o jego stanie i do którego reguł m u s i m y się dostosować. S z p i t a l narzuca n a m t y l k o w p r z y p a d k a c h wyjątkowych, w pozostałych zaś należy swój sposób postępowania — b a ! — nawet pozbawia nas wiedzy uchylać się o d odpowiedzi l u b wręcz kłamać. Co więcej — często 0 t y m , czy śmierć już jest b l i s k a . Otaczają nas ludzie, którzy k r y t y k u j e się, bezwzględnie j a k o b y obowiązującą n a Zachodzie szamoczą się między swą rozpaczą a lękiem, między próbą doroś- zasadę i n f o r m o w a n i a w s z y s t k i c h i w każdej s y t u a c j i , za j e j b r u ­ nięcia do wymogów dokonującego się a k t u , a skłonnością do talność i antyhumanistyczność. ucieczki w kłamstwo, chroniące i c h bardziej niż nas. Wreszcie — Takie postawienie sprawy — albo informować należy wszyst­ umieranie dokonuje się poza k o n t e k s t e m społecznym; t o ostatnie k i c h , albo nikogo — jest po p r o s t u n i e p o r o z u m i e n i e m . Pacjent wydarzenie w życiu człowioka pozbawione jest społecznie war­ m a prawo wiedzieć, j a k i jest jego stan, ale m a także p r a w o n i e tościowanych odniesień. P r z y j r z y j m y się konsekwencjom tego s t a n u rzeczy. „Medycyna wiedzieć — i t y l k o o n w i n i e n t u decydować. G d y lekarz podej­ m u j e tę decyzję za niego, t y m s a m y m t r a k t u j e sprawę jego u m i e ­ walczy ze śmiercią" — t o hasło wyraża istotę dominującej n a d a l ideologii medycznej. najpełniej Faktycz­ r a n i a j a k o mieszczącą się w obszarze s w y c h k o m p e t e n c j i , j a k o zagadnienie czysto medyczne, techniczne. Zaprzeczony zostaje n i e jest t a k , że począwszy o d przełomu połowy ubiegłego w i e k u , t y m s a m y m w y m i a r psychologiczny, n a u k i medyczne kroczą o d sukcesu do sukcesu w dzieło leczenia f i z y c z n y u m i e r a n i a . Znów jest t y l k o śmierć. N i e m a konania. 1 profilaktyki większości chorób; s t a t y s t y c z n a długość wydłużyła się znacznie; wreszcie u z n a w a n y c h za nieuleczalne życia — szereg stanów uprzednio obecnie n i e nastręcza społeczny, b a ! — Śmierć jest w r o g i e m lekarza, pacjent zaś — j e d y n i e meta­ terenem ich bitwy... większych W y d a j e się rzeczą oczywistą, że t r a k t o w a n i e pacjenta j a k o trudności t e r a p e u t y c z n y c h . I choć te sukcesy w walce z chorobą osoby w y m a g a , b y t o j e m u pozostawić decyzję, czy i k i e d y m a są imponujące, t o nie zmienia t o podstawowego się o n dowiedzieć p r a w d y o s w y m stanie. Jest t o możliwe j e d n a k jako przeciwnik, musi f a k t u : śmierć, zwy­ jedynie w t e d y , g d y między lekarzem a pacjentem wytworzą się cięstwo. Lekarze wyznający ideologię w a l k i ze śmiercią skazują stosunki oparte n a zaufaniu i szacunku. Jeżeli j o d n a k pacjent się n a serię n i e u s t a n n y c h klęsk. nieuchronnie odnieść ostateczne jest świadkiem — j a k t o się często zdarza — j a k n a jego szpitalnej N a t y m j e d n a k n i e koniec. S y t u a c j a pacjenta umierającego sali umierają i n n i pacjenci, którym lekarz mówił wszak, że w y ­ staje się, w kontekście „walki m e d y c y n y ze śmiercią", mocno zdrowieją — t o o t a k i c h stosunkach n i e m a m o w y . Przeciwnie — II. 18 i dwuznaczna. Jakże często zdarzyło m i się słyszeć z ust lekarzy t a k i e sformułowanie: „ J a go d w a razy reanimowałem, a o n m i 1. N a d trumną s t o i najbliższa r o d z i n a . G r a b i e , w o j . k r a k o w s k i e , 1931 r . F o t . w y k . f o t o g r a f K a r a ś z N i e p o ł o m i c , nadesłała Stanisława W i l k �I pacjent t r a c i zaufanie do swojego lekarza i pozostaje sam ze postrzegane j a k o wiarygodne przez m i l i o n y czytelników c z y l i s w o i m lękiem. Jego tragiczna bezradność wobec własnego umie­ że spełniają niezwykle istotną rolę, której t r a d y c y j n e eschato­ r a n i a zyskuje jeszcze jeden w y m i a r . logie nie są już w stanie spełnić w świecie, w którym sankcja W środowisku s z p i t a l n y m nio sposób uniknąć komunikatów n a t e m a t zbliżającej się śmierci — t y l e t y l k o , że k o m u n i k a t y te są maskowane. T a k więc, nagły wzrost czy spadek zaintereso­ w a n i a ze s t r o n y porsonolu często jost konsekwencją prognozy jego zgonu w niedalekiej przyszłości. W o b u p r z y p a d k a c h m a m y n a u k i zastąpiła, w dużym s t o p n i u , sankcję objawienia. Fenomen Moody'ego stosuje się do p r a w a wyłożonego przez C G . J u n g a w jego t r a k t a c i e o U F O — ludzie niegdyś w i d z i e l i n a niebie anioły a teraz — obce s t a t k i kosmiczne. Potrzeba pozostaje n i o n a ; jej zaspokojenie niezmie­ zaś przybierać może różne f o r m y . do czynienia z odreagowaniem przez personel swej bezradności, Większość pacjentów t e r m i n a l n y c h nie wie j e d n a k n a d a l czy t o przez nadmierną aktywność (zwłaszcza charakterystyczną n i c o M o o d y m , zaś księdza wzywać nie chce, gdyż oznaczałoby d l a personelu niższego, i g d y pacjent był l u b i a n y ) , czy t o przez t o przyznanie, że śmierć rzeczywiście jest tuż. I n n y c h rozmówców bierność — zaś właściwie nie mają; pozostaje więc jedynie samotna w a l k a . typową d l a lekarzy, przegrywających swą walkę ze śmiercią. T e n o s t a t n i sposób zachowania się b y w a często i n ­ I n n y m zbiorem sygnałów są informacje, podpowiadano przez współpacjentów. I n f o r m a c j o te mogą być — i najczęściej są — zupełnie fałszywe, w s y t u a c j i j e d n a k g d y pacjent odcięty jest przez swego lekarza o d źródła i n f o r m a c j i w i a r y g o d n y c h , odgry­ wają pewną rolę. Wreszcie, wskaźnikiem b y w a t u zachowanie się odwiedzających pacjenta jego najbliższych. W polskiej p r a k t y c e medycznej przyjęte jest i n f o r m o w a n i e r o d z i n y o stanie chorego, z równoczesnym zakazem i n f o r m o w a n i a go o t y m — d l a jego dobra. O w a niewypowiedziana wiedza ciąży n a d odwiedzającymi, sprawia, że zaczynają o n i unikać rozmów n a t e m a t jego s t a n u l u b — przeciwnie — ujawniają nieoczekiwany o p t y m i z m . Pacjent odczuwa zmianę, lecz n i e jost w stanie dowiedzieć się o j o j p r z y ­ czynia. W i e t y l k o , żo k o n t a k t z n i m staje się d l a najbliższych trudniejszy. pacjent, są więc różnorodne i niepewne. W s z y s t k i e j e d n a k wiążą się z osłabieniem jego k o n t a k t u z i n n y m i ludźmi, z u t r u d n i e n i e m k o m u n i k a c j i . Pacjent nie wie, j a k a jest tego p r z y c z y n a — choć może, w b r e w sobie, domyślać się j e j . T o , czego doświadcza n a poziomio społecznym, zbliżone jost do odrzucenia. N a poziomie — bezradność. N a poziomie metafizycznym wreszcie — niopowność i lęk. E m o c j a m i t y m i n i e m a się on z re­ guły z k i m dzielić — d l a większości jego p o t e n c j a l n y c h rozmów­ ców są one równio zagrażająco. Ze swą niewypowiedzianą śmiercią pacjent pozostaje więc sam. N i e p o w i n n a więc dziwić ogromna popularność książek R a y m u n d a Moody'ego, który w Życiu po życiu i Heflcksjach o życiu po życiu przedstawił eschatologię obdarzoną sankcją naukową. N i o m a sensu, w t y m miejscu, dyskutować n a t e m a t naukowej wiarygodności prac Moody'ego. W y s t a r c z y , że są tę zawdzięczamy w dużym s t o p n i u p i o n i e r s k i m p r a c o m E l i s a b e t h Kubler-Ross. F a k t , że psychologia zaczęła badać śmierć wzbudza j e d n a k a m b i w a l e n t n e uczucia. Z jednej b o w i e m s t r o n y jest t o w y r a z e m zainteresowania psychologii p o d s t a w o w y m i p r o b l e m a m i l u d z k i e j k o n d y c j i , nie­ zależnie o d — w t y m w y p a d k u o g r o m n y c h — trudności meto­ dologicznych, j a k i e wzbudza i c h badanie. Z drugiej j e d n a k nie sposób n i e zauważyć, że t y m s a m y m umieranie staje się domeną k o l e j n y c h speejalistów, po lekarzach i przedsiębiorcach pogrze­ b o w y c h . N i e w y k l u c z o n y m wydaje się t a k i rozwój wypadków który s p r a w i , że n a t e m a t śmiorci n i e będzie można wypowiadać się nie posiadając solidnego zaplecza naukowego, zaś samo zja­ wisko uznawane będzie za szczególny rodzaj stresu, budzącego reakcje psychologiczne. Już b o w i e m wygłasza się, na zjazdach t o w a r z y s t w p s y c h i a t r y c z n y c h , referaty n a t e m a t żałoby, już w z y w a Sygnały, j a k i o w związku ze s w o i m u m i e r a n i e m odbiera psychologicznym W psychologii w i a d o m o już trochę o psychologicznej d y n a ­ mice procesu u m i e r a n i a . Wiedzę t e r p r e t o w a n y przez pacjentów j a k o odrzucenie. umierających Psychopatologii się psychiatrów, b y m o d y f i k o w a l i w k i e r u n k u pożądanym przoz reakcje i c h lokarzy. T o j ostatniej sprawie poświęcimy poniżej nieco u w a g i . E l i s a b e t h Kubler-Ross jest autorką znanej koncepcji w myśl której większość umierających przechodzi przez kolejne, wyraźnie różniące się między sobą stadia r e a k c j i psychologicz­ n y c h , o d m o m e n t u dowiedzenia się, w t e n czy i n n y sposób, o t y m , że niebawem umrę — aż p o zgon. Stadia te, t o k o l e j n o : zaprzeczenie, agresja, targowanie się, rezygnacja i akceptacja. W a r t o pamiętać, że występują one w sposób c z y t e l n y j e d y n i e u osób, które nie doświadczają ostrego chronicznego bólu, bądź u których ból t e n jest p o d skuteczną kontrolą farmakologiczną. W a r t o także zauważyć, że u poszczególnych osób kolejność sta­ diów może być różna, niektóre stadia mogą nie wystąpić wcale, bądź też występować p o k i l k a razy. B a d a n i a k l i n i c z n e j e d n a k świadczą o t y m , że model t e n jest o d p o w i e d n i w z n a k o m i t e j większości przypadków. I I . 2. P o g r z e b A n d r z e j a Wąsika, 1940 r . F o t . nadesłała Elżbieta F i l i p e k z L u b l i n a 19 �N i e będziemy t u przedstawiać treści poszczególnych stadiów. t u r y , m i m o l i c z n y c h i różnorodnych zafałszowali, j a k i m i konanie, Książki Kubler-Ross znane są w Polsce, i do n i c h odsyłam Czy­ i śmierć zostały poddane. Ocalała w ,,ludowej t a n a t o p s y c h o l o g i i " t e l n i k a . W a r t o jodnak zastanowić się n a d k i l k o m a szczegółowymi Moody'ogo, t r a k t o w a n e j t u j a k o przykład pewnej sprawami. kulturowoj; ocalała także w samej W y d a j e się, że opisana przez amerykańską lekarkę d y n a m i k a — o d zaprzeczania akceptację prawdziwości i n f o r m a c j i o zagrożeniu, po samego zagrożenia — jest c h a r a k t e r y s t y c z n a nie możliwości naturze u m i e r a n i a , stwa­ rzającej szansę na dokonanio żywota w zgodzie ze sobą i światem. Jednakże, choćby nawet zniknęły opisane powyżej przeszkody i b a r i e r y , t o szansa t a pozostałaby szansą t y l k o , a równic byłaby t y l k o d l a u m i e r a n i a , lecz generalnie d l a w s z y s t k i c h procesów go­ daleką o d spełnienia. J a k k o l w i e k b y t o b o w i e m dziwacznio n i e dzenia się z nieuchronną stratą. Potwierdzają to badania n a d brzmiało, u m i e r a m y zawsze komuś. B y konanie miało sens, t o n ludźmi tracącymi w z r o k , a także niektóre kazuistyczne dane n a ktoś m u s i pozostać z n a m i w nieobojętnym dialogu. t e m a t zachowania się przyszłych samobójców przed p l a n o w a n y m Naturalnym targnięciem się n a własne życie. Więcej — w p o d o b n y sposób r o d z i n a , przyjaciele. zdajemy X I X - w i e c z n e j powieści. Jakże często n a j e j k a r t a c h można było się reagować n a stratę psychologiczną czy społoczną. Opisane przez Kubler-Ross stadia znakomicie oddają przebieg „rozmówcą" umierającego byli jego bliscy, Znów pragnę się odwołać do przykładu spotkać scenę u m i e r a n i a jakiegoś godnego starca, głowy r o d u . godzenia się z utratą czyjejś miłości. Ów w y m i a r ogólności sta­ Leżał n o w i d o d a t k o w e potwierdzenie wartości tego m o d e l u . w napięciu na jogo słowa. Napięcie t o zaś wynikało nie t y l k o Z drugiej s t r o n y , w a r t o zauważyć żo, m i m o pewnej różno­ na swym łożu otoczony najbliższymi, wyczekującymi z tego, że umierający mógł rozdysponować swój majątek między rodności i c h występowania u różnych l u d z i , stadia w tej k o l e j ­ zgromadzonych. Jogo podstaw'a leżała głębiej, w — być może ności, w j a k i e j opisała je badaczka, wynikają z siebie w sposób nie w pełni uświadamianej — stracie, jaką ponosiła cała grupa. logiczny i kolejno się warunkują. T a k więc można się spodziewać, Razom że w-ystąpienie całe jogo życiowo doświadczenie, s u m m a wiedzy, s t a d i u m akceptacji możliwe jest dopiero po z t y m starcem umierało przecież, ginęło bezpowrotnie przekonań, w y c z e r p a n i u się m o t y w a c j i do agresji czy rezygnacji ze stadiów mądrości zgromadzonych i doskonalonych przez dziesięciolecia wcześniejszych. Jeżeli t a k jest, to wszelka interwencja w psycho­ życia w świecie, który przecież był zasadniczo t a k i sam j a k świat logiczne funkcjonowanie umierającego byłaby niewskazana. t y c h , którzy pozostawali p r z y życiu. T a bezcenna wiedza ginęła; się inaczej. P s y c h i a t r a — k o n s u l t a n t słowa, j a k i e starzec wypowiadał n a łożu śmierci miały być jej jodnego z w i e l k i c h warszawskich s z p i t a l i opowiadał m i , że do podsumowaniem i przez t o były podwójnio cenne i ważne. Takżo l u d z i umierających jest w z y w a n y z reguły po t o , b y n a życzenie i d l a umierającego, sądzić można, oczekiwanio to było znaczące. Tymczasem dzieje ich l e k a r z y farmakologicznie osłabiać i c h agresję bądź w y d o b y ­ Oto jego śmierć n i o była już j o d n o s t k o w y m i p r z y p a d k o w y m wać i c h z rezygnacji. W o b u w y p a d k a c h m a m y do czynienia przerwaniem ciągu b a n a l n y c h zdarzeń. Nabierała w y m i a r u ogół- z k o n f l i k t e m między interesami personolu a p a c j e n t a : w t y m nogo, stawała się w y d a r z e n i o m i s t o t n y m d l a i n n y c h l u d z i . Świa­ d r u g i m j e d n a k m a m y do czynionia ze szczególnym lekeeważoniem domość t a k a , j a k sądzę, ułatwiała akceptację śmiorci i ułatwiała p r a w tego ostatniego. Jeśli b o w i e m agresywność pacjenta jest uczonio się k o n a n i a . zapewno poważnym u t r u d n i e n i e m w życiu oddziału i , być może, powinna dla ogólnego d o b r a być spacyfikowana, to pacjent w fazie rezygnacji n i e w a d z i n i k o m u . Przeciwnie — jest b i o r n y , obojętny, w y c o f a n y z otaczającego go świata. Lekarze są zdania, żo pacjent t a k i utracił wolę w a l k i z chorobą i nie współpracuje w t e r a p i i ; jest t o zapewne p r a w d a . I s t o t n e jest j e d n a k p r z y c z y n a , dla której t a k się dzieje. Opisałem wcześniej liczne b a r i e r y k o m u n i k a c y j n e , pojawia­ jące się dziś między umierającym a pozostającymi p r z y życiu. Zapewne nie n a j m n i o j ważną z n i c h jest t o , że s y t u a c j a t a k a j a k t a , zapewne dziś n i o mogłaby mieć miejsce. I mniejsza już, że w y m a g a ona sceny, n a której umierający byłby głównym pod­ m i o t e m , a n i e j e d n y m z przedmiotów, j a k dzieje się to n a szpital­ nej sali. Ważniejsze jest, że t r u d n o sobie wyobrazić, co u m i e r a ­ G d y zacząłem pracować j a k o psycholog w s z p i t a l u ogólnym, jący dziadek miałby dziś do powiodzenia swemu dorosłemu w n u ­ jedną z m o i c h pacjentek była sześćdziesięcioletnia prawie kobieta, k o w i . J a k i o treści miałby m u przokazać, b y obaj m i o l i pewność, umierająca że są one znaczące? Jaką wiedzę objawić, skoro jest t o wiedza z p o w o d u nieuleczalnego n o w o t w o r u , i świadoma swego stanu. Skierował m n i o do nioj j e j lekarz prowadzący, uskarżając się n a jej apatię i bierność. N a moje z innego, umierającego świata ? Umierający s t a r y człowiek jest nieporadne sam ze s w y m przeświadczeniem, że bagaż doświadczeń całego próby nawiązania z nią k o n t a k t u i poprawienia j e j n a s t r o j u , jogo życia jego w n u k o w i jest niepotrzebny, skoro świat, w którym odpowiedziała nieoczekiwanie p y t a n i e m : żyje w n u k , jest t a k i n n y o d dziadkowogo świata. S t a r y człowiek — Czy umarł p a n u kiedyś ktoś b l i s k i ? umrze nie wiodząc, że jest w błędzie, a g d y w n u k o d k r y j e to — Tak... — odpowiedziałem samo, toż będzie już za późno. zaskoczony — I co p a n w t o d y czuł? — pytała d a l e j — No... s m u t e k , żal, ból, byłem otępiały, — No zobojętniały... w i d z i p a n . T a k p a n zareagował n a śmierć jednej osoby. A m n i e u m i e r a cały świat. C h y b a m a m prawo być s m u t n a ? Sprawa t a wydaje się kluczowa. B y możliwą była akceptacja własnego odejścia, b y można było skonać przed śmiercią, trzeba b y umierający rozluźnił i zerwał więzy, łączące go ze światem żywych. Niegdyś n a to właśnie nastawione były wszystkie r y ­ tuały przejścia związane z u m i e r a n i e m . I c h celem było ułatwienie Gdzież więc wasza mądrość ? — spytałby Z o r i a n . W H o s p i c j u m p o d wezwaniom Św. K r z y s z t o f a p o d L o n d y ­ n e m , n a ścianie w i s i obraz, n a m a l o w a n y przez jednogo z pacjen­ tów n a krótko przed śmiercią. Przedstawia spokojne, l e k k o f a l u ­ jące morze. N a p i e r w s z y m planie widać kawałek brzegu a w głębi, p r a w i e n a l i n i i h o r y z o n t u , odpływającą coraz dałej małą łódkę z biabym żaglem. N a pokładzie samotna postać l u d z k a spogląda k u otwartemu morzu. świat. T e n sam pacjent, w k i l k a d n i p o przyjęciu go do H o s p i c j u m , p r z y t r z y m u j e umiorającogo w świecie żywych, które jest ośrodkiem t e r a p i i chronicznego bólu, narysował był j e d y n y m j a k i istnieje. Stąd rozpaczliwa, z góry skazana n a klęskę r y s u n e k , przedstawiający człowieka z powykręcanymi członkami, odejścia umiorającogo Dziś wszystko na t a m t e m , lepszy i ważniejszy w a l k a , jaką i m każe się ze śmiercią toczyć. Stąd i c h samotność — wgniecionego bo n i k t n i e chce słyszeć i c h rozpaczy. Stąd i c h odrzucenie — bo łóżka. Jego ręce w m o d l i t e w n y m geście wyciągają się w stronę podejrzewa się, i słusznie, że mogą chcieć przejść n a stronę wroga ogromnej s t r z y k a w k i ze środkiem przeciwbólowym. — śmierci. T a k więc wydaje przytłaczającą siłą w materac swego szpitalnego Jeżeli będziemy u m i e l i przejść drogę o d tego r y s u n k u do się, że „mądrość, która przed śmiercią skonać b y uczyła" n i e została całkowicie w y p a r t a z naszej k u l ­ tego obrazu, i jeżeli będziemy m i e l i d l a kogo obraz t a k i nama­ lować — w t e d y będziemy u m i o l i odpowiodzieć Z o r i a n o w i . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fd2c3153d4ce412ed58d4baeaee90cbe.pdf 90eaa9b5d3236d26af4b6f4af53de799 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3545 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3322 Title A name given to the resource "... by się pług nie złamał...". Uwagi o demonologii żydowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.13-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gebert, Konstanty Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Konstanty Gebert BY SIĘ PŁUG NIE ZŁAMAŁ." UWAGI 0 DEMONOLOGII ŻYDOWSKIEJ Judaizm jest monoteizmem konsekwentnym, w którym wszyst­ ko, w tym także i zło, pochodzi od samego Boga („Czyż zdarza się w mieście nieszczęście, by Y H W H tego nie sprawił?" — Amos 3:6)'. Nie oznacza to jednak, by Pan był uważany za bezpośredniego sprawcę wszystkiego, co się dzieje w świecie: liczne jego twory także wszak są obdarzone zdolnością do działania i realizowania celów. Należą do nich również rozmaite rodzaje demonów, których Pan używa dla swoich celów („Saula natomiast opuścił duch Y H W H , a opętał zły duch zesłany przez Y H W H " — I Sam. 16:14). I choć ostateczna zależność od woli Boskiej wszystkich złych duchów z Szatanem na czele (por. Księga Hioba) jest oczywista, to oczywistą jest także ich znaczna autonomia i zajadłość w czynieniu zła. Wiedza o demonach, ich obyczajach oraz sposobach radzenia sobie z nimi towarzyszyć tedy będzie Żydom przez całą ich historię, wzbogacana nieustannie przez zapożyczenia z demonologii ludów ościennych. Mimo podejmowanych, zwłaszcza przez kabalistów, usiłowań, nigdy wiedza ta nie została uformowana w spójny system — stąd trudności z jej odtworzeniem. Zarazem jednak niezmienność podstawowych źródeł (Biblia i Talmud, później także księgi kabalis­ tyczne), z których wywodzono wiedzę potoczną i praktyczną na temat demonów, umożliwia dokonanie prezentacji podstaw żydows­ kiej demonologii w oparciu głównie o teksty pisane. Założenie takie przyjęto w tej pracy. Demonologia biblijna Rozproszone po poszczególnych księgach Starego Testamentu i niezbyt liczne wzmianki na temat demonów nie składają się na pełny obraz zjawiska, zawierają wszelako pewne podstawowe informacje, które powtarzać się będą w późniejszych źródłach. Tak więc demony żyją na pustyni i w ruinach (Lev. 16:10; Iza. 13:21), sprowadzają na ludzi chorobę (Ps. 91:5—6), dręczą (I Sam. 16:15) i zwodzą ich (I Reg. 22:22). Nie uważa się jednak by miały cokolwiek wspólnego z. duchami zmarłych, ani też by świat demonów podlegał jakimś własnym prawom czy posiadał swoją strukturę. Brak też -co zrozumiałe w świetle bardzo surowego i powtarzanego zakazu oddawania się czarom (Ex. 22:17; Deut. 18:10- 12) wzmianek o sposobach zabezpieczania się przed demonami. Gcrshom Scholem uważa jednak, że niektóre zabiegi rytualne opisane w Piśmie (dzwonki na szatach arcykapłana, dęcie w rogi, palenie kadzidła itp.) mogły mieć taki charakter. Wymieniane w Biblii demony podzielić można z grubsza na dwie grupy. Do pierwszej należą obce bogi {szedim — por. Deut. 32:17) oraz satyry (se'irim — por. Lev. 17:7): to ostatnie określenie uważane jest także za pogardliwą nazwę tych pierwszych. Do drugiej należą demony będące domyślną przyczyną określonych zjawisk. Do tej kategorii należą już wspomniane złe duchy, które dręczyły Saula i wprowadziły w błąd Achaba. a także zapewne wyliczone przez Psalmistę plagi (zaraza — dewer — kroczy wraz z Reszefem, bliskowschodnim bogiem dżumy obok Y H W H w Hab. 3:5). Również śmierć, jak się wydaje, bvwala personifikowana (np. Iza. 28:15). Dwa demony biblijne znamy z imienia. Jednym jest Azazel (Lew. 16:8, nast.), dla którego przeznaczony był kozioł ofiarny. Jak podaje Scholem , większość komentatorów uważała, iż imię to odnosi się do miejsca, nie zaś do osoby, stąd też Azazel nie występuje w późniejszych demonologiach. Drugim demonem znanym z imie­ 2 3 nia jest natomiast Lilit (Iza. 34:14), o której prorok mówi jedynie, że jej obecność w ruinach jest czymś gorszym jeszcze od przebywania w nich „zdziczałych psów, hien i kozłów" (pod tą ostatnią nazwą Izajasz — być może — rozumie «'irim). Imię tej demonicy wcześniejsi badacze wywodzili do hebr. layla (noc); obecnie uważa się raczej, iż pochodzi ono z sumeryjskiego lii (powietrze) (Scholem ), lub lutu (rozwiązłość — Cohen za Thompson ). Wszystkie te etymologie odsyłają do istotnych cech, jakich Lilit nabierze w de­ monologiach późniejszych, w jakich odgrywać będzie jedną z głów­ nych ról. 4 5 Demonologia talmudyczna" W odróżnieniu do Biblii, Talmud zawiera wielkie bogactwo wiedzy demonologicznej, tak teoretycznej, jak i praktycznej. I choć wiedza ta nadal nie jest ujęta w żaden spójny system, to sama obfitość wzmianek na temat złych duchów i sposobów postępowa­ nia z nimi, jak również ranga autorów poruszających tę kwestię dowodzi znaczenia, jakie do niej przywiązywano. Jest to jednak prawdą prawie wyłącznie w stosunku do Talmudu Babilońskiego; Talmud Jerozolimski bowiem zawiera bardzo niewiele materiału demonologicznego. Różnica ta, świadcząca — jak się uważa — o wpływie jaki naautorów Talmudu Babilońskiego wywarły wierzenia mieszkańców Babilonii, powodowała wręcz nawet rozbieżności w tłumaczeniu tekstów bibijnych. 1 tak, Telmud Babiloński podaje (Git. 68 a), że niejasne terminy szidda i sziddot występujące u Eklezjastesa (2:8), w Palestynie tłumaczono jako „wozy", w Babi­ lonii zaś jako „demony i demonice" „Gdyby oku ludzkiemu dana była zdolność dostrzegania ich — czytamy w TB (Ber. 6 a) — nikt nie mógłby przeżyć, z powodu złych duchów. Liczniejsze są od nas, mawiał pewien rabin, i otaczają nas jak bruzdy wokół pola. Każdy z nas, mawiał inny, ma ich tysiąc po lewicy i krocie po prawicy." Opinię tę skontrastować można z poglądem palestyńskiego rabbi Johannana, który twierdził (Num. R. 12:30), że mazzikim (złe duchy), które władały światem, zniknęły po wzniesieniu przybytku na pustyni. Z powyższym istotnym zastrzeżeniem można jednak powiedzieć, że wiara w demony byta w Talmudzie powszechna — tak bardzo, że odnajdujemyją nawet w ustawodawstwie. I tak, ktoś kto ze strachu przed demonami zapala lampę w szabat (Szab. 2, 5) lub przymuszo­ ny przez nie narusza w ten dzień zakaz podróżowania (Eruw. 4, 1), nic będzie uważany za winnego. Istnieje również zakaz wzywania demonów w szabat (Sanh. !0l). I choć sformułowania „Nikt nie grzeszy, chyba że wstąpi weń zły duch" (Sot. 3 a) czy: „Trzy przyczyny doprowadzają do wystąpienia przez człowieka przeciwko woh jego Stwórcy oraz własnemu sumieniu: poganie, zły duch i skrajna nędza" (Eruw. 41 b) rozumieć należy zapewne bardziej literacko niż dosłownie, to i one wskazują na powszechność przekonania o istnieniu demonów i ich sprawkach. Różne panują w Talmudzie poglądy na temat pochodzenia demonów. Według jednego z nich, który podejmie później księga Zohar, złe duchy {mazzikim) stworzone zostały w wigilię szabatu (Awot 5, 9). Bóg stworzył ich dusze, lecz ciał już nie zdążył, bo nastał szabat (Gen. R. 7, 5). Powstały więc jako twory odcieleśnione, co później okaże się brzemienne w konsekwencje. Inna interpretacja, niesprzeczna z poprzednią, i także później podjęta przez kabalistów, wywodzi demony z potomstwa jakie Adam oraz Ewa mieli z ducha­ mi, odpowiednio żeńskimi i męskimi, w okresie stu trzydziestu lat 13 �ich rozłąki po wygnanu z Edenu (Gen. R. 20, 11). Pogląd ten opiera się na interpretacji ustępu z Genesis (5:3): „Gdy Adam mia) sto trzydzieści lat, spłodził syna, podobnego do niego jak jego obraz". „Należy z tego wywnioskować - czytamy w Talmudzie (Eruw. 18 b) — że do owego momentu nie płodzi on synów, którzy byliby doń podobni", a więc „płodził duchy, demony i diabły nocne" (ibid.). Inny jeszcze pogląd głosi, że Bóg uczynił duchami dusze tych spośród budowniczych wieży Babel, którzy przed jej zburzeniem mówili: „Wstąpmy na nią, by toczyć wojnę (z Bogiem)" (Sanh. 109 a). Interpretacja ta stanowi podstawę późniejszych wierzeń, łączą­ cych świat demonów i świat zmarłych. Wreszcie, osobliwa koncepcja tarnsformacyjna głosi, że „samiec hieny po siedmiu latach staje się nietoperzem, nietoperz po siedmiu iatach wampirem, wampir po siedmiu latach ostem, oset po siedmiu latach kolcem (lub być może, wężem), kolec (lub wąż) po siedmiu latach staje się demonem" (B. k. 16 a), interpretacja ta, acz zdaje się być jakby prekursorem kabalistycznej koncepcji gilgul (transmigracji dusz) nie wywarła jednak, jak się wydaje, większego wpływu. Swoistnym źródłem demonów była także, obecna już wcześniej w Biblii, skłonność do personifikacji groźnych zjawisk naturalnych. I tak. demon Ketew Meriri, „pokryty oczami, łuskami i kudłami, z jednym okiem na sercu, śmierć przynoszący temu. kto go ujrzy" (Lament. R. 1:3), to po prostu „złośliwa zaraza" z Deut. 32:24. Demon ten, jak podają źródła midraszowe, był zwłaszcza aktywny między 10 rano a 3 po południu, w okresie trzech tygodni miedzy 17 dniem miesięca Tammuz a 9 dniem miesiąca Aw. Trzynastowieczne źródło podaje, że w Rzymie w tych godzinach i tygodniach nie karano uczniów, bowiem ich wybryki przypisywano Ketew Meriri. W godzinach południowych funkcję jego przejmował Ketew Jaszud Zohoraim, skrzydlaty twórz kozimi rogami (Pes. 122 b), wywodzący się z kolei z „moru, co niszczy w południe" (Ps. 91:6). Traktat Chagiga (16 a) dostarcza nam dokładniejszej nieco charakterystyki demonów. „Pod trzema względami — czytamy przypominają anioły służące (Bogu), a pod trzema innymi — istoty ludzkie. Jak te pierwsze, mają skrzydła, latają z jednego końca świata na drugi i znają przyszłość. Jak ludzie jedzą i piją, są płodne i umierają." Niektórzy powiadają (A. R. N . 37), że „mają one zdolność zmieniania postaci i same widzą, będąc niewidzialnymi". Owa niewidzialność demonów ogromnie, rzecz prosta, zwiększa ich szkodliwość; człowiek nie jest jednak całkowicie wobec niej bezbronny. „Ten, kto chce ujrzeć ślady ich kroków winien wziąć przesiany popiół i rozsypać go wokół swego łóżka. Rano ujrzy coś przypominającego odciski kogucich nóg" (Ber. 6 a). W tym samym miejscu czytamy, że ujrzeć demony można za pomocą rurki żelaznej zawierającej popiół pierworodnego czarnej kotki. W tradycji żydow­ skiej żelazo w ogóle jest dobrym środkiem zabezpieczającym przed demonami, zaś zwyczaj posypywania podłogi wokół łóżka prosz­ kiem, by ujrzeć ślady demonich stóp, zachował się do niedawna. Ulubionymi miejscami demonów pozostają w Talmudzie nadal ruiny i pustynia, ale również miejsca nieczyste (latryny) oraz woda. Talmud wymienia wśród sposobów zabezpieczenia się przed demo­ nami w latrynie chodzenie tam z jagniątkiem, odstraszanie demo­ nów grzechotaniem, a nawet zrobienie specjalnego okienka, przez które można wsunąć rękę, by położyć dłoń na głowie znajdującego się w latrynie (Ber. 62 a). Odrębne środki zapobiegawcze należało przedsiębrać w związku z możliwą obecnością demonów w wodzie. I tak, zabronione było wylewanie wody, która znajdowała się przez noc w odkrytym pojemniku na drogę czy wokół domu, jak również używanie jej do picia, mycia czy wyrabiania zaprawy (A. Z. 30 b). Niebezpieczna zwłaszcza była noc środowa i sobotnia, wtedy bowiem demonica Agrat, żona króla demonów Aszmedaja (Asmodeusza) grasuję z 18 krociami aniołów niszczycielskich. Ograniczenie jej mocy do tylko tych dwóch nocy jest dziełem rabbi Haniny b. Dosy, zaś rabbi Abbaje dodatkowo wygnał ją z terenów zamieszka­ łych; mimo to czai się ona nadal w zaułkach (Pes. 112 a). Jednym ze sposobów zabezpieczenia się przed nią było obudzenie kogoś i oznajmienie mu, że pragnie się wypić wody: tym samym czynność ta stawała się jakby zbiorowa, co płoszy demony. Można je było też odstraszyć hałasując Dokrvwa lub wrzucając coś do wody Picie noca wody ze stawu lub rzeki jest zresztą zawsze niebezpieczne, bo czyha tam demon ślepoty Szabriri. Przeciw niemu skutecznajest abrakada¬ bra' Szabriri Briri, Rin, Iri Ri, sprawiająca, iż ginie on tak jak jego imię (ibid.) Demony czają się w cieniu, unikając słońca: dlatego niebezpiecz- �1 II. 2, W kurorcie, Krynica, lata trzydzieste ne są wszelkie miejsca zacienione, w tym niektóre rodzaje drzew, którym przypisane są określone gatunki i liczby demonów. Niezbęd­ na jest dokładna znajomość specyfiki poszczególnch drzew: pewien uczony w piśmie, nie wiedząc, że w jarzębinie przebywa zawsze sześćdziesiąt demonów, wypisał ściganemu przez nie człowiekowi amulet chroniący przed jednym tylko demonem, i dopiero interwen­ cja innego uczonego uratowała sytuację (Pes. 111 b). Nie tylko pewne miejsca są niebezpieczne; istnieją lakże katego­ rie osób szczególnie narażone na napaści ze strony złych duchów. Należą tu inwalidzi, narzeczone i drużbowie weselni, a także, zdaniem niektórych, położnice, żałobnicy i uczeni samotnie studiu­ jący nocą (Ber. 54 b). Tych ostatnich demony kuszą, by popełniali czyny nieskromne. Jest więc oczywiste, że potrzebne są tu odpowied­ nie środki zaradcze. Talmud, w ślad za Biblią, bardzo surowo traktuje oddawanie się czarom i zabobonom. W traktacie Szabat (6) znajdujemy długie wyliczenie czynności „zabobonnych"; zalicza się też do nich „licze­ nie kamyków i wrzucanie ich do wody", choć to ostatnie wskazane jest, jak widzieliśmy, jako środek odstraszający demony wody. Sprzeczność jest tu jednak jedynie pozorna, jak zobaczymy dalej. „Nie wolno też - czytamy całować trumny umarłego, by go zobaczyć, lub poniechać tej czynności, by go nie zobaczyć; nie wolno siadać na gałęzi, gdy się chce marzyć, ani zaniechać tego, gdy się chce nie marzyć." Słowem — decyduje nie czyn, lecz intencja, co najdobitniej wyrażone jest w zakończeniu cytowanego passusu: „Zabobonem jest również, gdy kto powie: Nie siadaj mi na pługu, bo rai robota źle pójdzie, ale nie jest zabobonem, gdy ktoś zakaże siadać na pługu, by się pług nie złamał". Ale skoro wierzono, że demony istnieją rzeczywiście, a obrona przed nimi jest koniecznością, to podpada ona tym samym nie pod kategorię „zabobonów", ale tego co jest czynione „by się pług nie złamał". Stąd w Talmudzie mnogość przepisów praktycznych, mających chronić człowieka przed działalnością demonów. Oprócz wspomnianych uprzednio amuletów i abrakadabry, autorzy Talmu­ du proponują liczne zabiegi szczegółowe; znajdujemy także jednak zaklęcie o treści ogólnej: „By wygnać demona, mów: 'Zdychaj, bądź przeklęty, złamany i wygnany, synu błota, synu nieczystego, synu gliny, podobny do Szamagaz, Mengaz i Istemaa' (lub: ...synu gliny, * imię Morigo, Morifat i jego pieczęci; tekst niepewny)" (Szab. 67 a). W zaklęciu tym warto zwrócić uwagę na sformułowanie „syn gliny": świadczy ono o postrzeganym podobieństwie między demo­ nami a ludźmi, jako że praojciec Adam także był powstał z gliny. Jak dowiadujemy się z Talmudu, demony szczególnie zwabia sytuacja, w której jakąś czynność wykonuje się parzystą ilość razy. W takich wypadkach należy wprowadzić je w błąd, sugerując, że ilość tych razy jest w rzeczywistości o jeden większa. Jeżeli ktoś. na pr/yklad. wypił parzystą ilość szklanek, to winien po wyjściu chwycić lewy kciuk prawą ręką i prawy lewą (ten gest magiczny pojawia się też w innych passusach) i oświadczyć: „Ty i ja jesteśmy trzej". Jeśli w odpowiedzi usłyszy się (z ust czyhającego demona): „Ty i ja jesteśmy czterej", należy kontynuować, podwyższając liczbę o jeden, aż do skutku. „Pewien człowiek - czytamy na zakończenie omawianego passusu (Pes. 1 10 a) — doszedł tak aż do liczby 101; wówczas demon pęki." Nic jednak - jeśli chodzi o skuteczność w chronieniu przed demonami — nie jest w stanie zastąpić modlitwy. Godne polecenia zwłaszcza są tu dwa teksty: najważniejsza modlitwa żydowska S: 'ma hrael („Dlaczego nakazano zmawiać Sr'rai wieczorem w domu? Aby odgonić zle duchy" — p. Ber. 2 d). Drugim tekstem, którego zalety w zwalczaniu demonów dobrze byty znane, jest Psalm 91, zwłaszcza ustęp 1 9, zwany „pieśnią (chroniącą przed wpływem) złych duchów" (p. Ber. 2 d). Psalm ten zawiera, jak pamiętamy, wyliczenie licznych plag, później spersonifikowanych, przed którymi wszelako chroni Boża ręka. Uważano, że „ułożył go Mojżesz wstępując na górę Synaj, bowiem bał się złych duchów" (Num. R. 12, 3). Przed demonami zabezpiecza także posłuszeństwo przykaza­ niom: za każdą spełnioną miewę Bóg zsyła anioła strzegącego przed złymi duchami (Tanhuma Miszpatim par. 19). Ostateczną jednak ostoją jest oczywiście Bóg. twórca i pan wszystkiego, w tym i demonów. W komentarzu do Deut. 28:10 („Wtedy zobaczą wszystkie narody ziemi, że imię Y H W H zostało wezwane nad wami, i będą się ciebie lękały") czytamy: „słowo 'wszystkie' zawiera w sobie nawet duchy, nawet demony" p. Ber. 9 a). Demony bowiem to po prostu jeszcze jeden naród ziemi, podległy Bożym rozkazom i w końcu posłuszny Jego woli. Król Salomon i A s z m e d a j ' Autorzy Talmudu wielokrotnie wspominają króla Salomona jako wielkiego znawcę i pogromcę demonów (np. Ex.R. 30,16); utracił on jednak później swą moc, gdy zgrzeszył (Pesikta 45 b). Opowieść o tym, jak ujarzmił on księcia demonów Aszmedaja i zmusił go, by służył, streszczona jest poniżej za Maase-Buch, zbiorem średniowie­ cznych legend i przypowieści, wydanym po raz pierwszy w Bazylei w 1602 r. Zawarte w niej opowieści czerpią swobodnie, jak w tym wypadku, z materiału talmudycznego, lub też zapożyczają treści z legend i folkloru, głównie nimiecko-francuskiego. Maase-Buch cieszyła się ogromną popularnością w całym świecie aszkenzyjskim, w tym również i w Polsce. Do budowy świątyni król Salomon potrzebował robaczka Szamir 15 �tnącego skały. Jedynie król demonów Aszmedaj wiedział, gdzie robak ten się znajduje. Doradca Salomona, Benajasz, podstępem zastąpił winem wodę w zapieczętowanej sadzawce demona. Aszme­ daj wrócił spragniony ze swej codziennej nauki Tory w niebiańskiej jesziwie, napił się wina i zasnął. Wówczas Benajasz zarzucił mu na szyję łańcuch z Imieniem Boga; Aszmedaj nie mógł go zerwać i Benajasz poprowadził go do króla. Demon, czochrając się, powalał drzewa: pewna wdowa ubłagała go, by nie ocierał się o jej chałupę. Aszmedaj usłuchał, i wykręcił sobie stopę. Po drodze spotkali błądzącego ślepca: Aszmedaj pomógł mu odnaleźć drogę, i wyjaśnił, że czyni to, by zasłużyć sobie na nagrodę w niebie, gdyż człowiek ten był wielkim świętym. Następnie przewidział rychłą śmierć spotkane­ go młodożeńca, co go zasmuciło, oraz człowieka zamawiającego buty na siedem lat, co go rozśmieszyło. Spotkanemu pijakowi pomógł odnaleźć drogę, by ten grzesznik mógł dostać swą doczesną nagrodę. Wydrwił wreszcie poszukiwacza skarbów, który czarami usiłował je odnaleźć, a sam stał na skarbie, z którego król Salomon zbuduje świątynię. Gdy dotarli wreszcze do pałacu, Salomon nie mógł ich przyjąć, gdyż był pijany. Wreszcie stanęli przed jego obliczem i Aszmedaj wytknął mu jego próżność śmiertelnika, lecz ten nakazał mu dostarczyć Szamira. Demon odparł, że Szamira ma Strażnik Ocea­ nu, ale wyda go jedynie słonce, która jednak musi obiecać zwrot. Benajasz, grożąc śmiercią piskląt, zmusił słonkę do przyniesienia Szamira; spełniwszy to ptak zabił się, wiedząc, że nie będzie mógł zwrócić robaka. Gdy świątynia została już zbudowana, król spytał Aszmedaja, co też demony potrafią czynić lepiej niż ludzie. Ten zażądał zdjęcia mu łańcucha oraz wręczenia królewskiego sygnetu, by móc odpowiedzieć. Gdy tak się stało, Aszmedaj połknął króla i wypluł go daleko; sam zaś zasiadł na tronie. Salomon zaś jako żebrak wędrował po świecie, aż dotarł znów do Jerozolimy, powta­ rzając: „Ja, Kaznodzieja, królem byłem w Jerozolimie" (Koch. 1:12). Zwróciło to uwagę członków Sanherdrynu, którzy spytali królową, kiedy ostatnio widziała króla. Odrzekła, iż legł z nią poprzedniej nocy, stopy miał zasłonięte, chciał z nią żyć gdy miała przypadłość, a nawet żyć z własną matką. Mędrcy zrozumieli, co się stało, zwrócili Salomonowi łańcuch i sygnet, zaś Aszmedaj pierzchł na kraj świata. Odtąd jednak Salomon nieustannie bał się Aszmeda­ ja i nocą „otaczało go sześćdziesięciu mężnych, spośród najmężniejszych Izraela" (Cant. 3:7). Opowieść ta bardzo dobrze ilustruje charakterystyczne cechy pewnej klasy demonów, zwanej przez kabalistów „demonami ży­ dowskimi", to jest takimi, które z własnej woli posłuszne są Bożemu prawu i czczą nakazy jego Tory, a których królem jest właśnie Aszmedaj. Demoniczność jego przejawia się w posiadaniu mocy niedostępnych śmiertelnikom (jasnowidzenie, siła fizyczna) oraz w ulegnięciu instynktom seksualnym w ich szczególnie nieakcepto­ wanej postaci. I choć ostatni ten element jest przyczyną jego upadku i potępienia, to z tym jednym zastrzeżeniem porównianie między Aszmedajem i Salomonem wypada zdecydowanie na korzyść tego pierwszego. Podczas gdy król się upija, demon spędza czas na studiowaniu Tory (i to w niebiańskiej jesziwie!), wino zaś pije jedynie przez pomyłkę. Szlachetne postępowanie Aszmedaja wobec obcych jaskrawo kontrastuje z niegodziwym wykorzystaniem słonki przez królewskiego doradcę. Także i słynna mądrość Salomona ustępuje przed wiedzą Aszmedaja (zdobycie Szamiru) i jego sprytem (zawład­ nięcie tronem), jak również jego stosunkiem do zarozumiałości śmiertelników. Wydaje się, że Aszmedaj jest tu czymś w rodzaju potężniejszego alter ego Salomona. Wszelkie jego przewagi niweczy jednak fakt ulegnięcia podstępnym namiętnościom seksualnym. Zgodne jest to z tradycyjną etyką żydowską, która w rozwiązłości upatruje największe zagrożenie dla duszy i przestrzega nieustannie przed uleganiem „złej skłonności" (jecer ha-ra): uogólnionej pokusie ulegania własnym słabościom, która z czasem także nabierze cech demonicznych. Dodatkowo interesującym jest fakt, że Aszmedaj wykręca sobie stopę przy pierwszym kontakcie z ludźmi, i to czyniąc dobry uczynek. Wykręcone i szponiaste stopy (które później demon zakrywać będzie przed wzrokiem królowej, gdyż one — i tylko one — mogłyby zdradzić jego prawdziwą naturę) są bowiem charaktery­ 16 stycznym znakiem rozpoznawczym demonów (por. też Zohar 3, 229 b). Wiąże się to zresztą z pewną odrazą, jaką wzbudzają stopy , jako część ciała najbardziej oddalona od najwyżej wartościowanej głowy, a zarazem najbardziej stykająca się z brudem. Istnieje tu także skojarzenie ze śmiercią: zmarłych podnosi się za palce u nóg, a rozmawiając z nimi, także należy ich trzymać za te palce. Z tych wszystkich powodów pobożny Żyd z reguły kładł się do łóżka z okrytymi stopami, choć jego pobudki były zupełnie odmienne od tych, które kierowały Aszmedajem. 8 Demonologia kabalistyczna 9 X Dopiero w pracach kabalistów znajdujemy pierwsze systematyza­ cje demonologiczne, acz niedoskonałe i często wzajemnie sprzeczne. Wiązało się to, z jednej strony, z różnorodnością koncepcji teorety­ cznych, z których korzystali kabaliści, a która po części wynikała z rozproszenia i niespójności materiału talmudycznego służącego za punkt wyjścia. Z drugiej strony, systemy kabalistyczne usiłowały zintegrować i „zjudalizować" niezwykle liczne zapożyczenia z demo­ nologii obcych, zwłaszcza arabskich, lecz również chrześcijańskich. Przykładowo, wymienia się czasami Bilara (lub: Bilada czy Bilida), , jako trzeciego następcę króla demonów Aszmedaja. Otóż Schol- I l e m podaje, że jest to błędne oddanie imienia Beliar (belijjaal, 1 dosł. nicpoń), będącego (wywodzącym się z tradycji żydowskiej) f jednym z imion Szatana, występujących w literaturze wczesnoj -chrześcijańskiej. Powróciło ono do demonologii żydowskiej zapew- 'j ne za pośrednictwem źródeł arabskich. Wielką liczbę tych ostatnich 1 cytuje Menahem Cijon z Kolonii, w swej pracy Cefunej Cijjoni > (Skarby Syjońskie; koniec czternastego wieku), łącząc je z klasyczny­ mi wyjątkami z Zoharu. Praca Cijona wywarła wielki wpływ na • kabalistykę praktyczną w Niemczech i w Polsce i była wielokrotnie \ cytowana. 1 0 Klasyczni kabaliści kastylijscy X I i X I I w., których prace ukształtowały wielu późniejszych autorów, wywodzą demony z o¬ statniego szczebla Bożych emanacji „lewej strony" (sitra ahra) odpowiadających, lecz ze znakiem ujemnym, drzewu 10 sefirot strony prawej. Oznacza to włączenie demonów w całościową kabalistyczną wizję świata, a w kabalistyce praktycznej możliwość oddziaływania na nie poprzez zabiegi magiczne związane z wyższy­ mi, abstrakcyjnymi szczeblami potęg zła. Na poziomie opisowym natomiast uważano zgodnie, że demony są dziedzictwem Samuela i jego żony Lilit. O tej ostatniej źródła talmudyczne jeno napomykały i dopiero demonologia kabalistyczna przyzna jej status nieomal naczelny. Księga Zohar, najważniejsze dzieło kabalistyki, powyższej konce­ pcji pochodzenia demonów nie odrzuca; domniemany autor Księgi, Mosze de Leon, był zresztą jednym z najważniejszych członków kastylijskiego kręgu kabalistycznego. Zohar uważa przy tym demo­ ny za narzędzie Bożej pedagogiki: „A jeśli sądzisz, że demony nie są doskonaleniem świata, to mylisz się, Służą bowiem przecież dla doskonalenia świata i karania winnych. 'Te' (t.j. złe) duchy łączą się bowiem przeciw 'tamtym' (tj. dobrym), bo wszystko, co jest lewe, łączy się z lewymi potęgami i tym sposobem dokonuje się odbudowa ; i naprawa świata" (1, 47). 1 Na tym jednak nie koniec: Zohar powraca do podstawowej | talmudycznej koncepcji demonów jako tworów niedokończonych, 1 umiejscawiając ją wszelako w nowym kontekście i nasycając nowym 1 znaczeniem. 1 „Pójdź i patrz! W chwili, w której je (demony) stworzono, nastał | szabat, więc nie dokończono ich tworzenia i zostały duchami bez ] ciał. I oto są one tworami, które nie umocniły się i nie zapuściły ' \ korzeni. Dlatego zaś, że nie zapuściły korzeni i są w sobie rozdarte 1 — nie mieszka w nich imię Boże. I boją się one imienia Bożego, a imię J Boże nie mieszka w istotach rozdartych. I Pójdź tutaj i patrz! Każdy człowiek, który się w sobie rozdarł, czyli nie zostawia po sobie syna, gdy z tego świata odchodzi, nie łączy się z imieniem Bożym. I nie wpuszczają go do przedsionka Bożego, gdyż jest rozdarty i niedoskonały. I drzewo, które zostało z korzeniem �z ziemi wyrwane, winno być po raz drugi zasadzone, gdyż imię Boże święci się we wszystkich tworach i udoskonala je, a twory rozdarte nie łączą się z nim wcale. A teraz pójdź i patrz! Owe rozdarte istoty pochodzą od Najwy­ ższego, a równocześnie pochodzą od tego, co najniższe i dlatego nie mogą się dostosować ani do najwyższego, ani do najniższego... A wszystkie pochodzą od lewej mocy twórczej i kryją się przed oczami synów ludzkich i stają do walki z nimi." Ów wątek rozdarcia staje się odtąd kluczowy dla demonologii. Odcieleśnione dusze usiłują się „zakorzenić" — używając słów Zoharu, a dokonać tego mogą jedynie wiążąc się z ludźmi: tylko bowiem spółkując z nimi mogą demony mieć potomstwo. W ten sposób Zohar integruje jeszcze jedną talmudyczną koncepcję demonogenezy, w której wywodzono je ze związków cielesnych złych duchów z prarodzicami rodzaju ludzkiego. Potomstwo z takich związków też jednakże potrzebuje ludzi, by kontynuować swój ród; stąd nieustanne zakusy demonów na męską i niewieścią cześć. Nie tylko na tym zresztą zasadza się groźba, jaką dla ludzi stanowią płody ich związków z demonami. Otóż nieprawi — w obu sensach tego słowa — synowie ze związków z demonicami przycho­ dzić mogą na pogrzeby swych ojców, napastować swe „ziemskie" rodzeństwo, a nawet żądać udziału w spadku. Aby zabezpieczyć się przed tymi „niesfornymi synami" (banim szowaim), w niektórych społecznościach żydowskich zabraniano synom odprowadzania ciała ojca na cmentarz. Demony te, podobnie jak ich władcy, są śmiertelne, ale niezwykle długowieczne. Zohar uznaje także koncepcję przekształcania sią dusz grzeszni­ ków w demony (zwane mazzikim, w odróżnieniu od pozostałych demonów zwanych szedim). Wreszcie, istnieją także „dobre", „ży­ dowskie" demony, których królem jest Aszmedaj. Kabalistyka praktyczna ogromnie rozwinęła genealogię i taksonomię demonów, wprowadzając m.in. podział na demony żydowskie, chrześcijańskie i arabskie, czy też w zależności od przypisanych im napowietrznych lub podziemnych światów, lub dni tygodnia czy pór roku. Źródła chasydzkie podają, na przykład, że z demonem-księciem Polski walczył słynny cadyk, Lewi Icchok z Berdyczowa, odstraszając go wymawianymi po polsku słowami: „Ja ci pokażę!...", zaś inny cadyk, Szmulke z Nikolsburga, opowiadał, że Zła Skłonność, czyli personifikacja ludzkiej gotowości do ulegania pokusie, w podobny sposób walczy z próbami i Polaków, i Żydów, którzy pragną wznieść się na wyższy poziom duchowy. Ostatnią oryginalną pracą z zakresu demonologii kabalistycznej było Sefer Kamaim (Księga Promieni) Samsona z Ostropola, wydana w Żółkwi w 1709 r. 11 Lilit Kabalistyczne wydobycie związku między demonami a seksual­ nością spowodowało ponowne zwrócenie uwagi na demonicę Lilit, wspomnianą w Biblii z imienia, lecz w Talmudzie mało obecną. Wiemy o niej z tego źródła właściwie jedynie, że jest „długowłosa" (Eruw. 100 b). „Zabrania się mężczyźnie, by samotnie spał w domu; tego, kto to uczyni, porwie L i l i t " — czytamy również w traktacie Szabat (151 b). Tymczasem w Alfabecie Ben Siry znajdujemy zredagowaną ostatecznie w wieku I X lub X opowieść o Lilit, stwofzonej z gliny jak Adam, by być jego żoną; miało to miejsce jeszcze pod stworzeniem Ewy. Lilit tymczasem, powołując się na wspólne pochodzenie, zażądała od Adama uznania ich wzajemnej równości. Nastąpiła kłótnia, po której Lilit uciekła, wymówiwszy Imię Boże. Bóg wysłał w pogoń za nic trzech aniołów o imionach Sanoi, Sansanoi i Samnaglof, i ci, posługując się imieniem Bożym, sprowadzili ją z powrotem; pozostała już jednak demonicą. Imiona tych aniołów wymieniano na amuletach mających chronić przed Lilit; zawieszano je zwłaszcza w sypialniach. Ze związku z Adamem Lilit miała, jak się wydaje, przynajmniej jednego syna: był nim nienazwany z imienia duch, występjący w jednej z opowieści Maase-Buch.< W podzięce za wyzwolenie go z zaklęcia, które przemieniło go było w żabę nauczył bohatera opowieści języka zwierząt oraz wynagodził go bogactwem i wiedzą, co pozwala domniemywać, że mimo fatalnego pochodzenia po 12 3 stronie matki, należał on do „żydowskich" demonów. Źródło to jest wszelako niepewne, bo syn Lilit podał, iż został spłodzony podczas stutrzydziestoletniej rozłąki swego ojca z Ewą, czyli już po wygnaniu z raju — co sprzeczne jest ze źródłem wcześniejszym. Jakkolwiek by nie było, to jedno dziecko nie zaspokoiło demonicy. Pojawia się w marzeniach sennych mężczyzn, by ich podniecić, a następnie skraść ich nasienie (być może to właśnie mieli na względzie autorzy talmudycznego zakazu samotnego spania). Sama jednak jest bezpłodna, co sprawia, że zwraca swą nienawiść przeciwko prawowiernym małżonkom i ich potomstwu; stąd należa­ ło szczególnie chronić przed nią położnice, które turbowała i nowo­ rodki, które porywała. Zwłaszcza należało się wystrzegać jej podstę­ pów: dziecko, które śmieje się przez sen, należy obudzić klapsem, jest bowiem możliwe, że Lilit uwodzi je zabawą. Nieco zagadkowa jest sprawa jej bezpłodności. Technika pory­ wania nasienia używana była przez demony standardowo i z powo­ dzeniem; „plagi synów ludzkich", o których mowa w I I Sam. (7:14) to właśnie, według Zoharu, w ten sposób powstałe demony; dodatkowo wzmacniało to biblijny zakaz „upuszczania nasienia". Być może nieskuteczność tej metody w wykonaniu arcydemonicy wynika z faktu jej osobistej nieśmiertelności: Lilit żyć bowiem będzie aż do Sądu Ostatecznego (Zohar 1:55 a). To zaś prawdopodobnie wynika z osobliwości jej powstania — stworzona została z gliny tak jak i Adam; jest ona więc na swój sposób „zakorzeniona". Przypo­ mina nieco Golema, twora lepionego przez mędrców z gliny i obdarzonego życiem, a w każdym razie ruchem i rozumem. Mimo nieustannych klęsk, Lilit nie ustawała w swych uwodzicie­ lskich poczynaniach, a siła jej uroku był zniewalająca. Według jednego z późniejszych ź r ó d e ł istniało wszelako pewne zioło, chroniące mężczyzn przed nią; jego nazwa, niestety, nie jest znana. 14 Zwyczaje i praktyki 15 Ogromna większość praktyk podejmowanych dla zabezpiecze­ nia się przed wpływem złych duchów wynikała z wiedzy demonologi­ cznej zawartej w omówionych źródłach i często polegała na prostym reprodukowaniu technik tam opisanych. I tak, za skuteczny sposób odstraszania złych duchów uchodziło eksponowanie żelaza w miejs­ cach zagrożonych, zwłaszcza w pokoju dziecinnym, gdzie umiesz­ czano czasami noże czy miecze (za szczególnie skuteczny uchodził nóż służący do obrzezania). By nie dopuścić, szczególnie w noc przesilenia, do zbrukania pojemników z wodą kroplami demonicz­ nej krwi (zwłaszcza menstruacyjnej krwi demonie), na pojemnikach kładziono kawałki żelaza lub przedmioty wykonane z tego metalu. Interpretowano to jednak w sposób już nie demonologiczny: otóż w hebrajskim słowie „żelazo" {BaRCeL) zawarte są inicjały imion czterech słynnych matek w Izraelu: Biły, Racheli, Cilpy i Lei, i to one chronią, a nie samo żelazo. Podobnej obróbce poddane zostały zwyczaje związane ze świat­ łem, które skutecznie odstrasza demony, twory ciemności. I tak, zwyczaj niesienia przez każdego z drużbów w procesji weselnej świecy, wiązano z gematryczną interpretacją Bożego nakazu: „Bądź­ cie płodni i rozmnażajcie się" (hebr. peru urewu). Wartość liczbowa tego zwrotu wynosi mianowicie 500, czyli podwojoną wartość liczbową słowa ner, oznaczającego po hebrajsku światło. Do środków odstraszających zaliczano również hałas (w szofar dęto, na przykład, „by oszukać szatana") oraz kolor biały. Do powszechnie stosowanych zabiegów należało unikanie wy­ mawiania na głos dat i teminów, żeby nie przyciągać uwagi złych duchów. Jeśli już trzeba było je wymówić, czyniono to z zastrzeże­ niami mającymi nadać im charakter nieobowiązujący. Podobny charakter miały zabiegi związane z magią imion: imiona „groźne" — niedźwiedź (Dow), lew (Arie) czy pszczoła (Debora) — chronić miały ich nosicieli, zaś w razie potrzeby, na przykład w chorobie, człowiek mógł imię zmienić, by złym mocom poplątać szyki. Strategie te mają zresztą również swój talmudyczny rodowód. Podobnie jak uprzednio w Babilonii, także i w Polsce Żydzi przyjmowali od otaczającej ich ludności niektóre zwyczaje i poglądy demonologiczne. Zborowski i Herzog, autorzy znakomitego stu­ dium o żydowskim miasteczku — sztetlu—ważną rolę przypisują tu 17 �chłopskim niańkom zatrudnianym w żydowskich domach, które wnosiły ze sobą swój własny świat wierzeń. Sytuację sztetlu autorzy ci podsumowują następująco: „Legendy talmudyczne przyswoiły sobie wiele ze wschodnio-euro¬ pejskiego folkloru, a liczne żydowskie praktyki rytualne mają swoje źródła w chłopskich świątecznych obchodach. Istnieje jednak też sztetlowa populacja demonów, duchów i czarownic, odgrywają ca większą rolę w życiu prostych (po polsku w tekście) niż ,lepszych' Żydów. Prostacy dużo częściej niż ,lepsi' szukają porady u wróżki, Żydówki bądź nie. Bardziej boją się czarownic, których tożsamość dla nikogo nie jest jasna, a które mogą zamieniać się w co chcą i wyrządzać poważne szkody tym, którzy im się nie podobają. Częściej wzdrygają ze strachu przed rusałkami (po polsku w tekście) — pół-kobietami, pół-rybami, które żyją w bagnach; jeśli po zmroku złapią nieostrożnego wędrowca, to „załaskoczą go na śmierć". Różnica ta jest jednak jedynie różnicą stopnia, a wiele przesądów jest wspólnych dla wszystkich." 16 Spośród klasycznych żydowskich autorytetów religijnych, jedy­ nie arcy-racjonalista Majmonides zwalczał wiarę w demony i złe] duchy. Dla wszystkich innych, a zwłaszcza dla autorów Talmudu i ksiąg Kabały, na których kształciły się pokolenia, demony były tak samo elementem codzienności jak i inne twory Boże, i jak one powołane zostały przez Stwórcę do spełnienia swej funkcji w świecie. Wiedza religijna pozwalała na poznanie cech i zwyczajów demonów i znalezienie skutecznych sposobów obrony przed nimi. Im bliżej je poznawano, tym bardziej okazywało się, że różnica między nimi a ludźmi jest często trudna do przeprowadzenia: niektórzy ludzie posiadają cechy „demoniczne" (np. złe oko), demony zaś — ludzkie (np. śmiertelność). Bardziej były jednym z „narodów ziemi" niż mieszkańcami innego świata; walczono z nimi, lecz także współżyto. W ten sposób, paradoksalnie, przywrócony został naturze, której były częścią, pierwiastek duchowy, zrazu zanegowany przez radyka­ lny monoteizm. PRZYPISY 1 Cytaty biblijne za Biblią Tysiąclecia, z niewielkimi modyfikacjami. G. Scholem, Demonology, (w:) Encyclopedia Judaica, t. 5, Jerusalem 1974, Ketar. Tamże. Tamże. A . Cohen, Le Talmud, Paris 1983, Payot. Przygotowane w dużym stopniu w oparciu o Scholem, op. cit. i Cohen, op. cit. Streszczenie za tekstem w J. Neugroschel (red.), Great Works of Jewish Fantasy , London 1974, Pan Books. Por. M . Zborowski i E. Herzog, Life is with People. The Culture of the Shtetl, New York 1962, Schocken Books. 2 3 4 5 6 7 8 9 W dużym stopniu opieram się tu na: Scholem, op. cit. Tamże. Por. M . Buber, Tales of the Hassidim, New York 1978, Schocken Books. Por. G. Scholem, La Kabbale et sa symboliąue, Paris 1980, Payot. „Hanina i żaba", (w:) Neugroschel, op. cit. Por. Buber, op. cit. Przy opracowaniu korzystałem z D . Noy, Folklore (w:) Encyclopedia Judaica, t. 5, Jerusalem 1974, Ketar oraz Zborowski i Herzog, op. cit. Zborowski i Herzog, op. cit., s. 150—151 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 II. 3. Chełm. Ulica zamieszkała przez Żydów � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b66a99bfa9e00e97d9d5f82f508a735f.pdf 5d645ef5016623f3deadce240b9fe8ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1544 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1428 Title A name given to the resource Obrazy świata minionego - oswajanie Ziem Zachodnich. Analiza jednego przypadku w świetle relacji autobiograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.25-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Halina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z.1 - 2 PL ISSN 0071-1861 HALINA G E R L I C H (Katowice) OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO - OSWAJANIE ZIEM ZACHODNICH. ANALIZA JEDNEGO PRZYPADKU W ŚWIETLE RELACJI AUTOBIOGRAFICZNYCH „Płacz, nasza wędrówka się skończyła" (mówi Pawlak do Kargula, sąsia­ da i wroga z biednej wioski na byłych polskich Kresach Wschodnich, teraz w nowej sytuacji znów sąsiada i być może znów wroga, ale już w realiach wsi dolnośląskiej. Te słowa padają w niezapomnianym filmie Sylwestra Chęciń­ skiego „Sami swoi", którego akcja toczy się w początkowej fazie, jak to określają znawcy problemu tzw. okresu osadniczego na Ziemiach Zachod­ nich (Misiak 1989, s. 98). Wypowiadane są w chwili szczególnej, gdy owa wędrówka obiektywnie się skończyła, a w wielu mikroświatach tzw. Ziem Odzyskanych Polacy pochodzący z różnych regionów kraju zaczęli od wio­ sny 1945 r. budować, jak określali, „swoje polskie życie". Kształtowana była rzeczywistość będąca od początku, lecz z różnym natężeniem, obiektem badań etnograficznych. Część z nich dotyczyła obszaru Dolnego Śląska - Silesia Interior, Niederschlesien (Orzechowski 1971, s. 82-83). Henryka Wesołowska wyróżniła dwa zasadnicze ich kierunki. „Pierwszy [...] reprezen­ towały zainteresowania rodzimą kulturą wsi dolnośląskiej, a zwłaszcza za­ stanymi tutaj po I I wojnie światowej tradycyjnymi elementami środowiska kulturowego. Drugi nurt dotyczył badań nad współczesnymi przemianami kulturowo-społecznymi zachodzącymi na wsi dolnośląskiej, stanowiącymi konsekwencje powojennych procesów migracyjnych oraz towarzyszących im zjawisk modernizacyjnych, które w tym regionie przebiegały ze szczególnym nasileniem" (Wesołowska 1989, s. 13). Naszym natomiast celem jest próba ukazania wybranych aspektów zbiorowego losu Polaków zasiedlających Ziemie Zachodnie na podstawie jednostkowych relacji autobiograficznych mieszkańców wsi N . w województwie wałbrzyskim . Owe jednostkowe 1 1 Wieś N . leży w woj. wałbrzyskim, konkretnie w trójkącie, którego wierzchołki stanowią miejscowości: Ząbkowice Śląskie, Kamieniec Ząbkowicki, Bardo Śląskie. W chwili zasiedlania przez Polaków wieś liczyła 53 gospodarstwa i taki mniej więcej stan utrzymuje się przez cały okres. Jest to ulicówka o długości ok. 1,5 km. W analizowanym okresie powierzchnia �26 HALINA G E R L I C H relacje to tzw. historie życia. Dla etnografii stanowią niezwykłe źródło, lecz trzeba pamiętać, iż w każdym konkretnym przypadku jest to oryginalny, specyficzny i niepowtarzalny tekst, który jednak wymaga, jak to określa Anna Giza „pogłębionej interpretacji i rozumienia" (Giza 1991, s. 105). Tak rozumiana relacja wspomnieniowa to swobodna, niczym nie skrępowana indywidualna opowieść autobiograficzna formułowana w typowy dla jed­ nostki sposób. Interwencja badacza jest tu sprowadzona do niezbędnego minimum, owa relacja zaś ogranicza się do prezentaqi głównych, z punktu widzenia narratora, wydarzeń, zjawisk i procesów, spraw małych i wielkich, specyficznego sposobu ich widzenia i komentowania. Historia życia jest tu widziana poprzez filtr własnych doświadczeń, także poprzez filtr zbiorowej świadomości historycznej pokolenia. W tym kontekście należy przywołać Gerharda Kloskę, który mówi, że „świadomość historyczna [...] to właściwy jednostce zbiór wyobrażeń, pojęć i sądów dotyczących wydarzeń prze­ szłości i wpływających na jej zachowania werbalne i pozawerbalne" (Kloska 1979, s. 113). Dodajmy, że chodzi tu o świadomość potoczną, a więc dalece zmitologizowaną w znaczeniu, jakie nadaje temu procesowi Czesław Robotycki (Robotycki 1980, s. 77-78). Trzeba wreszcie zwrócić uwagę, że widoczna w tych relacjach postawa wobec przeszłości ma swoisty charakter - jak to określa Jerzy Maternicki - „antropologiczny". Dlatego, że historia jest tu „weryfikatorem takich pojęć, jak szczęście, godność, miłość, lojal­ ność, obowiązek, poświęcenie, honor..." (Maternicki 1990, s. 42-43). Relacje autobiograficzne mieszkańców wsi N . to relacje o konkretnym fragmencie rzeczywistości minionej, także wyobrażenia, opinie, sądy i komenta­ rze. Jest to historia tak właśnie widziana, historia własnego życia i tamtych czasów to znaczy - w interesującej nas perspektywie - od okresu stopniowego wkraczania na ziemię dolnośląską, zasiedlania nowej przestrzeni i wspólnego bytowania z Niemcami, aż do chwili ich wyjazdu. Konkretyzując, jest to okres od wiosny 1945 r. do kwietnia 1946. W tych ramach czasowych interesują nas pewne wybrane aspekty ówczesnej rzeczywistości. Bez komentarza pozostawiamy kwestię obiektywności historycznej. Nie interesuje nas tu bowiem wiarygodność opisywanej rzeczywistości minionej. Najważniejsze jest bowiem to, że tak, a nie inaczej została zachowana w pamięci. A zatem, nie interesuje nas w perspektywie indywidualnych historii życia obiektywna rzeczywistość lat 1945-1946, lecz obiektywna pamięć o niej. gruntów wynosiła 372,10 ha. Uprawiano głównie żyto, pszenicę, jęczmień, owies, ziemniaki, buraki cukrowe i pastewne, lucernę. We wsi działały m.in. warsztat kowalski, szewski, sklep spożywczy, także karczma. W 1879 zbudowano we wsi szkołę, a elektryfikację przeprowa­ dzono w 1919 r. �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 27 Pierwsi polscy mieszkańcy wsi N . to głównie, podobnie jak i w innych miejscowościach Dolnego Śląska (patrz пр.: Kościk 1982; Kusiak 1982; Misiak 1967), dwie kategorie migrantów. Pierwsza z nich to tzw. migranci wewnętrzni, druga - tzw. migranci zewnętrzni. W kilku zaś przypadkach interesującą nas wieś zasiedlali także reprezentanci tzw. osadnictwa woj­ skowego oraz osadnicy, którzy wracali do Polski po przymusowych robo­ tach w I I I Rzeszy. Dla jasności wywodu trzeba zaznaczyć, co wyraźnie podkreśla Wanda Czapran (1988, s. 313), że w literaturze etnograficznej, w interesującym nas zakresie problemowym stosuje się pojęcia zaczerpnięte z oficjalnej terminologii stosowanej przez ówczesne urzędy repatriacyjne, a odnoszącą się do osadnictwa na Ziemiach Odzyskanych. Do grupy głów­ nych pojęć należały między innymi: „osadnik" i „repatriant". Wyjaśnijmy zatem, że „osadnicy" to najogólniej kategoria ludności przybywająca „na Zachód" z centralnych obszarów Polski, czyli z tzw. Centrali. „Repatrianci" natomiast to ludność przybywająca z byłych pol­ skich Kresów Wschodnich. Stosując to pojęcie w większości opracowań pomija się szczególną formę politycznej manipulacji. Bo w klasycznym rozumieniu „repatriacja" to po prostu powrót obywateli konkretnego kraju (np. internowanych, przesiedleńców czy wysiedlonych) do swojej ojczyzny. A przecież w interesującym nas przypadku polska ludność Kresowa nie zmieniła swojego miejsca zamieszkania. Jej sytuacja uległa zaś dramatycznej zmianie wskutek przesunięcia granic, co spowodowało jej włączenie do obcego organizmu państwowego. W efekcie konkretnych decyzji między­ narodowych i konkretnych umów dyplomatycznych nastąpiła też możliwość i konieczność migracji. W tradyqi językowej mieszkańców wsi N . „migranci wewnętrzni" to przede wszystkim właśnie „osadnicy", ale także: „Centralaki", „ci z Cen­ trali", „Górale". „Migranci zewnętrzni natomiast to przede wszystkim „repatrianci", a ponadto: „Zaburzanie", „ci zza Buga", „Wschodniaki", „Kresowiaki", i już bardziej pejoratywnie „Ruski", „Ukraińcy" czy „Warszawiaki zza Buga". W świetle omawianych historii życia przyczyny opuszczenia „ojcowizny", czy jak to inni określają „stron rodzinnych" i osiedlenia się na Ziemiach Zachodnich upatrywane są w dwóch zespołach czynników. Pierwszy z nich, typowy dla „migrantów wewnętrznych" czyli inaczej „osadników", określany jest w kategoriach dobrowolnej decyzji o migraqi, której źródłem jest odczuwa­ na potrzeba poprawy dotychczasowych warunków życia. To była migracja „za chlebem" i „lepszym jutrem". W takim rozumieniu ten typ motywaqi znajdo­ wał wówczas potwierdzenie nie tylko w mikroskali analizowanego przypadku wsi N., ale także w makroskali. Nader wyraziste potwierdzenie tego odnajduje­ my w literaturze przedmiotu. I tak, przykładowo, Józef Chałasiński we wstępie do Pamiętników z Ziem Zachodnich i Północnych zilustrował zasygnalizowaną tendencję na przykładzie biografii 19-letniej dziewczyny, o której napisał - określając zarazem lapidarnie pewien model migracyjny - następująco: �28 HALINA GERLICH „Jechała z własnej inicjatywy, w dążeniu młodości do tworzenia nowego, lepszego życia na nowych ziemiach" (Chałasiński 1965, s. 5). Ta grupa jechała na Ziemie Odzyskane z dwóch przestrzeni, to znaczy z obszaru Niemiec, gdzie przebywała na robotach, albo z tzw. Centrali. Wspomniany socjolog tak pisze o tych, którzy powracali z I I I Rzeszy: „Na Zachód! Dla wielu osadników, którzy natychmiast po zakończeniu działań wojennych osiedlili się na Ziemiach Zachodnich i Północnych nie był to nowy szlak migracyjny. Niejeden z nich był w czasie wojny na pracy przy­ musowej [...]" (Chałasiński 1965, s. 5). I to właśnie oni byli nieraz realnie pierwszymi osadnikami. Ale z tzw. Centrali i terenów przyległych do Śląska już od początku szli „na Zachód" ci osadnicy, którzy wręcz podążali za posuwającymi się w kierunku Odry i Nysy wojskami. Janusz Ziółkowski w związku z tym pisze: „Już w pierwszych miesiącach 1945 roku krok w krok za Armią Czerwoną i administracją polską obejmującą Ziemie Odzyskane napływać tu poczęła samorzutnie ludność przyległych woje­ wództw Polski centralnej tworząc łącznie z ludnością polską przebywającą w Rzeszy na robotach przymusowych pierwszą kadrę osiedleńczą odzy­ skanego terytorium" (Ziółkowski 1959, s. 142). W relacjach autobiograficznych ten typ motywaqi, dodajmy bardzo wyraźnie charakteryzowany, odzwierciedla przykładowo następujący frag­ ment wspomnień: „Wojna się skończyła. Dokoła bieda. Siostry i bracia w różnym wieku. Pole małe. Żyć się chce, a tu bieda. To co było robić. Chciało się żyć lepiej. A w głowie było zielono. Świat stał otworem. Były te ziemie na Zachodzie, to zaraz też pojechałem do tego nowego świata". Natomiast ludność z Kresów Wschodnich jechała z innego powodu. „Nagle się to wszystko zawaliło. Było już wiadomo, że Polski tu u nas nie ma, że żyliśmy tu przez wieki, a teraz to już inne państwo. Zakręciła się historia i co było robić. Między cudzymi żyć nie szło i na pewno by nie pozwolili, tośmy szli tam, gdzie Polska była [...]". Wskutek umów między PKWN a władzami Ukraińskiej i Białoruskiej SRR (z 9 września 1944 r.) i Litewskiej SRR (z 22 września 1944 r.) a także porozumienia Tymczaso­ wego Rządu Jedności Narodowej z władzami sowieckimi (z 6 lipca 1945 r.) rozpoczął się proces przesiedlania. Historyk Wojciech Roszkowski pisze: „Polacy i Żydzi, którzy potrafili udokumentować swe obywatelstwo RP 2 2 Wszystkie przywoływane w artykule wypowiedzi informatorów pochodzą z badań własnych autorki. Zostały przeprowadzone, z przerwami, w okresie od wiosny 1991 do wiosny 1994 r. Przede wszystkim wykorzystane zostały następujące relacje - „historie życia": Franciszka Adamowskiego, Marii Adamowskiej, Ireny Biernackiej, Stefana Biernackiego, Wandy Biernackiej, Cecylii Bryśkiewieżowej, Kazimierza Dudleja, Heleny Kogut, Władysława Koguta, Wandy Korczyńskiej, Marii Korczyńskiej, Katarzyny Kudryńskiej, Emilii Kuzerowej, Władysława Paciorka, Benedykta Rataja, Janiny Rataj, Józefa Sędzika, Weroniki Sędzikowej, Marty Tracz, Władysława Tracza, Józefy Westler, Karola Winiarskiego oraz Michała Zarzy­ ckiego. W tym miejscu chciałabym podziękować moim wszystkim rozmówcom, a szczególnie Pani Janinie Rataj. �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 29 sprzed 1939 г., mogli wybrać przynależność państwową i miejsce zamiesz­ kania w Polsce lub w Związku Radzieckim" (Roszkowski 1991, s. 157). Tym samym rozpoczęła się wędrówka do Polski, zwłaszcza na Ziemie Odzyskane. Ta fala dotarła również do wsi N . „I tu zaczęło się nowe życie, bo zacząć się musiało. Wyboru za wielkiego tam na wschodzie nam nie dali". Pomijając prezentaqe szczegółowych danych statystycznych, należy stwierdzić, iż w analizowanym okresie stan ilościowy dwóch głównych kate­ gorii migrantów pozostawał na tym samym mniej więcej poziomie. Znajduje to również swoje odzwierciedlenie w relacjach: „Było nas tu mniej więcej równo, po połowie nas ze Wschodu i z Centrali. Ale nas ze Wschodu chyba zawsze jednak trochę mniej [...]". Z jakich zaś zbiorowości pochodzą obecni mieszkańcy wsi N.? To, poza nielicznymi wyjątkami, przede wszystkim migranci ze środowisk chłopskich, głównie z dalece tradycyjnych społeczności wioskowych charakteryzujących się ograniczoną ilością kontaktów zewnętrznych, wyraźną koncentracją życia do wewnątrz. Zarówno w przypadku „Centralaków", jak i „Kreso­ wiaków" wsie są na ogół określane jako „takie starodawne", „spokojne", w których „żyło się i pracowało spokojnie", „wszyscy się znali", „każdy miał do drugiego zaufanie". Jednak w przypadku Centralaków bardzo wyraźnie eksponuje się niski standard życia, a nawet „biedę i głód, bo one ciągle były w naszych domach". Obraz opuszczonych wsi rodzinnych to obraz ulegających dekompozycji dalece tradycyjnych społeczności, z których każda to po prostu „swojska ekumena", w pełni „oswojona", bezpieczna, znana, nasycona tylko tym, co własne, typowe i bezpieczne. Po prostu „tam człowiek czuł się jak u siebie w domu". Tak rysowane są nawet społeczności Kresów Wschodnich, które były narażone na konflikt etniczny. Ta miniona już rzeczywistość jawi się jako wręcz idealna, swoiście baj­ kowa. Krajobraz jest nostalgicznie wyidealizowany. To jest zwłaszcza typo­ we dla Kresowiaków. Oni też podkreślają nieodparty urok swoich stron, niespożytą siłę rodzenia „cudownego czarnoziemu". Zwracają uwagę „na zapierający dech w piersiach bezkres równin". To tylko tam niebo było prawdziwe i piękne, tylko tam wody były czyste, a powietrze krystaliczne. Tylko tam można się upajać zapachami traw i zbóż, tylko tam jest, czy raczej była bujna przyroda. Tylko „tam" wiosny były cudowne, lata parne, gorące, jesień prawdziwie złota, a zimy prawdziwie mroźne i białe. W konsekwencji obraz tych stron rodzimych jest w przypadku Kresowia­ ków obrazem sielskiej, nierealnej krainy. Tę minioną przeszłość swoiście się idealizuje, i chce się idealizować bezustannie. Jeśli chodzi o Centralaków, obraz stron rodzinnych również podlega idealizacji, ale ograniczonej. Tam, skąd odeszli, również było wspaniale i pięknie, ale przecież można to łatwo zweryfikować. Poza tym trudno idealizować rzeczywistość, którą porzucono, bo w jej realiach nie istniała żadna szansa „na lepsze życie". �30 HALINA GERLICH W obu przypadkach ten idealny lub prawie idealny świat uległ jednak w pewnym momencie rozpadowi. Nastąpiło to w chwili wybuchu I I wojny światowej. Odtąd, zwłaszcza dla Kresowiaków, rozpoczęło się wręcz „piekło", bo tak jest określana rzeczywistość, która nastała po upadku I I Rzeczypospo­ litej. „Rusy wkroczyli i zaczęło się piekło. I trwało to już do końca. Bo po nich przyszli Niemcy; Ukraińcy już zaczęli mordować:. A po Niemcach znów Ruski weszli. A przez całe te lata głód, głód i mordowanie [...]"• Odwołując się do prezentowanych historii życia można powiedzieć, że w każdym indywidualnym przypadku I I wojna światowa spowodowała roz­ chwianie, dekompozycję, a nawet rozpad istniejących struktur społecznych. Jest to wyraźnie eksponowane. „To wszystko zaczęło się przez wojnę. Wszystko się obróciło. Miliony ludzi zaczęły nie ze swojej woli wędrować. Przez to żeśmy się znaleźli tu, w tej naszej wiosce. Tu nas ta wojenna zawierucha przygnała, a Niemcy co ten wicher zapoczątkowali poszli stąd daleko. I jak to zrozumieć?". To pytanie zadaje się rzeczywiście ciążyć nad sposobem pojmowania rzeczywistości. Jadąc na Zachód, jechali z pewną wizją tych ziem. Przede wszystkim wiedzieli o nich, że „przez wieki należały do Niemców", „do Germana". II A jaka była podówczas wizja Ziem Zachodnich? Nie ma wątpliwości, iż jawiła się jako terra incognita. Wyjdźmy zatem od stwierdzeń podstawo­ wych. Otóż dla społeczeństwa polskiego cały Śląska, a więc zarówno Górny Śląsk (patrz пр.: Bełza 1902; Wasilewski 1915; Wanatowicz 1992), jak zwłaszcza Dolny Śląsk (patrz пр.: Zieliński 1974; Kolbuszewski 1985) był - użyjmy określenia Zofii Kossak-Szczuckiej - „ziemią nieznaną" (Kossak-Szczucka 1932). Stąd zgodzić się trzeba z Ewą Maleczyńską, która tuż po I I wojnie światowej pisała na łamach „Odry": „Dolny Śląska jest ziemią nieznaną. Nieznaną nie tylko szaremu człowiekowi z głębi kraju, nie tylko dzisiejszemu Dolnoślązakowi. Jest ziemią nieznaną w gruncie rzeczy nawet specjalistom w danej dziedzinie, a w jej obrębie specjalistom w zakresie zagadnień śląskich" (Maleczyńską 1946, s. 1). Tym bardziej musiał być „ziemią nieznaną", a nawet złowrogą dla mieszkańców dalece tradycyjnych społeczności wioskowych, którzy ku niej podążali, obojętnie - przymusowo czy dobrowolnie. Lecz w tej szczególnej sytuacji, jaka nastąpiła po 1945 r. dla wielu jawiła się również jako „terra repremissionis". Mówiąc o ówczesnym obrazie Ziem Zachodnich trzeba odwołać się do złożonej sytuacji politycznej tego okresu, zwłaszcza zaś zmiany polskich granic państwowych, co spowodowało kontynuację polskiego ruchu migra­ cyjnego, który rozpoczął się tuż po wybuchu I I wojny światowej. Wraz z wysiedleniami Polaków dokonywanymi zarówno przez państwo sowieckie, jak i nazistowskie (patrz пр.: Davies 1991, t. 2, s. 696-697) rozpoczęła się �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 31 owa, jak to określają mieszkańcy Ziem Zachodnich, „wielka polska wędrówka ludów". Wiedza zaś o tych obszarach zawarta była po 1945 r. głównie w akcji propagandowej tworzącego się państwa polskiego, ale także w konkretnych ludzkich działaniach tych, którzy chcieli „na Zacho­ dzie" budować „swój nowy dom". Jeden z informatorów mówi, a jest to opinia dosyć typowa: „Politycy robili wtedy swoje. To znaczy ci wielcy ze Wschodu i z Zachodu, te wszystkie Churchile i Staliny. Ale my, zwykli ludzie chcieliśmy żyć i szukaliśmy miejsca na świecie. Było nam zabrane, to szliśmy do tej nowej ziemi obiecanej. I wierzyliśmy, że trzeba tam iść, bo to kiedyś było nasze". Wizję Ziem Zachodnich, w tym także Dolnego Śląska, prognozowały konkretne organy i urzędy państwowe (jak np. PKWN, Urząd Pełno­ mocnika Generalnego dla Ziem Zachodnich, później od 13 listopada 1945 r. Ministerstwo Ziem Odzyskanych, terenowe urzędy repatriacyjne, czyli tzw. PUR-y, partie polityczne, wyspecjalizowane struktury wojskowe (np. Głów­ ny Zarząd Polityczno-Wychowawczy WP), a także różne organizacje i towa­ rzystwa, zwłaszcza Polski Związek Zachodni. Istotne znaczenie odgrywała również ówczesna prasa, która zawierała sporo informacji o Ziemiach Od­ zyskanych. W przypadku Śląska na szczególną uwagę zasługują: „Dziennik Zachodni", „Pionier", „Gazeta Dolnośląska", „Odra", „Zaranie Śląskie" i wiele innych (patrz пр.: Brożek 1947, s. 105-109). Masowo pojawiały się również różne prace naukowe, jak i popularno-naukowe (patrz пр.: Bednorz 1946 b; Grabski 1945; Piwarski 1947; Wrzosek 1945) poświęcone skom­ plikowanym dziejom Śląska, zawsze jednak eksponujące ich piastowską przeszłość. Podobnie było w przypadku literatury pięknej (patrz пр.: Hierowski 1946; Papee 1946). Jednak w przypadku środowisk wiejskich, wiedzę o Ziemiach Zachodnich czerpano głównie z działalności agitacyjnej urzędów, także z różnych apeli i odezw. Niewątpliwie szczególną, choć jeszcze nie w pełni rozpoznaną rolę ode­ grał także Kościół, choć jego zasługi polegają przede wszystkim na dążeniu do bezkonfliktowego zasiedlenia Ziem Odzyskanych (patrz пр.: Majka 1971; Raina 1994). Sumując, z różnych źródeł wyłaniał się w efekcie dość jednolity obraz tych ziem, który przede wszystkim podkreślał ich polskość, piastowską przeszłość, grabieżcze zawładnięcia przez „ziejącego nienawiścią Niemca, co nastąpiło w X V I wieku", i sprawiedliwy akt powrotu do Macierzy, który się właśnie dokonywał. Ci zaś, którzy w tym procesie zasiedlania ziem piastow­ skich „na Zachodzie" uczestniczyli, byli nie tylko pionierami, ale wręcz herosami nowych czasów. Potencjalnych osadników przekonywano, iż oto spełnia się cud, na który Polska czekała przez wiele wieków. „Mówiono nam, że idziemy szlakiem Chrobrego i na Odrze słupy już stoją, a my mamy tam gospodarzyć dla siebie i wszystkich". W rezultacie, nie wchodząc w szczegóły, w rozumieniu informatorów panował pewien kanon wiedzy historycznej o Ziemiach Zachodnich, który �32 HALINA GERLICH powtarzano: „Człowiek to znał już na pamięć, jak pacierz. I mieliśmy to w głowie i szliśmy". Ów kanon (patrz пр.: Nowakowska 1981, s 446-447) obejmował na ogół następujące informacje: „Śląsk od prawieków był zamie­ szkały przez Słowian, to znaczy Polaków [...]"; „Za jednego króla przed sześcioma wiekami Śląsk zabrali Niemcy [...]"; „Teraz musimy tu przyjść, bo to nasze i tu żyć [...]". Natomiast w typowej broszurze propagandowej z początku 1945 г., wydanej na pewno jeszcze przed zakończeniem I I wojny światowej stwierdzano: „Śląsk już w zamierzchłych, przedhistorycznych cza­ sach zamieszkiwały plemiona lechickie [...]" (O Ziemie Polskie..., b.r.w., s. 12). „Przed 6-ciu wiekami oderwano lud polski na Śląsku od Macierzy (tamże, s. 13), „Sprawa powrotu Śląska do Polski, to nie tylko odzyskanie zrabowanej nam przed wiekami ziemi, ale także warunek bezpieczeństwa państwa polskiego" (tamże,, s. 16). Wyraźnie też uzasadniano przyczynę zmiany polskich granic państwowych: „Odpadną od Polski ziemie wschod­ nie, gdzie mieli swe olbrzymie majątki najwięksi obszarnicy. Natomiast zostaną przyłączone do Polski ziemie na Zachodzie [...]. Znikną magnaci, którzy posługując się swym bogactwem i wpływami łamali reformę rolną, którzy zwalczali uprzemysłowienie kraju [...]. Wrócą do Polski ci, których pracą została zbudowana i żyła cała potęga przemysłu Śląska. Ziemie wschodnie niepolskie były źródłem, z którego na cały kraj rozlewała się fala reakcji. Na tzw. Kresach wschodnich stosowano wobec innych narodowości ucisk policyjny i administracyjny, który potem przenoszono na resztę kraju" (tamże, s. 9). Odwołując się do relacji autobiograficznych można stwierdzić, iż owa argumentacja dotycząca Ziem Odzyskanych przekonywała w katego­ riach racji patriotycznych, lecz odrzucane były te treści, które miały charak­ ter ideologiczny i polityczny. Nie akceptowano też, co oczywiste, utraty Kresów Wschodnich, a na Zachód podążano, choć z obawą i troską, „bo nikt nie wiedział, czy będzie to już na pewno nasze [...]. A byli też wśród nas tacy, którzy jechali z Kresów, a mieli wbite do dokumentów: „ewakuacja tymczasowa", to mocno liczyli, że posiedzą trochę na Ziemiach Zachodnich, a potem wszyscy znów do domu wrócą". Owa wizja Ziem Odzyskanych była cząstkowa, ale dla większości stano­ wiła szansę „na nowe życie". Spróbujmy więc prześledzić, lecz tylko w sensie ogólnym, drogę jaka wiodła „na Zachód". Na samym wstępie trzeba wyraźnie podkreślić, iż sam fakt rozpoczęcia owej szczególnej podróży w nieznane, zwłaszcza w przypad­ ku ludności z Kresów Wschodnich, pobudzał do szczególnej refleksji, do budowania specyficznej pamięci. Jest to tendencja niezwykle typowa, często zawarta w różnych wspomnieniach i pamiętnikach. I tak, przykładowo, autor pamiętnika „Ziemia rodzinna" (nr 3897) zawartego w Pamiętnikach Ziem Zachodnich, tak rozpoczął swoje wspomnienie tamtego czasu: „Jadąc na Zachód, na Ziemie Odzyskane, w wagonach bez dachu, najbardziej wtedy zacząłem pamiętać" (Chałasiński, Gołębiowski, Jagiełło, Jakubczak 1965, s. 55). Podobnie jest również w relacjach - „historiach życia" miesz- �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 33 kańców wsi N . : „Jak wsiedliśmy, i zaczęła się ta jazda, to za serca coś brało, ściskało, łzy płynęły. Bo się wiedziało, że tu powrotu nie będzie. To na wszystko człowiek patrzył i chciał jak dziecko zapamiętać na całe życie [...]". Ale była to reakcja znamienna dla Kresowiaków, która już w przypadku „migrantów wewnętrznych" czyli tzw. „osadników", „Centralaków", nie występowała, lub pojawiała się sporadycznie. Zawsze jednak jazda na Zachód była jazdą, która charakteryzowała się swoistą obawą przed tym co nowe, jak i silnym trwaniem w pamięci ob­ razów opuszczonej „ojcowizny", obojętnie, przymusowo, czy dobrowolnie. Owej jeździe towarzyszyło też uparte poszukiwanie polskości. O ile jed­ nak jeszcze na tzw. Opolszczyźnie była ona widoczna, to już dalej zupełnie nieobecna. Wokół było natomiast, co tak wyraźnie eksponują informatorzy, pełno dowodów niemieckości. Rodziły się pytania i rozterki. Sam fakt obecności wojska polskiego i polskiej administracji był wprawdzie oczywis­ ty, ale nie rozstrzygający. „Wojsko było, urzędniki, a co z tego, bo i Niemcy też byli [...]". Ich obecność drażniła i wywoływała obawę: „Ludzie się zastanawiali, co oni tu jeszcze robią, i jak to będzie dalej wszystko wy­ glądało. Niby, że Polacy i Niemcy razem mają żyć. Bali sie tego ludzie". Jacek Kolbuszewski komentując dziś te reakcje pisze, że „osadnicy polscy wchodzili [...] w nowy dla siebie krajobraz jako przestrzeń otoczoną wroga­ mi" (Kolbuszewski 1988, s. 77). Zbyszko Bednorz zaś w owym czasie wręcz stwierdzał (w artykule pod jakże znamiennym tytułem „Jeszcze nie wyzwo­ lone"), że w świadomości społeczeństwa polskiego ziemie nad Odrą i Nysą Łużycką ciągle jeszcze jawią się jako całkiem obce. Konkretnie: „nie wy­ zwolone" (Bednorz 1946 a, s. 1). Trudno zweryfikować tę tezę w makroskali ówczesnej rzeczywistości społecznej. Znajduje ona wyraźne potwierdzenie w mikroskali analizowane rzeczywistości wsi N., to znaczy w relacjach autobiograficznych jej mieszkańców. W drodze do niej, już po przekroczeniu granicy Ziem Odzyskanych, tj. przedwojennej granicy województwa ślą­ skiego i I I I Rzeszy, etnicznie polska Opolszczyzna, ale zwłaszcza ziemia dolnośląska, napawała obawą, jawiła się jako wyraźnie inna, od tej, którą nazywano „ziemią rodzinną". Można nawet powiedzieć, że dla migrantów kierujących się do wsi N., wszystko było nieprzyjemne, niezrozumiałe, pełne sprzeczności, tajemnicze. Było przede wszystkim „nie-polski", konkretyzując po prostu „obce". Obce w tym sensie, co wyraźnie się podkreśla, że różniło się od przestrzeni swojskich, obce także ze względu na brak polskości, a obecność trudnej do zdefiniowania niemieckości. „U nas było inaczej, nie tak jak się widziało z pociągu [...]". Lecz owe mijane ziemie były też obce, bo istniała świadomość ich przynależności do innego organizmu państwo­ wego, do Niemców, którzy jawili się jako wrogowie. „Jechało się i myślało, że to przecież wszystko jest to tego Niemca, tych hitlerowców, co nas mordowali i mieli za nic [...]". Ogląd całej złożonej rzeczywistości Ziem Zachodnich dokonywał się więc doraźnie pod wpływem realnej obserwacji. Ale nad wszystkim ciążyły przeżycia lat wojennych. U wielu rodziła się �34 HALINA G E R L I C H refleksja, iż wkraczają w obręb ziem zajmowanych przez państwo nazistow­ skie, państwo zapowiadające trwanie 1000-letniej Rzeszy, a także państwo, które doprowadziło do zagłady milionów ludzi, państwo które budowało obozy koncentracyjne. Można się też odwołać, zwłaszcza w przypadku „Centralaków", do szczególnego postrzegania Niemców, jako tych - co jest zawarte w „Przepowiedniach królowej Saby" - którzy mogli doprowadzić do zagłady świata . To wszystko potęgowało uczucie niepewności i nara­ stające przekonanie, że wokół wszystko jest dalece obce. W wielu relacjach, zwłaszcza członków pierwszej fali osadniczej, ziemia dolnośląska jest widziana w dwóch wymiarach, to znaczy przestrzeni, która jest zniszczona wskutek działań wojennych i przestrzeni, która jest od nich wolna. I tak, obszary zdewastowane wskutek wojny opisywane są nader plastycznie, barwnie, wręcz naturalistycznie. Rysowane są szczegółowe opisy zburzonych domów, spalonych parków, zniszczonych ulic i chodników. Uwaga koncentrowana jest na rozbitym sprzęcie wojskowym, czołgach, działach. Wspomina się o rannych i zabitych. Ale powtórzmy wyraźnie - tego rodzaju opisy są znamienne zwłaszcza dla tych, którzy szli tuż za armią sowiecką. Bo oni właśnie to widzieli. „Niemal na żywo się to spoty­ kało", skutki działań wojennych w okolicach Głubczyc i Nysy (które zostały opuszczone przez wojska hitlerowskie 24 marca 1945 г.), bo te właśnie miejscowości są przede wszystkim przywoływane (Dolata 1985, s. 183, 187). Obrazy ziemi dolnośląskiej, w których dominują ślady zniszczeń były zarazem obrazami, które wyraźnie eksponują ogrom ludzkiego nieszczęścia. Jest to przestrzeń, która przeraża, i to w takim zakresie, że w efekcie zupełnie nie dostrzega się w niej niemieckości. Ten problem zupełnie nie istnieje. Jest ona obecna w zasadzie tylko w kontekście niemieckiej machiny wojennej. Tak rozumiana niemieckość przeraża, ale przecież zarazem jest na swój sposób znana. „Człowiek patrzył na to wszystko, na te działa i armaty i auta i wiedział, że to jest koniec tej niemieckiej wojaczki". Niemiecka machina wojenna została pokonana, ale pozostał jeszcze trudny do zdefinio­ wania „niemiecki duch". On zaś zniewalał, przerażał i nadal był groźny. Wciąż odczuwano jego obecność. Jeszcze dziś mówi się, że to „niemiecki pieroństwo wszędzie się czaiło. Wyłaziło z każdego kąta". Obrazy przestrzeni zniszczonej przerażały zarazem i uświadamiały ogrom ludzkich cierpień. Przestrzenie wolne od zniszczeń pobudzały do refleksji, uświadamiały, że niemiecka machina wojenna została zniszczona, ale nie­ mieckość nadal jest wszędzie obecna. Rodziła się obawa i niechęć do całej niemieckiej infrastruktury, do konkretnych, udomowionych ikonosfrer małych przestrzeni, w konkretny sposób oswojonych przez niemieckich użytkowni­ ków. Ta reakcja była znamienna nie tylko dla tych, którzy szli pierwsi „na 3 3 Część informatorów odwołuje się do wizerunku Niemców, którzy w świetle tej przepowie­ dni, konkretnie jej wersji z lat wojny i okupacji, przedstawiani byli jako ludobójcy, „budow­ niczowie pieców do palenia ludzi", także potencjalni sprawcy „końca świata". �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 35 Zachód", ale dla wszystkich kolejnych fal osadników. Po prostu konfrontaqa pejzażu świata opuszczonego, a więc „orbis interior" - w rozumieniu, jaki nadaje jej Ludwik Stomma (1986, s. 68). z nową przestrzenią wyraźnie wskazywała, że jest ona obca etnicznie. „Wszędzie się czuło niemieckość, wszędzie się widziało Niemców. I pełno tych wszystkich niemieckich rzeczy, to było pełno widać z pociągu, i na stacji, wszędzie [...]". Reakcja była jedno­ znaczna: „To aż do nerwów bolało. Bo człowiek myślał, że tego widzi po drodze pełno. I myślał o tym miejscu, w którym stanie". Kolejne jednak fale osadnicze już tak spontanicznie nie reagowały. Wynikało to również z tego, że owa niemieckość już tak nie drażniła, bo zmniejszyło się poczucie zagrożenia. Ponadto dostrzegano i to, że „polskość walczy z niemieckością". Dorota Strzeszewska-Bieńkowska tak wówczas pisała na ten temat: „Nowe właści­ cielki domów na ogół szybko przerabiają je na naszą modłę. Najprędzej i najgruntowniej robią to wieśniaczki niszcząc całe stosy «tryrolskich» figurek, serduszek z napisami, niemieckich ilustracji [...] a wszystko to z pasją: «żeby już ani śladów po tych... (tu zwykle pada niecenzuralne określenie) nie zostało!» (Strzeszewska-Bieńkowska 1946, s. 6). Zwrócić też trzeba uwagę na to, że poczucie obcości wynikało z szoku rodzącego się pod wpływem kontaktu z „bogatą kulturą materialną" i wyż­ szym od polskiego „poziomem życia" (patrz: Simonides 1988, s. 30). III Te swoiste doświadczenia kształtowane w czasie wędrówki przez ziemię dolnośląską rzutowały w efekcie również na sposób widzenia, a może nawet na pierwsze wrażenia rodzące się w chwili wkraczania do wsi N . W relacjach autobiograficznych jest to moment niezwykle ważny, „bo wtedy, jak weszli­ śmy do tej naszej nowej wioski, to się zaczęło to nasze tu nowe życie [...]". Pierwsza wędrówka przez wieś, przekroczenie progu własnego, choć za­ razem jeszcze nie-własnego domu, to w każdym prawie przypadku swoistego rodzaju reportaż z przeszłości. To już nie jest zwyczajna relacja, opowieść o własnym życiu. W odniesieniu do tego momentu jest to opis niezwykle barwny, wartki, pełen ekspresji. Jeśli zaś przyjąć, że charakter reportażu, a więc swoistego gatunku publicystyczno-literackiego, określa zwłaszcza „stosunek elementów informacyjnych oraz autorskiej interpretacji i oceny" (js 1988, s. 431) to w tej specyficznej próbie potocznego opisu czasu minio­ nego komentarz dominuje nad informacją. Nad wszystkim zdaje się zaś dziś unosić jakby egzaltacja i znamienny patos. Powiada się: „bo to była wielka historyczna chwila. Tak, jak myśmy wchodzili, tak i inni. To były wielkie sprawy dla narodu polskiego [....]"; „Myśmy byli ci pierwsi osadnicy, jak na Dzikim Zachodzie. Myśmy tu nowe życie zaczynali", „Jak myśmy do tej wsi weszli, tacy jak ja, to trzeba powiedzieć, że pierwsi byliśmy tu po całych wiekach, jak to niemieckie było". �36 HALINA GERLICH Jak wspomina się pierwszy widok wsi N.? „Ten pierwszy widok to było coś wielkiego. Chyba dla każdego". I rzeczywiście, ów moment jest silnie eksponowany w relacjach autobiograficznych. „Wieś pomału się pokazy­ wała. Jeszcze niewyraźnie, potem coraz bardziej. Pola dookoła i tam te domy. Nie wiedzieć co tam będzie człowieka czekać. Jak z daleka było, to nerwy grały [...]"• Zaś informátorka spod Olkusza tak wspomina ten moment: „Furmanką wieźli nas nocą do N . [...]. Wszystko wokoło było oświetlone, wszędzie jasno, tak nienormalnie [...]. To była chwila, że się ta wieś zbliżała do człowieka [...]". Ten pierwszy wizualny kontakt z nową przestrzenią życia znalazł też swoje równoczesne odzwierciedlenie literackie. W nie­ zwykłym tekście Gorący dzień w Heinzendorfie, opublikowanym w 1945 r. na łamach katowickiej wówczas „Odry", nowy osadnik za Ziemiach Zachodnich Henryk Worcell, autor niezapomnianych przedwojennych Zaklętych rewirów, tak go prezentuje: „Grupa nasza, składająca się z kilkunastu ludzi, zbliżała się do wsi Heinzendorf [...]. Na wzgórzu, z którego ujrzeliśmy wieś ciągnącą się na dnie doliny i ginącą gdzieś z załomach terenu ludzie nasi zatrzymywali się jakby dla odpoczynku, a w gruncie rzeczy był to odruch pewnego niepokoju, może nawet lęku" (Worcell 1945, s. 4). Na pewno na początku był lęk; lęk i zdziwienie. W przypadku prezentowa­ nych relacji przede wszystkim podkreśla się, i to bardzo wyraźnie, odmienność nowej przestrzeni w stosunku do innych, wcześniej znanych przestrzeni wiejskich, zwłaszcza własnej. Wskazuje się też na analogie z realiami wiejskimi. Stąd pojawiają się sformułowania w rodzaju: „Domy tu były wielkie, tak to widziałam"; „Jak tylko się obejrzeć, to domy stały równo, wielkie takie, jak w mieście [...]". Widzi się podobieństwa ze znanymi przestrzeniami zarówno małych miast, przykładowo Olkusza czy Buczacza, jak i wielkich, jak choćby Lwowa, czy Krakowa. Zaskoczenie wywołują nie tylko domy mieszkalne, ale także zabudowania gospodarcze, stodoły, stajnie, chlewy. Kojarzone są one często z „pańskimi folwarkami". Zdziwienie wywołują też wysokie mury okalające niektóre gospodarstwa. Również i one lokowane są gdzieś w bliżej nieokreślonych, lub wręcz precyzyjnie skonkretyzowanych realiach miejskich. Zdecydowany szok wywołuje elektryfikacja. Tak więc potrzeba określenia nowej przestrzeni, jej identyfikowania, wstępnego klasyfikowania poprzez wyodrębnienie typowych znaków toż­ samości wiejskiej była bardzo utrudniona, („Człowiek szukał tu tego co na wsi [...]"), bo wokół była rzeczywistość przynależna do innego, niż wiejski, porządku („A tu wkoło wszystko było jakieś wielkie, i domy i wszystko, jak nie na wsi [...]"). O tym, że wkraczało się do - użyjmy typowego określenia - „prawdziwej wsi" świadczyły w efekcie wprawdzie dość typowe elementy tego rodzaju jednostki osadniczej, ale w pierwszym momencie jakby pomijane. „Człowiek tak był tym widokiem wsi zaskoczony, wiedział, że to wieś, ale bardziej patrzył, jak to inaczej wygląda [...]". Bardzo wyraźnie potwierdzały zatem tożsamość wiejską przede wszystkim zabudowania gospodarcze, lecz i one szokowały �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 37 swoimi rozmiarami" „Jak widzieliśmy te stodoły, te stajnie [...] to się człowieko­ wi lepiej robiło, ale też myślał, że to folwark bardziej niż zwykła wieś". Nie można pominąć tego, iż w identyfikowaniu nowo zasiedlanej prze­ strzeni istotną rolę odgrywały zapachy. One potwierdzały jej wiejski cha­ rakter, one też powodowały, iż pozbawiana była znamion obcości. „Bo na wsi i tak jest tylko zapach. Wszędzie go poznać, i tu też był". Ktoś inny zaś mówi: „Weszliśmy, to poznać było, że wiejski zapach. U nas ziemia pachniała inaczej, i krowy, i drzewa, i łąki i od domów. Ale w tym jednak coś było takiego samego, to już człowiek wiedział, że się do krańca swej wędrówki przybliżył [...]". Obraz wkraczania do wsi, pierwszego z nią kontaktu, jest w owych relacjach właśnie taki, a nie inny. Na ogół wszystko jawiło się jako „inne", „nieznane", a nawet „tajemnicze". Wywoływało szok, a nawet swoiście zniewalało. Był to kontakt z rzeczywistością tak bardzo odmienną od zna­ nej, że nadmiar informacji płynącej od niej przekraczał możliwości percepcyjne. „Ludzie szli i już nie wiedzieli na co patrzeć. Bo to i strach, i potrzeba, żeby wszystko dojrzeć. Aż się gadać nie chciało i ze spuszczoną głową się nawet szło, bo już człowiek na to patrzeć nie chciał [...]". Pierwszy kontakt ze wsią N . to nie tylko pierwszy kontakt wizualny, to również kontakt face to face z jego mieszkańcami. Z reguły dotyczył on mieszkańców domu, który był odgórnie wskazywany do zasiedlenia. Docho­ dziło wówczas do zetknięcia się Polaków z Niemcami, przybyszów z tubyl­ cami, zwycięzców ze zwyciężonymi, wysiedlonych, lub szukających nowej szansy z tymi, którzy mieli być niedługo wysiedleni, a wreszcie po prostu chłopów z chłopami. Dzieliło ich wszystko, być może poza tym, że jedni i drudzy żyli w bliskim kontakcie z przyrodą, zgodnie z jej rytmem, ale w innych przestrzeniach. Ten moment jest wyraźnie obecny w relacjach. „To była chwila. Aj, to była, To było dla nas przeżycie. Nie tylko dla nas, na pewno dla nich też. Bo nas wygnali z domu i tu przyszliśmy, i na to nas narazili, bośmy ich domy musieli wziąć. Nie nasza to była wina". Ten argument pojawia się również w przypadku migrantów wewnętrznych: „Przychodziliśmy do ich domów i braliśmy je, bo były już z wyroku historii dla nas. Nie brali by my. Ale czy to my tą wojnę rozpoczęliśmy?". W tym szczególnym momencie, wyraźnie opisywanym w relacjach auto­ biograficznych, stykali się ze sobą z owego „wyroku historii" Niemcy i Polacy. Niemcy odczuwali gorycz porażki, bali się, nie zgadzali się z decy­ zjami polityków. Wiedzieli zaś jedno, że to jest na pewno ich ziemia, ich wieś i ich dom. Polacy zaś wiedzieli, że to są już teraz ich ziemie, niedawno jeszcze niemieckie, ale kiedyś Polakom zagrabione, potem straszliwie zgermanizowane. Teraz zaś w 1945 roku przyszła chwila zwycięstwa i powrotu, szansa na nowe życie, i nową pracę. Wnosili też tragizm własnych przeżyć, za które obciążali Niemców, sprawców I I wojny światowej. Dla nich Niemcy byli hitlerowcami. Tak właśni charakteryzowane są w omawianych relacjach obie strony. Tak jest „zapamiętany" ten moment. �38 HALINA G E R L I C H Realny kontakt Polaków i Niemców - nosząc znamiona wielkiego „wy­ roku historii", tego, że „Bóg tak chciał, i tak miało być" - sprowadzał się jednak każdorazowo, „gdy przejmowano niemiecki dom", do szczególnego rodzaju dramatycznej interakcji. Interakqi, której charakter był uzależniony od cech osobowościowych obu stron. „Bo to naprawdę wszystko zależy od ludzi, jacy są, bo są dobrzy, to jest i dobrze. A jak kto głupi, to potem wiadomo jak jest". Duże znaczenie dla realnego przebiegu tego spotkania miało to, że wieś N. była w owym czasie zasiedlona zwłaszcza przez kobiety, dzieci i starusz­ ków. To łagodziło potenqalne konflikty, choć mogło rodzić inne. „Człowiek wchodził to takiego domu i widział te zastraszone kobiety, te dzieci, tak nie widział już w nich hitlerowców. No bo jak mógł widzieć. I złość mijała". Jednak owo wejście do niemieckiego domu nie zawsze następowało w sposób bezkonfliktowy. Bo były one, jak to mówią mieszkańcy wsi, „przez Niemców bronione". Wspomina się takie oto wydarzenia: „Przyszedł akurat sołtys i mówię: «Sołtysie, mamy skierowanie do was». Sołtys spoj­ rzał i mówi: «Wiem, dzwonił wójt z Zabkowic». Sołtys wyznaczył dom, wyznaczył nam dom, ten co teraz B. zamieszkują. Chcemy wejść, a tu Niemki, bo tam same kobiety mieszkały, zamknęły się i nie chciały wpuścić. L. tłumaczył im, że to nic nie da, bo on, a właściwie ja, mam to zgłoszenie. Nic. Cisza. To krzyczymy. W końcu ustąpiły. Ale długo to trwało [...]". Niewątpliwie od chwili przekroczenia progu nowego domu rozpoczynało się w rozumieniu informatorów to „nowe na Zachodzie, polskie życie". Rozpoczynał się okres realnego zasiedlania nowej przestrzeni. Nie wchodząc w szczegóły, w pierwszym etapie charakteryzował się intensywnym jej poznawaniem, co nas tu nie interesuje, oraz jej „oswajaniem". Stanisław Kolbuszewski tak o tym pisał, choć sam proces analizował na przykładzie innego, nie-chłopskiego środowiska: „Człowiek nie może żyć na stałe wśród obcych, nie może żyć wieczną świadomością tymczasowości i bez wsparcia się o przeszłość i tradycje; życie dopiero wtedy znamion trwałości nabiera, gdy się ma własny dom, gdy się jest «u siebie». A «u siebie» znaczy mieć nie tylko materialne rzeczy, ale swoją własną atmosferę duchową. Tę atmosferę trzeba było dopiero stworzyć [...]" (S. Kolbuszewski 1946, s. 2). We wsi N . ten proces „oswajania" na początku dotyczył pomieszczenia, które rodzina otrzymywała. Potem zaś stopniowo „oswajano" dom miesz­ kalny, zabudowania gospodarskie, obejście, a wreszcie następować zaczął zbiorowy proces nasycania całej przestrzeni „swoimi znakami", znakami, które jednoznacznie określano w kategoriach narodowych. W historiach życia mówi się: „Były to nasze polskie znaki na tej niemieckiej ziemi. Słupy jakieś, które Polskę tu głosiły". A należało tak postępować, bo wokół „pełno było Niemców", zewsząd przenikał „niemiecki duch". Oto jak mówi osadnik z wsi Gródek nad Dunajcem (woj. nowosądeckie): „Niemców było pełno, wszystkie domy zamieszkałe przez rodziny niemieckie. To byli prze­ ważnie inwalidzi, dziadkowie i dzieci. Mężczyzn w sile wieku było mało, bo �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 39 pewnie wyginęli na wojnie. Ich się tak nie bano, ale obok we wsi rzucano wtedy ulotki: «Wyjezdzajcie Polacy, bo później będzie za późno, nie zdąży­ cie na pociągi i was Niemcy pozabijaja». Różne więc były powody, aby „oswajać" nową przestrzeń, demonstrować ową „siłę polskości", o której w relacjach autobiograficznych tak wiele się mówi. Owa przestrzeń była intensywnie „oswajana" nie tylko z tego powodu, że jawiła się jako obca etnicznie, ale także dlatego, że była obcą w wielu innych wymiarach. Wieś N . , podobnie jak wiele innych wsi na ziemiach Zachod­ nich, stanowiła przed polskim zasiedleniem także „określone środowisko geograficzne, posiadające podstawowe wyposażenie materialne: układ pól, łąk, pastwisk, ulic, ogrodów, zagród z ich zabudowaniami i pewnym wypo­ sażeniem technicznym. Wszystko to stanowiło potencjalnie zdecydowane warunki życia nowych osadników, po prostu określone formy ich material­ nego bytu" (Burszta 1965, s. 51). Na początku podstawowe znaczenie miał jednak ów etniczny wymiar nowej przestrzeni. Pierwszy kontakt z fragmentem nowej przestrzeni, pojmowanym czę­ ściowo jako już swoiście własny, dotyczył zasiedlanego domostwa. „Weszli­ śmy. Sołtys (już Polak - przyp. HG) wszedł razem z nami. Kazał im (to jest niemieckim właścielkom - przyp. HG) zagrzać wody, żebyśmy się mogli umyć. Ta Niemka nagrzała wody, umyliśmy się i zaczęło się nowe życie". Dla niektórych to pierwsze mycie miało charakter wręcz obrzędowy. W tym momencie następowało bowiem jakby zmycie znamion świata, który się opuściło. Był „swoim" światem, ale zarazem światem, który trzeba było pożegnać. Trzeba było z nim zerwać, aby móc żyć „na nowo". Jednocześnie jednak musiał być zachowany w pamięci, bo to umożliwiało egzystencję w nowym środowisku. „To człowieka męczyła ta nostalgia. Ale się mówiło, że trzeba z tym skończyć. Myśleć trzeba o nowym, a tamto tkwiło, ale były nowe obowiązki [...]. To przez to ciężko człowiekowi było [...]". Ten początkowy okres zasiedlania wsi N . jawi się też niekiedy jako czas niezwykły, niecodzienny, swoiście nawet świąteczny. Z całą pewnością zaś inauguracyjnym działaniem w „nowym domu" było działanie polegające na swoistej jego sakralizacji. Była ona jednak pojmowana jakby w dwóch wymiarach: religijnym i „rodzinno-sentymentalnym". Początek był w zasadzie zawsze taki sam. „Na ścianie trzeba było powiesić te swoje święte obrazki, co się przywiozło, obrazy święte, krzyż". W związku z tym mówiono: „Jak się to zrobiło, to było wiadomo, że jest już jak w domu. No, a najważniejsze było, że się już modlić można. Miało się już Boga. Wyraźnie też należy zaznaczyć, iż na początku polskie rodziny uzyskiwały w niemieckich domach jeden przydzielony pokój. „W nim zaczynało się to nasze życie. Dlatego też ważne było, żeby swoje święte rzeczy w nim pozawieszać". Szczególne zaś znaczenie miały owe działania w przypadku „Kresowiaków". Organizowali oni, wzorm stron rodzinnych, tzw. święte kąty (patrz пр.: Staszczak 1963, s. 34). „Bardzo też ważne było, żeby swoje pamiątki rodzinne powiesić na ścianie [...]. To robili i my (czyli „Kresowiacy" - przyp. HG), jak i ci �40 HALINA G E R L I C H z Centrali. Bo się chciało mieć tu jak w domu. Zdjęcia to przypominały. Było jak w domu, choć to jeszcze dom nie był". Specyfikę tego działania, przynajmniej w części środowiska, odzwierciedla następująca opinia: „Jak już wisiały zdjęcia, czy przykładowo jakieś pamiątki rodzinne, to było jakby ci zmarli to nowe miejsce święcili". Żyjący wprowadzali ich wizerunki do nowej przestrzeni próbując zmarłych włączyć w swoisty proces przejęcia nowej przestrzeni. Niekiedy „oswajanie" nowej przestrzeni wiązało się z pewnymi działania­ mi mającymi charakter „gwałtu symbolicznego". Chodzi tu o nieraz bardzo rygorystyczne usuwanie, a nawet niszczenie pewnych pamiątek niemieckich. „Wziołem ten ich obraz i rzuciłem za szafę. Może się i rozbił, może na pewno [...]. Swoje, znaczy nasze powiesiłem. Nie mogłem patrzeć na to ich zdjęcie, na te niemieckie mundury [...]". Szczególny przypadek, niewątpliwie nieodosobniony, zawarty jest w jed­ nej z relacji autobiograficznych: „Wisiały tam krzyże, w tych domach, ich niemieckie krzyże. Bo to katolicy byli [...]. A mnie to drażniło, bo u nas też wisiały. Krzyż jak krzyż. Pan Jezus jest dla wszystkich. Ale to bolało po tych wszystkich latach poniewierki. Zdjąć bym nie zdjął. Swojego my nie mieli to z Centrali mi dali i ten powiesiłem. I już było inaczej, bo swój Chrystus wisiał u nas [...]". Nawet prozaiczne, na pozór nic nie znaczące gesty i działania nabierały w tym czasie szczególnego, wręcz symbolicznego znaczenia. „Jak weszliśmy do tego naszego pałacu, jeden pokój to był, to na gwoździu spodnie swoje powiesiłem, zwyczajnie je powiesiłem, bo u cudzego swoich spodni się nie wiesza, tylko u siebie". To były jakże różne, wyraźnie zindywidualizowane gesty i działania, które charakteryzowały się pewną prawidłowością. „Każdy po swojemu robił, a jednak tak samo". To stwierdzenie wydaje się odzwier­ ciedlać tę tendencję. Proces „oswajania" nowej przestrzeni, konkretnych jej fragmentów nie zawsze przebiegał w sposób spontaniczny i gwałtowny. Był również swoiście uwikłany we wspomnienia przestrzeni, które zostały opuszczone, obojętne czy przymusowo, czy „za chlebem", lecz z całą pewnością owo ciążenie nostalgicz­ nych obrazów „ojcowizny" było silniejsze w przypadku „Kresowiaków". Informátorka ze wsi Tołstobaby (dawne województwo tarnopolskie) tak o tym mówi: „My ze sobą przywieźli krowę, zboże i obrazy od I komunii świętej; różne święte obrazy - małe i duże. Mebli nie. Obrazy my zaraz wieszali na ścianach pokoju, który my na początku dostali. To my mieli taką swoją małą cząstkę co nam przypominała nasz dom. A znów w oborze my mieli swoją krowę. Ile razy człowiek zaszedł do stajni, do swojej krowy, żeby ją pogłaskać, to przez tę krowę człowiek wspominał swoje strony rodzinne. Głaskało się, a łzy same się cisnęły do ócz". Odwołując się do tej relacji i wielu innych można powiedzieć, że pamięć stron rodzinnych, choć była przepojona silną nostalgią, to jednak właśnie tak ukształtowana ciążyła nad nową rzeczywistością stwarza­ jąc szansę jej okiełzania, zgodnie z potrzebą. �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 41 Stopniowo proces „oswajania" nowej przestrzeni ulegał poszerzeniu. Na początku dotyczył „własnego pokoju", potem domu, jeszcze wspólnie zamiesz­ kałego z Niemcami, potem obejścia, całej zagrody, „tego, co przed zagrodą", i dalej „gdzie się dało to się znaczyło, że to swoje, a nie cudze". Na początku były to swoiste, jak to określa jeden z informatorów, „nasze polskie wyspy". Często zresztą ów proces zaznaczania swojej obecności, „oswajania" nowej przestrzeni przyjmował charakter znamiennej manifestacji polegającej na skupieniu w konkretnych miejscach narodowej symboliki. Ale bywało i tak, że poprzez konkretne hasła próbowano ogłosić światu to, co się stało na Ziemiach Zachodnich. Henryk Worcell w znakomitej powieści Najtrudniejszy język świata również o tym wspomina kiedy opisuje salę wiejską, w której odbywały się zabawy. Otóż pewnego dnia nad sceną zawisły „czerwono-białe szarfy z bibuły i wielki napis: JESTEŚMY U SIEBIE - patriotyczny pomysł porucznika Stopki" (Worcell 1975, s. 23). Tak postępowano wielokroć. Trud­ no jednak określić czy tego rodzaju napisy były manifestaba przekonania i pewności, czy też bezsilności i bezradności. Trudno odpowiedzieć, ale tak postępowano. Zresztą w owych pierwszych tygodniach, miesiącach, a nawet latach Ziemie Odzyskane były nasycone różnymi hasłami. Tak działo się zarówno w sferze propagandy, jak i w sferze spontanicznych działań oddol­ nych. Znane później hasło: „Byliśmy, jesteśmy, będziemy" znajdowało różne lokalne uzasadnienia, swoją konkretną argumentację: „Tu jest Polska", „Nigdy nie opuścimy naszej ziemi". To było zrozumiałe, skoro było oczywiste, iż: „Ziemia dolnośląska jest piastowską", a „Wrocław zawsze był polski". Elżbieta Nowakowska słusznie pisze, iż „Krzewienie w społeczeństwie poczu­ cia więzi emocjonalnej z Ziemiami Odzyskanymi miało pomagać osadnikom w wiązaniu się z nową «ojczyzna prywatna». Okres ten wpłynął w poważnym stopniu na kształtowanie się podstawowych stereotypów, które funkqonuja w świadomości historycznej społeczeństwa po dzień dzisiejszy" (Nowakowska 1981, s. 447). Właśnie w owym czasie ukształtowały się przekonania trwające do dziś wśród mieszkańców wsi N . dotyczące przykładowo zarówno swojej ziemi, jak i pobliskiej ziemi kłodzkiej (patrz np. Gładkiewicz 1987, s. 134). Szczególną formą „oswajania" przestrzeni i manifestowania polskości były również takie działania: „Tu niedaleko, na tym rozwidleniu w naszej wiosce myśmy po przybyciu niedługo krzyż postawili. Taki duży krzyż i był na nim napis dany: «Bogu - Polacy». To było na pamiątkę tego, żeśmy tu szczęśliwie dotarli, i tu żyjemy, i będziemy [...]". IV Proces „oswajania" nowej przestrzeni, częściowo tu przedstawiony to jednak tylko pewien szczególny aspekt szeroko rozumianego, jak się to okre­ śla „zagospodarowywania" Ziem Zachodnich. „Jak wszędzie na Zachodzie tak i w naszej wiosce zagospodarowywali my wszystko, bo to już nasze �42 HALINA G E R L I C H było [...]. Zaczęło sie dla niektórych zaraz po wojnie [...]. I tak pomału w te ziemie żeśmy korzenie zapuszczali [...]". Ten szczególny proces wrastania Polaków w nową rzeczywistość był wielekroć podejmowany w pracach naukowych, w publicystyce, także w prozie i poezji. I chyba właśnie wizje poetyckie zdają się najtrafniej oddawać jego specyfikę. Przykładowo, Edward Kozikowski, współtwórca życia kulturalnego na ziemi dolnośląskiej, w wierszu „Słowo Śląsk mi się rzekło" tak pisał: „Śląsku, Ojczyzno moja, w twych ramach tkwiący Oddycham łąk bezmiarem, nurtem wód twych tętnię i cały wrastam w ciebie, z miesiąca na miesiąc jak jodła, która soki z ziemi czerpie skrzętnie I tak pozostanie [...]" (Derda 1990, s. 123). Lecz ów proces „wrastania" w nową rzeczywistość nie przebiegał cał­ kowicie bezkonfliktowo. Trudno ze względu na ramy tego studium omówić całokształt zagadnień. Dlatego też zaznaczmy, że w sensie ogólnym wizja omawianego okresu koncentruje się zwłaszcza wokół pewnego w miarę określonego zespołu zagadnień. Odwołując się do typowych określeń są to: - „Trudna sytuacja wszystkich, którzy tu przybyli..." („Na początku było tu trudno. Bo to nawet nie można powiedzieć o co chodzi. Po prostu było ciężko i przez to co było w wiosce, i co z zewnątrz dochodziło [...]"); - „Napady różne, rozboje i kradzieże były..." („Było tych napadów wiele, różni robili [...]"; „Co jakiś czas były napady w wiosce, co 2 albo 3 tygodnie w nocy. Nikt nie wiedział kto napada. Napadali przeważnie na końcu wsi [...]. Napadali na Niemców i na Polaków. A najgorzej było jak sie okazało, że to Ruski byli, bo to tak było, żeśmy ich przyłapali. Patrzymy, a tu Rusek [...] jeden trzymał Niemkę za włosy, a drugi pakował rzeczy do poszwy. Rusek mówi: «My Polaków nie tykamy, a to Niemcy». My jednak z pomocą sąsiadów, bo już sie zbiegli, przepędzili ich [...]"); - „Niepewność była wielka między ludźmi, czy politycy coś już nie zmienią, tak jak wpierw to w Jałcie i Poczdamie zrobili [...]" („Ludzie sie bardzo bali, niepewni byli. Każdy myślał, że być może to wszystko jest tymczasowe [...]. To chłopy sie spotykali po domach i o tym politykowali"; „Niepewność była wielka. Ludzie nadsłuchiwali ze świata czy znów dalej wędrować nie będzie trzeba. Tak było długo [...]"); - „Była też wielka obawa przed jakąś nową wojną" �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 43 („Było tak, że się wiedziało, że wszystko jak w kotle sie gotuje. To się zaraz nowa wojna mogła zacząć. A my ich już przeżyli. No bo polsko-niemiecka, i polsko-sowiecka, i sowiecko-niemiecka, i potem ta sowiecka z nami, i światowa była, to ludzie w tym wyrośli i tą wojną byli prze­ niknięci"; „Bali sie też ludzie wojny z Niemcami. Słyszało się, że wojsko jeszcze wielkie mają. Nawet niektórzy mówili, że się niedaleko po lasach kryją. Oni mogli zacząć i dalej byłaby nowa wojna [...]"); - „Problemy wielkie były, bo tej nowej ziemi ludzie się musieli uczyć, wszystkiego i przyrody i gospodarki, i ludzi...** („Było ciężko, bo wszystko nowe. Jak tu zacząć? jeden tak drugiego pytał. Maszyny były takie, że człowiek w życiu nie widział [...]. Nie było też wiadomo, jak żyć z innymi, a najbardziej z Niemcami [...]"; „Jak teraz mówią inni o tym, co było z nami w tamtym czasie to wiadomo, że mówią 0 naszych trudnościach z przyzwyczajeniem. Mają rację. Nie umieliśmy na początku nauczyć się tej nowości, na którą nas los skazał. Ale się jakoś to zrobiło, z dnia na dzień, bo żyć trzeba było [...]"); - „Była wielka dyskusja i obserwowanie Niemców, jacy są, co jedzą, jak się ubierają i pracują...*' („Wszyscy my sie patrzyli na tych Niemców, całymi dniami, bo się z nimi pod jednym dachem żyło. Nad tym wszystkim myśmy się dziwowali, no bo wszystko było inne"; „Na co dzień to niby się od nas nie różnili. Ale chodzili w kapeluszach i w rękawiczkach w niedziele i święta [...]. Niemiec też punktualnie o 12 w południe kończył robotę w polu. Wieczór, gdzieś około 6 kończyli zawsze, choćby była jedna skiba, to zostawili to na drugi dzień. To było u nich bardzo ciekawe i o tym się mówiło"; „O 6 wieczór to u nich było po robocie, myli się i odpoczywali, bo mieli swoje godziny do roboty, jedzenia 1 odpoczywania"; „A jedli też inaczej. I się ludzie dziwowali. Na śniadanie taka milch-zupa z grysikiem, albo z czymś, dalej ziemniaki w mundurkach, trochę białego sera, do tego masło"; „A na niedzielę to gotowali sobie królika, albo bili gołębie. Z podróbek to Niemka zrobiła zupę np. krupnik, na drugie kluski, kompot, najlepiej z agrestu, czereśni, ale to było ze słoików [...]"; - „Wspólne życie Polaków i Niemców..." („To nie można powiedzieć tak prosto; różnie było i dobrze i źle, jak to między ludźmi, jedni do drugich miłości na pewno nie czuli, no bo jak czuć mogli. Było w zgodzie, ale niekiedy Niemcom też nie łatwo przy nas Polakach było [...]"; „To się wie, że było po wojnie. Niemcy krzywo patrzyli na Polaków, a my chcieliśmy już do roboty tu wszystko mieć dla siebie. Było jak było, łatwo na pewno nie było, ale bijatyk między Polakami i Niemcami nie było"; „Ja się z nimi spotykał, inni też. Ale większość sie trzymała z daleka [...]"); �44 HALINA G E R L I C H - „Stosunki miedzy Polakami różne na początku były, bo ludzie zewsząd do wioski przyjechali..." („Wiadomo ludzie młodzi byli, z różnych stron. Między swoimi się przez to żyło, to znaczy krajanami. My Kresowiaki razem żeśmy się trzymali, oni z Centrali razem. Ale na zabawach już było w gromadzie"; „Ludzie jednak, choć wszyscy Polacy, to jednak patrzyli na innych, obserwowali ich. Szukali co w nich podobne, a co inne, bo każdy chciał wiedzieć"; „Ale było też, że ci bardziej krewcy [...] to się między sobą na zabawach bili [...]"; „Życie było naznaczone na początku tym, skąd kto jest, czy zza Buga, czy z Centrali, czy spod gór. A już najwięcej się miało zaufanie jak był ktoś z tej samej wioski, czy okolicy. Był swój, i do niego się miało pewność [...]"); - „Było też to nasze na początku uczenie się nowych warunków życia..." („Człowiek przyjechał tu na Zachód i inny świat zobaczył. Te domy, te stodoły, jeszcze te maszyny. Nawet nie było wiadomo, co do czego jest [...]. Ziemia też była inna niż u nas na wschodzie [...]"; „Klimat był inny, góry były, wiatry inne, deszcze inaczej tu padały. To wszystko trzeba było wi­ dzieć, bo jak bez tego gospodarzyć"; „Ludzi dziwota brała, bo tu prąd elektryczny był, a u nas co my tu przyjechali, to kto go na wsi widział [...]"; - „Długo ludzi tęsknota żarła za stronami rodzinnymi, nawet tych, co pamiętali, że u nich banderowcy mordowali..." („Było niełatwo. Tu się żyło, a tęsknota brała za domem rodzinnym. Najbardziej nas, co wiedzieliśmy, że Rusek nas już nie przyjmie, że to już zabrał [...]"; „Myśmy myśleli o tym co za nami i żal serce ściskał, bo dom co dopiero tam wybudowany my zostawili, ale jak się przypomniało co Ukraińcy z nami zrobili, to człowiek był szczęśliwy, że jest tu spokój"; „My osadnicy też myśleli, o naszych wioskach, ale już nie tak jak ci zza Buga, bo ich z domem granica rozdzielała, a my zawsze do domu jechać mogli [...]"). Wśród eksponowanych problemów jeden zdaje się mieć szczególne zna­ czenie. Chodzi o o tzw. polskie świętowanie, o którym mówi się wyraźnie nie tylko w polskich relacjach autobiograficznych mieszkańców wsi N . , ale również w relacjach niemieckich, co znajduje swe odzwierciedlenie w litera­ turze także tej, dotyczącej interesującego nas obszaru (Bógner 1982, s. 257-258). Obok problematyki stosunków polsko-niemieckich w latach 1945-1946 jest to z całą pewnością jeden z bardziej intrygujących i kont­ rowersyjnych tematów badawczych. Dlatego też spróbujmy zwrócić uwagę na pewne jego aspekty. Mówi „Kresowiak", mieszkaniec byłego woj. stanisławowskiego: „Za­ częli ludzie zjeżdżać z różnych stron do wioski. Bawili się razem, razem pili bimber. Schodzili się u jednego, to u drugiego, politykowali zawzię­ cie [...]. No i stopniowo, pomalutku zasiedlali wszystkie domy, dookoła [...]. �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 45 W kwietniu (1946 roku - przyp. HG) też nas na koniec Niemcy opuścili. Do czasu ich wyjazdu, co tu ukrywać Niemcy wszystko robili, a my odpoczywali po wojnie [...]". „Centralak" z byłego woj. krakowskiego tak zaś to określa: „Ludzie tu przyjechali po wojnie, wymordowani, wy­ męczeni, wygłodniali. I mieli też w sobie tą całą niemiecką pogardę, co nas skazała na poniewierkę. Szczęście ludzie ogarnęło. Wojna się skończyła, człowiek sie uratował, to chciał żyć [...]. I przez to też leżeć brzuchem do góry, na niebo patrzeć, trawę podgryzać i odpoczywać, a wieczorem bimberek i zabawa [...]". Tak było do czasu. Te dwie wypowiedzi to sygnalizacja niezwykle złożonego zjawiska spo­ łecznego, które jest prezentowane w większości relacji autobiograficznych. Jego ogląd, sposób widzenia i komentowania, to szczególna cząstka wizji lat 1945-1946, wspólnego bytowania Polaków i Niemców. Zjawisko, co zaznaczyliśmy, znalazło swoje odzwierciedlenie w literatu­ rze niemieckiej, także tej dotyczącej interesującego nas obszaru. I tak przy­ kładowo Josef Bógner w pracy Heimatchronik der Pfarrgemeinde Baumgarten, odwołując się do relacji byłych mieszkańców parafii wręcz wskazuje na wyraźną skłonność Polaków do różnych uciech i zabaw. Natomiast ówcze­ sny proboszcz ks. J. Mikulsky twierdzi, że zachowanie przybyszów było naganne, stąd ów okres nazywa „czasem wielkiej rozpusty" (Bógner 1982, s. 257). Autor monografii jednoznacznie dowodzi, iż Polacy po przybyciu do wsi N . pili nadmierne ilości wódki. Twierdzi, iż we wsiach całej parafii działało wiele bimbrowni. Polacy też na bieżąco ubijali hodowane przez Niemców zwierzęta. Bógner przywołuje dwa hasła, które jego zdaniem okre­ ślały wtedy postawę przybyszy. Pisze: „Nach dem Motto: «Jetz ein Jahr Feiertag» und «jetz ich Chef, du arbeiten» [...]." (Bógner 1982, s. 257). To, że Niemcy postrzegali Polaków jako tych, którzy ówczesny czas pojmowali jako święto, siebie jako szefów, Niemców jako robotników, zdaje się tkwić mocno w niemieckiej świadomości. Warto zaznaczyć, że to niezwykle złożone zjawisko znajduje również swoje częściowe odzwierciedlenie w literaturze polskiej, także etnograficznej. W jednej z prac autorka wręcz stwierdza, że Śląsk zasiedlali „zazwyczaj młodzi ludzie traktujący wyjazd na tzw. Zachód jako rodzaj przygody, w wyniku której stali się posiadaczami ziemi, zabudowań gospodarskich, inwentarza itp." (Gołubkow 1988, s. 318). Z całą pewnością Ziemie Zachod­ nie zasiedlali ludzie młodzi, lecz trudno motywacje związane z zasiedlaniem tej przestrzeni redukować tylko do przygody. Zjawisko jest bardziej złożone, co zresztą wyraźnie odzwierciedla większość relacji autobiograficznych: „Ludzie tu jechali z bardzo różnych stron. A było to po wojnie. Żyli przez te sześć lat w ciągłym strachu. U nas na Wschodzie każdego dnia było niespokoj­ nie, to mordowali nas, to palili. Jedzenia coś w domu było, to zawsze ktoś chciał dla siebie [...]", „Ludzie dość mieli tego wszystkiego, a potem nagle okazało się, że te niemieckie pieroństwo zostało pokonane. I my przyszli do wioski. No i jak w życiu - radować się człowiek chciał. Niekiedy za bardzo, �46 HALINA GERLICH ale po tych latach wojny. A młodość też się chciała wyszumieć [...]. Ale Boga ludzie w sercu mieli, choć na początku księdza polskiego nie było, tylko Mikulsky, Niemiec, ale przyznał się, że ojca miał Polaka. On się już Niemcem czuł. Ale prawdziwie było tak, że przez pierwszy czas ludzie tu mocno się bawili, może się nawet bali, że znów zawierucha jaka będzie [...]". W czym wyrażało się owo „polskie odpoczywanie"? Przede wszystkim w swoistym jakby świętowaniu. Zresztą to pojęcie jest w niektórych „histo­ riach życia" przywoływane. Co więc było treścią owego świętowania? Z całą pewnością afirmacja życia. „Ludzie się radowali, że przeżyli, że życie przed nimi. Radowali się, że żyją, że żyją ich najbliżsi". W rezultacie ta swoista erupqa afirmacji życia prowadziła do afirmacji różnych jego aspektów. Idąc tropem myśli bachtinowskiej (Bachtin 1983) można zau­ ważyć, iż szczególną rolę odgrywać zaczęła wielowymiarowa cielesność, wyraźna nadkonsumpcja, alkoholizowanie się, wreszcie „rozbujała wol­ ność". Było to zrozumiałe, bo skończyło się zagrożenie życia. „Trwała wojna to groziła śmierć [...]. A chodziła ta pani ciągle, tańcowała, gdzie popadnie. To już człowiek myślał, że śmierć jest na tym Bożym świecie ważniejsza niż życie [...]". Kiedy więc skończył się realny czas panowania śmierci oczywista i konieczna zdawała się być afirmacja życia. Mówi się w wielu relacjach: „Życie ma swoje prawa. Była wojna to i było wojennie, i śmierć była. Jak się wojna skończyła to nastał czas, że się zaczęło myśleć o czym innym [...]. Wszystko się zaczęło od nowa, ludzie sie żenili, dzieci mieli, chrzciny były [...]". Ów czas postrzegany jest w efekcie jako czas niezwykły, jakościowo odmienny od czasu wojny, a więc sytuacji ekstremalnej, jak i banalnej, powtarzalnej codzienności. Wyraźnie podkreśla się nawet, iż był to czas „uroczysty", „podniosły", „historyczny", także „niczym święto jakie". Eks­ ponowane są też typowe dla tak pojmowanego czasu jego swoiste atrybuty. Są to: próżnowanie („Niektórym ludziom sie robić nie chciało, jak diabeł od niej uciekali [...]")> ludyczność („Co tu dużo gadać, był to czas, że ludzie lubili sie bawić, zabawy sie robiło po domach, i jak tam wyszło"), ucztowa­ nie („Jadło się wtedy, bo było. Jeden, drugi do Niemca poleciał, kazał zabić i było jedzenie. Niczym na święta [...]")> alkoholizowanie się („Przyznać trzeba, że ludzie dużo pili. To się aż Niemcy dziwili [...]"). Prezentacja tego zjawiska, także w przywołanej pracy Josefa Bógnera, sprowadza się do opisu cech zewnętrznych. Tymczasem powinno ono być analizowane w całej złożoności ówczesnych uwarunkowań politycznych, społecznych, interetnicznych wynikających z realiów lat wojny i okupaqi, kulturowych i psychologicznych. Pomijanie tego kontekstu prowadzi w efek­ cie do uproszczeń, lub wręcz jest przejawem mityzacji lub ideologizacji problemu. �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 47 Horst Bienek to nie tylko znakomity niemiecki pisarz, ale również reprezen­ tant pokolenia, które po I I wojnie światowej skazane było na opuszczenie - jak się to działo w tej części Europy - stron rodzinnych. W przypadku autora Die erste Polka był to Górny Śląsk. W kilkadziesiąt lat po tym wyjeździe w sentymentalnej podróży do przeszłości Brzozy i wielkie piece pisał, że „Dzieciństwo jest jak palimpsest. Odnajduje się obrazy, słowa, fragmenty (Bienek 1991, s. 6). Tylko już nie wie się dokładnie z czym były związane, czego dotyczyły, do czego przynależały, albo wie się nader mało. Zaś młodość postrzega jako czas, który jawi się każdemu wspomnieniami gwałtownymi i zdumiewającymi, i dopiero dystans tworzy w jej obrazach ład." A jak jest w analizowanym przypadku? Wydaje się, że przedstawione „historie życia" zawierają obie, tak przecież odmienne tendencje. I dodać tu trzeba, że ujawniają się nie tylko w zasygnalizowanych perspektywach czaso­ wych. Są raczej elementami pamięci. Nieuświadomiona i uświadomiona nieokreśloność i nieostrość widzenia przeszłości współgra z przekonaniem, że „tak właśnie było, nie inaczej". Podkreślamy ten fakt, bo obrazy minionej rzeczywistości, zwłaszcza w ostatnich latach, i ten problem staraliśmy się przedstawić, nie są już stabilne i jednolite. Zwłaszcza zdaje się pryskać heroiczny mit o historycznej misji osadników na Ziemiach Zachodnich, co jednak nie osłabia przekonania, że właśnie tam , jest nasz dom". Straciły natomiast swój sens argumenty ideologiczne, a polityczne, pozbawione zwłaszcza treści nacjo­ nalistycznych, nabrały innego znaczenia. Swój sens zyskał patriotyzm wyrażany w prostych słowach codzienności: „U nas na Dolnym Śląsku...". LITERATURA B a c h t i n M.M. 1983 Dialog, język, kultura. S. Czaplejewicz, E . Kasperski (red.), Warszawa. B e ł z a S. 1902 Na Śląsku polskim. (Wrażenia i spostrzeżenia), Kraków. B e d n o r z Z. 1946 a Jeszcze nie wyzwolone, „Odra", nr 1, s. 1-2. 1946b Śląsk wierny Ojczyźnie, Poznań. Bienek H. 1991 Brzozy i wielkie piece. Dzieciństwo na Górnym Śląsku, Gliwice. B ó g n e r J. 1982 Heimatchronik der Pfarrgemeinde Baumgarten. Kreis Frankenstein - Schlesien, Bad Oeynhausen. Brożek L. 1947 Bibliografia Śląska za lata 1945-1946, „Zaranie Śląskie", z. 1 - 2 , s. 83-111. B u r s z t a J. 1965 Etnografia a współczesność. Nieco refleksji metodologicznych w związku z badaniami na Ziemiach Zachodnich, „Etnografia Polska", t. 9, s. 41-60. C h a ł a s i ń s k i J. 1965 Wstęp, [w:] Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. Pamiętniki i Studia. Tu jest mój dom. Pamiętniki z Ziem Zachodnich i Północnych, wybór i opracowanie: �48 HALINA GERLICH J. Chałasiński, B. Gołębiowski, E . Jagiełło-Łysiowa, F . Jakubczak, t. 2, War­ szawa, s. 3-65. C z a p r a n W. 1988 Problemy adaptacji i integracji kulturowo-społecznej współczesnej dolnośląskiej wsi, [w:] Kultura ludowa sercem Śląska, B. Bazielich (red.), Wrocław, s. 297-316. D a v i e s N. 1991 Boże igrzysko. Historia Polski, t. 2, Kraków. D e r d a S. 1990 Przypisany tej ziemi... (Edward Kozikowskt), „Zaranie Śląskie", z. 1-2, s. 104-133. D o l a t a B. 1985 Wyzwolenie Dolnego Śląska w 1945 г., Wrocław. G i z a A. 1991 Życie jako opowieść: analiza materiałów autobiograficznych w perspektywie socjo­ logii wiedzy, Wrocław-Warszawa-Kraków. G ł a d k i e w i c z R. 1987 Sesja naukowa „Tysiąc lat Kłodzka", Zeszyty Muzeum Ziemi Kłodzkiej, t. 2, Kłodzko. G o ł u b k o w M. 1988 Społeczne potrzeby funkcjonowania kultury na Dolnym Śląsku, [w:] Kultura ludo­ wa..., s. 316-326. Grabski J. 1945 Polska nad Nissą, Odrą i Pasłęka, b.m.w. H i e r o w s k i Z. 1946 Pisarze polscy na ziemiach Odzyskanych. (Odpowiedź na ankietę), „Odra", nr 34, s. 6. js [Sławiński J.] 1988 Reportaż, [w:] M . Głowiński, T . Kostkiewiczowa, A . Okopień-Sławińska, J. Sławiński, Słownik terminów literackich, Wrocław, s. 431 -432. Kloska G. 1979 Świadomość historyczna i jej badanie, „Lud", t. 63, s. 113-127. Kolbuszewski J. 1985 Krajobraz i kultura, Katowice. 1988 Oswajanie krajobrazu. Z problematyki integracji kulturowej na ziemiach odzy­ skanych, [w:] Symbolika regionów. Studia etnologiczno-folklorystyczne, D . Simoni­ des (red.), Opole, s. 67-82. K o l b u s z e w s k i S. 1946 Kolumna duchów nad nami, „Odra", nr 42, s. 2. K o s s a k - S z c z u c k a Z.„ 1932 'Nieznany kraj, Warszawa. Kościk E. 1982 Osadnictwo wiejskie w południowych powiatach Dolnego Śląska w latach 1945-1949, Wrocław. Kusiak F. 1982 Osadnictwo wiejskie w środkowych i północnych powiatach Dolnego Śląska w la­ tach 1945-1949, Wrocław. L u t m a n R. 1947 Śląsk w życiu Polski - dawniej i dziś, „Kalendarz Polskiego Czerwonego Krzyża", s. 175-201. M a j k a J. 1971 Wpływ Kościoła na integrację kulturalną na ziemiach Zachodnich, [w:] Kościół na ziemiach Zachodnich, Wrocław, s. 135-149. �OBRAZY ŚWIATA MINIONEGO 49 Maleczyńska E. 1946 Z dziejów naszego Śląska, Wrocław. 1946 Sprawa i metoda, „Odra", nr 15, s. 1. M a t e r n i c k i J. 1990 Wieloksztaltność historii. Rozważania o kulturze historycznej i badaniach historiograficznych, Warszawa. M i s i a k W. 1967 Cechy kulturalne grup ludności osadniczej na Dolnym Śląsku w latach 1945-1949, „Acta Universitatis Wratislaviensis", t. 13, s. 161-181. 1989 Uwagi o kulturze i stylu życia społeczności wiejskich Dolnego Śląska, [w:] Wieś dolnośląska, E . Pietraszek (red.), Wrocław, s. 97-115. Moszyński K. 1947 Zadania etnografii w związku z zasiedlaniem Ziem Odzyskanych, [w:] Biuro Stu­ diów Osadniczo-Przesiedleńczych. 5 Sesja Rady Naukowej dla Zagospodarowania ziem Odzyskanych, 24 - 28 VI. 1947, Kraków, s. 28-30. Nowakowska E. 1981 Wiedza historyczna a kształtowanie się świadomości regionalnej na Pomorzu Szcze­ cińskim w latach 1945-1970, [w:] Świadomość historyczna Polaków. Problemy i metody badawcze, J. Topolski (red.), Łódź, s. 435-471. N.N. b.r.w. 1945 P] O Ziemie Polskie na Zachodzie, Poznań. Orzechowski K. 1971 Terytorialne podziały Śląska, cz. II, „Kwartalnik Opolski", nr 3, s. 74-91. P a w ł o w s k a J. 1968 Dolnośląska wieś Pracze w powiecie milickim, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 25, cz. 1 i 2, Wrocław. P a p e e S. 1946 Nowe tematy literackie Śląska, „Odra", nr 3, s. 4-5. Pietraszek E . 1989 Wieś Z. w woj. wrocławskim, [w:] Wieś dolnośląska..., s. 237-297. Piwarski K. 1947 Historia Śląska w zarysie, Kraków - Wrocław. P y z i k Z. 1945 Głuchołazy miłe miasto, „Odra", nr 9, s. 8. R a i n a P. 1994 Kościół w PRL, Dokumenty. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945-1989, t. 1, Poznań. Robotycki C. 1980 Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim. Studium etologiczne wsi Jurgów na Spiszu, Wrocław. R o s z k o w s k i W. [A. A l b e r t ] 1991 Historia Polski 1914-1990, Warszawa. Simonides D. 1988 Etnospołeczne potrzeby tworzenia się nowych regionów kulturowych na Ziemiach Zachodnich i Północnych, [w:] Symbolika regionów..., s. 29-43. Staszczak Z. 1963 Kształtowanie się współczesnej kultury ludowej na Ziemiach Zachodnich na przy­ kładzie dwu wsi powiatu kłodzkiego, Zeszyty Etnograficzne, Wrocław, 1.1, s. 9-79. Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa. S t r z e s z e w s k a - B i e ń k o w s k a D. 1946 List ze Szklarskiej Poręby, „Odra", nr 29, s. 6. �50 HALINA G E R L I C H Wanatowicz M.W. 1992 Społeczeństwo polskie wobec Górnego Śląska (1795-1914), Katowice. Wasilewski L. 1915 Śląsk polski, Warszawa. W e s o ł o w s k a H. 1989 Etnograficzne badania na Dolnym Śląsku w okresie XL-lecia PRL, [w:] Wieś dolnośląska..., s. 13-26. Worcell H. 1945 Gorący dzień w Heinzendorfie, „Odra", nr 11, s. 4-6. 1975 Najtrudniejszy język świata, Katowice. Wrzosek A. 1945 Nad Odrą i Nysą, Katowice. Z i e l i ń s k i A. 1974 Polskie podróże po Śląsku w XVIII i XIX wieku (do 1863), Wybór i opracowa­ nie..., Wrocław. Z i ó ł k o w s k i J. 1959 Ludność Ziem Zachodnich, [w:] Polskie Ziemie Zachodnie, Poznań, s. 135-152. HALINA GERLICH I M A G E S O F T H E W O R L D B Y G O N E - T A R N I N G OF WEST LANDS. ANALYSIS O F T H E ONE CASE IN T H E LIGHT OF AUTOBIOGRAPHICAL NARRATIONS Summary The article concerns a particular, short period in the history of a village community situated in the part of Silesia which was annexed to the Polish state territory after 1945 (formerly under German rule). The base of the author's narrative are individual biographies told, as spontaneously as possible by selected informants. The present inhabitants of the village settled there at the end of 1945 and the beginning of 1945, coming from different places in Central Poland as well as from the former Eastern Regions of Poland incorporated to the Soviet Union after 1945. The author's analysis is focused on the relatively short, first period, a little longer that one year. It concerns two crucial events in the villagers' lives: Leaving their previous places ("their small homelands") and settling down in new places turning them into new homelands. The approach to the problem has been determined by two factors: the author's theses and the specificity of people's spontaneous narratives. The main events presented as they were perceived of the autobiographies, in a particular, mystified way. Telling about abandoning their former abodes the respondents emphasized deliberate cultural destruction of familiar places, how they were stripped of the most important elements of local symbolic universe. The new places were, more of less consciously "familiarized" and endowed with material objects and symbols connected with previous, well-know homeland. The difference between people who re-settled voluntarily and deported forcibly was relevant for their attiudes. The most meaningful fragment of the narratives are quoted in extenso. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95c1bc45f193d7fe1cc48109c8e0bee0.pdf fa4196624dfae13a54c76c6f0cef7a44 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1713 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1585 Title A name given to the resource Powoływamie narodu śląskiego. Od Katowic do Strassburga - wyboista droga rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.29-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Marian Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 M A R I A N GRZEGORZ GERLICH Katowice POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO. OD KATOWIC DO STRASSBURGA - WYBOISTA DROGA REJESTRACJI ZWIĄZKU LUDNOŚCI NARODOWOŚCI ŚLĄSKIEJ ZAPISKI Z WŁASNEGO NOTATNIKA (1987-1996) We wrześniu 1987 roku kontynuowałem - w miastach górnośląskich - bada­ nia terenowe dotyczące świadomości narodowej śląskiej ludności rodzimej. Był to okres gwałtownego wzrostu różnych form upodmiotowienia tej zbiorowości, rozwoju nowych demokratycznych stowarzyszeń o wyraźnie regionalnych celach (jak np. Związek Górnośląski, Związek Górnoślązaków, Ruch Autonomii Śląska), wreszcie rozwoju instytucjonalnego mniejszości niemieckiej (zob. np. Berlińska 1999; Kurcz 1995) dość wyraźnie zróżnicowanej (np. Niemieckie Koła Przyjaciół, Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opol­ skim, dalej Niemiecka Wspólnota Robocza „Pojednanie i Przyszłość" w woj. katowickim, Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Ludności Pochodzenia Niemiec­ kiego w Katowicach, czy Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Ludności Pocho­ dzenia Niemieckiego w Gliwicach) . Wśród ludności rodzimej coraz wyraźniej następował awans znanej od dawna deklaracji: Jo nie jest ani Polok, ani Niemiec, jo jest Ślonzok . Należy też zaznaczyć stosunkowo wysoki odsetek osób deklarują­ cych się tylko jako Górnoślązacy. Lecz prosta, jednoznaczna interpretacja zjawi­ ska jest złudna. Nawet bowiem wśród ludności rodzimej istnieją co najmniej trzy sposoby interpretowania zasygnalizowanej deklaracji. I tak, pierwsza, tradycyjna, zawarta w lokalnym folklorze, zdaje się wynikać z przekonania, iż mieszkańcy regionu charakteryzują się pewnym - na ogół słabo precyzowanym - zespołem cech charakterystycznych, swoistych, w jakimś sensie jakościowo odmiennych od innych grup etnograficznych, etnicznych czy narodów. Nie oznacza to definio­ wania siebie w kategoriach narodowych, lecz tylko podkreślanie swojej inności, którą pragnie się kultywować, która jest atrakcyjna i nie powinna być redukowana 1 2 1 Na trenie byłego woj. katowickiego, jak i obecnego woj. śląskiego, ścierają się dwie opcje, to jest „katowicka", reprezentowana przez D. Brehmera, oraz „gogolińska" (opolska), reprezento­ wana przez H . Krolla. Wyjaśnijmy, że śląska ludność rodzima to zbiorowość Górnoślązaków i używanie tego ter­ minu jest prawidłowe. Sami Górnoślązacy natomiast współcześnie raczej stosują termin „Ślą­ zak", choć stopniowo, od 1989 roku, następuje awans drugiego. Ze względu na różne konteksty w artykule pojawiają się oba terminy. 2 �30 MARIAN GRZEGORZ GERLICH przez grupę lub kulturę dominująca. Jest to pogląd utrwalony i popularny. Druga, mająca niewątpliwie proweniencję sięgającą początku X X wieku, a wyraźnie okresu po I wojnie światowej, wyraża głębokie i niezachwiane przekonanie o istnieniu narodu śląskiego. Właśnie z tamtego okresu zachowała się pamięć 0 trzech opcjach narodowych Górnoślązaków, to jest polskiej i niemieckiej (wyrażonych w plebiscycie z marca 1921 roku) oraz śląskiej. W potocznej świadomości historycznej Górnoślązaków, w przekazach oralnych, zachowana została pamięć o potencjalnej szansie powołania po I wojnie światowej samo­ dzielnej republiki górnośląskiej. Trzeci pogląd - z różnych, niekiedy pozosta­ jących w opozycji powodów - zdecydowanie neguje istnienie narodu śląskiego. Niezależnie od opcji potocznej, analizowane zjawisko trzeba postrzegać w per­ spektywie lokalnego układu etniczno-narodowego, jego niestabilności, zmienności. Pod datą 13 września 1987 roku „na gorąco" zapisałem następujące zdania: „Wiele osób mówi mi, iż są Ślązakami, ewentualnie (sporadycznie) Górnośląza­ kami (Oberschlesierami). Ale co to znaczy? Nie identyfikują się z Polakami, ani też z Niemcami, choć zarazem wskazują na znaczne podobieństwa kulturowe z pierwszymi i techniczno-cywilizacyjne z drugimi. Ta deklaracja nie ma cha­ rakteru narodowego. Dla wielu rozmówców jest przede wszystkim formą mani­ festacji dumy z przynależności do zbiorowości zachowującej przez wieki swą specyfikę, albo też jest wyrazem buntu po dziesiątkach lat unifikacji kulturowej [...]. Jest to także rodzaj podkreślenia swojej specyfiki wobec otoczenia, tyle 1 tylko tyle. Coraz częściej u wielu rozmówców problem deklaracji narodowych wywołuje rozdrażnienie, a sam awans śląskości zdaje się im coraz bardziej cią­ żyć". Tyle się teraz mówi o nas, że z tego tylko będą kłopoty, my tacy ludzie jak i inni. Pojawia się dualizm. Górnoślązacy chcą dyskusji o swojej tożsamości, pragną j ą chronić, ale zarazem dyskusja na te tematy napawa ich lękiem przed bliżej nieokreślonymi konsekwencjami negatywnymi. Kilka lat później, w czerwcu 1992 roku, zanotowałem: „[...] pewna część lud­ ności rodzimej nadal postrzega siebie tylko jako Górnoślązaków. To realnie wystarcza. To stanowisko zdaje się ulegać petryfikacji. W przeszłości to wystar­ czało, ale teraz? [...]. Trzeba zrozumieć ten fenomen we współczesnym świecie wykrystalizowanych postaw narodowych, funkcjonowania konkretnych pojęć i definicji". Tu, na Górnym Śląsku, jest to pewna szczególna jakość, której nie można postrzegać l i tylko mechanicznie, w perspektywie niewykrystalizowanej świadomości narodowej lub świadomości rozumianej w kategoriach: „tutejsi". Jeśli ktoś mówi: Jestem Górnoślązakiem, to jest to chyba deklaracja najczęściej pozbawiona - powtórzmy - konotacji narodowych, lecz zarazem też pozbawiona kompleksu definiowania siebie tylko w taki sposób: A co to, jak człowiek żyje to zarozki musi być przy jakimś narodzie! Ta wypowiedź, choć unikalna w sensie jednoznacznego sprecyzowania stanowiska, oddaje jednak sens pojmowania przez część ludności rodzimej kwestii narodowych. Problem jest złożony, meandrujący, charakteryzujący się zmiennością identyfikacji. Górnoślązacy wy­ pracowali określone formy współpracy, więzi i relacji z Polakami i Niemcami. Cechuje ich specyficzny, prawie nierozpoznany, rodzaj i zakres identyfikacji �31 POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO z obu narodami, który realizują w sposób zgodny z własnymi potrzebami, tylko tyle ile potrzeba, nic więcej. Pragnę wyjaśnić, iż celem artykułu jest próba prezentacji sposobu powołania narodu śląskiego poprzez rejestrację Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Pomijam natomiast analizę rzeczywistości społecznej, to znaczy realny zasięg, istotę oraz przyczyny śląskiej postawy narodowej. Próba prezentacji działań Związku w perspektywie skomplikowanego układu etniczno-narodowego na Górnym Śląsku wymagałaby bowiem analizy uwarunkowań historycznych i współczesnych, także prawnych, bo nie realizuje on zadań, jakie wiążą się z ochroną mniejszości narodowych, nawet gdyby przyjąć, że śląska zbiorowość rodzima takie wymogi spełnia. KRZEWIENIE IDEI NARODU ŚLĄSKIEGO I REWITALIZACJA REGIONALNEJ TOŻSAMOŚCI Silne eksponowanie regionalnej tożsamości oraz żywiołowo wyrażana dekla­ racja: Jestem Ślązakiem, Jesteśmy Ślązakami muszą skłaniać do refleksji i uwzględniania w procesie badawczym także śląskiej opcji narodowej. Lecz realna rzeczywistość społeczna, pojmowana w kategoriach obiegu niepublicz­ nego, pozbawiona była w pierwszej połowie lat 90. X X wieku wyraźniejszych treści nacjonalistycznych; pojawiały się one raczej incydentalnie. Tendencja ta była natomiast obecna w publicznych wypowiedziach radykalnych działaczy regionalnych związanych zwłaszcza z Ruchem Autonomii Śląska. Organizacja powstała w styczniu 1990 roku i przede wszystkim głosiła hasło restytucji auto­ nomii na wzór przedwojenny, obowiązujący w I I Rzeczpospolitej . Zgodnie z zapowiedziami, był to tylko etap pierwszy, kolejnym była j u ż - „pełna auto­ nomia". Można w jakimś sensie wnosić, że zwolennikom tego pojęcia chodziło 0 wolne państwo śląskie (Nawrocki 1993, s. 168). Natomiast w założeniach programowych - dostępnych w ostatnich latach na stronach internetowych orga­ nizacji - RAŚL opiera zasady autonomii na czterech filarach, którymi są: regio­ nalny parlament górnośląski, prezydent wybierany w wyborach powszechnych, skarb regionalny, bazujący na minimum 60% uzyskanych w regionie dochodach, 1 konstytucja regionalna. Ponadto Związek dąży do „rozbudzenia i ugruntowania śląskiej tożsamości narodowej bądź regionalnej wśród mieszkańców Śląska". Można też przywołać różnego rodzaju publiczne wystąpienia członków i sympa­ tyków stowarzyszenia wskazujące na istnienie narodowej opcji śląskiej, jak choćby Antoniego Kositzy, który wręcz pisał o Schlesierach jako odrębnej nacji (Kositza 1991, nr 1, s. 2) czy Alfreda Dragi stwierdzającego kategorycznie: „My 3 r 3 Trzeba tu jednak zaznaczyć, że idea autonomii jest w potocznym rozumieniu odnoszona nie tylko do konkretnych i zachowanych w pamięci zbiorowej realiów I I Rzeczypospolitej, ale także przykładowo do idei Karla Ulitzki, postulowanej w odniesieniu do Prus, czy Wojciecha Korfantego odnoszonej do Polski. �32 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Ślązacy nie chcemy opieki i dobrodziejstw Macierzy i Vaterlandu. Chcemy być «sierotami». Oparcia będziemy szukać w Organizacji Narodów Zjednoczonych i w Unii Europejskiej" (Draga 1993; cyt. za: Szczepański 2002, s. 27-28). Z obecnej perspektywy zasadna jest teza, aby pierwszą połowę lat dziewięć­ dziesiątych pojmować jako „ideologiczny prolog" do bardziej skoncentrowanych działań programowych i podjęcia przez zwolenników narodu śląskiego kon­ kretnych decyzji instytucjonalnych. Odnieść to należy zwłaszcza do zasygnali­ zowanej organizacji. Jednak panorama ówczesnego lokalnego ruchu regionalnego była bardziej złożona, a polski w swej istocie Związek Górnośląski, powołany w czerwcu 1989 roku, lansujący niewątpliwie koncepcję „Wielkiego Śląska" (Szczepański 1993, s. 208-209) był nie tylko organizacją regionalną, ale przede wszystkim wpły­ wową siłą polityczną, której ranga pod koniec ubiegłej dekady wyraźnie zmalała. Ogólnie jednak w owym okresie krzewienie idei narodu śląskiego miało cha­ rakter marginalny, podstawowe znaczenie miał wieloaspektowy proces rewitali­ zacji śląskiej tożsamości. To było zjawisko dominujące. Ścierały się dwa nurty, nostalgiczno-sentymentalny, skierowany do wewnątrz (tzw. skansenowy) mający swe źródło w znamiennej mitologizacji tego, co śląskie, nawet petryfikowaniu kul­ tury typu ludowego, podnoszeniu jej znaczenia aksjologicznego i pragmatycznego, oraz nowoczesny, skierowany na zewnątrz, odwołujący się do ogółu dorobku kul­ turowego i cywilizacyjnego tej ziemi. Znamienna rewitalizacja regionalnej tożsa­ mości praktycznie wykluczała kwestie narodowe, nawet je degradowała. W tym kontekście sprawa istnienia narodu śląskiego nie była podówczas przedmiotem większego zainteresowania ludności rodzimej. Górnoślązacy pod­ kreślali, iż każdy naród musi być uznany przez innych w płaszczyźnie admini­ stracyjnej i na gruncie prawa międzynarodowego. Istniało pewne rozdarcie mię­ dzy stosunkowo nieliczną, w sensie zasięgu społecznego, tęsknotą za „byciem narodem", a w miarę powszechną absencją takich dążeń, rezygnacją z takich ambicji lub obawą przed potencjalnymi jej skutkami. Realia górnośląskie mają swoją specyfikę, ale też noszą znamiona uniwersalne w skali naszego kontynentu. Z całą pewnością świat współczesnej Europy jest przestrzenią formowania się nowych czynników konstytuujących naród, „śmierci narodu", podnoszoną przez niektórych myślicieli, wzrostu nacjonalizmów - starych i nowych. Chodzi w tym przypadku także o podjęty przez Iwonę Kabzińską (Kabzińska 2000) problem funkcjonowania niektórych zbiorowości między grupą etniczną a narodem. Jest to proces dynamiczny, gdzie niewątpliwie może istnieć kategoria, jak chce Dorota Simonides, grup etnoregionalnych (Simonides 1997, s. 8) czy, być może, protonarodów (zob. np. Kamusella 1998). 11 grudnia 1996 roku Komitet Założycielski złożył w katowickim sądzie niezbędne dokumenty do rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej. 15 grudnia 1996 roku zapisałem w notatniku następującą wypowiedź 36-letniego Górnoślązaka: Jest paradoksem, że istnienie narodu musi być uznane przez sąd. Naród jest albo go nie ma. Narody powstają przez wieki i okoliczności decydują, że są za takie uznane. Zawsze musi być wola innych. Najlepiej jak stworzą �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 33 własne państwa. Ale też mogą być problemy, bo czy istnieje naród szwajcarski, albo belgijski, albo dawniej jugosłowiański. Są Walonowie i Flamandowie, Bośniacy, Chorwaci, Czarnogórcy, Serbowie. Żydzi nigdy państwa nie mieli [...]. Gdyby w 1919 roku powstałą republika górnośląska, to byłby naród śląski [...]. Ja jestem Ślązakiem, co do narodu śląskiego mam swoje zdanie, nie ma go, może powoli powstaje [...]. W XX wieku nastąpiło przyśpieszenie. Może nie można patrzeć na naród w rozumieniu XIX wieku, jak się tworzyły Nasi ludzie czują się inni, tak patrzą też na nas ludzie z innych regionów. To nie wystarczy do narodu, problem pozostaje. Waham się, albo źle się stało, że oni z tym wyszli, albo bardzo dobrze [...]. Naród śląski. Jest? Nie ma? Coś na rzeczy jest. Co będzie dalej! W tym kontekście warto zastanowić się nad sensem wypowiedzi socjologa Krzysztofa Kwaśniewskiego, który w 1997 roku zwracał uwagę, że właśnie w realnej teraźniejszości okaże się czy Ślązacy są odrębną narodowością. Prze­ strzegał też, iż konkretna decyzja tej ludności nie może być odrzucona drogą administracyjną (zob. Kwaśniewski 1997). 4 PRÓBA REJESTRACJI ZWIĄZKU LUDNOŚCI NARODOWOŚCI ŚLĄSKIEJ Powtórzmy, wszystko zaczęło się 11 grudnia 1996 roku, kiedy to Komitet Założycielski (w którego skład wchodzili: Rudolf Kołodziejczyk, Erwin Sowa, Jerzy Gorzelik) złożył w katowickim Sądzie Wojewódzkim w Katowicach wnio­ sek o rejestrację stowarzyszenia Związek Ludności Narodowości Śląskiej. Pod wnioskiem widniały podpisy 109 osób. Nim 24 czerwca 1997 roku Sąd Wojewódzki podjął decyzję o rejestracji stowa­ rzyszenia, zaszły wydarzenia, które należy tu przywołać. Są one zresztą uznawane przez sympatyków Związku za szczególnie ważne. Przykładowo, na stronach internetowych Ruchu Autonomii Śląska - organizacji, która od początku sprzyja inicjatywie Związku Ludności Narodowości Śląskiej, są one krótko omówione, stanowiąc swoiste symbole działań (spontanicznych i zinstytucjonalizowanych) w obronie idei narodu śląskiego. Jest to kilka kolejno po sobie następujących zda­ rzeń obrazujących historię sporu między Związkiem a organami władzy i sądow­ nictwem. To, według niektórych określeń, progi na drodze powstawania Związku. Sama próba powołania stowarzyszenia budziła sporo zainteresowania, wiele emocji. Wyjaśnijmy też w tym miejscu, że prezentowany sposób analizy - przy odwoływaniu się do badań empirycznych - opiera się na prezentowaniu opcji jakościowej, a nie kwantytatywnej. Omawiamy zatem kategorie występujących opinii oraz ocen, i to dominujących, a nie realny zasięg ich społecznej akcepta­ cji. Tak więc, o statucie krążyły plotki, niekiedy wręcz sensacyjne, ale nie był on 5 4 Cytowane w tekście wypowiedzi respondentów pochodzą z badań własnych autora. Dokumenty dotyczące Związku Ludności Narodowości Śląskiej wykorzystane w tym tek­ ście uzyskałem dzięki uprzejmości byłego prezesa dr. Jerzego Gorzelika, także jednego z liderów Ruchu Autonomii Śląska. 5 �34 MARIAN GRZEGORZ GERLICH zupełnie znany. Sporadycznie pojawiały się natomiast informacje o rzekomo po­ djętych umowach dyplomatycznych dotyczących zorganizowania plebiscytu na Górnym Śląsku, który ma poprzedzić uznanie narodu śląskiego. Niewątpliwie tego rodzaju plotka stanowiła pokłosie pewnych prób, m.in. Otto von Habsburga . Naj­ częściej jednak pytano o prawdziwą treść statutu i o cele powoływanego Związku. Jaka była reakcja władz wobec inicjatywy Komitetu Założycielskiego? Oto 27 stycznia 1997 roku - czyli ponad 6 tygodni od daty złożenia wniosku skie­ rowanego do Sądu Wojewódzkiego w Katowicach - ówczesny wojewoda kato­ wicki, Eugeniusz Ciszak, poprzez podległy mu Wydział Spraw Obywatelskich przekazał Sądowi swoje negatywne stanowisko dotyczące rejestracji Związku. Nim przedstawimy „dzieje sporu", odwołajmy się do statutu zakładanej orga­ nizacji. Składa się on z ośmiu rozdziałów, w tym - trzydziestu paragrafów. Kilka artykułów musimy przytoczyć, aby najogólniej oddać ideę oraz sens stowarzy­ szenia. Otóż §2 stwierdza, iż: „Terenem działania Związku jest obszar Rzeczy­ pospolitej Polskiej, na obszarze tym Związek może zakładać Oddziały Terenowe. Natomiast §6, pkt 1, informuje: „Związek może przystąpić do organizacji krajo­ wych i międzynarodowych, o ile ich cele są zbieżne z celami Związku". Paragraf 7 Statutu brzmi następująco: „Celem Związku jest: 1. Rozbudzenie i ugruntowanie świadomości narodowej Ślązaków. 2. Odrodzenie kultury śląskiej. 3. Propagowanie wiedzy o Śląsku. 4. Ochrona praw etnicznych osób narodowości śląskiej. 5. Opieka socjalna nad członkami Związku". Dwa paragrafy wzbudzają, i to potwierdziła praktyka, szczególne zaintereso­ wanie. Tak więc paragraf 10 brzmi: „Członkiem zwyczajnym może być każda osoba posiadająca obywatelstwo polskie, która złoży pisemne oświadczenie o przynależności do narodowości śląskiej". Interpretacja tego paragrafu może budzić wątpliwości. Wyjaśnijmy więc, za liderem nieistniejącego już Związku, że warunkiem członkostwa jest posiadanie obywatelstwa polskiego, ale nie jest konieczny śląski rodowód. Konieczne jest natomiast owo pisemne oświadczenie woli przynależności . Idąc dalej, co już nie jest zawarte w statucie stowarzysze­ nia, wymagane poświadczenie należy pojmować jako konsekwencję poczucia przynależności do narodu śląskiego, jednoznaczną identyfikację z ziemią górno­ śląską, z jej historią, dziedzictwem, chęć dalszego mieszkania i pracy w tym regionie. Ten sposób myślenia wynika „z nowoczesnego" - w rozumieniu twór­ ców Związku - pojmowania kwestii poczucia narodowego. Tego rodzaju decy­ zja jest aktem woli i identyfikacji, wolnego, nieskrępowanego wyboru. Idąc tym tropem można, jak podaje jeden z dowcipów, zostać członkiem narodu śląskiego, 6 1 6 Otto von Habsburg, deputowany z CSU do Parlamentu Europejskiego, przedstawił na tym forum w 1989 roku propozycję przeprowadzenia plebiscytu na terenie Górnego Śląska, który miał dotyczyć nadania temu regionowi statusu „niezależnej enklawy europejskiej". Dodajmy, że podob­ ny pomysł zgłosił Herbert Hupka w czasie zjazdu ziomkostw w Norymberdze, 10-11 lipca 1993 r. Zapis rozmowy z dr. Jerzym Gorzelikiem; 15 marca 2002 roku. 7 �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 35 będąc Eskimosem, Rosjaninem czy Cyganem, pod warunkiem, że posiada się polskie obywatelstwo i chce się być Ślązakiem. Najważniejsza jest przecież wola przynależności do tego narodu. Paragraf 30 jest natomiast sformułowany tak: „Związek jest organizacją ślą­ skiej mniejszości narodowej" [zob. np. Europejska Karta Języków Regionalnych i Mniejszościowych, Konwencja Ramowa Rady Europy o Ochronie Mniejszości Narodowych, Instrument Inicjatywy Środkowo-Europejskiej Ochrony Praw Mniejszościowych - przyp. MGG] . Ta kwestia wzbudza najwięcej emocji wśród oponentów, którzy zarzucają Związkowi chęć skorzystania z odpowiednich „przywilejów" wyborczych. Natomiast działacze dowodzą, że przez wieki Górno­ ślązacy byli „mniejszością narodową", zarówno w realiach państwa pruskiego, w Cesarstwie Niemieckim, w republice weimarskiej, w I I I Rzeszy, ale też w realiach I I Rzeczypospolitej oraz PRL-u. O takiej pozycji, nie statusie, świadczy - według potocznej wizji historii - stosunek obcych etnicznie struktur państwo­ wych, ale także państwa polskiego, do ludności rodzimej. Pogląd ten jest też inte­ gralnym i trwałym elementem lokalnej tożsamości, co wyraża się w charaktery­ stycznym poczuciu krzywdy. Znamienna wieloaspektowa trauma w konsekwencji jest czynnikiem procesów alienacyjnych, izolacyjnych, i w jakimś sensie, choć w ograniczonym zakresie - separatystycznych. Konsekwencją zbiorowego poczu­ cia pokrzywdzenia jest więc w efekcie dążenie do zmiany niekorzystnej sytuacji. Liderzy Związku upatrywali tę szansę w „śląskiej mniejszości narodowej". Jest też inny aspekt omawianego problemu. Oto bowiem uzyskanie dla zbio­ rowości śląskiej statusu mniejszości narodowej zapewni jej - pozbawiony dotychczasowych ograniczeń, upokorzeń, niesprawiedliwości, prześladowań - harmonijny rozwój. To jest jeden z naczelnych celów powoływania Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Zrozumiałe jest, że w zasygnalizowanym wystąpieniu wojewody nastąpiło odniesienie do §30 Statutu. Wykładnia podważała istnienie narodu śląskiego i sprowadzała się do stwierdzenia, iż ludność rodzima jest „grupą etniczną". Sym­ patycy ruchu w tym kontekście zazwyczaj przywołują fakt, iż określając Górno­ ślązaków jako grupę etniczną odwołano się do „podobnych grup", takich jak Krakowiacy, Górale i Mazurzy. Szczególny typ potocznej argumentacji, jaki się w związku z tym pojawia, dotyczy tego, iż ludność rodzima regionu nie została zdefiniowana w kategoriach grupy etnograficznej, ale grupy etnicznej, a zatem jednak grupy o pewnym wyraźnym obliczu kulturowym, poczuciu odrębności. Wprawdzie nie istnieje wiedza na temat różnicy między obu pojęciami, ale funk­ cjonuje rodzaj intuicyjnego ich pojmowania, które w zasadzie oddaje sens obu terminów. Znamienna jest satysfakcja zawarta w potocznych, narastających w sensie zasięgu społecznego, wypowiedziach w rodzaju: Teraz to już nie jesteśmy tylko Polacy, odwieczny lud słowiański, ale grupa etniczna, to znaczy nie do końca prawdziwi Polacy. W ostatnim okresie pojawiają się także opinie - będące 8 8 Zaznaczyć należy, że badani często odwołują się do „różnych ustaw" dotyczących mniej­ szości narodowych, ale ich realna treść nie jest im znana. �36 MARIAN GRZEGORZ GERLICH niewątpliwie efektem określonej akcji propagandowej - odwołujące się do rezul­ tatów badań socjologicznych. Symptomatyczne i intrygujące jest to, że w wypo­ wiedziach tych używa się uproszczonych i często sfalsyfikowanych opinii naukowych dotyczących definiowania górnośląskiej zbiorowości regionalnej w kategoriach „grupy etnicznej" lub wręcz odrębnego narodu. Ilustracją jest odwoływanie się do socjologa Marka S. Szczepańskiego (którego nazwisko jest niekiedy przywoływane) jako obiektywnego i uczciwego badacza rzekomo broniącego stanowiska, iż Ślązacy są grupą etniczną, co częściowo satysfakcjonuje zwolenników narodu śląskiego. Pretekstem jest, być może, następujące stwier­ dzenie socjologa: „Do [...] grup etnicznych zaliczyć można w Polsce na przykład Kaszubów czy Ślązaków" (1999, s. 16). Z kolei przejawem nadinterpretacji jest odwoływanie się do Doroty Simonides, która rzekomo twierdzi, jak podają niektórzy, iż „Ślązacy nie chcą być ani Polakami, ani Niemcami". Chodzi nie­ wątpliwie o przeciwstawianie się Simonides ideologicznej wizji propagandowej, według której, jak komentowała, „wszyscy Ślązacy są albo tylko Polakami, albo tylko Niemcami, przy czym ani pierwsze, ani drugie nie jest prawdziwe" (Simonides 1994, s. 64). Spotkać można i inne odwołania do nauki wyraźnie dowodzące, że socjologowie podają istnienie trzeciej nacji na Śląsku - Ślązaków . Stanowisko wojewody wywołało reakcję Komitetu Założycielskiego. Nastą­ piła ona jednak ze znacznym - uwzględniając wielką dyskusję społeczną na ten temat - opóźnieniem. Ogłoszona została 13 marca 1997 roku. Wskazywano, iż po I wojnie światowej „niezależni obserwatorzy" mówili o fenomenie odrębnego narodu. Bardzo wyraźnie wyrażono zastrzeżenia co do przywołania Krakowia­ ków, którzy - zdaniem Komitetu - nigdy nie uważali się za naród. Owa wymiana racji wywołała społeczną dyskusję nad istotą narodu w ogóle, w tym także nad sytuacją narodowościową na Górnym Śląsku, wreszcie nad poczuciem przyna­ leżności narodowej samych Górnoślązaków. Problem narastał. W czasie badań terenowych spotykałem się z wieloma próbami docierania do definicji narodu, a dalej zastanawiania się w tym kontekście nad tożsamością górnośląskiej zbiorowości regionalnej. Z całą pewnością warto zastanowić się nad problemem potocznego sposobu pojmowania pojęcia „naród". Należy stwierdzić, iż dominu­ je pewien sposób jego „operacjonalizacji" polegający na podawaniu definicji opisowo-wyliczającej. Sama „definicja" ma charakter intuicyjny, choć opatrzony stygmatami doświadczenia, znamiennej weryfikacji uzależnionej od sposobu poj­ mowania wizji własnej grupy w czasie i stosunku do niej „obcych", zwłaszcza stosunku negatywnego. Opisywana „definicja" narodu wskazuje w konsekwen­ cji, iż jest to wielka grupa, ukształtowana od wieków, cechująca się poczuciem więzi, konkretną kulturą, językiem, religią, zamieszkaniem na konkretnym tery­ torium, posiadaniem państwa, „wspólną historią", takimi samymi tradycjami, obyczajami, swoistym charakterem narodowym, zaletami i wadami, świętowa9 9 Niezwykłym przykładem jest powoływanie się na opracowanie, w którym autorka wyróż­ nia na Śląsku trzy narody, to jest Polaków, Niemców i Ślązaków. Być może chodzi o studium Marii Szmeji pod znamiennym tytułem Niemcy? Polacy? Ślązacy!, wydane w 2001 roku. �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 37 niem określonych świąt państwowych, „honorowaniem swoich bohaterów naro­ dowych", stosunkiem do innych narodów, własnymi interesami politycznymi i ekonomicznymi. Dla zdecydowanej większości w takiej definicji nie mieści się własna grupa. Efektem wystąpienia Komitetu Założycielskiego była kolejna reakcja woje­ wody. 14 kwietnia 1997 roku do katowickiego Sądu Wojewódzkiego wpłynęły dwa listy opracowane w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, a skierowane do Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach. Niezależnie od owej „dyskusji", trzeba zwrócić uwagę na kontekst, w jakiej się toczyła. Sytuacja wiosną 1997 roku komplikowała się coraz bardziej. Oto bowiem zbliżały się czerwcowe obchody 75 rocznicy przyłączenia części Gór­ nego Śląska do Polski. Wiązało się to bezpośrednio z trzema powstaniami śląski­ mi i plebiscytem. Na Górnym Śląsku natomiast trwał spór o istnienie narodu śląskiego. Najbardziej radykalne stanowisko wyrażało się w tym, iż samo poja­ wienie się tego problemu podważa założenia i logikę konferencji wersalskiej, a w tym przeprowadzonego 20 marca 1921 roku plebiscytu. I oto, po niespełna półrocznym oczekiwaniu, 23 maja 1997 roku, w Sądzie Wojewódzkim w Katowicach nastąpiło postępowanie wyjaśniające. Wydział Obywatelski Urzę­ du Wojewódzkiego w Katowicach, pismami z dnia 8 kwietnia 1997 roku oraz z 11 kwietnia 1997 roku - do którego dołączył dwa pisma z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji kierowane do tegoż wydziału (datowane 4 lutego i 10 kwietnia 1997 roku) - zwrócił się do Sądu Wojewódzkiego w Katowicach (Wydział I Cywilny) prezentując własne stanowisko. I tak np. w punkcie 2 stwier­ dzono: „Powoływanie się założycieli [Komitetu Założycielskiego Związku - przyp. MGG] [...] na przepisy ustawy o mniejszościach narodowych jest przedwczesne, gdyż nie jest on jeszcze obowiązującym w Polsce prawem. Odno­ szenie jednostkowych praw obywatela do swobodnego określenia swojej naro­ dowości do uprawnień całej grupy etnicznej, jaką są niewątpliwie Ślązacy, nie może być uznane jako uzasadnienie wniosku o rejestrację stowarzyszenia mniej­ szości narodowej, gdyż w grupie tej istnieją różne opcje narodowe" (Pismo Wydziału Obywatelskiego UW w Katowicach, sygn. akt.: I Ns. Rej. St. 750/95). Ponadto podniesiono konieczność usunięcia ze statutu Związku §30, który brzmi: „Związek jest organizacją śląskiej mniejszości narodowej" (Statut Związku). Rodzi się w tym miejscu pytanie, dlaczego nie budził zastrzeżenia cytowany już §12, dotyczący sposobu osiągania członkostwa Związku. Niezależnie od własnego pisma w sądzie przedstawiono jeszcze wspomniane dwa pisma z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji. W pierwszym, z 4 lutego 1997, stwier­ dzono m.in.: „ani względy historyczne, ani też etnograficzne nie uzasadniają jakoby ludność Śląska mogła być uznana za mniejszość narodową" (Pismo Dyrektora Departamentu Spraw Obywatelskich MSWiA, Ob.II-5010-1/1/97). W drugim zaś, z 10 kwietnia 1997 roku, podkreślono, iż „kwestia rejestracji stowarzyszenia Związek Ludności Narodowości Śląskiej mogłaby być rozpa­ trywana po formalnym stwierdzeniu istnienia takiej narodowości" (Dyrektor Departamentu Spraw Obywatelskich MSWiA, DO.V.866/97). �38 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Stanowisko Komitetu Założycielskiego było niezmienne. Do porozumienia nie doszło. Komitet Założycielski po otrzymaniu (15 kwietnia 1997 roku) opinii Wydziału Obywatelskiego i obu pism z Ministerstwa, 28 kwietnia 1997 roku - j a k podaje były lider Związku - skierował do Sądu Wojewódzkiego w Kato­ wicach pismo, w którym podkreślał m.in., że w polskim prawie nie istnieje jaka­ kolwiek procedura umożliwiająca ustalenie czy dana grupa jest narodem. Niespełna miesiąc później następuje kolejny akt. 16 czerwca 1997 roku woje­ woda zdecydowanie przeciwstawia się rejestracji Związku. Stanowisko jest nie­ zwykle szeroko komentowane. Znajduje także odzwierciedlenie w mediach. Ostatecznie, 24 czerwca 1997 roku, Sąd Wojewódzki w Katowicach podejmuje decyzję o rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Kończy się pierw­ szy, znaczący etap w działalności stowarzyszenia. Wywołuje zadowolenie zwo­ lenników idei narodu śląskiego i duże wrażenie społeczne. Staje się to ważnym wydarzeniem medialnym, zarówno w regionie, jak i w kraju. Na łamach „Rzeczy­ pospolitej" już 26 czerwca ukazuje się notatka „Wojewoda zapowiada rewizję", której autorka stwierdza m.in.: „Sąd Wojewódzki w Katowicach zarejestrował budzące na Śląsku wiele emocji prasowych stowarzyszenie Związek Ludności Narodowości Śląskiej [...]. Nowo zarejestrowany związek ma rozbudzać i ugrun­ tować świadomość narodową Ślązaków [...] stawia sobie także za cel ochronę praw etnicznych Ślązaków, którzy zadeklarują swą przynależność do nowej narodowości. We wniosku o rejestrację dowodzi się, że istnieje liczna grupa obywateli polskich identyfikująca się jako Ślązacy - różni zarówno od Polaków, jak i od Niemców" (Cieszewska 1997). W prezentowanym tekście zawarta jest też informacja, iż wojewoda zapowiedział złożenie rewizji w Sądzie Apelacyjnym. Szeroko komentowana była wypowiedź przedstawiciela wojewody, który dowo­ dził, iż rejestracja związku może wywołać powrót do podziałów plemiennych sprzed powstania polskiej państwowości. Argumentacja sympatyków Związku polegała zaś na podkreślaniu wizji unii europejskiej opartej nie na narodach, lecz na regionach, a w tym na małych narodach typu Ślązacy, Morawianie, Katalończycy, Bawarczycy. Później znalazło to odzwierciedlenie w „Europie 100 flag". Warto też przywołać sposób rozumowania lidera Związku, Jerzego Gorzelika, dotyczący kwestii poczucia narodowego. Dziennikarka relacjonująca jego wypo­ wiedź stwierdza, że „jeśli narodowość śląska jest kwestią indywidualnego wyboru, jeśli istnieje grupa ludzi, która tę narodowość deklaruje, tym samym istnieje naród śląski". Kwestią kluczową jest tu „świadomość", czyli abstrakcyjna idea, mówi Gorzelik. Porównuje to - jak pisze dalej - z sytuacją Łemków. Wśród Ślązaków są w encyklopedycznej definicji różne opcje narodowe: niemiecka, polska, morawska, czeska, kiedyś jeszcze żydowska, lecz mamy też grupę ludzi, którzy określają siebie po prostu jako Ślązacy" (Cieszewska 1997a). Znamienna jest w tym kontekście następująca informacja: „Na problem narodowości śląskiej można patrzeć bez obaw, bo nie jest groźny", sugeruje senator Dorota Simonides, Ślązaczka od pokoleń. Można dowodzić, że 'Ślązak' to pojęcie regionalne, a nie narodowe. Założyciele Związku chcą rozbudzać świadomość narodową Śląza­ ków, lecz odżegnują się od posądzeń o separatyzm. Sąd uznał, że statut nowego �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 39 związku nie budzi prawnych zastrzeżeń, a w demokratycznym państwie istnieje swoboda zrzeszania się. Rejestracja Związku nie oznacza prawnego uznania naro­ dowości śląskiej, bo w polskim prawie uznaje się kategorię obywatelstwa, a nie narodowości. Życie pokaże, czy obawy były przesadzone" (Cieszewska 1997a). Mimo rejestracji Związku stanowisko wojewody katowickiego pozostaje nie­ zmienne i 2 lipca 1997 roku zostaje ogłoszona informacja o apelacji złożonej do Sadu Apelacyjnego w Katowicach. Tuż przed ogłoszeniem decyzji Sądu Apelacyjnego w regionalnym śląskim miesięczniku społeczno-kulturalnym ukazuje się szkic „W poszukiwaniu narodu śląskiego". W zakończeniu stwierdzono: „Problemem o fundamentalnym zna­ czeniu będzie [w przypadku rejestracji - przyp. MGG] natomiast realna działal­ ność Związku i jego odporność na naciski polityczne. A cóż to za naród, który nie pragnie realizować swojej określonej ideologii i polityki? Bez nich zatraca swoje prawo do bytu. Z całą pewnością naród śląski stoi na początku swojej drogi. Nie odnaleźliśmy go w przeszłości, wyłonił się dopiero w realnej teraź­ niejszości [...]. Czy ten naród okaże się herodem? (Gerlich 1997, s. 9). COFNIĘCIE A K T U REJESTRACYJNEGO ZWIĄZKU LUDNOŚCI NARODOWOŚCI ŚLĄSKIEJ Sąd Apelacyjny w Katowicach, 24 września 1997 roku, uchylił decyzję Sądu Wojewódzkiego dotyczącą rejestracji omawianego Związku. Informacje w me­ diach nie były precyzyjne. Pojawiła się przestrzeń do spekulacji i plotki. Narastała atmosfera sensacji. Jak to jest? Związek Śląski był, teraz go nie ma. Grzech za to, że my Ślązaki. Co to, boją się nas? Zadowolenie wyrażali tylko zagorzali prze­ ciwnicy Związku obawiający się potencjalnych, bliżej nieokreślonych konfliktów. Do społeczeństwa docierały krótkie informacje radiowe i telewizyjne oraz na ogół również ulotne notatki prasowe. Nieco więcej wiadomości przekazywała Rzeczpospolita, w której odwołano się do obszernego uzasadnienia przedstawio­ nego przez przewodniczącą zespołu orzekającego, Barbarę Kurzeję, eksponując, iż Ślązacy są grupą o silnym poczuciu tożsamości i odrębności regionalnej, ale nie wystarcza to, aby byli uznani za naród. Przywoływano też wielowiekowe oderwanie Ślązaków od etnicznej macierzy i zachowanie mimo to odrębności kulturowej i językowej przynależnych etnicznie do polskiego pnia (Cieszewski 1997). Rzeczpospolita nadal udostępnia swoje łamy do dyskusji o narodzie ślą­ skim. Artykuł Dagmira Długosza - noszący jakże istotny tytuł: „Czy istnieje naród śląski?" - zamieszczony zostaje 24 września 1997 roku, czyli w momencie kiedy katowicki Sąd Apelacyjny podejmuje swą decyzję. Autor szuka śladów istnienia nacji śląskiej w przeszłości, nie odnajduje jej, lecz zarazem - w kon­ tekście kongresu wiedeńskiego - podejmuje problem szczególnie podnoszony przez sympatyków Związku. Stwierdza bowiem, iż wówczas „hojnie tworzono państwa narodowe nieznacznych rozmiarów" (1997). Nie zwrócono jednak wów­ czas uwagi na ziemię śląską. Pojawia się też w tekście kwestia niezwykle istotna, �40 MARIAN GRZEGORZ GERLICH i zarazem zaskakująca: „Źle się stało, że sprawa mniejszości śląskiej zaistniała przed wyborami do Sejmu. Gdyby stało się to w okresie wyborów do samorządu, mielibyśmy obiektywny sprawdzian zasięgu popularności osób przyznających się do śląskości, bez podejrzeń, że chodzi tu o obejście progu wyborczego" (1997). Na ten temat zdania są zróżnicowane, lecz pojawia się i taki pogląd, niewątpliwie znamienny dla zwolenników omawianej narodowej opcji: Nam zarzucają, że chcemy uznania narodu śląskiego, żeby mieć przywileje do wybo­ rów parlamentarnych. [...] / niech nas nie zachęcają żebyśmy wystawiali swoją oddzielną śląską reprezentację do wyborów samorządowych, bo wtedy dopiero zaczną nam zarzucać najgorsze rzeczy, na ten numer się nie nabierzemy, my jesteśmy uczciwy naród. My się nie damy wpuścić w specjalne śląskie partie, bo powiedzą, że my jesteśmy separatyści, my wiemy co to znaczą wybory, w nich uczciwie stajemy, tych samorządowych i tych do Warszawy. Zbliżały się wybory parlamentarne. Do wyborów w tymże 1997 stanęli też przedstawiciele „Ruchu Autonomii Śląska", podobnie jak w 2001 roku . Powróćmy do stanowiska Sądu Apelacyjnego. W obszernym, bo liczącym prawie 14 stron uzasadnieniu podjęto wiele wątków. Skoncentrujmy się na nie­ których, w naszym rozumieniu istotnych. Odnosząc się do decyzji z 24 czerwca 1997 roku stwierdzono: „W motywach swego orzeczenia wskazał [Sąd Woje­ wódzki w Katowicach dokonujący rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej - przyp. MGG], że statut Związku nie narusza powszechnie obowiązu­ jących zasad prawnych. Cele, jakie sobie stawia i określone w statucie sposoby ich realizacji są zgodne z prawem i nie naruszają zasad współżycia społecznego. W szczególności brak jest podstaw do uznania, że Związek może godzić w swo­ jej przyszłej działalności w prawa innych osób" (Uzasadnienie, sygn. Akt I ACa 493/97, s. 2-3, dalej: Uzasadnienie...). Sąd zwrócił uwagę także na prawne uwa­ runkowania stosunku do pojęć „narodowość śląska" oraz „śląska mniejszość narodowa". Stwierdził, że ich definiowanie „nie może być przedmiotem badania z uwagi na nałożony na Sąd przez ustawę o stowarzyszeniach [konkretyzu­ jąc, chodzi o ustawę z 7 kwietnia 1989 roku „Prawo o stowarzyszeniach" - przyp. MGG] obowiązek niezwłocznego [...] rozstrzygnięcia sprawy Podzielił jednocześnie twierdzenie wnioskodawców, że od wyboru osoby zależy jej naro­ dowość i stwierdził, że nie ulega wątpliwości, że na obszarze Górnego Śląska 10 1 0 Dnia 21 września 1997 roku w wyborach do Senatu lista wojewódzka obejmowała 18 kan­ dydatów; wybrano 3 senatorów Uprawnionych do głosowania było wtedy 2918280 osób, głoso­ wało 1 341 539 osób, głosów ważnych oddano 1314419. RAŚL wystawił następujące osoby, które uzyskały odpowiednio: Bartecka Urszula - 133 350 głosów, Kołodziejczyk Rudolf - 100764 głosy, Wieczorek Zenon - 108 897 głosów. W wyborach do Senatu w dniu 23 września 2001 roku w trzech okręgach wyborczych wyniki „Autonomii dla Ziemi Górnośląskiej" były następujące: okręg gliwicki (nr 28), uprawnionych do głosowania 674949 osób, głosów ważnych 256945, kan­ dydat „Autonomii" Bartecka Urszula uzyskała 39999 głosów; okręg rybnicki (nr 29) uprawnio­ nych do głosowania 567 854, głosów ważnych 232460, kandydat „Autonomii" Kluczniok Krzysz­ tof uzyskał 41849 głosów; okręg katowicki (nr 30), uprawnionych do głosowania 830025 osób, głosów ważnych 361 145, kandydat „Autonomii" Bogacki Jerzy uzyskał 75429 głosów. Źródło: Państwowa Komisja Wyborcza, Protokóły Okręgowych Komisji Wyborczych, 1997, 2001. �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 41 zamieszkują „etniczni tubylcy" (Uzasadnienie..., s. 3). Niestety, Sąd nie wyjaśnił pojęcia „etniczni tubylcy". Z dalszego toku wywodu można wnosić, iż miał na uwadze etnicznie polską śląską ludność rodzimą. Użyty termin jest zbyt pojemny, a zarazem kontrowersyjny Rodzi wątpliwości często podnoszone przez mniej­ szość niemiecką na Górnym Śląsku. Pomijając tę kwestię zaznaczmy, że dalej podniesiono jeszcze problem braku jednoznaczności w stosunkach między­ narodowych, co do sposobu pojmowania pojęć: „mniejszość narodowa" oraz „narodowość". W odniesieniu do pojęcia „naród" przedstawiono natomiast wykładnię prawną rozumianą w kategoriach, co jest słuszne ze względu na cały tok wywodu, prawa międzynarodowego. Stwierdzono zatem, odwołując się do pracy Alfonsa Klafkowskiego, Prawo międzynarodowe publiczne, z 1964 roku, iż: „Nauka prawa międzynarodowego posługuje się określeniem naród jako wspólnotą ludzi uformowaną historycznie, będącą wynikiem warunków geogra­ ficznych, gospodarczych, społecznych, kulturowych. Naród rozwija się i dąży do stworzenia własnej organizacji państwowej. Dopóki jej nie stworzy, nie jest podmiotem prawa międzynarodowego" (Uzasadnienie..., s. 6). Odwołując się do wielu innych prac dalej stwierdzono w „Uzasadnieniu", iż przyjęte rozumienie narodu wskazuje, że tego rodzaju organizm społeczny kształtuje się w procesie historycznym przez wiele stuleci. Tego warunku Ślą­ zacy nie spełniają. Jednocześnie podkreślono silne związki tej grupy, znajdującej się przez stulecia poza obszarem państwa polskiego, poddawanej germanizacji, przynależnej „do pnia kultury polskiej" mimo odrębności kulturowej. Odwołano się też do sposobu postrzegania Górnoślązaków stwierdzając, że są pojmowani jako grupa regionalna a nie narodowa. Niezwykle istotny, w kontekście decyzji Sądu Apelacyjnego, był tekst Jerzego Kranza (1997), który w odbitkach krążył w badanych środowiskach. Autor zachęca do zastanowienia się nad istotą takich pojęć, jak „naród", „mniejszość narodowa", „mniejszość etniczna, religijna, językowa". W konkluzji stwierdza, że Ślązakom „potrzebna jest [...] pomoc państwa w rozwiązywaniu trudnych problemów lokalnych [...]. Wiele śląskich postulatów można realizować krok po kroku w ramach innych struktur. Wniosek o rejestrację organizacji mniejszości śląskiej wydaje się jednak rozwiązaniem chybionym, bez związku z rzeczywi­ stością społeczną i polityczną Polski i regionu Śląskiego" (Kranz 1997). 11 JESTEŚMY NARODEM. ZŁOŻENIE WNIOSKU KASACYJNEGO DO SĄDU NAJWYŻSZEGO Zgodnie z zapowiedziami lidera Związku, następuje złożenie wniosku kasacyj­ nego do Sądu Najwyższego w Warszawie. Formalnie wniosek wpłynął 3 listopada 1997 roku. Działacze byli wspomagani przez Helsińską Fundację Praw Człowieka. 11 Autor jest pracownikiem Centrum Stosunków Międzynarodowych Instytutu Spraw Pu­ blicznych w Warszawie. �42 MARIAN GRZEGORZ GERLICH W czasie badań terenowych, rozmów z Górnoślązakami, okazało się, że właśnie decyzja Związku o wprowadzeniu problemu narodu śląskiego na forum ogólno­ polskie wywołała bardzo silne, zróżnicowane reakcje; od zachwytu do zupełnej negacji . Dyskusje środowiskowe uległy wzmocnieniu. Do tej pory działalność Związku pojmowano w kategoriach pewnej wewnętrznej śląskiej akcji, która nie miała - według potocznych przekonań - mimo wielu enuncjacji prasowych i na­ głośnienia w kraju, szerszego oddźwięku społecznego i politycznego. Pojawienie się tego problemu „u nich w Warszawie" zmuszało natomiast do refleksji nad odbiorem społecznym, nad potencjalnymi skutkami dla regionu, a zwłaszcza jego ludności rodzimej. Zwolennicy decyzji Związku podkreślali konieczność finali­ zowania rozpoczętej akcji. Najważniejszym było dla nich uznanie własnej grupy jako narodu, a ewentualną decyzję pozytywną pojmowano jako efekt dojrzałości państwa polskiego, także samych Polaków, postrzeganych często jako nacjonali­ stów. Tego rodzaju decyzję rozumiano również jako rekompensatę za doznane krzywdy i tym samym „prawdziwy akt sprawiedliwości dziejowej". Ten radykalny pogląd miał jednak zdecydowanie marginalny zasięg, choć niezbędne są odpo­ wiednie badania statystyczne, uzupełniające prezentowaną opcję jakościową. Do rangi symbolu urasta fakt, iż właśnie w Katowicach odbyła się w grudniu 1997 roku, z inicjatywy Anny Tatarkiewicz, konferencja „Pytania o polską toż­ samość kulturową" , w której poza problemami ogólnopolskimi odniesiono się także do kwestii górnośląskich , zwracając uwagę na wiele specyficznych elementów lokalnej tożsamości, widzianych też w kontekście tradycji polskiej; pojawił się również temat narodu śląskiego. Pokłosie konferencji zostało opubli­ kowane częściowo w Śląsku (1998, nr 2) oraz w całości w kwartalniku Wyrazy (1998, nr 5-6), co nastąpiło tuż przed oczekiwaną decyzją Sądu Najwyższego. Ostatecznie, 18 marca 1998 roku, odrzucił on kasację złożoną przez Związek Ludności Narodowości Śląskiej i tym samym podtrzymał decyzję Sądu Ape­ lacyjnego w Katowicach. Obszerne „Postanowienie" zawiera wiele ważnych sformułowań. Istotne były odwołania się do kwestii sensu stricte prawnych. Zwrócono m.in. uwagę, iż „Mniejszość narodowa [a liderzy Związku zdecy­ dowanie definiują śląską zbiorowość regionalną jako mniejszość narodową na terenie państwa polskiego - przyp. MGG] jest pojęciem prawnym (art. 35 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 lutego 1997 r.), choć nie jest zdefinio­ wana ani w prawie polskim, ani w powołanych w kasacji konwencjach. Jednakże raport wyjaśniający do Konwencji Ramowej Rady Europy o mniejszościach narodowych z 1995 roku jednoznacznie stwierdza, że subiektywny wybór narodu przez człowieka jest zawsze nierozłącznie związany z obiektywnymi kryteriami 12 13 14 15 1 2 Jest zastanawiające, jak informacja ta tak szybko dotarła do w miarą szerokich rzesz spo­ łeczeństwa. Jej organizatorami była redakcja Wyrazów, Górnośląskie Towarzystwo Literackie i miesięcz­ nik Śląsk, a patronat medialny objęła redakcja Polityki (Zdzisław Pietrasik oraz Adam Krzemiński). Wystąpili m.in.: A. Tatarkiewicz, P. Śpiewak, A. Krzemiński G. Borkowska, J. Hennelowa, T. Kijonka. W tej części wystąpili: M.S. Szczepański, M.G. Gerlich, J. Tomasiewicz, J. Wódz, K. Karwat. 1 3 1 4 1 5 �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 43 istotnymi dla tożsamości narodowej. Oznacza to, iż subiektywna deklaracja przy­ należności do określonej grupy zakłada uprzednią społeczną akceptację istnienia takiej grupy narodowościowej" (Postanowienie, s. 4). Chodzi tu zatem o naród ukształtowany w procesie historycznym, z wszystkimi tego konsekwencjami wewnętrznymi, zewnętrznymi, subiektywnymi i obiektywnymi. Dalej stwierdzo­ no: „W powszechnej świadomości społecznej było i jest przekonanie o istnieniu grupy etnicznej Ślązaków, która jednakże nigdy nie była uważana za odrębną grupę narodową" (Postanowienie, s. 4). Tego rodzaju uzasadnienie budzi największe kontrowersje ze strony zwolen­ ników istnienia narodu śląskiego. Nadal był on przedmiotem ożywionej dyskusji. I tak, na łamach Rzeczypospolitej, Jan Lissowski, w artykule „Czy można wybie­ rać ojczyznę", zastanawia się nad fenomenem „narodu śląskiego" i stwierdza: „Nie było nigdy trzeciej, śląskiej narodowości, ale była - i nadal jest - trzecia grupa ludności, której nie można zaliczyć ani do Niemców, ani do Polaków [...]. Należą do niej ci mieszkańcy Śląska, którzy nie podjęli jeszcze ostatecznej decy­ zji, co do swojej ojczyzny i stoją przed indywidualnym wyborem: być Polakiem czy Niemcem" (Lissowski 1998). Z kolei Antoni Kositza, polemizując z tymi wywodami, ogłasza artykuł „Ani Polska, ani Niemcy", w którym dowodzi ist­ nienia narodu śląskiego i zarazem stwierdza: „Ojczyzną dla tych Górnoślązaków nie jest ani Polska, ani Niemcy, lecz stanowi j ą «Slaska Heimaterde»" (1998). SKARGA W EUROPEJSKIM TRYBUNALE PRAW CZŁOWIEKA W STRASSBURGU 18 czerwca 1998 roku Komitet Założycielski ZLNŚ składa w trybunale strasburskim skargę na państwo polskie, zarzucając sądom złamanie prawa do zrze­ szania się, a z kolei 17 maja 2001 roku dochodzi do publicznego przesłuchania stron, to jest reprezentantów komitetu założycielskiego i polskiego rządu. Zwią­ zek reprezentowali: R. Kołodziejczyk, E. Sowa, J. Gorzelik, a na czele strony rządowej stał Krzysztof Drzewicki. Reprezentujący interesy Związku mecenas Sławomir Waliduda ustosunkował się do sposobu pojmowania przez stronę rządo­ wą mniejszości narodowych, a w tym kryteriów subiektywnych i obiektywnych. Stwierdził: „Jakkolwiek rząd odnotowuje istnienie subiektywnych kryteriów po stronie skarżących, to jednak odmawia istnienia kryteriów obiektywnych. Jed­ nakże odmowa ta jest zupełnie dowolna i nie znajduje potwierdzenia w rzeczy­ wistym stanie sprawy. Rząd co prawda sugeruje, iż kryterium obiektywnym jest społeczna akceptacja, ale przecież z samego założenia pogląd powyższy ma cechy wyłącznie subiektywne, gdyż nie znajduje oparcia w jakichkolwiek normach prawnych. Rząd nie mówi więc, jakie są obiektywne kryteria istnienia mniej­ szości, po to, by Ślązaków pozbawić w tym względzie możliwości odniesienia" . Po upływie kilkunastu miesięcy, 5 grudnia 2001 roku, na posiedzeniu czwar­ tej sekcji Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, zapada decyzja w sprawie 16 6 Materiał uzyskany od dr. J. Gorzelika. �44 MARIAN GRZEGORZ GERLICH ZLNŚ. Orzeczenie jest utajnione aż do publikacji. Dwa tygodnie później, 20 grud­ nia 2001 roku, zapada ostateczna decyzja. Zdaniem Trybunału, polskie sądy nie złamały prawa odmawiając rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Polskie media podały tę informację z nieukrywanym zadowoleniem. Poja­ wiają się tytuły w rodzaju „Ślązacy przegrali", które bulwersują rodowitych mieszkańców Górnego Śląska odrzucających działania Związku, a więc zdecy­ dowaną większość. Organizacja nie istnieje, ale jednak sprzymierzeniec, czyli Ruch Autonomii Śląska, w swoim portalu internetowym szeroko komentuje to zdarzenie. I tak praktycznie było przez cały okres sporu dotyczącego rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Wiele elementów programu tej organi­ zacji w różny sposób prezentowano w działaniach Ruchu Autonomii Śląska, a szczególne odzwierciedlenie można zauważyć na łamach Jaskółki Śląskiej oraz na stronach internetowych tej organizacji (zob. www.raslaska.org.) . Na szcze­ gólną uwagę w tym kontekście zasługuje to, że 8 listopada 2001 roku odbył się kongres "European Free Alliance - Democratic Party of Peoples of European". Wtedy to Ruch, który reprezentowali Józef Gwóźdź i Jerzy Gorzelik, uzyskał status członka-obserwatora. Można nawet zauważyć pewne wyraźne związki kadrowe między obu organizacjami. 17 PORAŻKA W STRASSBURGU I NOWA SZANSA Decyzja Trybunału spowodowała niewątpliwą radykalizację poglądów zwolen­ ników narodu śląskiego. Mówią, że naród ten nie umarł w Strassburgu. Pytają czy są „niechcianymi dziećmi Europy" {Jaskółka 2002, styczeń). Decyzja w Strass­ burgu jest niewątpliwą porażką dla Związku, a także określonej części członków i sympatyków Ruchu Autonomii Śląska. Jednak odnaleziono nową szansę mobili­ zacji etnicznej, a w efekcie także wyniesienia kwestii narodu śląskiego ponownie na arenę ogólnopolską, a nawet międzynarodową. Zbliżający się spis powszechny potęguje nastroje mobilizacji. Związek Ludności Narodowości Śląskiej nie istnieje, ale okazuje się, że o kwestie narodowości śląskiej upomina się Ruch Autonomii Śląska. Oto, w zbliżającym się Narodowym Spisie Powszechnym, pod nume­ rem 33, zawarte jest pytanie dotyczące właśnie narodowości. Okazuje się, że - według informacji uzyskanych przez członków stowarzyszenia - w czasie szko­ leń rachmistrzów zalecano im, aby osoby deklarujące narodowość śląską zachęcać do zmiany deklaracji. Problem ten, jak i szerzej zarzucane władzom manipulacje związane ze spisem, a dotyczące Górnoślązaków, zostały omówione w „Oświad­ czeniu" wydanym przez Ruch 13 marca 2002 roku . Ogłoszony 23 kwietnia 2002 18 1 7 Jest kilka portali internetowych, które prezentują kwestie dotyczące narodu śląskiego i to zgodnie z ideami Związku Ludności Narodowości Śląskiej czy Ruchu Autonomii Śląska. Warto odwołać się także do „Echa Ślońskiego. Niezależnego Magazynu Internetowego (www.echoslonska.com.)". „Oświadczenie" podpisał kierownik Biura Prasowego RAŚL - Jerzy Gorzelik. 1 8 �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 45 „Komunikat" stwierdza natomiast: „Ruch Autonomii Śląska ma zatem mocne podstawy by przypuszczać, że władze polskie, wspomagane przez część establish­ mentu, dążąc do wywołania dezorientacji wśród Ślązaków, pragną zmanipulo­ wać spis powszechny i wypaczyć obraz sytuacji narodowościowej na Górnym Śląsku". Można przyjąć hipotezę, iż część górnośląskiej zbiorowości regionalnej będzie deklarowała przynależność do narodu śląskiego. Najtrafniej sytuację ujął jeden z rozmówców: Czekamy. Nawet jeśli za Ślązaków będzie się w tym spisie uważało 1000 osób to już jest problem dla władzy. Działacze spodziewają się natomiast kilkudziesięciu tysięcy tego rodzaju deklaracji, konkretyzując - nie­ którzy spodziewają się do 90 tysięcy. Zasygnalizowany typ wyboru może potencjalnie wywołać zawiłą sytuację i to nie tylko w kategoriach prawnych. Oto, nie uznajemy istnienia narodu śląskiego, ale zarazem w Narodowym Spisie Powszechnym może się pojawić kategoria osób deklarująca poczucie takiej przy­ należności narodowej. Istnieje zresztą casus czeski. Stanisław Zahradnik pisze, co rozumieć należy nie tylko jako wypowiedź zatroskanego działacza polskiego: „Główne cechy [...] spisu ludności z 1991 roku [czyli już w realiach nowego demokratycznego państwa czeskiego - przyp.MGG] to wprowadzenie narodo­ wości morawskiej i śląskiej " (Zahradnik 1991, s. 24-25). W Polsce wyniki spisu nie są jeszcze znane. 19 NARÓD ŚLĄSKI - NOWY PRZEJAW PROCESU NARODOTWÓRCZEGO? Historia prezentowanego Stowarzyszenie to szczególnego rodzaju obraz dzia­ łań zmierzających do przygotowania podstaw instytucjonalnych skierowanych wobec występujących na Górnym Śląsku już od początku ubiegłego stulecia zróżnicowanych tendencji ślązakowskich. Jest to problem niezwykle skompli­ kowany, tak jak wszelkie procesy narodotwórcze, czy też mające choćby taki charakter, lub tylko symptomy. W naszej europejskiej perspektywie stykamy się zarówno z narodami historycznie ukształtowanymi, jak i zjawiskami nowymi, o różnej jednak skali czasowej. Przede wszystkim to historyczne uformowanie się europejskich wielkich i małych narodów. Wiadomo, że proces ten przebiegał według pewnych znamiennych, rozpoznanych już w kategoriach scjentystycz­ nych modeli (zob. np. Chlebowczyk 1983; Pomian 1992; Waldenberg 1992). To są konkretne prawidłowości (kulturowe, społeczne, ideologiczne, organizacyjne, instytucjonalne, polityczne, militarne), a wreszcie również określony kontekst politycznej akceptacji wewnętrznej i międzynarodowej. Zresztą właśnie kwestia politycznego uznania danego narodu przez inne narody jest szczególnie pod­ noszona przez zwolenników narodu śląskiego. Twierdzą oni, iż dotąd dla Górno­ ślązaków nie było w zasadzie sprzyjającego momentu do tego typu rozwiązań. W tym klasycznym modelu nie zawsze w pełni mieszczą się procesy zachodzące 1 9 Dla ilustracji podajmy, że przynależność do narodu polskiego deklarowało na Zaolziu 43479 osób a do narodu śląskiego 10858 osób (Zahradnik 1991, s. 25). �46 MARIAN GRZEGORZ GERLICH w niektórych ustabilizowanych demokracjach zachodnich związane z aktyw­ nością niektórych narodów czy grup etnicznych nie posiadających własnej pań­ stwowości, a dążących do realizacji różnych celów politycznych, w tym także rozszerzenia autonomii. W różny sposób ambicje narodowe połączone z dąże­ niem do samostanowienia przebiegały od 1989 roku we wschodniej części Europy. Miały charakter pokojowy, ale też militarny. Problematykę rozwiązań prawnych w tym zakresie należy jednak postrzegać już w kontekście prawo­ dawstwa Unii Europejskiej (zob. np. Wybór... 1999, s. 151-208), choć przykła­ dowo Polska nadal nie ma ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych. Niezależnie jednak od owych procesów interesującą nas kwestię narodową należy współcześnie rozpatrywać także w powiązaniu z tworzeniem się społe­ czeństwa obywatelskiego i „obumierania" państwa narodowego czy „epoki póź­ nej nowoczesności". Natomiast w przestrzeni postsowieckiej należy dodatkowo uwzględnić między innymi szeroko rozumianą traumę wynikającą z wielo­ aspektowego zniewolenia (Bogucka 1997), tworzenie struktur demokratycznych, restrukturyzację przemysłu. Przypadek górnośląski jest szczególny. Ludność rodzima deklaruje się bowiem w miarę powszechnie jako Polacy, zarazem eksponuje przywiązanie do śląskości. Sytuacja jest skomplikowana, bowiem m.in. określone wydarzenia społeczne, a zwłaszcza polityczne, a obecnie także ekonomiczne powodują pojawianie się postaw labilnych narodowo. Tego nie można jednak oceniać w klasycznych kategoriach patriotyzmu i zdrady, lokalny kontekst jest bowiem materią bardzo delikatną i nie znajduje odniesienia w innych regionach Polski. Występuje tu splot różnych (historycznych i realnie teraźniejszych), dotąd w małym zakresie rozpoznanych w aspekcie kompleksowym, czynników dynamizujących erozję polskich postaw narodowych i zarazem formowanie się postaw proślązakowskich oraz lansowanie fenomenu narodu śląskiego. Z całą pewnością część ludności rodzimej po prostu chce być tym kim jest, to znaczy grupą nie odczuwającą potrzeby definiowania siebie w kategoriach narodowych. Musi zastanawiać pytanie: Czy człowiek, który nie umie określić siebie w kategoriach narodowych nie jest człowiekiem, jest kimś gorszym? Czy ktoś taki nie może iść do Europy? Ja też dobrze pracuję, lubię teatr, muzykę, lubię i Chopina, i Wagnera, lubię Mickiewicza i Schillera, a nie lubię ani polskiego disco-polo, ani bawarskich przyśpiewek. Natomiast czynnik narodowy mnie nie interesuje. Tak oto stara postawa znajduje nową jakość merytoryczną. Część Górnoślązaków poszukuje swojej tożsamości. Oni, i ogół ludności rodzimej, tkwią w szczególnej sytuacji, tu i teraz. W tym kontekście musimy więc uwzględnić choćby wielowiekowe funkcjonowanie górnośląskiej zbioro­ wości regionalnej poza etnicznym organizmem państwowym, realne bytowanie na pograniczu kulturowym i politycznym, istnienie kultury dominującej, jeszcze z początkiem okresu międzywojennego funkcjonowanie niepełnej struktury społecznej własnej zbiorowości, nikły związek z polskim Universum symbolicz­ nym, prymat regionalnego Universum symbolicznego (o charakterze oralnym), nie w pełni wykrystalizowana sytuacja narodowościowa, silne poczucie własnej �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 47 odrębności, tworzenie się organizacji ślązakowskich w okresie międzywojnia, silny wpływ nazizmu, eksploatacyjną politykę centrum wobec Górnego Śląska w dobie PRL, stosunkowo wyraźne zamknięcie się jeszcze w latach 60. X X wieku części ludności rodzimej w obrębie śląskości, istniejące poczucie krzywdy, nikłą mobilność społeczną, na ogół małe zainteresowanie edukacją, narastanie frustra­ cji wynikającej z postępującego gwałtownie upadku „starego przemysłu" i na­ rastanie bezrobocia, brak wiary w kreacyjną rolę własnej elity i rozczarowanie jej „rządami", przekonanie o konieczności śląskiej reprezentacji na różnych szczeblach władzy, niezrozumienie braku autokreacji śląskiej tożsamości i jej szczególnych walorów, utrzymywanie się elementów tzw. tradycyjnej kultury i przekonanie ojej atrakcyjności. Ta sytuacja, jak i działalność ideologów narodu śląskiego, którzy niewątpli­ wie będą szukać nowych form aktywności i instytucjonalizacji swego ruchu, wskazuje, iż na obecnym etapie stykamy się jednak ze specyficznym, nowym przejawem procesu narodotwórczego. Nie wykluczone, iż będzie ona wykorzy­ stana do tworzenia śląskiego etnomitu politycznego, który w swej istocie zawsze odwołuje się do emocji i stereotypów. Czy będzie on pomocny w intensyfikacji postaw prośląskich i jednocześnie mobilizacji etnicznej, służącej politycznej akceptacji narodu śląskiego? Trudno odpowiedzieć. Po próbie jego uznania poprzez sądową rejestrację Związku Ludności Narodowości Śląskiej może na­ stąpić próba jego politycznego uznania wskutek odwoływania się do deklaracji w Narodowym Spisie Powszechnym. Problemem odrębnym jest natomiast to, w jakim zakresie naród śląski spełnia kryteria znamienne dla narodów ukształ­ towanych historycznie. Tego typu nowa „technologia" powoływania narodu pozbawionego swojej jednoznacznej tożsamości jest - parafrazując wypowiedź, którą sformułował Ivan Colovic - szczególna. Możemy się zetknąć z kolejnymi zadekretowanymi politycznie obrzędami przejścia „od banalnego stadium życia nieobudzonego" (Colovic 2001, s. 87), nieistniejącego narodu do statusu narodu powołanego drogą administracyjną, bez jakichkolwiek cech narodu-bohatera, co jest znamienne dla wielu nacji. LITERATURA B e r l i ń s k a D. 1999, Mniejszość niemiecka na Śląsku Opolskim w poszukiwaniu tożsamości, Opole. B o g u c k a T. 1997, Polak po komunizmie, Kraków. B r u b a k e r R. 1998, Nacjonalizm inaczej. Struktura narodowa i kwestie narodowe w nowej Europie, Warszawa-Kraków. C h l e b o w c z y k J. 1983, O prawie do bytu małych i młodych narodów. Kwestia narodowa i procesy narodotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XVIII wieku do początków XX w.), Warszawa-Kraków. C i e s z e w s k a B. 1997, M y naród, Rzeczpospolita, nr 147, 26.06. - 1997a, Wojewoda zapowiada rewizję, Rzeczpospolita, nr 149, 28.06. C i e s z e w s k i J. 1997, Ślązacy nie są mniejszością, Rzeczpospolita, nr 224, 25.09. Ć o 1 o v i ć I . 2001, Polityka symboli. Eseje o antropologii politycznej, Kraków. �48 MARIAN GRZEGORZ GERLICH G e r l i c h M . G. 1994, O poczuciu przynależności narodowej i stosunku do „obcych" Uwagi na marginesie badań nad świadomością narodową współczesnych Górnoślązaków, Kontekst, nr 1-2, s. 13-135. - 1996, „Jestem Górnoślązakiem". Co to znaczy?, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), s. 191-196. - 1998, W poszukiwaniu narodu śląskiego, Śląsk, nr 8, s. 7-9. - 1999, Elementy tradycyjnej tożsamości regionalnej w ideologii nowych elit politycz­ nych na Górnym Śląsku, [w:] Diferenciacia metskeho spoiećenstva v każdodennom żivote, I . Salner, Z. Benuśkova (red.), Bratislava,s. 28-36. H e n n e l o w a J. 1998, Polak-katolik? Tożsamość kresowa, Wyrazy, nr 5-6, s. 42-44. H u p k a H. 2001, Niespokojne sumienie. Wspomnienia, Warszawa. K a b z i ń s k a I . 2000, Między grupą etniczną a narodem, Etnografia Polska, t. 44, z. 1-2, s. 39-60. K a n i u s e l l a T. 1999, Wyłanianie się grup narodowych i etnicznych na Śląsku w okresie 1848-1918, Sprawy Narodowościowe, Seria Nowa, z. 12-13, s. 35-72. K 1 a f k o w s k i A. 1964, Prawo międzynarodowe i publiczne, Warszawa. K o s i t z a A.S. 1998, Ani Polska, ani Niemcy, Rzeczpospolita, 30.05. K r z e m i ń s k i A. 1998, Polska Frankensteinem Europy, Wyrazy, nr 5-6, s. 19-23. K u r c z Z. 1997, Mniejszość niemiecka w Polsce, Wrocław. K w a ś n i e w s k i K. 1997, Czy istnieje narodowość śląska?, Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa, t. 6, z. 1, s. 129-151. L i s s o w s k i J. 2000, Czy można wybierać ojczyznę?, Rzeczpospolita, 28.03. N a w r o c k i T. 1993, Spór o regionalizm i regionalizację na Górnym Śląsku, [w:] Czy Polska będzie państwem regionalnym?, G. Gorzelak, B. Jałowiecki (red.), Warszawa, s. 137-179. Niechciane... 2001, Niechciane dzieci Europy (komentarz), Jaskółka Śląska, styczeń. Ochrona... 1995, Ochrona praw osób należących do mniejszości narodowych, Warszawa. P o m i a n K. 1992, Europa i jej narody, Warszawa. S i m o n i d e s D. 1994, Nad przeszłością, Przegląd Polityczny, nr 24, s. 63-69. - 1997, Górnośląska samowiedza, Śląsk, nr 6. S z c z e p a ń s k i M . S. 1993, Regionalizm górnośląski w świadomości społecznej, [w:] Czy Polska będzie państwem regionalnym?, G. Gorzelak, B. Jałowiecki (red.), Warszawa, s. 205-233. - 2002, Opel z górniczym pióropuszem, Katowice. S z m e j a M . 2001, Niemcy? Polacy? Ślązacy!, Kraków. S z y n k i e w i c z S. 1996, Konflikt tożsamości, tożsamość w konflikcie, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), War­ szawa, s. 15-30. W a l d e n b e r g M . 1992, Kwestie narodowe w Europie środków o-w schodni ej'. Dzieje, idee, War­ szawa. W ó d z J. 1998, Z politycznego punktu widzenia, Wyrazy, nr 5-6, s. 49-56. Wybór... 1999, Wybór Konwencji Rady Europy. Wersja polska, Warszawa. Z a h r a d n i k St. 1991, Struktura narodowościowa Zaolzia na podstawie spisów ludności. 1880-1991, Trzyniec. ŹRÓDŁA Jaskółka Śląska, organ Ruchu Autonomii Śląska. Komunikat Ruchu Autonomii Śląska z 23 kwietnia 2002 r. Korespondencja różnych instytucji do Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Oświadczenie Ruchu Autonomii Śląska z 13 marca 2002 r. Materiały Państwowej Komisji Wyborczej, Protokóły Komisji Okręgowych 1997, 2001. Postanowienie Sądu Najwyższego w Warszawie (sygn. Akt I PKN 4/98). Statut Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Uzasadnienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach (sygn. akt I Aca 493/97). �POWOŁYWANIE NARODU ŚLĄSKIEGO 49 MARIAN G R Z E G O R Z G E R L I C H CALLING THE SILESIAN NATION INTO BEING. FROM KATOWICE TO STRASSBURG - THE ARDOUS WAY TO THE REGISTRATION OF THE ASSOCIATION OF PEOPLE OF SILESIAN NATIONALITY Summary As soon as the communist regime had collapsed, some new social processes emerged among the autochtonous population of Upper Silesia. The processes, complex and not known previously, were manifested in the revival of the Silesian ethnic identity, creation of new autonomy of the local society, initiation and institutionalization of new regional movement. Among the elites the idea of regionalization of the country was promoted and, to a lesser extent, the idea of restoration of the autonomy of the province of Silesia like that from before 1939. It was the perspective in which, some years later, the problem of the Silesian nation reappeared officially. It was expressed in the attempt of the registration of the Association of People of Silesian Nationality, on 11 December 1996. The article describes the stages and circumstances of the endeavour to register the association in state courts of succeeding instances. The Association was registered by the District Court in Katowice on 24 June 1997. The decision, however, was revoked on 24 September 1997 by the Court of Appeal in Katowice. On 3 November the leaders of the Association appealed for cassation to the Supreme Court; the application was eventually rejected on 18 March 1998. The author has analysed the arguments of both parties - the courts and the Association - and he points at two dimensions of the problem: that of the formal legal regulations and that revealing the complexity of problems concerning national identity and self-definition. The phenomenon of the "Silesian nation", the attitudes of its adherents do not appear in any studies in social science in general, and ethnology in particular.The debate on the problem can be found in press only - both national and regional. The next step of the Association was to put the case to the Human Rights Court in Strassbourg. On 20 December 2001 the Strassbourg Court acknowledged the conformity of the procedures of the Polish courts with the regulations. A l l the same, that decision cannot solve the problem of the Silesian nation, neither can it prevent other organizations from raising it again. New circumstances appeared connected with the National Census in 2002, since the questionnaire includes "nationality". Supporters of the idea of Silesian nationality recommend the inhabitants to declare it although it has not been included on the list of nationalities officially recognized. Yet the main problem is to what extent the idea is really accepted by the local population. Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33a7b852f532a758b0bc2113c669e743.pdf 0838fb672fe66b324d050ede64e9948f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1462 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1352 Title A name given to the resource Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regionalnej jako problem etnograficzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.35-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Marian Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 MARIAN GRZEGORZ GERLICH (Katowice) Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regionalnej jako problem etnograficzny Uwagi wstępne „Górny Śląsk wrze [...]: skomplikowane podziały etniczne, dotychczas skrzętnie przemilczane, wybuchły z siłą, której nikt się nie spodziewał. Nagle okazało się, że istnieją różnorodne grupy ludności, które mają różne interesy, stojące w sprzeczności z interesami innych grup. Nadal jednak grupy te nie zostały zadowalająco zdefiniowane. Prasa ogranicza się na ogół do szerokiej prezentacji dychotomii polsko-niemieckiej, co nawet w przybliżeniu nie odpowiada rzeczywistym liniom podziałów: ani mniejszość niemiecka, czy to, co się rozumie potocznie pod tym pojęciem, ani też tym bardziej społeczność polska nie są jednolite. Co więcej, akces do jednej z tych grup często spełnia rolę wyboru zastępczego" (Bieniasz 1990, s. 9). Tak rozpoczyna się artykuł Stanisława Bieniasza - polsko­ języcznego, śląskiego pisarza z Zabrza, mieszkającego od lat w Niemczech. Na Górnym Śląsku wywołał on żywą dyskusję, bo rzeczywiście od schyłku lat 80-tych trwał tu żywiołowy proces artykulacji tożsamości regionalnej i narodowościowej, który znalazł odbicie w instytucjonalizacji śląskiego ruchu. Rozwijał się niespotykany dotąd w takiej skali proces upodmio­ towienia śląskiej ludności rodzimej. Poza ośrodkami wrocławskim i opol­ skim nauka polska na Śląsku pozostała jednak wobec tych procesów 1 1 W interesującym nas ujęciu problemowym chodzi zwłaszcza o studia z zakresu historii i w mniejszym stopniu z socjologii i etnologii, realizowane w ramach Resortowego Programu Badań Podstawowych 1П.36, koordynowanego przez Uniwersytet Wrocławski („Przeobrażenia społeczne i narodowe na Śląsku"). Poza badaczami reprezentującymi ośrodek wrocławski uczestniczyli w nim także badacze opolscy i - w mniejszym zakresie - katowiccy. �36 MARIAN G. GERLICH obojętna. Faktem bezsprzecznym jest natomiast postępujący tu w latach 80-tych wzrost poczucia regionalnej tożsamości, a nawet pewnej odrębności Ślązaków od Polaków i Niemców. Na I Kongresie Ruchu Autonomii Śląskiej, jednej z lokalnych organizacji, wyraźnie wyartykułowano zróż­ nicowanie mieszkańców Śląska, a konkretnie Górnego Śląska. Według przyjętej klasyfikacji, wyróżniono trzy kategorie ludności, którymi są: „pnioki", „krzoki" i „ptoki". I tak: „Pnioki" oznaczają pień, rodowód. Ci ludzie tworzą Ruch Autonomii Śląska. „Krzoki" - to ludzie przypadkowo mieszkający na Śląsku, a „ptoki" to ci, którzy zakładają tu swoje gniazda i często z nich odlatują (Szuber 1991, s. I ) . Propozycja ta jest coraz bardziej akceptowana przez ludność rodzimą. Faktem jest jednak, że po­ działy są tu bardziej skomplikowane. Odwołując się do realizowanych aktualnie badań przytoczę wstępną (nie w pełni jeszcze zweryfikowaną) klasyfikację deklarowanych tu postaw: 1. „Jestem Ślązakiem [...]; 2. „Jestem Ślązakiem o opcji niemieckiej"; 3. „Jestem Ślązakiem o opcji polskiej"; 4. „Jestem Ślązakiem pochodzenia niemieckiego"; 5. „Jestem Niemcem pochodzenia śląskiego"; 6. „Jestem Polakiem ze Śląska"; 7. „Sam już nie wiem czy jestem Niemcem, czy Polakiem, najbardziej chyba Ślązakiem" . Te kategorie tylko pozornie na siebie zachodzą, jest to bowiem klasyfikacja zdecydowanie rozłączna. Nie wyczerpuje ona jednak złożoności obecnej sytuacji, gdyż na omawianym terenie żyje jeszcze ludność napływowa. Pozos­ taje ona jednak poza kręgiem naszych zainteresowań. Proces upodmiotowienia śląskiej ludności rodzimej, w tym również for­ mułującej się mniejszości niemieckiej, znalazł odzwierciedlenie w następują­ cych organizacjach: Związek Górnośląski, Ruch Autonomii Śląskiej, Zwią­ zek Górnoślązaków oraz Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Mniejszości Niemieckiej województwa katowickiego, Towarzystwo Społeczno-Kultural­ ne Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opolskim oraz Niemiecka Wspólnota Robocza „Pojednanie i Przyszłość". Celem naszych rozważań jest próba prezentaqi wybranych aspektów procesu upodmiotowienia śląskiej ludności rodzimej mieszkającej na terenie wschodniej części Górnego Śląska, a konkretnie mówiąc - na obszarze 2 3 2 Zdecydowanie odmienny podział ludności rodzimej w okresie formowania się na tym obszarze świadomości narodowej przedstawił redaktor „Orędownika" Roman Szymański. „Lud górnośląski" dzielił on na „cztery klasy". Do pierwszej zaliczał renegatów, narodowych zdrajców, do drugiej - ludzi, którzy ulegli procesowi germanizacji, zwłaszcza wskutek od­ działywania szkoły i wojska, do trzeciej - „prostaczków" posługujących się wyłącznie językiem polskim lecz „za Polaków się nie uważających" i do czwartej - „prawdziwych wiarusów, polonusów" (Szymański 1872). Badania własne autora. 3 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 37 województwa katowickiego. Nie wchodząc w szczegóły, koncentrujemy się więc na tej części Śląska, która została włączona do Macierzy w 1922 roku. Mimo występujących podobieństw, między Opolszczyzną a przemysłową częścią Górnego Śląska zachodzą jednak znaczne różnice, których źródła tkwią w okresie kształtowania się stosunków kapitalistycznych, latach mię­ dzywojnia, rozdzielającego te tereny kordonu granicznego oraz determinan­ tach społecznych, ekonomicznych, kulturowych i politycznych, jakie wy­ stąpiły po 1945 roku. Przedmiotem naszych zainteresowań będą deklaraqe ideowe i programo­ we związane z narastającym tu poczuciem tożsamości regionalnej i narodo­ wościowej. W kontekście procesu „długiego trwania" będziemy określać niektóre historyczne aspekty występujących współcześnie zjawisk i tendencji. Bazę źródłową opracowania stanowią dokumenty organizacyjne poszcze­ gólnych ugrupowań (statuty, deklaracje, referaty, dokumentacja bieżąca), publiczne wypowiedzi ich liderów, a także różnego rodzaju druki agitacyjne, afisze, ulotki itd. Odrębna kategoria to źródła prasowe. Częściowo prezentowane będą również wyniki badań empirycznych opar­ tych na kwestionariuszu wywiadu dotyczące sytuacji narodowościowej na Górnym Śląsku. Nie wchodząc na razie w szczegóły zaznaczmy tylko, że śląski ruch jest ruchem wewnętrznie zróżnicowanym. Zawsze jednak w pro­ gramach poszczególnych organizacji dominuje tendencja skierowana na eks­ ponowanie lokalnej specyfiki, a w sensie politycznym coraz bardziej zdaje się tu przeważać opcja modyfikacji polskiej ustawy zasadniczej i dokonania nowego podziału kraju na autonomiczne regiony. Często podkreśla się, że najbardziej jest do tego przygotowany Górny Śląsk, a konkretnie chodzi o woj. katowickie, którego znaczna część leżała w obrębie przedwojennego województwa śląskiego posiadającego od 15 lipca 1920 roku, a więc jeszcze przed formalnym włączeniem tej ziemi do Polski (co nastąpiło 20 czerwca 1922 roku) status autonomiczny. Od kilku jednak miesięcy zróżnicowany dotąd ruch śląski dąży do inte­ gracji. Pojawiają się informacje, trudne do zweryfikowania, iż trwają prace zmierzające do powołania organizacji „Śląsk", która skupiałaby samodzielne organizacje śląskie, to znaczy: Związek Górnośląski, Ruch Autonomii Śląska oraz mniejszość niemiecką. 4 Skąd przybywamy? Kim jesteśmy? Dokąd idziemy? Związek Górnośląski Te znamienne pytania, stanowiące tytuł obrazu sławnego francuskiego symbolisty, od kilku lat pojawiały się coraz. częściej wśród rodzimych śląskich elit. Inspirowały do nowych poszukiwań. Jeden z organiza­ torów formułującego się śląskiego ruchu mówił: „Ślązacy byli przez lata 4 Badania własne autora, marzec - kwiecień 1992 r. �38 MARIAN G . GERLICH 5 gnębieni. Trzeba było odpowiedzieć sobie na podstawowe pytania. Wie­ dzieć, jakie nasze korzenie i jaki nasz cel. Nie mogliśmy już dłużej czekać i być dalej w niewoli. Nam nie potrzeba żadnych kulturtregrów , ale mu­ simy wziąć swoje sprawy w swoje ręce" . Jest to relacja dotycząca schyłku 1987 roku. Pierwsza jednak publiczna inicjacja narastającego procesu ak­ tywizacji śląskiej ludności rodzimej nastąpiła w dniu 7 lutego 1988 roku na łamach „Gościa Niedzielnego", organu kurii biskupiej w Katowicach. Andrzej Klasik ogłosił wtedy artykuł Tożsamość Górnego Śląska, w którym scharakteryzował, główne, jego zdaniem problemy śląskiej tożsamości. Próbował też określić specyfikę - użyjmy tu określenia śląskiego pisarza Wilhelma Szewczyka - „śląskiego syndromu" (Szewczyk 1986). Klasik stwierdził: „W tradycji Górnego Śląska mamy do czynienia ze swoistą triadą, w skład której wchodzą wartości rodziny, wartości religijne i wartości pracy. Wymienione wartości są fundamentem więzi i spójności regionalnej i tak być powinno w przyszłości, mimo niepokojących zjawisk ich rozkładu, a nawet zanikania w niektórych środowiskach społecznych" (Klasik 1988). Etnolog Czesław Robotycki analizując tę wypowiedź stwierdza: „Wartości takie, jak wierność, praca, rodzina, religia są uniwersalne (co najmniej w skali tradycji łacińskiej Europy), tym samym nie wyróżniają Śląska. Takie przyporząd­ kowanie to znany mechanizm funkcjonowania mitu. Polega na redukcji zjawiska do skali własnej i nadania mu nowego znaczenia" (Robotycki 1990, s. 32). Z całą pewnością dochodzi tu do swoistego zawłaszczenia wartości uniwersalnych. W warunkach funkcjonowania kultury tradycyjnej tego ro­ dzaju mechanizm byłby niewątpliwie przejawem specyficznych reguł myś­ lenia i „funkcjonowania mitu". W interesującym nas jednak przypadku działanie tego mechanizmu jest wykluczone, albo w znacznym zakresie ogra­ niczone. Gdy jest natomiast formułowane przez ideologa i polityka, którym niedługo później stał się Klasik (będąc m.in. prezesem Związku Górnoślą­ skiego) musimy mieć świadomość działalności rozmyślnej i celowej. Nie oznacza to jednak, że wśród ludności rodzimej nie funkcjonują nadal pewne 6 7 5 Odwoływanie się do tzw. krzywdy śląskiej było niezwykle silnie eksponowane od początku formowania się śląskiego ruchu. Gwarowe określenie nawiązuje tu zwłaszcza do terminologii hitlerowskiej. Coraz częściej jednak niem. termin Kulturtrager stosowany jest wobec wszystkich obcych, w tym także Polaków z innych regionów. Specyficzny stosunek do obcych pojawia się ostatnio również w wypowiedziach niektórych przedstawicieli śląskiej elity. Typowe dla tego stanowiska są wypowiedzi w rodzaju: „Pseudointelektualiści zza miedzy już co najmniej dwukrotnie (po 1922 i 1945 roku) przybywali do nas z misją nauczania co jest dla nas dobre, a co złe i co jest »autentyczną wartością« Górnego Śląska. Marzyło nam się byśmy mogli na własnej ziemi choć w tym pokoleniu powiedzieć coś własnym głosem. Prowadzona od dzisięcioleci kolonizacja Górnego Śląska różni się dość istotnie od tej dokonanej na ludach Ameryki, Australii czy Afryki. Tam kolonizatorzy na ogół przywozili ze sobą cywilizację wyprzedzającą znacznie autochtonów. Na Śląsku niestety było na opak. Trzeba o tym pamiętać i czasami wykazać trochę pokory" (Sarnowicz. Smolorz 1991, s. 2, zob. też Kopeć 1986). Badania własne. Wywiad nr 23. 6 7 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 39 przeżytki tradycyjnego myślenia, co w sytuacji wzrostu poczucia tożsamości regionalnej ma swoje znaczenie. Budowana jest bowiem pewna ideologia. Lokalne autostereotypy znajdują też swoje odzwierciedlenie w publicystyce, a nawet pracach naukowych. Nie uchroniła się przed tym również lokalna śląska etnologia. Przykładowo, w jednej z prac czytamy: „[...] w przemysło­ wych rejonach Górnego Śląska badacz bez trudu dostrzega funkcjonowanie systemu wartości, którego głównym mechanizmem trwania i kontynuacji jest tradycja". A dalej „[...] wartościami jest praca i jej widoczny, trwały efekt w postaci zarobku i stanu posiadania; wartością jest dobra organizacja pracy i życia, są tradycją uświęcone normy społeczno-obyczajowe, zwyczaje i reli­ gijność, wartościami są: człowiek i jego trud codzienny, dobro, prawda i piękno" (Bukowska-Floreńska 1987, s. 160). W programowej wypowiedzi Klasika znalazły się też pewne tradycyjne stwierdzenia dotyczące ludności napływowej. „Wśród nowych jakości wno­ szonych przez przybyszów warto wskazać na wartości kultury [...] propago­ wane dzięki przemieszczeniu się na Górny Śląsk części elity intelektualnej z terenu Małopolski, Kresów Wschodnich, a w późniejszym okresie także innych regionów Polski. Jednak i w tym przypadku zbyt często mieliśmy do czynienia, i chyba w dalszym ciągu mamy, z niepokorną wobec bogactwa duchowej tradycji śląskiej, a także trudną do przyjęcia w życiu codziennym ostentacyjną postawą „posłannictwa i misji" przybyszów, usiłujących zawsze i wszędzie odgrywać rolę ludzi oświeconych, przynoszących przysłowiowy kaganek pod strzechę" (Klasik 1988). Stykamy się z kontynuacją pewnej niechęci do „obcych" . Odnajdujemy ją już w X V I I I skargach chłopskich, jak i wielu innych formach ludowych wypowiedzi z X I X w. Dziś zawarta jest także w agresywnych w swej treści pieśniach i murariach. XVIII-wieczny tekst mówił: 8 „Cudzoziemce sie k'ną pierą, Wszystko nasze z renków bierą, Bierą słóżby i dochody Kat wi, skąd jejich przychody" (Szramek 1934, s. 33). Dziś natomiast śpiewa się pieśni w rodzaju: „Pierony ze Śląska jeszcze nie przegrali, jeszcze nie przegrali i bydom „gorolom" i bydom „gorolom" po pyskach dawali, po pyskach dawali" (Gugoł 1990, s. 32). Na murach zaś pojawiają się napisy: „Śląsk dla Ślązaków", „Gorole raus", „Obowiązkiem Ślązaka jest zabić co tydzień Polaka". Jednak tego rodzaju wypowiedzi są przejawem znamiennego myślenia stereotypowego 8 Współcześnie nabiera ona nowych treści i znaczeń. �40 MARIAN G. GERLICH 9 tylko części ludności rodzimej. Zastanawiające jest natomiast to, że niechęć do obcych zawarta jest również w programowej wypowiedzi Klasika. Poja­ wia się ona zresztą także w innych publicznych wystąpieniach reprezentan­ tów śląskiej, rodzimej elity. Zwłaszcza nasycona nią była kampania wybor­ cza do Sejmu. Ten sposób myślenia pojawia się zresztą w wielu innych sytuacjach. Z całą jednak pewnością po I I wojnie światowej pierwszą i , jak to określa wielu działaczy śląskich - intelektualną wypowiedzią na temat śląskiej tożsamości, a także roli przybyszów, był artykuł Klasika. Jego zawartość intelektualna, programowa i ideowa były ważne dla formułujące­ go się ruchu śląskiego. Jest ona również interesująca dla badań typu soc­ jologicznego i etnologicznego. Oto bowiem w szczególnych realiach demon­ tażu i upadku starego porządku pojawił się w historii śląskich „głosów wołających na puszczy" nowy głos odwołujący się i upominający o za­ chowanie śląskiej tożsamości. Wypowiedź Klasika stanowi szczególnego rodzaju odwołanie do tradycji regionalnej, do tego, co - zdaniem autora - jest nadal żywotne i warte przekazania następnym pokoleniom. Tak więc okazuje się, że tradycja - mimo zmieniających się warunków społecznych, ekonomicznych i politycznych - jest nadal znacząca i to zwłaszcza w per­ spektywie ochronnej. Nie chodzi tu więc o działania ofensywne, lecz raczej defensywne. Ważne jest zamknięcie się w kręgu zweryfikowanych, odziedzi­ czonych po antenatach wartości. Dla etnologii ten sposób myślenia i związane z nim konkretne ruchy społeczne, a nawet polityczne, winny stać się obiektem systematycznych badań. Ważne jest wieloaspektowe badanie lokalnej tradycji (a więc aspektu przedmio­ towego, czynnościowego i podmiotowego) , a także przyczyn jej żywotności, funkq'i oraz obecności w programach lokalnych organizacji i partii politycznych. Z tego ostatniego punktu widzenia dawna definicja Szackiego mówiąca, że „Problem dziedzictwa to problem warunków zastanych, w jakich przychodzi nam prowadzić swą działalność; problem transmisji to problem środków, przy pomocy których warunki te były i są kształtowane; problem tradyq'i to problem celów jakim podporządkowujemy naszą działalność, hierarchii wartości, jaką narzucamy zastanemu światu" (Szacki 1971, s. 152) nabiera nowego znaczenia, staje się w innym wymiarze płodna i inspirująca. 10 11 9 Chodzi tu o pewien utrwalony typ „myślenia potocznego", wyrastającego z funkcjonowa­ nia stereotypu. Na omawianym terenie stereotyp obcego jest niezwykle żywotny, zwłaszcza wśród najstarszej grupy ludności. Ostatnio jednak jest on również znamienny dla pozostałych kategorii wiekowych. Tymczasem „współczesne »racjonalne« społeczeństwa wyzbywają się dawnej sakralizacji (demonizacji) obcego, co nie pociąga za sobą zanikania stereotypów. Żyją one często nadal oderwane od podłoża, opustoszałe" (Benedyktowicz, Markowska 1979, s. 230). W realiach śląskich nabierają one nowego znaczenia. Miarka (1984). Studium to publikował Miarka na łamach „Gwiazdki" od 23 paździer­ nika do 12 grudnia 1863 r. Odegrało ono istotną rolę w okresie kształtowania się świadomości narodowej na Śląsku. Zob. np. M.G. Gerlich (1981) oraz Błaszczak-Wacławik (1990). 1 0 1 1 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 41 Wypowiedź Andrzeja Klasika, przez ostatnie lata głównego, śląskiego ideologa, zapowiadała uformowanie się nowego ruchu regionalnego, skiero­ wanego zwłaszcza na obronę śląskiej tożsamości. Od początku był on popie­ rany przez lokalną, katowicką Kurię Biskupią. Formalna rejestracja nowego Związku Górnośląskiego nastąpiła 30 czerwca 1989 r. Obecnie liczy on około kilkunastu tysięcy członków. W terenie działa ponad 60 kół. Wiele z nich istnieje przy parafiach katolickich. Inicjatorami Związku, poza wspomnia­ nym już Andrzejem Klasikiem (do niedawna prezesem), byli m.in.: Józef Buszman, Idzi Panic, Jerzy Wuttke, Jan Rzymełka oraz ks. ks. Janusz Wycisło i Stanisław Tkocz. Odszedł natomiast z tego grona Franciszek Antoni Marek. W deklaracji programowej stwierdzono: „U podstaw Związku Górno­ śląskiego leży zamiar obrony wartości kulturowych i cywilizacyjnych Gór­ nego Śląska powstałych na gruncie chrześcijańskim, jak również dążność do integracji społeczności regionu wokół jego wartości dawnych i nowych oraz do harmonijnego rozwoju zamieszkałej tu ludności zapewniającego dobro każdej osoby" . Nastąpiło tu odwołanie do Górnego Śląska. Związek jed­ nak, jak dotąd, działa głównie w obrębie woj. katowickiego, wyraźnie od­ wołując się do tzw. Wielkiego Śląska, co wynika z lansowanej przez niego koncepcji autonomicznego regionu górnośląskiego w jego historycznych gra­ nicach. Znajduje to swoje wyraźne odzwierciedlenie w działalności lokalnych władz administracyjnych, składających się głównie z działaczy Związku Gór­ nośląskiego. Wyraźnie też deklaruje, iż „Związek pragnie osiągnąć swe cele, które od pokoleń były wyznacznikiem górnośląskiej tożsamości. Są to: przy­ wiązanie do tradycji i wartości chrześcijańskich, etos pracy, umiłowanie wolności, równość stanowa, a także ukierunkowanie społeczne „od siebie ku drugiemu" oraz „gospodarność". Wyraźnie podkreślano niezależność od władzy, apolityczność. Jednak w stosunkowo krótkim czasie Związek prak­ tycznie objął władzę w województwie katowickim. Rzecznik prasowy Związ­ ku Paweł Wieczorek tłumaczył ten fakt sukcesem „ludzi ^e Związku, a nie Związku". Wydaje mi się normalne - podkreślał dalej w wywiadzie udzielo­ nym katowickiemu dodatkowi „Gazety Wyborczej" z 23 lutego 1991 roku - że ludzie wybijający się obejmują przywództwo, tworzą swoją strukturę. Proszę pamiętać, że władzę wykreowali wyborcy, a nie Związek". * W Deklaracji wyraźnie stwierdzano także, iż Związek jest „stowarzysze­ niem, wspólnotą osób identyfikujących się z wartościami, które symbolizują Górny Śląsk". Członkowstwo jest zaś uzależnione od emocjonalnego związ­ ku z regionem, co wyraża stwierdzenie: „kto czuje się uczuciowo związany 12 13 1 12 Deklaracja Związku Górnośląskiego, „Biuletyn Związku Górnośląskiego", Cieszyn-Katowice-Opole 1990, nr l , s. 2. Tamże. Polsce potrzebne są silne regiony. Rozmowa z A. Klasikiem - prezesem i P. Wieczorkiem - rzecznikiem prasowym Związku Górnośląskiego, „Gazeta Wyborcza" (dod. „Gazeta Kato­ wicka", 23 lutego 1991 г., s. 2). 1 3 14 �42 MARIAN G. GERLICH z Górnym Śląskiem i traktuje ten region jako miejsce życia dla siebie, swoich dzieci i przyszłych pokoleń [...]". Jednoznacznie też zobowiązuje się człon­ ków do odpowiedzialności za los „małej Ojczyzny", za lokalne dziedzictwo kulturowe, w tym także za dialekt i zwyczaje [...], za swą tożsamość". Od początku konieczność akceptacji lokalnej tożsamości wywoływała krytykę ze strony ludności napływowej. „Urodziłem się we Lwowie. Mnie też rodzice uczyli miłości do rodziny, poszanowania pracy, rzetelności, gos­ podarności. Czy te moje wartości lwowskiego domu są inne od śląskich? A może to śląskie są jedyne i najlepsze? Wielu takiej polityki nie rozumie. My, przybysze, przyjechaliśmy tu na Śląsk i tu pracujemy. Pokochaliśmy tę ziemię, ale dlaczego mamy uznawać kulturę śląską? Ja też chcę pracować dla dobra tej ziemi. Może chciałbym pracować w jakimś związku, ale w żadnym wypadku nie za cenę akceptacji tego, co jest ważne dla Ślązaków. To jest ich kultura, ich zwyczaje i obyczaje. Lecz obojętnie jak patrzeć, to są to tylko tradycje regionalne od nich, Ślązaków. Nigdy o Ślązakach nie mówiłem „oni", lecz teraz Ślązacy prowadzą politykę separatyzmu. Ich kultury nie wolno stawiać ponad kulturą narodową. Komu zależy na takim dzieleniu mieszkańców województwa katowickiego? [...] Dziwi mnie, dlaczego przyna­ leżność do Związku Górnośląskiego jest uzależniona od akceptacji śląskich wartości i też od tego, żeby dalej tu żyły moje dzieci i wnuki. To są straszne manipulacje polityczne pod parawanem ochrony śląskiej kultury i gwary, którą chce się tu nawet wprowadzać do szkół". Tak obszerne przytoczenie argumentów strony przeciwnej, tzn. przedstawiciela ludności napływowej, jest uzasadnione. Na podstawie prowadzonych aktualnie badań trudno jed­ nak określić procentową reprezentatywność takiego stanowiska. Zdaje się ona jednak zwolna zyskiwać coraz większe poparcie społeczne. Już zresztą w ubiegłym roku reprezentant kierownictwa Związku wyjaśniał: „Nie szuka­ my w metrykach, gdzie kto się urodził. O przynależności decyduje czyjaś świadomość, wybór [...]" . 15 16 17 18 Na podstawie wstępnie zgromadzonych wyników badań można stwier­ dzić, iż nie istniejący w ostatnim okresie na Górnym Śląsku, konkretnie na obszarze województwa katowickiego, konflikt kulturowy między ludnością rodzimą a napływową jest teraz wywoływany w kategoriach politycznych wskutek lansowanego prymatu śląskości nad kulturą ludności napływowej czy nawet kulturą ogólnonarodową. Trudno zaś mówić o konflikcie kulturo­ wym rozumianym klasycznie, jako „kontakt dwóch kultur o przeważająco konfliktowym charakterze, pojawiający się w związku z niemożnością połą­ czenia zawartych w nich przeciwstawnych wartości i interesów". Obiektyw19 19 Deklaracja... Tamże. Badania własne. Wywiad nr 36. Polsce potrzebne są regiony... (patrz przyp. 14). Zob. Słownik Etnologiczny (1987, s. 175-176), hasło: konflikt kulturowy (орг. К. Kwaśniewski). 1 6 1 7 18 1 9 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 43 nie dochodzi tu bowiem po 1945 roku do kontaktu kultur i nosicieli kultur stanowiących elementy polskiego etnicum. Trudno w kategoriach obiektyw­ nych wykazać różnice genetyczne, strukturalne, aksjologiczne czy funk­ cjonalne poszczególnych części. Gdyby odwołać się do przeszłości, do okresu formowania się na Górnym Śląsku świadomości narodowej, to trzeba by powiedzieć, iż trudno w jakikolwiek sposób podważyć etniczną polskość śląskiej grupy etnograficznej. Jest ona osadzona w konkretnych realiach czaso-przestrzennych, a wyraża się właśnie w kulturze i języku. Tak więc w konkretnym wymiarze badawczym przez „tożsamość kulturową regionu" rozumie się „elementy inności form kulturowych (gwary, zwyczajów, wy­ tworów), stanowiące rezultat kontekstu dwustronnych konfrontaqi z for­ mami kulturowymi innych regionów i z raqi tej inności nie podlegające logicznemu wartościowaniu (chyba tylko z pozyq'i nielogicznego regional­ nego szowinizmu)" (Kwaśniewski 1987, s. 49). Wydaje się, iż na Górnym Śląsku znów pojawiła się swoista postawa ideologiczna. W latach narodowej niewoli miała ona swoje uzasadnienie właśnie narodowe, w latach międzywojnia była przejawem polaryzacji świa­ domości i dochodzenia części ludności rodzimej do polskiej kultury ogól­ nonarodowej, a po I I wojnie światowej była efektem narzuconego, zade­ kretowanego pojmowania rzeczywistości i tego regionu. Zadaniem nie tylko dla etnologów jest poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o współczesne przy­ czyny tej postawy. Jest ono tym bardziej ważne, że postawa ideologiczna staje się domeną części lokalnych elit. Nie wiadomo jednak czy wynika ona z kontynuaq'i pewnej typowej dla kultury ludowej postawy samoobronnej, czy też jest wyrazem pewnych tendenqi politycznych. Odwoływanie się do tradycji regionalnych trzeba rozpatrywać w szerokim kontekście społecznym, ekonomicznym i politycznym. Faktem jest bowiem iż wśród ludności rodzimej dokonują się istotne przeobrażenia świadomoś­ ciowe. Część optuje za Polską, część za Niemcami, część zachowuje postawę indyferentną, a część określa się mianem „Ślązaków". Trzeba również zwró­ cić uwagę na tę kategorię ludności, która zupełnie nie potrafi odnaleźć i zdefiniować swej tożsamości. Okazuje się, czego dowodzą wyniki różnych badań, iż potenq'alne wybory czy opcje też nie są zadowalające. Działa tu nadal swoiste prawo tła. Zgodnie z nim, Ślązacy na tle Niemców nie są Niemcami, na tle Polaków nie są Polakami. Tak więc w tym kontekście należy analizować kwestię eksponowania śląskiej tożsamości przez Związek Górnośląski, a także inne lokalne organizacje. Tkwią w tym konkretne wyzwania dla etnologii. Badania wykazują, że nadal znamienne jest dla wielu śląskich środowisk chłopskich, a nawet miejskich zamykanie się w kręgu własnej tradycji. 20 2 0 Tendencje te można dostrzec także w śląskich, rodzimych środowiskach miejskich, zob. пр.: H . Gerlich (1984), M.G. Gerlich (1989), H. Gerlich, M.G. Gerlich (1989, s. 367 -434; 1992, s. 198 -223). �44 MARIAN G. GERLICH Można się nawet spotkać z pewnymi tendencjami izolacyjnymi. Wydaje się, że eksponowanie śląskości przez Związek Górnośląski potęguje ten proces. Izolacjonizm, zwłaszcza w X I X stuleciu, miał tu swoje uzasadnienie, był formą samoobrony. Trudno jednak określić, czemu ma służyć dzisiaj. Od kilku miesięcy Związek Górnośląski (którego prezesem został Joa­ chim Otte) zdecydowanie zmienia charakter swojej działalności. Coraz bardziej staje się quasi partią polityczną. W ubiegłym roku dość wyraźnie odcinał się od autonomii. Obecnie stał się jej orędownikiem. Związek odwołuje się do historycznych granic Górnego Śląska, który ma posiadać, jak inne regiony, status autonomiczny. Koncepcje samorządowe są od­ rzucane. Lansowanie autonomii dla Górnego Śląska uzasadniane jest następująco: „Doprowadziła do tego sytuacja w kraju. Ten widoczny stopniowy upadek państwa - mówi Joachim Otte - i kryzys gospodarczy unaoczniły nam, iż nie możemy oczekiwać, że Warszawa wypracuje jakieś cudowne formuły, które pozwolą nam tu, na Śląsku, egzystować. Upadek państwa spowodował też, że bardziej ostro formułujemy nasze postulaty [...]". Alternatywą w rozumieniu Związku Górnośląskiego może być tylko »powstanie, w sensie wzburzenia ludności [...]«" (Cieszewska 1992). Tego rodzaju demagogia jest tu coraz gwałtowniejsza. Pierwsze jej objawy pojawiły się już w ubiegłym roku. Przewodniczący Związku Gmin Górnego Śląska, Janusz Paczocha, na spotkaniu ze Związkiem Gmin Śląska Opol­ skiego 10 lipca 1991 r. wręcz nawoływał, aby wspólnie ze Związkiem Górnośląskim i Związkiem Wielkopolan walczyć o autonomię. „Jeżeli my i oni będziemy silni nikt nam nie podskoczy" (Szuber 1991). Tego rodzaju wypowiedzi wywołują coraz większe i gwałtowniejsze reakcje, zarówno wśród ludności rodzimej, jak i napływowej. Zdecydowanie zresztą podkreśla się te różnice. Związek przeszedł znamienną ewolucję. Na początku działalności od­ woływał się do konieczności obrony śląskiej tożsamości. Dzięki temu zyskał poparcie ludności rodzimej. Dziś coraz wyraźniej stawia sobie cele politycz­ ne. Nadal lansuje prymat lokalnej tożsamości, ale dodatkowo także regiona­ lizacji kraju (konkretnie wspomnianych regionów autonomicznych) oraz „Europy regionów". Dla niektórych polemistów taka działalność Związku Górnośląskiego stanowi „Zaproszenie do Juglosławii" (Piskor 1992, s. 5). Ruch Autonomii Śląska Kolejna znacząca dla krystalizacji ruchu śląskiego wypowiedź to artykuł Antoniego Kositzy (1991 г.). O ile wypowiedź Andrzeja Klasika zapowiadała proces upodmiotowienia śląskiej ludności rodzimej, to późniejsza o 3 lata wypowiedź Kositzy stanowiła już artykulację poglądów konkretnej części śląskiej ludności rodzimej. Klasik pojmował jeszcze kulturę śląską jako element kultury polskiej, Kositza natomiast już jednoznacznie skončen- �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ.ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 45 trował się na podkreślaniu wszelkich odmienności. Samych Ślązaków określa on zaś terminem „Schlesierzy". Twierdzi, iż nie są oni 100%-owymi Polaka­ mi, ani 100%-owymi Niemcami, są natomiast Schlesierami. Główne tezy tego artykułu są następujące: - „[...] od zarania wśród Ślązaków silna była dążność do tworzenia separatystycznych planów utworzenia państwa górnośląskiego"; - „Przed 70 laty obwołaniu samodzielności Górnego Śląska przeszkodzi­ ło zainspirowane przez rząd polski I Powstanie [...]"; - „Tylko raz, w marcu w 1921 roku w drodze Plebiscytu, zapytano rdzenną ludność Śląska, jaka ich zdaniem powinna być państwowa przyna­ leżność Górnego Śląska"; - „70-letni okres repolonizacji i dezintegracji nie przyniósł zasadniczych zmian w poczuciu tożsamości Ślązaków"; - „Idea śląskiej autonomii, tkwiąca głęboko i mocno w świadomości Ślązaków odżyła z nową siłą teraz, jako reakcja na 70-letnią niszczycielską polską politykę wobec Śląska i jego mieszkańców" (Kositza 1991). Ten tak jednoznacznie typowy dla pewnych kręgów ludności rodzimej pogląd został po I I wojnie sformułowany po raz pierwszy. Kositza w imieniu Ruchu Autonomii Śląskiej odwołał się do tych, o których już działacze Związku Górnośląskiego mówili, iż żyją na Śląsku tacy ludzie, „którzy nie chcą lub nie potrafią siebie inaczej nazwać, 'jak Ślązakami". Tego rodzaju kategoria na Śląsku obiektywnie istnieje od XLX w. Józef Chałasiński stwierdzał nawet przesadnie, iż „Górnoślązak ma poczucie od­ rębności, którego cechą jest w dużym stopniu to, że nie czuje się on całkowicie ani Polakiem ani Niemcem" (Chałasiński 1936, s. 223; por. też. Brożek 1988). Nie wyjaśnia też złożoności problemu inne stwierdzenie tego badacza: „Ślązakom nie tyle chodzi o to aby należeć do Niemiec lub do Polski [...], ale żeby mogli pozostawać sobą, gospodarzami swojej dzielnicy - Ślązakami (Chałasiński 1936, s. 223). Problem jest bardziej złożony. Wiązać go należy zarówno z pewną postawą obronną, zgodnie z którą „narodowość może się zmieniać, śląskość pozostaje" (Ossowski 1967 up. 291), jak i kategorią ludności indyferentnej narodowo. Pojawienie się warstwy Zwischenschicht (czyli warstwy - jak to określali Niemcy - pośredniej) upatrywać należy w kontekście procesu wynaradawiania oraz procesu formowania się nowoczesnej świadomości narodowej. Proces ten w sensie ogólnym przebiegał tu podobnie jak na innych obszarach tej części Europy i miał też dwie zasadnicze fazy, tj. , językowo-kulturalną" (Chlebowczyk 1983, s. 38-43) i „polityczną" (tenże, s. 43-56). Lokalna odmienność procesu narodotwórczego polega zaś właśnie na ukształtowaniu się kategorii ludności indyferentnej. Zwróćmy uwagę, że u zarania tego procesu panował tu „instynktowny etnocentryzm" oraz „świadomość wspólnej więzi z wszystkimi swojakami". Dominowała obrona tego, co własne. Na tym poziomie formowała się identyfikacja. Wskutek braku poważniejszych kontaktów zewnętrznych panujące więzi regionalne były �46 MARIAN G. GERLICH tu substytutem więzi narodowej, co w sytuacji braku „ojczyzny ideo­ logicznej" miało tu swoje konsekwencje. Z czasem okazało się jednak, że pewna część ludności rodzimej wykazuje typowy dla pogranicza nominalizm w sprawach narodowych, albo też jej proces identyfikacji nie wychodzi poza ramy lokalności. W tym drugim przypadku mogły zachodzić zdecydowanie przeciwstawne postawy. Jedna mogła więc wynikać z in­ stynktownego zamknięcia się w ramach zweryfikowanego systemu, a druga - być efektem świadomego samookreślenia się tylko na tym poziomie, co znalazło oddźwięk w konkretnych koncepcjach powołania odrębnego państwa górnośląskiego. Zaznaczmy też, że pewna część ludności indyferentnej narodowo czyniła ze swej postawy element przetargu politycznego. Tak było zwłaszcza w okre­ sie międzywojennym. Zauważmy, iż znaczną część elektoratu niemieckich partii w wyborach do Sejmu Śląskiego, jak i sejmu warszawskiego stanowiła właśnie ta kategoria mieszkańców ówczesnego województwa śląskiego. Opcje tej, jak i wszystkich innych kategorii ludności rodzimej zawsze były tu oceniane w kategoriach moralnych. Było to jednak przede wszystkim znamienne dla strony polskiej. To właśnie w latach międzywojnia ks. Emil Szramek pisał: „Zjawiskiem typowo granicznem są ludzie o chwiejnej równo­ wadze narodowej, wiecznie niezdecydowani, istne trzciny, które pod powie­ wem lada wietrzyka przechylają się to w tę, to w ową stronę" (Szramek 1934, s. 20). Z kolei w 1945 Edmund Osmańczyk stwierdzał, że „zagrożona w swo­ im istnieniu etnia powoduje to, iż odchodzą od niej jednostki o słabym charakterze, a pozostają bardziej wartościowe" (Osmańczyk 1946, s. 21). Kontynuację takiego sposobu pojmowania sytuacji narodowościowej na Śląsku odnajdujemy również współcześnie m.in. w pracy Franciszka An­ toniego Marka Głos Śląska zniewolonego. Rozdział „Poczucie niemieckości czy demoralizacja?" rozpoczyna tam następujące stwierdzenie: „To, co dzieje się na Śląsku Opolskim, powinno być rozpatrywane nie w kategoriach narodowych, lecz w kategoriach moralnych. Przytłaczająca większość tych, którzy zapisali się do mniejszości niemieckiej, to tacy, których na Śląsku nazywamy przechrztami i zaprzańcami" (Marek 1991, s. 37). W innej zaś pracy Marek określa istniejące na Śląsku postawy jako: „proniemiecką", „propolską" i „separatystyczną". Czy jednak rzeczywiście trzecią z potaw nazwać można tym terminem? Właśnie na terenie Śląska Opolskiego zanu­ rzenie w śląskości stało się ponownie gwarantem przetrwania i sposobem zachowania komunikaqi społecznej w sytuacji dokonujących się przeobrażeń świadomościowych. Danuta Berlinańska prezentuje jedną z typowych wypo­ wiedzi relacjonujących omawiany proces: „My tu nie mamy z kim żyć, bo dużo naszych wyjechało do RFN. Nie ma się z kim kontaktować, bo 21 2 1 Na Śląsku dominowała polskość etniczna, a nie ideologiczna. Lokalna więź nawykowa była jednak substytutem więzi narodowej, mimo braku właściwych i typowych konotacji związanych z „ojczyzną ideologiczną" (zob. Ossowski 1967b, s. 210-213). �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 47 z Polakami, to inaczej, to nie tak, jak z naszymi" (Berlińska 1990, s. 136). Tego rodzaju postawa jest też znamienna dla osiedli robotniczych wojewódz­ twa katowickiego. „Dużo się mówi o Górnoślązakach. Ale gdzie oni są? Starzy poumierali, młodzi pojechali do Niemiec. W tych blokach koło nos, to mieszko ino zbieranina z całyj Polski. Jako z nimi godka? Łoni nos nigdy nie zrozumiejom, a my ich. Jak by my do nich przyjechali to tyż by tak było. Kożdy ma swoja ziemia. Niech loto, ale zawsze trzeba mieć swoja ziemia [...]" . Polska ludność napływowa coraz częściej jawi się jako obca kategoria. Dawne antagonizmy znów odżyły. Okazuje się, że wspólnota kulturowa z ludnością z innych regionów, zamieszkałą na Śląsku nawet od kilkudziesięciu lat nie znajduje realnego potwierdzenia w życiu codziennym. Podnoszone przez naukę procesy integracyjne uległy zahamowaniu, lub nawet przerwaniu. Warto zastanowić się na tą tezą, iż jednym z czynników pobudzających tego rodzaju postawę jest działalność śląskich organizacji, a zwłaszcza ich intensywne posługiwanie się pewnymi regionalnymi hasłami, które stają się wręcz aksjomatami typu: „Górnoślązacy byli zawsze krzyw­ dzeni albo przez Niemców, albo przez Polaków"; „Górnoślązacy są uczciwi, pracowici, wierni [...]"; „Kultura górnośląska jest chrześcijańska"; „Sym­ bolami tożsamości górnośląskiej są wartości rodziny, pracy i religijne", a także: „Nas zawsze przyjezdni chcieli uczyć kultury, a sami jej nie mieli"; „Na Śląsku zawsze była wyższa cywilizacja niż gdzie indziej w Polsce". Trudno określić wielkość grupy Schlesierów. Można jednak postawić hipotezę, że będzie ona ulegać powiększeniu. Zadecydują o tym już nie tyle determinanty historyczne, ale współczesne, wśród których najistotniejsze znaczenie ma postępująca słabość ekonomiczna państwa (po raz drugi prys­ ka tu mit Polski, (por. Kopeć 1986, s. 46-79), potencjalnie największe bezrobocie, ekspansja mniejszości niemieckiej, a także najbardziej groźne dla tego procesu programy separatystyczne. Odwołujące się do odrębności kul­ turowej i etnicznej Ślązaków, a w sensie społecznym i politycznym lansują hasło zasobności regionu śląskiego pod warunkiem jego daleko idącej autonomiczności. Akceptacja tych programów może nastąpić, zwłaszcza obecnie, w sytuacji wskazywanego przez badania socjologiczne wzrostu poczucia własnej tożsamości śląskiej. Ustawiczne odwoływanie się do śląskiej toż­ samości może wywołać tu trudne do przewidzenia skutki, tym bardziej, że przecież w programowej wypowiedzi Kositzy przypisuje się Ślązakom cechy narodowości. Pojawiają się one również w innych dokumentach Ruchu Autonomii Śląskiej, których wiarygodność trudno określić. Trudno też określić, co w rozumieniu działaczy tego ruchu decyduje o pojmowaniu dziedzictwa śląskiego w kategoriach narodowych. Z całą przecież pewnością 2Z 23 2 2 Badania własne. Wywiad nr 5. W. Jacher (1990, s. 29) pisze, iż „wśród ludności rodzimej istniał i nadal istnieje (fakty po roku 1980 wzmogły ten proces) wysoki stopień integracji etnicznej, która polega na tym, że przetrwało tu silne poczucie tożsamości ze swoją grupą [...]". 2 3 �48 MARIAN G. GERLICH „Cechą charakterystyczną grupy narodowej, pozwalającą traktować ją w ka­ tegoriach narodowych, a nie wyłącznie etnicznych, jest inny charakter dzie­ dzictwa kulturowego aniżeli w grupie wyłącznie etnicznej i innych charakter świadomości grupowej" (Pawluczuk 1972, s. 31). Nie istnieją obiektywne dowody absolutnej odmienności tradycyjnej, śląskiej kultury chłopskiej , ani też tradycyjnej kultury robotniczej. W latach międzywojennych regionalizm był tu rozumiany, jako „budo­ wanie kultury na tradycjach i podstawach miejscowych" (Dybowski 1929, s. 172). Istnieje wyraźna kontynuacja tego sposobu myślenia, która jednak bardziej jest skierowana na eksponowanie odrębności. Wypowiedź Kositzy należy uzanać za typową wypowiedź programową Ruchu Autonomii Śląskiej. Choć formalnie pochodzi z początku 1991 г., to sama idea ruchu uformowała się w początkach poprzedniego roku, tzn. konkretnie 13 stycznia 1990 r. Wtedy to w Rybniku powołano „Ruch na Rzecz Autonomii Śląska". Przechodził on różne metamorfozy. Jego linia programowa nie była jednak szerzej znana. Pierwszą znaczącą publiczną wypowiedzią był dopiero wspomniany artykuł Kositzy. Ukazał się on już po formalnej rejestracji ruchu śląskich autonomistów, który przyjął nazwę Ruch Autonomii Śląska. Podstawowym celem tej organizacji jest dążenie do osiąg­ nięcia pełnej autonomii Śląska. Michał Lis, analizując podstawowe doku­ menty Ruchu (statuty, deklaracje programowe i uchwały zjazdów) stwierdza, iż swój cel RAŚL pragnie osiągać „poprzez następujące etapy: - utworzenie Skarbu Śląskiego i Sejmu z własną jurysdykcją, podział dóbr oraz równe prawa w zagospodarowaniu majątku: - wybranie samorządów, które określają zakres autonomii; - pełną autonomię z nazwą regionu określoną przez zapis konstytucyj­ ny" (Lis 1991, s. 128). Również ta organizacja odwołuje się przede wszystkim do wartości chrze­ ścijańskich i śląskich. Jako szczególnie istotne dla Ruchu pojawiają się takie pojęcia jak: „ochrona trwałości rodziny", „serdeczność i życzliwość wzglę­ dem drugiego człowieka", „chrześcijańska wartość życia". Liderzy bardzo wyraźnie eksponują w swych publicznych wystąpieniach problem tzw. śląs­ kiej krzywdy. Z całym przekonaniem mogą mieć rację ci z badaczy, którzy podkreślają, iż właśnie ten aspekt pogramowy Ruchu „w przyszłości może zaważyć na skupieniu wokół tej organizacji części bardziej radykalnie i kse­ nofobicznie nastawionej ludności rodzimej" (Nawrocki 1991, s. 29). Tego rodzaju postawa staje się znamienna także dla coraz szerszych kręgów średniego i młodego pokolenia. Popularność zyskuje typ organizacji 24 25 26 2 4 Świadczy o tym zarówno dorobek XIX-wiecznego ludoznawstwa, jak i wyniki badań z okresu międzywojnia i współczesne, (por. Pośpiech 1977; Folklor... 1989). Odwołać się tu można do prac dotyczących najbardziej typowej profesji śląskiej i zwią­ zanej z nią subkultury (zob. Ligęza, Żywirska 1964; Górniczy stan... 1988). Wniosek ten formułuję na podstawie wstępnie opracowanych wyników badań dotyczą­ cych sytuacji narodowościowej na Górnym Śląsku. 2 5 2 6 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 49 .jednorodnej etnicznie". Charakteryzuje ten rodzaj myślenia następujący rodzaj opcji: „Na szczęście Ślązoki przestali sie boć. Zaczynajom walczyć o swoje. A wszystkie swoje krzywdy mogą nadrobić tylko sami. Musi być organizacja tylko dlo nos. Ruch Autonomii coroz bardziej sie podobo, bo mogą w nim działać tylko Ślązoki. Jak w nim bydzie tylko jedna nacja, znaczy nasza, śląsko nacja, to zrobimy tu wreszcie porządek". Jest istotne, że właśnie omawiana organizacja sformułowała jednoznaczne kryteria przynależności członkowskiej. Nieważna jest narodowość, nieważne obywatelstwo, ważny jest jedynie śląski rodowód. Ślązakiem jest co najwyżej tylko ten, którego jeden z rodziców mieszkał na Śląsku przed 1939 rokiem". „W praktyce jednak bardzo uważomy na takich, co majom tylko jednego z rodziców Ślązoka. Prowda godając stawiomy ino na tych, co są echt Ślązokami". Liderem Ruchu Autonomii Śląska jest Paweł Andrzej Musioł. Komitet Założycielski, jak i obecne władze, stanowią głównie inżynierowie oraz technicy. Ruch skupia obecnie około 7000 członków. Zdaniem kierownictwa or­ ganizacji, trwa bezustanny wzrost bazy członkowskiej. Siedzibą RASL jest Rybnik. W tych też okolicach ma on najwięcej sympatyków. 27 28 Związek Górnoślązaków We wstępie zaznaczyliśmy, iż będziemy prezentować organizacje działa­ jące na terenie woj. katowickiego. Tak więc w tym miejscu jedynie z kronikarkiej powinności, a także ze względów socjologicznych, gdyż opolski Związek Górnoślązaków ma na omawianym obszarze pewne wpływy, przed­ stawimy kilka podstawowych danych na jego temat. Związek powstał w grudniu 1989 г., a zarejestrowany został przez Sąd Wojewódzki w Opolu 26 stycznia 1990 r. W Deklaracji programowej stwier­ dza się m.in.: „[....] jesteśmy spadkobiercami dorobku tonącego w mroku dziejów ciągu osadniczego nad środkową Odrą, jesteśmy potomkami tych, którzy przez półtora tysiąca lat krainą opolską włodarzyli, uczynili ją żyzną, gospodarną, piękną, jesteśmy Górnoślązakami". Związek uważa Górno­ ślązaków jako odrębną kategorię etniczną, różną od Niemców i Polaków. W Deklaracji podkreśla się poszanowanie „na zasadach wzajemności oby­ czajów ludności napływowej i nie traktowania jej jako na Śląsku obcą". W okresie formowania się Związek liczył około 200 osób skupionych w 6 kołach. Obecnie nie podaje danych dotyczących liczby członków. Siedzi­ bą Związku jest Opole. 29 Badania własne. Wywiad nr 123. Badania własne. Wywiad nr 57b. Deklaracja programowa. Związek Górnoślązaków. �50 MARIAN G. GERLICH Mniejszość niemiecka Na odrębną uwagę zasługuje narastający od połowy lat 80-tych proces aktywizacji części śląskiej ludności rodzimej, który charakteryzuje się róż­ nymi formami deklarowania niemieckiej tożsamości narodowej. Niewąt­ pliwie szczególne znaczenie dla jego formowania się, poza sferą subiektyw­ nych odczuć i deklaracji, miała pomoc udzielana przez niemieckie ziomkostwa Ślązaków. One to podjęły próby zmierzające do ożywienia sparaliżo­ wanej i częściowo spolonizowanej niemieckiej grupy narodowościowej za­ mieszkującej na obszarach państwa polskiego. Początek instytuq'onalizaqi ruchu niemieckiego wiązać należy głównie, jeśli nie wyłącznie z „Niemieckimi Kołami Przyjaciół" (Deutscher Freunschaftskreis). Wzbudzały one olbrzymie zainteresowanie wśród znacznych kręgów śląskiej ludności rodzimej. W marcu 1989 r. w czasie prowadzonych w kilku miejscowościach badań sondażowych na ten temat, wśród respon­ dentów dominowała obawa przed ujawnianiem jakichkolwiek informaqi. Ponad 70% badanych wyrażało jednak przekonanie, iż powstające koła są zaczątkiem powołania „prawdziwej niemieckiej organizacji" i „uznania praw Niemców w Polsce". W tym czasie zjednej strony trwa „akcja emigracyjna, z drugiej nasila się na Śląsku aktywność DFK, zwłaszcza po uchwaleniu przez Sejm (wiosną 1989 r.) nowego prawa o stowarzyszeniach (Więcek 1990, s. 174-175). Najbardziej aktywne koło gogolińskie podejmuje też próbę zarejstrowania w Opolu „Stowarzyszenia Społeczno-Kulturalnego Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opolskim". Podstawowe jednak znaczenie dla procesu formowania się niemieckiej mniejszości miało ogłoszenie w październiku 1990 r. słynnych 16 punktów, czyli „Postulatów Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej". Nim jednak przej­ dziemy do omawiania programu i struktur organizacyjnych tej kategorii ludności Śląska zaznaczmy, iż na tym obszarze obok etnicznych Niemców żyje jeszcze ludność deklarująca (zgodnie z normami europejskimi ) swą przynależność do narodu niemieckiego, której jednak obiektywne związki z językiem i kulturą niemiecką są znikome i sporadyczne. Uwzględniając historyczne losy mieszkańców Śląska, a także ich współ­ czesne położenie można postawić tezę, iż intensywne powstawanie mniejszo­ ści niemieckiej na tym obszarze w znacznym zakresie rozumieć należy jako konsekwencję nie rozwiązanego problemu tutejszej ludności rodzimej. Szcze­ gólne znaczenie mają tu zwłaszcza błędy w polityce władz komunistycznych, a ostatnio kryzys państwa polskiego, który jest zresztą wyraźnie i przesadnie podkreślany przez wszystkie śląskie ruchy regionalne. W tym kontekście nie 30 31 3 0 Badania własne. Chodzi tu o cały pakiet norm prawnych obowiązujących we Wspólnocie Europejskiej, który dotyczy mniejszości narodowych i etnicznych. 3 1 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 51 można pomijać równoczesnej atrakcyjności państwa niemieckiego, a także konkretnych uregulowań prawnych zawartych w jego konstytucji. Chodzi tu zwłaszcza o art. 116, który śląską ludność rodzimą wyraźnie definiuje w ka­ tegoriach narodowościowych. Trudno w sposób szczegółowy odwoływać się do znanych w nauce polskiej i niemieckiej danych stytystycznych dotyczących mieszkańców tej części Śląska. Nawet w sytuacji kształtowania się świadomości narodowej wskazują one na etnicznie polską przynależność ludności tubylczej. Pomijając znane, w tym również etnologii, analizy demograficzne warto jednak odwołać się w tym miejscu do pewnych danych dotyczących mieszkańców Śląska po I I wojnie światowej. Stanisław Malarski (1990, s. 91) komentując badania z lat 80-tych stwierdza, iż w latach 1945-1949, na podstawie decyzji czterech mocarstw wysiedlono z Polski ponad 3,2 min osób narodowości niemieckiej, a liczbę osób tej narodowści pozostałą w Polsce po 1945 r. szacuje się na 160-200 tys. Skoro uwzględni się, iż w wyniku łączenia rodzin, a także w ramach emigracji zarobkowej wyjechało z Polski (głównie do RFN) około 1 min osób (w tym w latach 1955-1982 ok. 800 tys.), to „[...] wg. stanu na 1987 r. ludność narodowości niemieckiej w Polsce nie przekracza kilku do kilkunastu tysięcy osób, wykazując w związku z dalszymi wyjazdami tendencję malejącą". Tymczasem właśnie u schyłku lat 80-tych następował na Śląsku proces formowania się mniejszości niemieckiej. Mówiono tam wówczas: „Jest nas pół miliona". Jednocześnie trwał na tym obszarze znamienny proces wzrastania tożsamości regionalnej. Jako typowy dla tej tendenqi określić należy następują­ cy typ deklaracji: „my som Ślązoki. Jasne, że mówimy po polsku, momy taką samą religię, taką samą kulturę, ale my dlo prawdziwych Poloków nie som prawdziwi Polocy. Jak sie jedzie do Niemiec, to tyż na nos krzywo patrzom. Jedni ciągnom do siebie, drudzy do siebie. Kożdy ino nos chce wykorzystać i won". Bezrefleksyjne albo świadome zamknięcie się w ramach swoiście definiowanej śląskości znów zaczęło tu odgrywać coraz bardziej znaczącą rolę. Znów rozpoczął się targ o „śląskie dusze". „Nos ino wszyscy chcom kupić i sie o nos targują. Tu som kopalnie i huty. My umiemy w nich robić. Przez to kożdy, jak tu przyjdzie - Polok czy Niemiec zaroz napoczyno targ o nasze dusze". W tej realnie zachodzącej konfrontacji strony polskiej i niemieckiej wygrywa coraz bardziej ta druga. Wyraźnie problem ten postawili liderzy mniejszości niemieckiej. Na łamach „Oberschlesische Zeitung", pisma Towarzy­ stwa Społeczno-Kulturalnego Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opolskim, wręcz stwierdzono: „Nastała godzina prawdy, Ślązak w Polsce nia ma szans. Tzw. polska opcja Ślązaków może oznaczać tylko pełną polonizację. Inaczej nie zostanie się w tym kraju zaakceptowanym. Nie pomoże tu nawet najbardziej czołobitne deklarowanie polskości ani demonstracyjna antyniemieckość [...]. 32 33 34 3 2 3 3 3 4 Podstawowe znaczenie mają niemieckie spisy ludnościowe, a także wyniki wyborów. Badania własne. Wywiad nr 36. Badania własne. Wywiad nr 78. �52 MARIAN G. GERLICH Ślązak jeśli chce zostać Polakiem, musi przestać być Ślązakiem. Naród polski jest organizmem, który wszelkie odrębności - w tym i Ślązaków - odrzuca jako obcy przeszczep. Jeżeli coś śląskiego może się jeszcze zachować, to pod parasolem niemieckości" (Muskała 1991, s. 2). Nowego znaczenia nabiera obecna interpretacja Volkslisty. Nie znajduje to wprawdzie odzwierciedlenia w wypowiedziach liderów, ale jest obecne w życiu codziennym. Nie wchodząc w szczegóły wyjaśnijmy tylko, że Volkslista została ogłoszona 4 marca 1941 г., a wprowadzona w życie 13 marca tegoż roku. Funkcjonowała na terenach włączonych do I I I Rzeszy. O wpisaniu na listę decydowało niemieckie pocho­ dzenie i rasa, a także niemiecka narodowość wykazywana w okresie międzywo­ jennym. Lista obejmowała 4 grupy, a właśnie na terenie Śląska, Pomorza i Kraju Warty akcja rejestracyjna miała swoją specyfikę. Kryteria przynależności do poszczególnych grup były następujące: I grupa - obejmowała osoby narodowości niemieckiej, które w okresie międzywojennym charakteryzowały się aktywnym uczestnictwem w niemiec­ kim życiu, to znaczy w organizacjach politycznych, kulturalnych, gospodar­ czych, sportowych; I I grupa - to według obowiązujących uregulowań osoby narodowości niemieckiej, które nie uczestniczyły do wybuchu I I wojny w niemieckich organizacjach, lecz zachowywały swoją odrębność językową oraz kulturową; I I I grupa - obejmowała 3 kategorie osób: 1. kategoria - osoby pochodzenia niemieckiego, częściowo spolonizowa­ ne, które nie przeciwstawiały się niemczyźnie; 2. kategoria - osoby obcego pochodzenia żyjące w małżeństwach miesza­ nych z Niemcami; 3. kategoria - osoby obcego pochodzenia, lecz skłaniające się ku kulturze niemieckiej; IV grupa - obejmowała osoby narodowości niemieckiej (zwane przez propagandę niemiecką renegatami), które uległy spolszczeniu i nadto aktyw­ nie uczestniczyły w polskim życiu, zwłaszcza w organizacjach politycznych. Jest to najogólniejsza próba przedstawienia zakresu i specyfiki Volks­ listy. Na obszarze byłego województwa śląskiego udział poszczególnych kategorii ludności w wyodrębnionych grupach był następując: I - 6.16%, I I - 14,69%, I I I - 64,19% i IV - 4,26. Obywatele Rzeszy i osadnicy stanowili natomiast 4,89%, a reszta nie była objęta spisem. Podstawą niemieckiej polityki narodowościowej było założenie, że w latach międzywojnia śląska ludność uległa na terenie „polskiego Śląska", czyli woj. śląskiego, polonizacji. Wprowadzenie listy miało więc doprowadzić do segregacji narodowej. Cel ten jednak nie został podówczas osiągnięty. W jednym z niemieckich wojennych raportów tak określano przyczyny i okoliczności wpisywania się Ślązaków na niemiecką listę: „Raczej pragnie się przez to osiągnąć polski cel, aby utrzymać posiadane w polskich czasach pozycje gospodarcze w mieście 35 3 5 Zob. Boda-Kreżel (1978); por. stanowisko Kościoła (Adamski 1946). �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 53 i na wsi. W tych dążeniach mieli pozostać Polacy wraz z po polsku czującymi Górnoślązakami umocnieni przez polskie audycje radia angielskiego. W tych audycjach radzono [...] górnośląskim Polakom starać się o przyjęcie DVL, aby Polacy pozostali na miejscu [...]. Stawianie wniosku o DVL uchodziło przez długi czas wśród Polaków za zdradę narodową. Teraz w każdym razie stało się stawianie tych wniosków elementem polskich dążeń" (Popiołek 1958, s. 81). Właśnie tych szczególnych uwarunkowań związanych z wpro­ wadzeniem i obecnością na Górnym Śląsku Volkslisty nie można pomijać przy analizie współczesnej sytuacji narodowościowej na Śląsku. W odpo­ wiednim kontekście politycznym, konkretnej sytuacji ekstremalnej, a nie w kategoriach swobodnej i świadomej deklaracji proniemieckiej należy wi­ dzieć całą tę akcję. Dziś, nie może ona służyć argumentacjom pseudo-etnicznym czy narodowościowym. Dla obiektywnego ujęcia toczących się współcześnie procesów narodowo­ ściowych na Śląsku niezbędne jest również odwołanie się do kwestii po­ chodzenia regionalnego obecnych mieszkańców Śląska, a zwłaszcza tej jego części, która została włączona do Polski po 1945 r. Niestety, w odniesieniu do teraźniejszości nie dysponujemy odpowiednimi danymi. Warto jednak dla ilustracji odwołać się do danych obrazujących sytuację w kilka lat po I I wojnie światowej. Dodać tylko należy, że już w pierwszych miesiącach po wyzwoleniu spod jarzma hitlerowskiego nastąpiło wysiedlanie ludności nie­ mieckiej. Tab. I . Pochodzenie terytorialne ludności części odzyskanego w 1945 r. Śląska w grudniu 1950 r. Województwa ludność ogółem ludność rodzima w tym repatrianci prze­ siedleńcy reemigranci procent ludności rodzimej do ogółu opolskie: miasta wieś 805 529 221 307 588 222 418252 65875 352377 179192 65853 113 339 203 739 84972 118767 8 343 4607 3739 51,6 29.8 59.9 katowickie:" miasta wieś 588767 480197 ЦЭ8 379 350160 264 036 86124 76 371 70275 6096 144 852 130992 13860 17193 14894 2299 59,5 55,0 79,5 wrocławskie: miasta wieś 1698911 842466 856455 83 521 45200 38321 593 681 234 130 359 551 937 706 523985 413 721 84003 39151 44852 5,0 5.4 4.5 Śląsk ogółem" 3097016 851933 849 244 1286297 109 542 27,5 w tym: miasta wieś 1543 970 1553046 375111 476822 370258 478 986 739 949 546 348 58652 50890 24,3 30,7 * cześć odzyskana w 1945 r. Źródło: Z. Kowalski, Weryfikacja narodowościowa na ziemiach zachodnich i północnych w latach 1945-1949, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Opolu. Nauki Społeczne, 1986, z. 15, s. 125. �54 MARIAN G. GERLICH Układ stosunków narodowościowych na terenie woj. śląskiego w okresie międzywojennym , lata wojny, liczebność ludności rodzimej do ogółu miesz­ kańców po I I wojnie światowej, przesiedlenia ludności niemieckiej po 1945 r. , emigracja , a wreszcie wzrost poczucia tożsamości regionalnej to pewien zespół czynników, które muszą być w sposób szczególny uwzględ­ niane przy analizie problemu formułującej się na Śląsku mniejszości niemiec­ kiej. Analizy wyłącznie systemu kulturowego i to w odniesieniu do Słowiań­ szczyzny czy polskiego etnicum są ważne, lecz nie wyczerpują złożoności zagadnienia. Uproszczony obraz śląskiej ludności rodzimej i stan badania jej kultury wyłącznie w perspektywie związków z kulturą polską, doprowadziło do niebezpiecznego zaułka. Pozostawanie w nim może prowadzić do falsyfikacji problemu śląskiej kultury i toczących się tutaj przeobrażeń. Za­ stanawiająca jest zresztą nieobecność polskiej etnologii w poważniejszych przedsięwzięciach naukowych na tym terenie w ostatnich latach. Proces formowania się mniejszości niemieckiej z całą przecież pewnością nie może dalej być pomijany przez tę dyscyplinę. W skomplikowanej sytuacji Górnego Śląska proces formowania się mniejszości niemieckiej jest zjawiskiem, które na żadnym etapie dotych­ czasowego rozwoju nie przyjęło charakteru żywiołowego. Co najwyżej moż­ na mówić o pewnych zdecydowanie incydentalnych zjawiskich. Zresztą rów­ nież w ich przypadku nie jest wykluczone sterowanie. Od początku formowanie się mniejszości niemieckiej przebiega w sposób zorganizowany i przemyślany. Tak było w okresie kształtowania się Niemie­ ckich Kół Przyjaźni, jak i w czasie dalszego formalno-prawnego procesu instytucjonalizacji ruchu. Znamienne są także okoliczności związane ze sfor36 37 3 6 38 Według spisu polskiego z 1931 г., 74,5 tys. osób w byłej pruskiej części woj. śląskiego podawało jęz. niemiecki. Niemieckie listy wyborcze zyskiwały natomiast w latach międzywojnia poparcie znacznej części ludności rodzimej. Istotne dla naszych rozważań są zwłaszcza przesiedlenia z obszaru byłego woj. śląsko-dąbrowskiego (Łempiński 1974). Tzw. wyjazdy stałe z Górnego Śląska do RFN kształtowały się następująco: I. Lata 1956-1959 z woj. katowickiego - 55 563 osoby z woj. opolskiego - 47 185 osób I I . Lata 1963-1970 z woj. katowickiego - 32444 osoby z woj. opolskiego - 17304 osoby (Źródło: Rauzdński 1988, s. 219). I I I . Lata 1971-1975 z obszaru Górnego Śląska - 28 056 osób, co stanowiło 44,9% ogółu wyjeżdżających z tego terenu oraz Ziem Zachodnich i Północnych. IV. Lata 1976-1979 z obszaru Górnego Śląska - 87306 osób, co analogicznie stanowiło 64,9%. V. Lata 1980-1985 z obszaru Górnego Śląska - 99462, co stanowiło 59,7% całej emigracji (Źródło: Korbel 1988, s. 59, 64, 69). 3 7 3 8 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 55 mułowaniem tzw. 16 punktów, które były pierwszym publicznym wyraże­ niem tożsamości przez mniejszość niemiecką w Polsce po 1945 r. Sygnatariu­ szem „Postulatów Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej" była Centralna Rada Towarzystw Niemieckich w Rzeczypospolitej Polskiej. Ogłoszone w październiku 1990 r. wzbudziły żywy oddźwięk zarówno wśród samych zainteresowanych, jak i w części społeczeństwa polskiego,zwłaszcza w woje­ wództwach opolskim i katowickim. Zaznaczmy, że deklaracja ta została sformułowana dopiero w okresie, gdy praktycznie zakończył się proces budowy struktur organizacyjnych. Tak więc postulaty Niemców nie inic­ jowały ruchu, ta jak to było w przyadku wcześniej omówionych organizacji typowo śląskich, lecz zostały sformułowane i ogłoszone po okrzepnięciu podstawowych struktur ruchu. W preambule do październikowych „Postulatów" stwierdzano m.in.: - „My Niemcy, żyjący na obszarach na wschód od Odry i Nysy, chcemy dalej żyć w naszych stronach ojczystych i pomagać przy odbudowaniu gospodarki i utrzymaniu środowiska"; - „Chcemy żyć tutaj bez strachu [...]"; - „Potrzebujemy jednak pewności, że możemy tutaj mieć przyszłość jako Niemcy". Ze względów obiektywnych trudno prezentować całą listę niemieckich postulatów. Ograniczymy się tylko do niektórych. I tak, w pkt 1 mówi się o „Uznaniu i gwarancji statutu grupowego dla niemieckiej grupy narodowo­ ściowej"; pkt 3 - o prawie , jednostki do swobodnego uznania przynależno­ ści do swojej grupy narodowościowej"; pkt 5 - o urzeczywistnieniu „prawa do stron rodzinnych również dla tych Niemców, którzy poprzez wypędzenie lub przesiedlenie musieli opuścić strony ojczyste"; pkt 7 - o zakazie „asymilacji, nie tylko bezpośredniej przymusowej, lecz również pośredniej [...]"; pkt 14 - o niestawianiu „przeszkód dla współpracy pomiędzy organizacjami Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej i organizacjami wypę­ dzonych i przesiedlonych w Republice Federalnej Niemiec i pkt 15 - o nieusuwaniu i nieograniczaniu „postanowień konstytucyjnych lub ustawowych w Republice Federalnej Niemiec, dotyczących przyjęcia Niemców z ob­ szarów na wschód od Odry i Nysy, którzy chcą na zawsze opuścić strony rodzinne". Niemieckie postulaty wywołały duże zainteresowanie pewnych kręgów społeczeństwa polskiego, ale także obawy. Ponownie ujawniły się znane stereotypy. Obiektywna analiza tego dokumentu może być jednak dokonana 39 40 3 9 Październik 1990. „Postulaty Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej. Centralna Rada Towarzystw Niemieckich w Rzeczypospolitej Polskiej" (druk powielony), s. 1. Tamże, s. 2-3. Zaznaczyć też należy, że zakres merytoryczny wystąpień oraz sposób organizacji życia mniejszości wynikały nie tylko z pomocy ziomkostw, ale także czynników oficjalnych. Wśród mniejszości krążyły różne materiały informacyjne. Zob. np. „Informacje dla Niemców mieszkających w Rzeczypospolitej Polskiej". Pełnomocnik Rządu Federalnego do spraw mniejszości, Bonn, Juni 1990. 4 0 �56 MARIAN G. GERLICH tylko w kontekście uregulowań prawnych zawartych w deklaracji niemiecko-polskiej z 14 listopada 1989 г., czy Międzynarodowych Paktów Praw Politycznych z 19 grudnia 1966, porozumień KBWE, a w tym pewnych ustaleń szczegółowych, jak dokumentu kopenhaskiego z czerwca 1990 г., czy dokumentów grup eksperckich konferencji KBWE w Genewie. Analiza złożonych współczesnych aspektów życia oraz identyfikacji kulturowej i narodowościowej grup mniejszościowych zamieszkujących obszar Polski musi uwzględniać zasygnalizowane uwarunkowania prawne. Jest to zwłasz­ cza niezbędne w kontekście określonych badań etnologicznych. Chodzi tu m.in. o cały złożony problem narastającego rozdźwięku między identyfikacją kulturową i etniczną, czy obiektywnie narodowo określonym typem stoso­ wanego języka i realizowanej kultury, a deklaracją o przynależności do innego narodu. Mówiąc o mniejszości niemieckiej w kontekście europejskich norm praw­ nych należy też powiedzieć, iż w Radzie Europy kwestiami mniejszości zajmuje się przede wszystkim Komisja „Demokracja przez Prawo". Ona to w dniu 29 maja 1990 r. przyjęła „Zbiór zasad o mniejszościach narodo­ wych". W dniu 1 października 1990 r. Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy na podstawie „Zbioru" uchwaliło Rekomendację 1134 (1990) „O prawach mniejszości". Zgodnie z tą Rekomendacją, a zwłaszcza precy­ zyjną definicją zawartą w „Zbiorze", pod pojęciem „mniejszości" rozumie się grupę „liczbowo mniejszą od reszty ludności państwa, której członkowie, chociaż są obywatelami państwa, mają różne od reszty ludności cechy etnicz­ ne, religijne lub językowe i kierują się wolą zachowania swojej kultury, tradycji religii i języka" (Kędzia b.r.w., s. 6). Na interesującym nas obszarze województwa katowickiego działają dwie organizacje mniejszości niemieckiej, tzn. Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Ludności Pochodzenia Niemieckiego województwa Katowickiego oraz Nie­ miecka Wspólnota Robocza „Pojednanie i Przyszłość". Na terenie woj. opolskiego natomiast działa Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Mniejszości Niemieckiej Śląska Opolskiego. W Katowicach największe jest T.S.K.L.P.N. Zostało ono zarejestrowane 16 stycznia 1990 r. przez Sąd Wojewódzki w Katowicach. Tak więc powstało ono wcześniej niż bratnia organizacja opolska. Celem katowickiego stowa­ rzyszenia jest m.in. rozwijanie niemieckiej oświaty, kultury i sztuki, popula­ ryzacja literatury i prasy niemieckiej, renowacja i odbudowa zabytków nie­ mieckiej kultury. W rozdziale I I I statutu określono cele Stowarzyszenia, którymi są przykładowo: organizowanie ośrodków krzewienia kultury i sztu­ ki niemieckiej, popieranie amatorskiego ruchu artystycznego, organizowanie wydawnictw w języku niemieckim oraz nawiązywanie „stosunków kultural­ nych z organizacjami kulturalnymi w kraju i za granicą oraz organizowanie wymiany kulturalnej i sportowej". 41 4 1 Statut TSKLPN. �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 57 Prezentując tę organizację warto ze względów sensu stricto etnolo­ gicznych przytoczyć odpowiednie sformułowanie Sądu Wojewódzkiego zawarte w akcie rejestracyjnym: „[...] precyzyjne zdefiniowanie grupy np. narodowościowej, etnicznej czy religijnej natrafia na takie trudności, że praktycznie jest niemożliwe do ustalenia. Kryteria bowiem mogą być najróżniejsze, jak np. więzy krwi, środowisko kulturowe, pielęgnowanie tradycji itp. [...]". Pierwszą siedzibą Towarzystwa były Gliwice, obecną jest Racibórz. Prak­ tycznie jednak ośrodek ruchu znajduje się w domu prezesa Błażeja Hańczucha w Bieńkowicach. Bazując na informaq'ach werbalnych, które nie zostały zweryfikowane, aktualnie T.S.K.L.P.N w województwie katowickim ma 6 oddziałów. Liczebność jest następująca: Oddział raciborski - 17000 członków, gliwicki - 20500 członków, katowicki - 6000 członków, bytomski - 5000 członków, wodzisławski - 900 członków, zabrski - 3500 członków. Z końcem lata 1990 r. jeden z działaczy katowickiej mniejszości niemie­ ckiej Dietmar Brehmer podjął starania zmierzające do scalenia rozdrob­ nionego w całym kraju ruchu. W efekcie we wrześniu powołana została Rada Naczelna Stowarzyszeń Niemieckich w RP. Od początku jednak wystąpiły w tym ciele znaczne różnice poglądów. Prezydium Rady tworzyli działacze trzech województw. Karol Nossol i Henryk Król reprezentowali woj. opol­ skie, Fryderyk Sikora - katowickie, a Jerzy Bryłka - częstochowskie. D. Brehmer natomiast pełnił funkqc sekretarza generalnego Rady. Od po­ czątku prowadziła ona intensywną działalność. Przede wszystkim nawiązano kontakty z wybitnymi politykami zachodnioniemieckimi. 11 października 1990 r. Rada ogłosiła „Memoriał", w którym podkreśla, iż miejszość będzie pełnić rolę „pomostu" między „dwoma wielkimi Narodami". Apelowano do obu rządów odrębnie, a w końcowej partii apelowano o otwarcie w Katowi­ cach konsulatu niemieckiego. Uzasadniono to następująco: „Na terenie województwa katowickiego zamieszkuje 4 min osób, z czego ponad 2 miliony posiada rodziny lub krewnych w Niemczech". Wyrażano też „chęć współ­ pracy w dziele przezwyciężania uprzedzeń narodowościowych pomiędzy Po­ lakami i Niemcami f . . . ] " . Spory trwające w Radzie doprowadzają do usunięcia z jej składu Brehmera, co stało się podczas jego oficjalnej wizyty w RFN. Jeszcze w tym samym miesiącu, w listopadzie 1990 r. podejmuje on próbę powołania dru­ giej organizaq'i niemieckiej na terenie woj. katowickiego, tzn. Niemieckiej 42 43 44 2 * Dokumenty rejestracyjne Towarzystwa. * Podobne dane zawarte są także w ostatnim raporcie dotyczącym mniejszości niemieckiej opracowanym przez zespół socjologów Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. ** Statut Niemieckiej Wspólnoty Roboczej „Pojednanie i Przyszłość", Katowice, 1 lutego 1991 r. 3 �58 MARIAN G. GERLICH Wspólnoty Roboczej „Pojednanie i Przyszłość". Oficjalna rejestracja na­ stępuje 28 maja 1991 r. Jako pierwszy cel (art. 4, p k t ) Stowarzyszenie stawia: „Pełnienie roli łącznika pomiędzy ludnością pochodzenia niemieckiego a społeczeństwem polskim". Dopiero w następnych punktach Statut pod­ kreśla kultywowanie tradycji niemieckiej, pielęgnowanie języka, kultury, historii, organizowanie sympozjów naukowych, działania na rzecz zdegrado­ wanego Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (art. 5, pkt 4). Organizacja ta podejmuje wiele inicjatyw na rzecz swoich członków, ale także akcje charytatywne. Lider ruchu wielokrotnie podkreśla przy­ wiązanie członków Stowarzyszenia do Górnego Śląska, a nadto deklaruje ustawiczną chęć pełnienia roli pomostu w procesie zbliżenia polsko-niemieckiego. Siedzibą Stowarzyszenia są Katowice. Organizacja ma swoją stałą, coty­ godniową audycję radiową w języku niemieckim nadawaną przez rozgłośnię w Katowicach. Rozpoczyna wydawanie czasopisma „Auf schlesischer Erde" - „Na Śląskiej ziemi". Organizacja nie prowadzi ewidencji członków. Trudno więc określić liczebność Stowarzyszenia. Omawiając niemieckie organizacje nie można pominąć znamiennej „otoczki" tego ruchu, którą uosabiają bliżej nieznane kręgi głoszące hasła nacjonalistyczne i szowinistyczne. Pierwszym znamiennym ich wy­ stąpieniem była akcja podjęta przy okazji oficjalnego spotkania mniej­ szości, które odbyło się w dniach 18-19 maja 1991 r. na Górze św Anny. Przyjacielskie Spotkania Zespołów Folklorystycznych i Orkiestr, określone podówczas jako „Schlesischen Treffen", stały się okazją również do wystąpień antypolskich. Choć miały zdecydowanie ograniczony zasięg, to jednak kolportowane wtedy ulotki wyrażały intencje bliżej nieznanej grupy. Liderzy niemieckiego ruchu nie odcięli się jednak formalnie od tej akq'i. Rozrzucane licznie ulotki krytykowały „polskie porządki", pod­ ważano granicę na Odrze i Nysie. Na jednej z nich widniała mapa Nie­ miec, która obejmowała tereny ówczesnej RFN, NRD, a także obszary Pomorza, Powiśla, Warmii i Mazur, tzw. Brandenburgii Wschodniej, Śląska Dolnego, Ziemię Opolską oraz obszar Austrii, tzw. Sudeten Land oraz wybrane połacie Szwajcarii i Francji. Obok mapy umieszczono na­ pisy: „Niemcy Zjednoczona Ojczyzna". „My jesteśmy jednym narodem", „Nigdy nie zrezygnujemy z terenów wschodnich", „Całe Niemcy Niem­ com", a także: „Tylko jedność Niemiec prowadzi do ich wolności jako narodu". Tego rodzaju wystąpienia mają incydentalny charakter. W żadnym po­ ważniejszym zakresie nie określają specyfiki działalności mniejszości nie45 46 4 5 Tamże. Ulotka „Deutschland Einig Vaterland", w posiadaniu autora. Dwie inne ostre w swej treści ulotki sygnowane byly przez Ostdeutscher Bund oraz przez mieszkańca RFN T. Becka. 4 6 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 59 mieckiej w Polsce. Niemniej jednak istnieją. Z braku odpowiednich danych nie można przedstawić socjologicznego oblicza tego nurtu. Nie do przyjęcia wydają się być stwierdzenia zaliczające go do szeroko rozumianego ruchu skinheadów. Uwagi końcowe Ze względu na sposób prezentacji problemu, a także charakter, zakres, natężenie i zmienność opisywanego zjawiska trudno podjąć próbę for­ mułowania wniosków końcowych. Dokonane zostało zadanie scharak­ teryzowania deklaracji ideowych i programów, a w pewnym zakresie także działalności śląskich organizaq'i związanych z szeroko rozumianym proce­ sem upodmiotowienia ludności rodzimej. Przyjmuje on różne opq'e poli­ tyczne, kulturowe i narodowościowe. Trudno podjąć próbę uogólnienia. Zasygnalizowane opcje ulegają ciągłym zmianom, przy wyraźnym jednak prymacie śląskości. Wprawdzie wiele aspektów badanego problemu ma swoje źródła w przeszłości, zwłaszcza w XDC w., co starano się przedstawić, to jednak ulegają one współcześnie ponownemu wzmocnieniu. Wydaje się, że można w związku z tym postawić tezę, iż zakres i natężenie śląskich ruchów wiązać należy z ambicjami politycznymi i osobowością liderów. Zgromadzony materiał zawierający ich publiczne wypowiedzi wskazuje, iż odwołują się oni przede wszystkim do „specyficznej śląskiej kultury", „odrębności losów śląskich", „krzywdy śląskiej", „kolonizacyjnej polityki polskiej wobec Śląska", a zarazem wskazują, iż jedyna droga „ratunku dla Śląska" (co widać zarówno w wypowiedziach typowych organizacji ślą­ skich, separatystycznych, propolskich jak i częściowo niemieckich) wiedzie poprzez autonomię. Dynamicznie zmieniająca się śląska rzeczywistość stanowi wyzwanie dla etnologii, która nie może pozostać wobec niej obojętna. Post scriptum Już po złożeniu artykułu do druku na Górnym Śląsku doszło do częś­ ciowej integracji działających na tym obszarze stowarzyszeń. 4 lipca 1992 r. w Rybniku powołano Porozumienie Górnośląskie. Ma ono „działać dla dobra regionu i jego mieszkańców". Zachowując autonomię organizacyjną porozumienie podpisały: Ruch Autonomii Śląskiej, Niemiecka Wspólnota Robocza „Pojednanie i Przyszłość", DFK, Związek Górnoślązaków, To­ warzystwo Przyjaciół Katowic, Górnośląskie Towarzystwo Charytatywne oraz Światowy Związek Górnoślązaków. Tymczasową siedzibą władz został Rybnik. �60 MARIAN G. GERLICH Literatura A d a m s k i S. 1946 Pogląd na rozwój sprawy narodowościowej w województwie śląskim w czasach okupacji niemieckiej, Katowice. Benedyk to wicz Z., M a r k o w s k a D. 1979 O niektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się, „Etnografia Polska", t. 23, z. 2, s. 205-236. B e r l i ń s k a D. 1990 Procesy społecznego „wchodzenia" ludności rodzimej w społeczeństwie polskim na Śląsku Opolskim na przykładzie społeczności lokalnej (w świetle badań), [w:] Polska ludność rodzima na Śląsku w okresie Polski Ludowej. Materiały z badań w 1989 roku nad przeobrażeniami społecznymi i narodowymi na Śląsku, M . Lis (red.), Opole, cz. 3, z. 2. Bieniasz S. 1990 O autonomię dla Górnego Śląska, „Kultura", Paryż, nr 2. B ł a s z c z a k - W a c ł a w i k K. 1990 Miejsce i rola kultury w procesach życia społecznego zbiórowści Górnego Śląska do roku 1945, [w:] Górny Śląsk, szczególny przypadek kulturowy, Warszawa, s. 7—66. B o d a - K r ę ż e l Z. 1978 Sprawa Volkslisty na Górnym Śląsku. Koncepcje likwidacji problemu i ich realizacji, Opole. B r o ż e k A. 1988 Świadomość narodowa ludności na obszarze etnicznym Śląska do 1945 roku, [w:] Kultura ludowa sercem Śląska, B. Bazielich (red.), Wrocław, s. 46—66. Bukowska-Floreńska I . 1987 Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska, Katowice. C h a ł a s i ń s k i J. 1936 Antagonizm polsko-niemkcki w osadzie fabrycznej „Kopalnia" na Górnym Śląsku, „Przegląd Socjologiczny", t. 3. C h l e b o w c z y k J. 1983 O prawie do bytu małych i młodych narodów. Kwestia narodowa i procesy narodowotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XVIII do początku XX w.), Wrocław-Kraków. Cieszewska B. 1992 Autonomia dla Górnego Śląska, „Rzeczypospolita", 4 maja 1992 r. D y b o w s k i R. 1929 Młodzież akademicka Śląska a położenie międzynarodowe Pobki, „Zaranie Ślą­ skie" z. 4 Folklor 1989 Folklor Górnego Śląska, D. Simonides (red.), Katowice. Gerlich H. 1984 Narodziny, zaślubiny, śmierć. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach gór­ niczych, Katowice. G e r l i c h M.G. 1981 Problem tradycji i zmiany kulturowej na Śląsku a zagadnienie odrębności regional­ nej, „Zaranie Śląskie", z. 3-4, s. 354-378. 1989 Strachy. W kręgu dawnych wierzeń śląskich, Katowice. 1990 Nous et les autręs - la différenciation ethnique, [w:] Haute-Süésie - L'espace déchiré. Spécificité d'une region fort industrialisée, J. Wódz (red.), Katowice 1990. �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 61 G e r l i c h H., G e r l i c h M.G. 1989 Zwyczaje, obyczaje i obrzędy rodzinne w miastach Górnego Śląska od schyłku XIX w. do polowy XX w. „Zaranie Śląskie", z. 3-4, s. 367 -434. 1992 Święto religijne i wzory świętowania w miastach górnośląskich w okresie między­ wojennym, Studia i Materiały z Dziejów Śląska, K. Matwijowski, I . Sroka (red.), Katowice, s. 198 -223. Górniczy stan 1988 Górniczy stan w wierzeniach, obrzędach, humorze i pieśniach, D. Simonides (red.), Katowice. G u g o ł F. 1990 Górny Śląsk w oczach Górnoślązaków, [w:] Górny Śląsk w oczach Górnoślązaków, J. Wódz (red.), Katowice. Jacher W. 1990 Integracja ludności rodzimej na Śląsku, [w:] Polska ludność... K ę d z i a Z. [b.r.w.] Ochrona mniejszości narodowych, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu RP. K l a s i k A. 1988 Tożsamość Górnego Śląska, „Gość Niedzielny", 7 lutego 1988 r. K o p e ć E. 1986 „My i oni" na polskim Śląsku. 1918-1939, Katowice. K o r b e l J. 1988 Emigranci z Polski do RFN w świetle statystyki i analiz (1952-1985), Opole. K o s i t z a A. 1991 Autonomia - jedynym wyjściem, „Jaskółka Śląska" - organ Ruchu Autonomii Śląska, nr 1, s. 2-4. K w a ś n i e w s k i K. 1987 Integracja społeczności regionalnej: Śląsk Opolski, Opole. L i g ę z a J., Ź y w i r s k a M . 1964 Zarys kultury górniczej, Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie, Katowice. Lis M. 1991 Polska ludność rodzima na Śląsku po II wojnie światowej, Opole. Ł e m p i ń s k i Z. 1974 Przesiedlenia ludności niemieckiej z województwa śląsko-dąbrowskiego w latach 1945-1950, Katowice. M a l a r s k i S. 1990 Prawne regulacje położenia ludności rodzimej po I I wojnie światowej, [w:] Polska ludność... M a r e k F.A. 1991 Głos Śląska zniewolonego, Opole. M i a r k a K. 1984 Głos wołającego na puszczy górnośląskiej, czyli o stosunkach ludu polskiego na Śląsku. Słowo wstępne A. Brożek, Katowice. M u s k a ł a P. 1991 Zwycięsto czy porażka? „Oberschlesische Zeitung" 16-30 listopada 1991 r. N a w r o c k i T. 1991 Ruch mniejszości niemieckiej na scenie politycznej województwa katowickiego, • [w:] Społeczne uwarunkowania restrukturyzacji Górnego Śląska, B. Jałowiecki, A. Kukliński (red.), Warszawa. O s m a ń c z y k E. 1946 Sprawy Polaków, Katowice. �62 MARIAN G. GERLICH Ossowski S. 1967a Zagadnienie więzi regionalnej i więzi narodowej na Śląsku Opolskim, [w:] Dzieła, t. 3, Warszawa. 1967b Z zagadnień psychologii społecznej, [w:] Dzieła, t. 3, Warszawa, s. 210-213. P a w l u c z u k W. 1972 Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społeczności tradycyjnej, Warszawa. P i s k o r S. 1992 Zaproszenie do Jugosławii? Polemiki, „Dziennik Zachodni", 11 maja 1992 г., s. 5 P o p i o ł e k K. 1958 Śląsk w oczach okupanta, Katowice. P o ś p i e c h J. 1977 Tradycje folklorystyczne na Śląsku w XIX i XX wieku (do roku 1939), Warszawa-Wrocław. R a u z i ń s k i R. 1988 Przemiany demograficzne i migracje na Śląsku w latach 1945-1985, [w:] Polska ludność rodzima na Śląsku w okresie Pobki Ludowej, Opole. R o b o t y c k i Cz. 1990 Śląska historia i śląska tradycja, Śląskie Prace Etnograficzne, Katowice, t. 1 S a r n o w i c z W., S m o l o r z M . 1991 Kontr-wywiad z Rafałem Szymańskim, „Gazeta Wyborcza" (dod. „Gazeta Kato­ wicka"), 5 czerwca 1991 r. Słownik Etnologiczny 1987 Słownik Etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), Warszawa-Poznań. Szacki J. 1971 Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa. Szewczyk W. 1986 Syndrom śląski, Katowice. Szramek E. 1934 Śląsk jako problem socjologiczny. Próba analizy. Reprint odbitki artykułu z Rocz­ ników Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku, t. 4. Szuber I . 1991 Spotkanie autonombtów, „Gazeta Wyborcza" (dod. „Gazeta Katowicka"), 10 lipca 1991 r. S z y m a ń s k i R. 1872 Od Redakcji, „Orędownik", 29 sierpnia 1872 r. W i ę c e k W. 1990 Związki przesiedleńcze w RFN wobec ludności autochtonicznej na Śląsku, [w:] Polska ludność... M A R I A N GRZEGORZ GERLICH Ethnographical Aspects of Contemporary Division of High Silesian Local Communities Summary The indigenous population of the whole area of High Silesia and in particular in Katowice Province has recently been gaining more authonomy. Except some differences of no relevance, the justification of this process relies upon the local culture - oriented concept. The emphasis has been put on preserving traditional culture in this area. The cultural and social goals of the �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 63 Silesians have been expressed in terms of political activity within the national context. This tendency goes back to the past. In order to account this process for, it would be helpful to recall some historical changes which had begun at the moment of forming the national identification in this area until the end of interwars period. In the meantime, it is also a contemporary Silesian Separatism which has been going hand with Polish-oriented nationalism. There are three main sources of national identification in the area of High Silesia. There are people who identify themselves with the Polish national tradition. Others seem to stick to own Silesian identification. Still others recognize themselves as part of German Nation. There is no room for doubt that the models of identification mentioned above sometimes mix together. It becomes evident as well that we should not talk about this division as a complete one. For instance there are such groups of Silesians who turn out to be indifferent in respect of their nationality. The most important Silesian organisations are as follows: The High Silesian Association (with the seat in Katowice), Silesian Authonomy Movement (with the seat in Rybnik), Social-Cultural Society of German Minority of Katowice Province (with the seat in Racibórz), German-Work Community "the Reconciliation and the Future" (with the seat in Katowice). Two others organisations from Katowice Province should be mentioned in addition: these are German minority groups with the seat in Gogolino and High-Silesian Association with seat in Opole. Translated by Witold R. Jacórzyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9b0d83bd753e68a3b7ae5010813bbd8.pdf e14de7b74167f0a4127a4f19169ba73a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1543 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1427 Title A name given to the resource "Śląska krzywda" - przejaw zbiorowego poczucia poniżenia wśród górnośląskiej ludności rodzimej (okres międzywojnia) / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.5-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Marian Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ I MARIAN GRZEGORZ GERLICH (Katowice) „ŚLĄSKA KRZYWDA" - PRZEJAW ZBIOROWEGO POCZUCIA PONIŻENIA WŠRÓD GÓRNOŚLĄSKIEJ LUDNOŚCI RODZIMEJ (OKRES MIĘDZYWOJNIA) W tradycji językowej Górnoślązaków tkwi szczególnego rodzaju kate­ goria określeń, która wprawdzie charakteryzuje się swoistym wewnętrznym zróżnicowaniem, ale zarazem precyzyjnie odzwierciedla pewien konkretny zakres treściowy. Chodzi tu przede wszystkim o takie pojęcia, jak: „śląska krzywda", „śląski los", „ślonsko biyda", czy „naszo ślonsko historia". Są one przejawem znamiennego sposobu postrzegania przez Górnoślązaków własnej grupy i „ślonskiej ziemi", czyli w zasadzie wschodniej części Gór­ nego Śląska. Tadeusz Kijonka, miejscowy poeta i - co ważne z punktu widzenia naszych zainteresowań - działacz zaangażowany w obronę śląskich tradycji kulturowych, w odniesieniu do zasygnalizowanego zagadnienia stwierdzał przed kilku laty: „tzw. «slaska krzywda» [...], o długo by mówić 0 zadawnionych urazach, kompleksach i zawiłościach tej niestety coraz bardziej skomplikowanej kwestii. To nie są sprawy nowe, a tym bardziej problemy proste, warto więc czasem wrócić do jakże trafnych, przenikliwych 1 ostrzegawczych diagnoz [...] jeszcze z lat przedwojennych [...]. Potem do starych uprzedzeń i posądzeń o separatyzm, partykularyzm oraz indyferentyzm narodowościowy znacznej części tubylców dopisała swoje okrutne rozdziały wojna, stwarzając nowe dramatyczne bariery, urazy i podziały, z całą perfidią eksploatowane przez różnych manipulatorów i spryciarzy [...]. Towarzyszył temu [...] długo lekceważący stosunek do miejscowych tradycji kulturalnych, eksponowany przez różnej maści kulturtregerów" (Kijonka 1988, s. 12). Tak więc Kijonka przedstawił znaczący aspekt sposobu pojmo­ wania „śląskiej krzywdy". I dodać tu należy, że jest on zbieżny z potocznym rozumieniem tego pojęcia, które w lokalnej tradycji górnośląskiej, różnorod­ nie odzwierciedlone, funkcjonuje mniej więcej od zarania I I Rzeczypospo­ litej. Wyrasta z silnego wśród Górnoślązaków przekonania o doznawanych �6 MARIAN GRZEGORZ G E R L I C H przez nich szkodach, a także wieloaspektowej - co w naszych rozważaniach pominiemy - eksploatacji ich ziemi. Nie wchodząc w szczegóły stawiamy tezę, że interesująca nas kategoria pojęciowa to rezultat funkcjonowania znamiennego „ludowego aksjomatu", który narzuca zdecydowanie jedno­ stronne postrzeganie własnej grupy. Zgodnie z nim „produktem" myślenia potocznego, a konkretnie myślenia dalece 2mistyfikowanego, jest dostar­ czanie dowodów potwierdzających proces spychania Górnoślązaków na po­ zycje peryferyjne, dążenie do ich upośledzenia. Według lokalnego rozumienia „śląska krzywda" przejawia się w wielu sferach życia. Jest to więc zarówno - zwłaszcza w perspektywie socjologicz­ nej - określenie pewnego stanu społecznego, jak i (w perspektywie etnologicznej) - pewnego sposobu pojmowania raeczywistości. Przeprowadzone badania empiryczne stanowiące podstawę tego studium wykazały, że oma­ wiane zjawisko jest niezwykle żywotne. Przywołane zaś terminy można widzieć jako przejaw znamiennej „dyktatury języka". Narzucają bowiem konkretny sposób widzenia własnej grupy, zgodnie z którym wiadomo: „Ślązoki zawsze mieli źle. Tak było, jest i bydzie". Skonkretyzujmy. Przedmiotem naszych zainteresowań jest prezentacja różnych aspektów „śląskiej krzywdy" w perspektywie międzywojennego dwudziestolecia. W historii Górnego Śląska, i to zarówno jego części wschod­ niej, włączonej do Polski, jak i zachodniej, był to okres skomplikowanych przeobrażeń, które winny być obiektem naukowej analizy etnologicznej. Szczególnie interesującym obiektem penetraqi zdaje się być potoczna, dalece zmistyfikowana świadomość historyczna, „pamięć zbiorowa", a także pewne konkretne kategorie pojęciowe, będące - co tu ukrywać - efektem długo­ trwałych procesów mityzacji rzeczywistości (patrz пр.: Robotycki 1992, s. 43), utrwalonego wizerunku własnego (autostereotypu), usankqonowanego tradycją sposobu widzenia miejsca, roli i pozycji własnej grupy w historii i teraźniejszości. Dlatego też trudno zrezygnować z analizy interesującego nas zagadnienia „śląskiej krzywdy". 1 * * * W czerwcu 1922 roku wschodnia część Górnego Śląska, czyli wojewódz­ two śląskie, została formalnie włączona do Polski (patrz пр.: Długajczyk 1972, s. 330-349). Nastąpiło to po sześciu wiekach funkcjonowania w obrębie obcych etnicznie organizmów państwowych. Rozpoczął się złożony proces integracyjny (patrz пр.: Kopeć 1981; Zieliński 1985), który jak dotąd nie jest obiektem badań etnologicznych. Ma to swoje konsekwencje w sposobie 1 Badania na temat tożsamości górnośląskiej zbiorowości regionalnej zostały przeprowa­ dzone na początku lat dziewięćdziesiątych. W artykule prezentujemy tę ich część, która dotyczyła problemu tzw. „śląskiej krzywdy". �„ŚLĄSKA KRZYWDA" 7 analizowania tradycyjnej kultury tego regionu. Tak więc niezbędne jest odwołanie się do badań historycznych, zwłaszcza tych, które dotyczą szeroko pojętej świadomości społecznej. Uwzględniając zatem w interesującej nas perspektywie proces krystalizaqi polskiej postawy narodowej wśród ludności rodzimej (patrz пр.: Chlebowczyk 1983; Gerlich 1993, s. 7-38; Pater b.r.w.) warto przywołać twierdzenie, iż u progu I I Rzeczypospolitej, a nawet wcze­ śniej „przyszła rzeczywistość polska jawiła się Ślązakom w różowych barwach. Swą drogę do związku państwowego z Polską widzieli jako tułaczkę, która po licznych trudach zakończyła się pomyślnie [...]. Tych, którzy wytrwali, czekać miała nagroda za wiarę w słuszność obranej drogi. Zgodnie z ludowym symbolicznym oglądem życia, obraz przebytego szlaku chętnie widziano w metaforycznych wyobrażeniach znanego tekstu Marii Konopnickiej: „Idziem do Ciebie, Polsko, Matko nasza". W mit ten wierzyła inteligencja polska na Śląsku i z przekonaniem go upowszechniała (Kopeć 1981, s. 26). Ten sen o wręcz baśniowej Polsce rzeczywiście był znamienny dla części ludności rodzimej. Arka Bożek po latach tak napisał o ówczesnych nastrojach: „Śniliśmy o idealnej Polsce, o Polsce sprawiedliwej, o Polsce bez panów i parobków. Miała to być ojczyzna ludzi naprawdę wolnych, równych" (Bożek 1957, s. 86). Jeszcze dziś odnotować można takie wypowiedzi: „Myśla­ ło sie wtedy, że przyjdzie prawdziwo Polska. Tako Polska, co jak ojciec padół to ludzie czekali. Ło niej sie czytało w roztomajtych pismach (lokalnych czasopismach adresowanych do ludu - przyp. MGG), co ludzie mieli w do­ mach. Z nich sie człowiek dowiadywoł, jako ta Polska kiedyś była wielko. To ludzie chcieli, żeby juzaś tak było. Myśleli - przyjdzie i bydzie lepi, dobrze. Bydzie po Bożymu" . Było to wyobrażenie o sprawiedliwości rozumianej w kategoriach typowych dla kultury ludowej. Była to wizja utopijna, wizja „ziemi obiecanej", w której żyją ludzie wręcz idealni, a równość i braterstwo są głównymi wyznacznikami stosunków społecznych. Idąc zatem ku Polsce szli Górnoślązacy ku pięknej wizji, wizji nierealistycznej i nieosiągalnej. To był świat zbiorowej ułudy stanowiący rekompensatę wobec tego, co rzeczywiste. Polska jawiła się jako obiekt godny zaufania i pożądania, a tendencję tę wzmacniała propaganda plebiscytowa (patrz пр.: Zieliński 1972) oraz określo­ ne gesty młodego państwa polskiego - w tym zwłaszcza statut organiczny województwa śląskiego uchwalony przez Sejm już 15 lipca 1920 r. Ulotki zapewniały bowiem: „Widać już te czasy błogosławione, kiedy na tej ziemi śląskiej chodzić będzie wolny lud polski [...] cieszący się opieką własnego narodu, wydobywający dla siebie tylko nieocenione skarby z tej ziemi wydo­ byte, mający własne szkoły, własne duchowieństwo i własnych urzędników. A synowie tego ludu dzielnego będą mieli dostęp do wszelkich stanowisk i dostojeństw nie tylko w tej dzielnicy, ale w całej Rzeczypospolitej" (H. Zieliński 1957, s. 219). To była konkretna oferta polityczna. Oferta 2 2 Wszystkie cytaty zamieszczone w tym tekście, nie posiadające szczegółowych odnośników do źródeł, pochodzą z badań własnych autora. �8 MARIAN GRZEGORZ G E R L I C H kierowana do zróżnicowanej etnicznie górnośląskiej zbiorowości regionalnej. Jej etnicznie polska część w większości, mimo zatrudnienia w przemyśle, zanurzona była w realiach kultury typu ludowego, której szczególnym warian­ tem była kultura plebejsko-miejska, zwłaszcza subkultura górnośląskiej grupy górniczej (patrz пр.: Ligęza, Żywirska 1964). Jej bazą społeczną były osady i osiedla przyzakładowe, jeszcze do dziś zachowujące niektóre tradycyjne cechy. Potwierdzają to współczesne rozpoznania etnograficzne (patrz пр.: H. Gerlich 1989, s. 521-523) oraz socjologiczne. Wizja Polski, bardziej baśniowa niż rzeczywista, była jednak po I wojnie światowej, głównie wskutek akcji politycznych, elementem dynamizującym proces krystalizacji polskiej świadomości narodowej. Lecz ów czynnik mi­ tyczny funkcjonował już wcześniej. Wykazuje, użyjmy terminu, który wpro­ wadził do nauki Fernand Paul Braudel, „długie trwanie" (Braudel 1976). Zadecydowało o tym wiele czynników, w tym także wieloaspektowy izolacjonizm (patrz пр.: Gerlich 1981, s. 359-378). Autorka jednej z prac wręcz stwierdza: „Wielowiekowy izolacjonizm polityczny i społeczny, sporadyczne zrazu kontakty kulturowe jednostek, nie podlegające jednak procesowi obiektywizacji, późniejsze selektywne asymilowanie przez zbiorowość śląską ogólnopolskiej kultury jako przejmowanie określonych treści i adoptowanie ich do własnych wzorów kulturowych i etosu - wszystko to sprawiło, że idea Polski zawierała wiele mitycznych treści" (Błaszczak-Wacławik 1990, s. 20). Być może za wiele. Ten mit wspaniałej Polski zapewniającej szczęście, sprawiedliwość i do­ statek był budowany po 1918 r. nie tylko przy pomocy nowych środków wynikających z ówczesnej sytuacji polityc2;nej. Odwoływał się również, co ważne dla rozpoznań etnologicznych, do treści mitycznych znanych od dawna. Lansowane były zwłaszcza w lokalnej prasie, tzw. literaturze dla ludu (patrz пр.: Mierzwa 1989, s. 305-332), ale także działalności pro­ gramowej lokalnych towarzystw, wreszcie do propagandy patriotycznej. Mit sprawiedliwej i dostatniej Polski odwoływał się również do lokalnego folkloru, do treści zawartych w międzygeneracyjnym przekazie kulturowym. Chodzi tu zwłaszcza o różnego rodzaju opowieści i podania historyczne. Dorota Simonides wskazuje, iż rodzimi folkloryści, i nie tylko oni, „rozu­ miejąc wagę i potrzebę utrzymania w obiegu tych właśnie treści, podjęli się pracy nad ich reinterpretacją. W ten sposób [...] J. Ligoń, opracował 30 tekstów podań historycznych, które ułożył w zwarty cykl gawęd [...] zatytułowany: «О dawnych czasach Górnego Śląska czyli pogadanki wie­ czorne pomiędzy nauczycielem, obywatelem i górnikiem [...]» (Simonides 1989, s. 72). Do rangi symbolicznej urósł zaś tekst ludowej opowieści o „wojsku św. Jadwigi" (patrz пр.: Gładysz 1965), który specjaliści uważają za szczególny wyznacznik śląskiego folkloru (Simonides 1990, s. 24). Opo­ wiada on o zbrojnych hufcach księcia Henryka Pobożnego, które 15 kwiet­ nia 1241 r. zostały pokonane przez Tatarów. Odtąd jednak dzięki inter­ wencji Matki Boskiej zasnęli i czekali na sygnał do nowej walki. I stało się, �.ŚLĄSKA KRZYWDA 9 1 bo przecież po zakończeniu I wojny światowej zostali wezwani. I co cha­ rakterystyczne, to właśnie śląscy powstańcy byli kojarzeni z „wojskiem św. Jadwigi". Dlatego też na łamach pism walczących o polskość ukazywały się następującego rodzaju teksty: „Legendy śląskiej stał się cud Śpiący rycerze, Piasta lud Powstał, by Śląsk złączyć wraz Z Polską krwią na wieczny czas" (patrz пр.: Jacek z Wygiełzowa, 1922). Istotne znaczenie w kreaqi mitu Polski miała też działalność twórcza „Wernyhory Śląskiego" Wawrzyńca Hajdy (1844-1923), który wieścił Zmartwychwstanie Polski i złączenie Śląska z Macierzą. Jeden z przekazów utrzymany w konwencji przepowiedni wyraziście rysuje obraz Niepodległej i losy Górnoślązaków: „I... będzie taki czas. Wtedy przyjdzie w chwale Polska. Będzie wielka, wielka i bogata. Niemcy takie nie będą. To już niedługo się stanie. Ślązacy zostaną z tą Polską połączeni. Będą żyli razem wszyscy Polacy. Ślązacy będą szanowani. Wszyscy razem będą żyć, Polacy z wszystkich dzielnic. Tak będzie. Czekać pomóż Boże i Panienko" . Ważne znaczenie dla owej wizji i fundamentalne dla sprawy narodowej na Górnym Śląsku miał Kościół (patrz пр.: Myszor 1991; Pater 1994, s. 45-54). W rezultacie też różne regionalne ośrodki wiązały wartości chrze­ ścijańskie z kwestią narodowościową, a także narodową. W jednym ze znamiennych artykułów wręcz stwierdzano: „Po wierze św. najważniejszą dla nas rzeczą jest obrona naszej narodowości. Ludzkość składa się z prze­ różnych narodów [...]. Tak Panu Bogu się podobało, gdy pomieszał języki i tak być powinno" (Pater 1994, s. 52). Kwestia ta jest jednak niezwykle złożona. Nie można np. w tym kontekście pomijać tez wyrastających w krę­ gu niemieckiej partii „Centrum" czy lokalnych ugrupowań separatystycz­ nych. Przykładowo, elementem szczególnej interpretacji związków wiary i narodowości było twierdzenie, iż „katolicka wiara w zupełności zastępuje Górnoślązakowi narodowość" (Nieborowski b.r.w., s. 53). Mityzacja obrazu Polski, zwłaszcza po 1918 г., spotykała się z agresywną reakcją propagandy niemieckiej. Lansowała ona wizerunek Polski jako „państwa sezonowego". Popularny Rabenmutter-Motiv natomiast kreował obraz Polski jako macochy, która niegdyś Śląsk porzuciła, kiedy zaś roz­ winął się gospodarczo chce go ponownie pozyskać. Miało to niewątpliwie charakter destrukcyjny, podobnie jak pewne elementy szeroko rozumianej konfrontacji polsko-niemieckiej. Niemniej jednak dwa kolejne powstania śląskie, wyniki plebiscytu, a wreszcie rozmiary trzeciego powstania są dowo­ dem intensyfikacji procesu krystalizacji narodowej wśród ludności rodzimej. 3 3 Przekaz otrzymany od Marii Kawalec:, której ojciec chrzestny był najbliższym przyjacie­ lem „Wernyhory Śląskiego". �10 MARIAN GRZEGORZ G E R L I C H W rezultacie więc Górnoślązacy wkraczali clo I I Rzeczypospolitej z kon­ kretnym balastem doświadczeń, wkraczali też z określoną wizją. Wszystko zaś to, co zdarzyło się w owych burzliwych latach po I wojnie światowej znalazło swoje odzwierciedlenie w lokalnym folklorze, m.in. w pieśni (patrz пр.: Dygacz 1958), opowieściach wspomnieniowych (Simonides 1972; Hajduk-Nijakowska, Smolińska 1989), a wreszcie - w anegdotach. Mityzacja obrazu Polski dokonywana przez Górnoślązaków i dla Górnoślązaków to jeden aspekt zagadnienia. Drugi - to mityzacja Górnego Śląska, a zwłaszcza Górnoślązaków, ich kultury i świadomości narodowej. Zaznaczmy wyraźnie: dokonywana była nie tylko przez stronę polską, ale także niemiecką. Koncentrując się na naszych realiach trzeba podkreślić różne przyczyny owej tendencji, różne źródła. Interesujący pogląd formułuje Czesław Robotycki. Analizując „najnowsze dzieje Śląska" wyróżnia trzy postawy, tzn.: „ideologiczną", „heroiczną" i „nostalgiczną". „Każda z nich - jak słusznie pisze - ma tendencję mityzującą i każda czyni to wykorzy­ stując inny fragment przeszłości rozumianej jako historia lub tradycja" (Robotycki 1990, s. 31-33). I dodać tu trzeba, nie przywołując jakich­ kolwiek przykładów, bo to tendencja nader wyraźna, iż wiele „grzechów" na tym polu popełniła etnografia. Co było treścią owej mityzacji Śląska? W interesującym nas zakresie przede wszystkim jednostronna prezentacja śląskiej zbiorowości, tzn. prezen­ tacja ograniczona tylko do etnicznej polskości górnośląskiej grupy regional­ nej, polskości heroicznie zachowywanej, mimo germanizacji. W efekcie pro­ wadziło to do wizji „polskiego Śląska" i „polskiego ludu". Problem zaś wieloetniczności praktycznie był nieobecny, podobnie jak i wyjaśnienie zło­ żoności „etnicznej polskości grupy etnograficznej śląskiej", która, jak to przedstawia Krzysztof Kwaśniewski „rysuje się wyraźnie na gruncie języko­ wym, kulturowym i terytorialnym" (Kwaśniewski 1987, s. 52). To istotne stwierdzenie, nie w pełni rozumiane przez wielu badaczy, przez innych było nadużywane. Szczególnie zaś swoistej mityzacji służyły twierdzenia, formu­ łowane już z początkiem 2 poł. X I X w., wskazujące na rozwiniętą świado­ mość historyczną Górnoślązaków, także polską świadomość narodową. I tak, przykładowo, często przywoływany przez etnografów Adolf Hytrek pisał w 1879 roku: „Lud górnośląski pamięta o historycznej polskości swego kraju i kocha ją, szczyci się potęgą i świetnością dawnej Polski, dziejów jej słucha ze łzami wzruszenia, marzy o jej przyszłości i pragnie jej tak żywo jak inni Polacy" (Hytrek 1879, s. 316). Oczywiście trudno się zgodzić z tą opinią. Mitologizowała obraz Śląska (patrz пр.: Robotycki 1992, s. 61). Gdy w 1992 r. Górnoślązacy wkraczali do Polski z jej dalece zmitologizowanym obrazem, podobnie i Polacy z innych dzielnic wkraczali na Górny Śląsk ze zmitologizowanym obrazem tej ziemi. Interesująca nas śląska lud­ ność rodzima wkraczała jednak dodatkowo z konkretnymi oczekiwaniami. Przede wszystkim więc liczyła na: a) zabezpieczenie swej egzystencji na poziomie co najmniej takim jak za czasów pruskich i austriackich; b) obale- �„ŚLĄSKA KRZYWDA" 11 nie niekorzystnych rozwarstwień społecznych i majątkowych; c) otwarcie nieograniczonych możliwości awansu społecznego" (Kopeć 1981, s. 43). Oczekiwała też poszanowania własnych tradycji, a konkretnie - użyjmy typowych sformułowań: „tego wszystkiego, co jest nasze, echt śląskie", „śląskich zwyczajów", „naszyj mowy", „naszyj roboty" (tzn. ethosu pracy - przyp. MGG), „prowdy ło życiu i zasad postępowania" (tzn. wartości i norm moralnych - przyp. MGG), „poszanowanio dlo ślonskich łobrządków (tzn. zwyczajowości i obrzędowości cyklu rodzinnego i dorocznego - przyp. MGG), a także wielu innych konkretnych treści i wytworów kul­ turowych. Brak jednak poważniejszej refleksji nad własnym dziedzictwem, a zarazem silne poczucie odrębności, znajdujące co najwyżej odzwier­ ciedlenie w nieostrych próbach definicyjnych powodowało sporo różnych konfliktów między Górnoślązakami i ludnością napływową. Choć obraz Polski miał cechy zdecydowanie pozytywne, co wynikało z rozbudzonych wyobrażeń, to jednak postępujące kontakty społeczne powodowały, iż kon­ frontacja obrazu własnej grupy (autostereotyp) z wizerunkiem przybyszów (stereotyp) zaczęła skłaniać do gwałtownej refleksji. Jej następstwem był proces weryfikacji istniejących sposobów widzenia świata społecznego. Dodać też należy, że od początku Górnoślązacy byli przekonani o swojej wyższości cywilizacyjnej, praworządności, a także swoich wysokich kwalifi­ kacjach zawodowych i wysokich walorach etycznych, wynikających z prze­ strzegania wartości chrześcijańskich. W tym zakresie Górnoślązacy odczu­ wali nawet potrzebę pewnej misji, którą chcieli realizować wobec przyby­ szów, aby wspólnie z nimi budować program rozwoju Polski. Zresztą śląska chadecja lansowała m.in. właśnie koncepcję rozpowszechniania śląskich war­ tości regionalnych, konkretnie zaś „egalitaryzmu społecznego, aktywności społecznej i organizacyjnej zbiorowości, chrześcijańskich zasad w życiu spo­ łecznym, rodzinnym [...]" (Błaszczak-Wacławik 1990, s. 33) na całą I I Rzecz­ pospolitą. Ważne jest i to, że głoszono potrzebę asymilowania ludności napływowej do śląskiej kultury regionalnej, co również i dziś lansują nie­ które górnośląskie ugrupowania regionalne (Nawrocki 1993, s. 157). Poczucie wyższości, w zasygnalizowanym zakresie, wiązało się jednak u Górnoślązaków z pewnego rodzaju kompleksem wynikającym z nieznajo­ mości języka literackiego. Poza tym jednak - z całą pewnością autoportret był autoportretem bez skazy. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają słowa ks. prałata Jana Kapicy, dodajmy - pierwszego admini­ stratora apostolskiego w polskiej części Górnego Śląska (ks. Rak 1994, s. 31) skierowane do generała Stanisława Szeptyckiego stojącego na czele Wojska Polskiego wkraczającego na Śląsk w czerwcu 1922 roku: „My Ślązacy nau­ czymy się od Was, braci Polaków z innych dzielnic, ładnie mówić, a wy nauczycie się od nas ładnie pracować" (ks. Szramek 1931, s. 74). �12 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Nie dokonując prezentacji przedstawionej w pracach historyków skom­ plikowanej rzeczywistości śląskiego międzywojnia (patrz пр.: Kopeć 1981; Wanatowicz 1982; Zieliński 1985), trzeba stwierdzić, że początkowy kilku­ tygodniowy okres wkraczania Polski na Górny Śląsk przyjął charakter wielkiego patriotycznego uniesienia, wielkiego święta (patrz пр.: Piernikarczyk 1923). Potwierdzał się mityczny obraz Polski. Okres świętowania za­ kończył się 16 lipca 1922 r. wraz z podpisaniem „Pamiątkowego Aktu Połączenia Górnego Śląska z Macierzą". Zaczął się wieloaspektowy proces integracji. Powoli jednak narastać zaczęło wśród ludności rodzimej poczucie krzywdy, z czasem swoisty pogląd o różnorodnych szkodach doznawanych przez całą śląską zbiorowość regionalną. Śląski „syndrom krzywdy" stał się faktem. „Wiedzom Ślonzoki wszystkie, że durch nos cosik ciśnie. Taki my już momy tyn ciężki ślonski los [...]. A zaczło sie za stary Polski. Było wtedy wiela rzeczy, co Ślonzoków bolały i łostało to do dzisiej. A wtedy to sie zaczło, że nawet naszego biydnego Korfantego wyciepli". Dziś w życiu publicznym, w publicystyce i polityce omawiane zjawisko określane jest terminem „śląska krzywda" (patrz пр.: Kijonka 1988; Szeja 1993, s. 10). W życiu codziennym natomiast w bezpośrednich kontaktach społecznych i - szerzej - w międzygeneracyjnym przekazie Górnoślązacy preferują, podobnie jak w okresie międzywojnia, inne pojęcia. Są to pojęcia nieostre, a jednak precyzyjnie zrozumiałe przez ich nosicieli, bo są wypowia­ dane w konkretnym metajęzyku, tzn. gwarze śląskiej. Najbardziej popularne to: „nasz los", „nasza śląsko biyda", „nasza marno historia", „nasze piyrońskie życie ślonskie". Zgodnie z lokalnym zrozumieniem zawierają nie tyle ogólną, a wręcz konkretną informację o zbiorowym niekorzystnym „losie" Górnoślązaków. Wyrazem tego jest następująca reprezentatywna opinia: „Bo to jest tak, że życie człowieka i ludzi łod czegoś zależy, i choćby nie wiem co, jak mo być dobrze to tak bydzie. A jak mo być nienajlepi to bydzie źle. I taki jest tyn nasz los. Z niego sie biere to, co nos durch spotyko. Za nic nos mieli i majom, ino śmiech i poniewierka [...]". Stosując po­ jęcie „śląski los" Górnoślązacy odwołują się do nieokiełznanej, tajemniczej i trudnej do zdefiniowania siły, która jednak zawsze, i to jednoznacznie, determinuje ludzką egzystencję. Zarówno w wymiarze jednostkowym, jak i zbiorowym. W takim przypadku człowiek musiał się pogodzić z losem. „I tu dochodzimy (zwłaszcza w perspektywie kultury typu ludowego, co było nader znamienne dla realiów początku I I Rzeczypospolitej - przyp. MGG) do centralnej kategorii potocznej metafizyki - do kategorii obej­ mującej to wszystko, nad czym nie mamy władzy, co czyni nas bezsilnymi, co urąga naszym zdolnością predyktywnym [...], naszemu poczuciu sprawie­ dliwości [...] naszej wierze w suwerenność i możliwość panowania nad ży­ ciem" (Hołówka 1986, s. 133). Nie będziemy się tu zastanawiać nad uwarun­ kowaniami szczególnego pojmowania przez Górnoślązaków swego losu. Interesować nas będzie natomiast zawartość omawianego pojęcia, czy raczej pojęć, które określają poczucie i pogląd o doznawanej krzywdzie. Chodzi tu �.ŚLĄSKA KRZYWDA" 13 więc o pewnego rodzaju określenia nasycone ładunkiem merytorycznym i emocjonalnym, które w pełni rozumieją tylko ich nosiciele - „swojacy". Badaczowi trudno przekroczyć ową barierę, bo przecież „swoi są ci, którzy umieją wziąć udział w grze stereotypowych zwrotów i konwencjonalnych formuł [...]" (Obrębski 1936, s. 3). Wraz z upływem czasu poczucie doznawanych krzywd zaczęło się wśród ludności rodzimej coraz bardziej odzwierciedlać w sferze werbalnej, w róż­ nego rodzaju obiegowych sformułowaniach w rodzaju: „Tyla godali, a za nic nos majom", „Tak miało być dobrze, a dzieje sie tak, że lepi nie godać", „Biyda naszo jeszcze większo, bo to z nami Ślonzokami tak już jest". Stopniowo pryskać zaczął, co wyraźnie podkreśla historyk „mit Polski spra­ wiedliwej" (Kopeć 1981, s. 52-56). Rodziła się refleksja. „Tak pomału zaczli my sie łoglądać. Było już wiadomo za co nos majom. Pomału, a już my byli na boku. Rządzili inksi, lepsi. My byli do czorny roboty". Wizeru­ nek obcego, czyli tzw. gorola, nasycany był coraz bardziej negatywnymi cechami. W skrajnej postaci przybysz z innych dzielnic Polski jawił się jako ktoś gorszy, nawet od niemieckiego urzędnika, a więc skonkretyzujmy, jako „bezbożnik" (co w realiach śląskich jest poważnym oskarżeniem), a w pewnym okresie jako tzw. „sanator" (Wanatowicz 1982, s. 297), a więc typowy reprezentant ówczesnej elity rządzącej. To już nie był ów stereotypo­ wy dawny „gorol", a więc prymitywny, niewykwalifikowany robotnik, a ktoś, kto działał na szkodę Górnoślązaków. „To pieroństwo sie tu pchało - godoł mój fater - po to ino, coby nos mieć za niewolników, a ta ziemia mieć, nie przymierzając za jakoś afrykańsko kolonia". Z całą pewnością pierwsza w ujęciu chronologicznym krzywda, jaką odczuwali Górnoślązacy po złączeniu z Polską wynikała z przekonania, i to nader intensywnego, o negatywnym stosunku do nich ludności napływowej. Była ona przede wszystkim kojarzona z kadrą kierowniczą w państwowym aparacie administracyjnym oraz w przemyśle. Rodził się opór wobec obsa­ dzania przez przybyszów stanowisk kierowniczych. Odzwierciedlenie tego odnajdujemy w lokalnym folklorze: „Kaj spojrzysz na urzędzie Tam gorol siedzi wszędzie Regenmantel mo nowy Gupielok pieronowy" 4 Najbardziej drażnili przybysze z Małopolski zwani „Galileuszami", co odzwierciedla wierszyk: „Łakome, tłuste kąski Te posadki górnośląskie. Dalej na łów! Odnotowano kilka wariantów tego tekstu. �14 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Precz Ociepka, Malik, Śmieja Bo tu jedzie Galilea Austriacki huf" (ks. Szramek 1934, s. 44). Przytaczamy go, mimo iż z całą pewnością nie ma „ludowej" proweniencji, wskazuje natomiast na wykorzystywanie nastrojów społecznych do konkret­ nych działań politycznych. W konsekwencji wpływało to na podziały górno­ śląskiej zbiorowości regionalnej, być może również na petryfikowanie postaw indyferentnych narodowo, bądź separatystycznych. Pomijając jednak te uwa­ runkowania trzeba zaznaczyć, że przekonanie o szczególnej inwazji inteligencji było rzeczywiście silne. Funkcjonowało nawet przeświadczenie o jej negatyw­ nym wpływie na lokalne stosunki. Jej awans wiązano z polityką Michała Grażyńskiego, wojewody śląskiego w latach 1926-1939. O sile tego po­ glądu lub realnej ocenie ówczesnej rzeczywistości może świadczyć wypowiedź Wilhelma Szewczyka, górnośląskiego pisarza i publicysty, który w 1988 r. twierdził, iż Grażyński „nie mógł odśląszczyć tego regionu, choć jego polityka personalna, zjadliwie w roku 1931 nazwana przez katowickie czasopismo «Trybuna Śląska» Tajną Lożą Gospodarczą Małopolan, coraz częściej re­ zerwowała intratne posady przybyszom, nie zaś przedstawicielom młodej, wykształconej już w Polsce inteligencji rodzimej" (Szewczyk 1988, s. 49). Drażniła „wielkopańskość" stylu życia przybyszów. Uznawano to za przejaw chęci dominacji i pogardy w stosunku do ludności rodzimej. „Łoni pokazywali, że som lepsi. Bo richtig my byli przeca bez wykształcynio, ale my umieli robić, my wiedzieli co to porządek. A łoni ino piyknie godali i mieli dwie lewe ręce do roboty [...]. Ale za to wiedzieli jak brać pieniądze". Owa „wielkopańskość" drażniła, ale była też w lokalnym rozumieniu swoistym znakiem rozpoznawczym przybysza. Lokalny folklor tak to komentował: „To tych panów, znaczy z Polski, jedyn znak Piykno godka, biały kragiel, czoirny frak I durch ino: do nóg padam, pięknie witam, kłaniam sie A w nos wszystko burzy sie". 5 Drażniła „wielkopańskość" i natrętne pozerstwo, zwłaszcza biednej, na­ pływowej inteligencji. Z jej wizerunkiem najwyraźniej zrósł się następujący dwuwiersz: „Regenmantel blank nowy Beam ter już gotowy". Kpina była formą rekompensaty za odczuwaną ze strony inteligencji pogardę. Ale też coraz bardziej jej wizerunek był nasycany krytycznymi 5 Jest to tekst kilkuzwrotkowej ballady podwórzowej. �.ŚLĄSKA KRZYWDA" 15 uwagami. Eugeniusz Kłosek pisze: „Napływowej inteligencji Ślązacy zarzu­ cali mało wydajną pracę, brak liczenia się z czasem i niewspółmierne przy tym ambicje [...]. Raziło ich «sknerstwo» Galicjaków i «rozrzutnosc» oraz «przekupstwo» Kongresowiaków" (Kłosek 1993, s. 27). I dodać należy do słów etnografa, że zasygnalizowane odczucia znalazły też swój wyraźny oddźwięk w lokalnym folklorze, zwłaszcza w różnych mikroformach. Do szczególnej rangi urosła w latach I I Rzeczypospolitej krzywda zwią­ zana ze sposobem pojmowania tzw. misji kulturowej, którą kojarzono z działalnością niektórych odłamów inteligencji napływowej. Twierdzono, że jest podejmowana bez jakiegokolwiek uzasadnienia, gdyż „Ślonzoki majom swoja kultura, i to na wysokim poziomie". W rezultacie więc funkcjonował pogląd, iż celem tej akcji, zwanej z niemiecka „kulturtregerstwem" jest manifestacyjne podkreślanie zacofania kulturowego Górnoślązaków, co ma służyć uzasadnieniu tezy o obiektywnym braku podstaw do awansu społecz­ nego Górnoślązaków. Ale to, co było w sensie manipulacji społecznych zrozumiałe w odniesieniu do realiów państwa niemieckiego, które odrzuco­ no, boleśnie odczuwano w nowej sytuacji. „Za Niemca nos mieli za nic i za gupków nos mieli. Przyszoł Polok - robił to samo. Taki tyn nasz los. Bo nikt nie uwierzy, że my musieli mieć tu kulturtregrów. Szło ino o jedno, coby światu pokozać, że my som gupie i nos trzeba kultury uczyć. Tak sie dlo nos ta Polska napoczła". Niezależnie od przedstawionego sposobu widzenia pewnych zjawisk spo­ łecznych czy też akcji młodego państwa polskiego trzeba podkreślić, iż rzeczywiście realnie narastała wśród śląskiej ludności rodzimej potrzeba awansu, zwłaszcza obsadzania stanowisk kierowniczych. Teodor Tyc wręcz pisał, że Górnoślązak nie chciał już być tym, czym dawniej, a zatem „robot­ nikiem, szleprem, proletariuszem, pariasem, chacharem" (Tyc 1931, s. 279). Chciał natomiast awansować, co mu obiecano. Stało się inaczej. Pomijając względy obiektywne, a więc na ogół brak odpowiedniego wykształcenia, coraz wyraźniej Górnoślązacy artykułowali swoje pokrzywdzenie. Pojawiły się znamienne, obiegowe sformułowania w rodzaju: „Ślonzok jest ino do czorny roboty", „Ślonzok jest do harówy, a gorol do brania pieniędzy", „Ślonzok mo ino stać na boku". Hasło zaś, które miało ilustrować stosunek przybyszów wobec Górnoślązaków brzmiało: „Hanys (tu: Górnoślązak) bier hercowa (rodzaj łopaty używanej w kopalni) i na gruba" (i idź do pracy w kopalni). Poczucie krzywdy rekompensowały coraz częstsze dowcipy ana­ lizujące panujące stosunki społeczne. Stanowiły też próbę lapidarnego, ko­ micznego skomentowania położenia własnej grupy: „Dlo goroli to najlepi by było, coby Ślonzok robił, jak wół, lotoł koło swego pana jak pies, dowoł z siebie co najlepsze jak krowa, był potulny jak gołąbek i jodł jak koza". Silne poczucie krzywdy wynikało nie tylko z braku możliwości obejmowa­ nia stanowisk, ale także konieczności rywalizacji z przybyszami o jakiekolwiek miejsce zatrudnienia. Tendencja ta pojawiła się w okresie bezrobocia. Repre­ zentatywny dla niej jest następujący pogląd: „To było najgorsze. My u siebie �16 MARIAN GRZEGORZ GERLICH musieli sie starać o robota. Musieli my uważać na inkszych, co nie byli łod nos [...]". W tej reakcji ujawniła się cała złożoność tradycyjnego pojmowania własnej przestrzeni, tzn. przestrzeni zasiedlonej tylko przez „swojaków". Rodzi ona też jej tylko właściwe możliwości „wytwarzania znaczeń społecznych, tych, które z kolei pozwalają na wzajemne rozumienie się ludzi «swoich» poprzez ich odnoszenie się do tych właśnie im tylko wspólnych znaczeń" (Wódz 1991, s. 82). Tymczasem przybysz, który wkraczał do tej przestrzeni nie tylko, że był rywalem w czasach bezrobocia, ale zarazem tym, który destabilizował komunikację społeczną i destruktywnie wpływał na panującą wspólnotę znaczeń symbolicznych. Był po prostu „obcym", którego po­ strzegano w sposób zbliżony do wyobrażeń ludowych. Negatywie oceniano jego wygląd, język, pochodzenie regionalne, a także zdolności umysłowe i walory etyczne. O ile w odniesieniu do napływowej elity ów wizerunek był nasycony kilkoma cechami negatywnymi, to w odniesieniu do przybysza-robotnika cechy negatywne dominowały. Pogłębiał on poczucie krzywdy, bo był niczym w klasycznej „ludowej" charakterologii „obcych bazującej przede wszystkim na prostych opozycjach: głupi - mądry (sprytny), leniwy - pracowity ...." (Stomma 1986, s. 38) kimś, kto „godoł gupio", „wyglądoł jak elwer", „nic nie robił", „krodł", „był mściwy", itd. W konsekwencji zaś wykorzystywał i spychał Górnoślązaka na pozycję peryferyjną. Na nic też okazał się czyn zbrojny ludności rodzimej, jej uczciwa praca dla Polski, którą się chlubiono. Stąd typowe były reakcje w rodzaju: „Ojciec pracował - mówi z żalem w 1937 roku bezrobotny młody Ślązak - dla Polski, a co my terazki momy" (Sala 1988, s. 34). Jako krzywdę odczuwano niedocenianie rodzimego ethosu pracy, a prze­ cież stanowił on przedmiot samoidentyfikacji. Górnoślązacy podkreślali jej funkcję autoteliczną. Praca była wartością, którą szanowano. Miała wysoką rangę społeczną. Stąd też „strach" przed jej utratą był dodatkowo wzmac­ niany „wstydem" przed środowiskiem. Potwierdzenie wyników badań etno­ grafa odnajdujemy też w sozologicznych analizach autobiografii Górno­ ślązaków. Wojciech Błasiak pisze: „Taka identyfikacja rzetelności pracy z równoległą podległością wykonawczą tejże pracy, tworzy dialektykę z jed­ nej strony wysokiej samooceny, a z drugiej wprowadza element poczucia upośledzenia, i społecznego i kulturowego. Ten element identyfikacji wyka­ zywał swoiście obronny charakter" (Błasiak 1993, s. 191). Szczególnym przejawem „śląskiej krzywdy" było bolesne poczucie upokorzenia wywołane podważaniem przez ludność napływową polskości Górnoślązaków. Samą tendencję swoistej weryfikacji postawy narodowej postrzegano jako proces. Bo przecież rzeczywiście dla Niemców „polsko­ języczni Ślązacy" byli „polskojęzycznymi Prusakami" poddanymi króla, grupą zanurzoną w „regionalnej świadomości". Gdy natomiast rozpoczął się proces krystalizacji świadomości narodowej wśród Górnoślązaków, przy­ lgnęło do nich określenie „Wasserpolacken". I oto, w nowych realiach, już w Polsce, ludność rodzima znów była poddawana swoistej weryfikacji naro- �„ŚLĄSKA KRZYWDA" 17 dowościowej. Sędziami byli jednak teraz Polacy. „Dlo Poloków byli my gorsi, niepewni. Prowda godając bardzi Niemcy niż Poloki. Abo w naj­ lepszym wypadku trocha Niemcy, trocha Poloki. A dlo Poloka to wiadomo, tyn jest Polok co jest blank czystej krwi polskiej". Z przeprowadzonych badań wynika, że istniała jednak świadomość przyczyn tego rodzaju reakcji przybyszów. Nie łagodziła jednak poczucia pokrzywdzenia. Nawet wręcz przeciwnie - ulegało ono wzmocnieniu. „Poloki przyszli tu do nos za stary Polski i zaczli nos mierzyć. Chcieli wiedzieć kim my som. No bo przeca w doma widzieli, że momy polsko książeczka do nabożeństwa. Dejmy na to «Droga do nieba» i tyż drugo niemiecko «Weg zu Himmel». I jak gupieloki mogli to pojąć czymu tak jest [...]. I widzieli tyż, że god omy jakoś dziwnie po polsku, a w robocie tyż do niekierych po niemiecku. No i bez to nie wiedzieli jakie my som Poloki". Sytuacja ta prowadzić zaczęła, przy wyraź­ nie utrzymującym się śląskocentryźmie, do powstrzymania procesu otwarcia „na zewnątrz" i wzmocniła tendencję „do wewnątrz", tendencję, która zna­ mionuje społeczności lokalne. A właśnie one, konkretne osady i osiedla przyzakładowe, były bazą społeczną ówczesnej plebejskiej kultury miejskiej. Obiektywne zagrożenie ich homogeniczności zostało zmniejszone potrzebą jej ochrony, która nastąpiła jako reakcja na potęgującą się krytykę ze­ wnętrzną. Tym bardziej, że dotyczyła ona postaw narodowych. W skom­ plikowanych realiach górnośląskich przejawiało się to, w rozumieniu, czy raczej odczuciu ludności rodzimej, w podważaniu rdzenia ich tożsamości. Etnolog może więc powiedzieć, że dochodziło wówczas do podważania zarówno „więzi ideologicznej" (patrz: Ossowski 1966), jak i „nawykowej", która była nieuświadomioną namiastką tej pierwszej. Krytyce poddawany był patriotyzm „ojczyzny prywatnej", a w efekcie rodzące się związki kul­ turowe z „ojczyzną ideologiczną". Z całą pewnością ma rację socjolog, iż „świadomość narodowa jest funkcją konfrontacji" (Kwaśniewski 1987, s. 52). Tak było również wśród Górnoślązaków. Lecz w okresie gdy pojawiły się nowe elementy kreacji „więzi ideologicznej" następować zaczął proces podważania ich postawy narodowej przez „braci Polaków z innych dziel­ nic". I nie jest tu ważne czy tendencja ta realnie zachodziła - choć powinno to być ze względu na rozmiary obiektem odrębnych studiów - lecz to, że Górnoślązacy byli przekonani, iż tak właśnie jest. W latach trzydziestych lokalny działacz ubolewał do Józefa Chałasińskiego prowadzącego badania soqologiczne na terenie Murcek, dziś dzielnicy Katowic: „Ci, co tu przyjadą, uważają nas za pół-Polaków" (Chałasiński 1935, s. 277). Sytuacja ta prowa­ dziła w konsekwencji do pogłębiania się dystansu między ludnością rodzimą i przybyszami, pogłębiał się podział, i to uzasadniony wieloma czynnikami, na 6 6 Pogląd ten odzwierciedla następująca wypowiedź: „Łoni (tzn. Polacy - przyp. M G G ) wiedzieli kaj przyjechali. Wiedzieli, że na Śląsku nie jest wszystko echt polskie. Przez to wielu z nich nie wiedziało, co majom robić i drażniła ich ta nasza łodmienność. Ale to łoni do nos przyszli. To był ich problym, a nie nasz". �18 MARIAN GRZEGORZ GERLICH „swoich" i „obcych". Uwzględniając realia górnośląskie nie można jednak demonizować czynnika etnicznej niechęci do Polaków z innych dzielnic. Trzeba natomiast uwzględnić ówczesny etap rozwoju polskiej świadomości narodowej, swoisty śląskocentryzm, stosunkowo „małą gotowość do kon­ taktowania się z ludźmi obcej grupy i przyjmowania treści obcego pochodze­ nia [...]" (Nowicka 1990, s. 44) i wreszcie plebejskość lokalnej kultury. Nowa sytuacja, nowy rodzaj kontaktów, nieumiejętność czy też niechęć do budowania struktur mediacyjnych pogłębiła - przynajmniej w niektórych płaszczyznach - wzajemne niechęci. „Na gruncie zderzenia się odmiennych ethosów, spotęgowanego wielkim rozczarowaniem Ślązaków w stosunku do wcześniejszych wizji (dodajmy wizji zmityzowanych - przyp. MGG) doszło do wzajemnych ocen, postaw i animozji [...]" (Kłosek 1993, s. 107). Okazało się, że nieomal od pierwszych dni Górnoślązacy zaczęli odczuwać niechęć wobec swojej mowy, jaką okazywali przybysze, i to nie tylko ówczesne elity. Tak jak dla Niemców gwara śląska postrzegana była jako „Bastardsprache" czy osławiona „Wasserpolnisch" tak i dla Polaków była mową, w której dostrzegano wiele germanizmów. A przecież mowa była dla Górnoślązaków jednym z głównych elementów identyfikacji. Tymczasem drażniła ona przy­ byszów. Zapominano jak ludność rodzima potrafiła bronić swego języka w okresie Kulturkampfu i jakie były tego konsekwencje. Teresa Kulak pisze: „Wiarę i język stanowiące wówczas istotę polskości, powszechnie traktowa­ no jako nadrzędne w stosunku do Państwa, przeto atak na te wartości Polakom najbliższe, szczególnie na Górnym Śląsku, stał się przyczyną zer­ wania ze specyficzną lojalnością wobec Prus i okazał się wstępem do długie­ go procesu nabywania narodowej świadomości" (Kulak 1990, s. 30). I oto w międzywojniu właśnie ów język, czyli jak to mówiono „naszo ślonsko mowa", stał się obiektem krytyki, a nawet obiektywnego procesu rugowania z urzędów, bo górnośląscy urzędnicy nie chcieli go porzucić. A poza tym nie znali języka literackiego. Stąd też bywało i tak, że „w kontaktach z często drwiącą z ich mowy napływową inteligencją chcąc niejako uniknąć poczucia własnej śmieszności przechodzili w sytuacjach oficjalnych na język niemie­ cki" (Kłosek 1992, s. 49). Negatywny stosunek do gwary, jej pojmowanie przez przybyszów jako szczególnego dowodu swoistej obcości, lub inności etnicznej Górnoślązaków wywołało bardzo silne poczucie pokrzywdzenia. „To jako to jest mowa, jak nie polsko. W szkole nom godali, żeby godać po polsku. A naszo mowa to niby jako jest. Przeca śpiewali my w kościele i modlili sie po polsku. I to czysto. A że trocha ta godka jest inkszo, to co z tego [...]. I trzeba pedzieć, że jak zaczli z tym za tamtyj Polski to trwo to jeszcze dziś". Silne poczucie krzywdy wynikało w analizowanym okresie również z przekonania o negacji różnych innych, pojedynczych elementów „śląskości". Najczęściej wskazywano, iż deprecjonowane były zwłaszcza, użyjmy lokalnych określeń: „śląskie zwyczaje", „śląskie pieśniczki", „nasze święta" (tzn. lokalne formy świętowania roku kościelnego - przyp. MGG), „chodzy- �„ŚLĄSKA KRZYWDA" 19 nie po chłopsku" (czyli noszenie przez kobiety ubioru ludowego - przyp. MGG), „wielko pobożność" (co rozumieć należy jako wartość życia religij­ nego - przyp. MGG), „życie w tym, co downe" (tzn. kultywowanie konkret­ nych, nie wymienionych tu elementów tradycji - przyp. MGG), „łoglądanie się na rodzina" (tzn. pojmowanie rodziny w kategoriach wartości - przyp. MGG). Ponieważ wspomniane przedmioty negacji były zarazem podstawo­ wymi, obok wcześniej wymienionych, elementami samoidentyfikacji Górno­ ślązaków, analizowane pojęcie „śląskiej krzywdy" zostało wzbogacone o te właśnie treści. Działo się tak, gdyż było to podważenie lokalnej tożsamości. Krytyce poddana została też emocjonalnie pozytywna, i - dodajmy - nie­ zwykle silna identyfikacja z tymi treściami, które jednocześnie decydowały o poczuciu własnej odrębności. Choć jej zakres merytoryczny nie był defi­ niowany, bo nie istniała poważniejsza refleksja na ten temat, to jednak sam fakt negacji pojedynczych elementów „śląskości" był pojmowany jako glo­ balne jej odrzucenie, czyli w efekcie odrzucenie, lub co najmniej odrzucanie górnośląskiej grupy regionalnej. Artykulacja odzwierciedlająca reguły my­ ślenia potocznego była nader prosta: „Im sie nie podobało roz to roz tamto. Roz naszo godka, roz nasze łobleczynie [...]. Bo było tak, że my im sie nie podobali. Tako jest prowda". Wyraźnym wzmocnieniem przekonania o niekorzystnym dla Górnoślą­ zaków losie była walka sanacji z najwybitniejszym górnośląskim politykiem, niekwestionowanym przywódcą ludności rodzimej, Wojciechem Korfantym. Pomijając realne przyczyny tej walki, zakończone uwięzieniem tego polityka, a później wyjazdem na emigrację, jego los w I I Rzeczypospolitej uosabiał według panujących przekonań los wszystkich Górnoślązaków, także stosu­ nek do nich reszty Polaków i szerzej całego państwa. „To był prawdziwy Ślonzok, ale tyż prawdziwy Polok, bo szedł do Polski. I pokozali Poloki kaj go majom i kożdego z nos [...]. I na koniec go jeszcze łotruli. I to wszystko za to, że tak wiela dlo Polski zrobił [...]". Korfanty uosabiał „śląskość". W sposób jednoznaczny zaciążył bowiem nad historią tej ziemi. Ale jego biografia w latach I I Rzeczypospolitej była dla ludności rodzimej widomym potwierdzeniem „śląskiej krzywdy", potwierdzeniem słuszności panującego sposobu rozumienia sensu historii, historii własnej grupy. Potwierdzała, i to wyraźnie, że nawet w Polsce los jest dla Górnoślązaków nader niełaskawy, a nawet wrogi. Bo tak właśnie pojmowano fakt odmowy przez Piłsudskiego mianowania Korfantego premierem Rzeczypospolitej, co 14 lipca 1922 r. wniosła Komisja Główna Sejmu RP. Swoistym zaś odzwierciedleniem prze­ konania o stosunku władz polskich do tego polityka była popularność plotki mówiącej o jego otruciu (patrz пр.: Marek 1991 s. 26). W konsekwencji tragiczny los Korfantego, jego heroiczna droga ku Polsce, mozolna praca, a wreszcie śmierć w latach I I Rzeczypospolitej, stanowił symboliczne po­ twierdzenie identycznego losu Górnoślązaków. „Nie wiadomo czy łon zostoł łotruty, może nawet nie. Ale umarł na kilka dni przed wojnom. I to był znak losu. Niedługo potym Śląsk zaczoł umierać przez swoich łopuszczony, przez �20 MARIAN GRZEGORZ GERLICH cudzych wzgardzony". To wszystko, co działo się po śmierci Korfantego, a raczej sposób interpretowania tych zdarzeń, wskazywało, że „śląska krzywda" musi się ostatecznie wypełnić. W ostatnich dniach sierpnia 1939 г., niezależnie od całej złożonej sytuacji, Górnoślązacy dostrzegali przede wszystkim, iż następuje masowy odpływ przybyszów. Rodziło się zwątpienie, refleksja i pytania. Stasiu Jadwiszczok, bohater powieści Kazimierza Gołby Wieża spadochronowa, reprezentujący pokolenie „śląskich orląt", z rozpaczą pyta przyjaciela, przybysza z innej dzielnicy: „Czy Śląsk należy do całej Polski, czy nie?" (Gołba 1973, s. 9). Próbuje uzyskać odpowiedź, dlaczego Wojsko Polskie odchodzi ze Śląska. To dramatyczne pytanie zadają bohate­ rowie wielu śląskich powieści. Stary powstaniec Gruszczyk z Domu czterech Karlików też pyta: „Gdzie jest wojsko, które miało bronić naszych granic?" (Michalik 1988, s. 139). Znalazło ono też swoje wyraźne odbicie w lokalnym folklorze, a odpowiedź potwierdza „śląską krzywdę"; w tym konkretnym przypadku przekonanie o porzuceniu Śląska przez Polskę. Kwestia ta doty­ czy też odpływu przybyszów. Ocena była jednoznaczna: „My szli do Polski, a łona po 20 latach poszła stąd, jakby nigdy nic [...]", „Tak jak sie ta staro Polska pomału u nos rodziła, tak naroz umarła, bo chciała umrzeć. A nos zostawiła", „Polska we wrześniu stąd uciekła. Przyszła i był to nasz dom, a potym uciekła, a jak to być może żeby dom pociepnąć? Może to nie był dlo niej dom?". To był dla Górnoślązaków dramat. Przywołany już bohater powieści Gołby z rozpaczą pyta sąsiadów - przybyszów pośpiesznie pakują­ cych dobytek: „Dlaczego państwu tak spieszno?" W odpowiedzi radca wojewódzki Żarnowski (dodajmy, dla młodego Górnoślązaka symbol pol­ skiej władzy - przyp. MGG) mówi: „Wy jesteście tutejsi, z ojca i dziada dawni obywatele Rzeszy. Ale nas - w razie czego - potraktują jak intruzów i niepożądanych przybyszów. Los nasz byłby znacznie gorszy niż wasz" (Gołba 1973, s. 7). W tej odpowiedzi, i szerzej w tym co się wówczas działo Górnoślązacy dostrzegali potwierdzenie podziału na: „my" - „oni". „My", czyli „swojacy" o określonej wspólnej historii, konkretnej tożsamości. I „oni", którzy niezależnie od dotychczasowych sposobów ich widzenia sami siebie definiowali. Pomijając skomplikowane uwarunkowania decydujące 0 wyjeździe części przybyszów, Górnoślązacy nazwali ten exodus jedno­ znacznie: „Gorole uciekają". Rodziło się poczucie krzywdy: „Tego ludzie mieli już richtig dosyć. Poloki zaczli uciekać. Jeszcze nie tak downo przeca uczyli nos, rachowali czy my som Polokami. Godali, że my źle godomy po polsku. A jak przyszło co do czego, to uciekli. Przyszoł Niemiec i zaczoł nom wystawiać rachunek za Polska. A w 1945 roku przyszoł nazod Polok 1 dowej wystawiać rachunek za czasy niemieckie. I tak w koło, durch to samo. My robiymy swoje, żyjemy u siebie, a nos ino ciągle sadzom [...]." To pogląd osadzony w konkretnej tradycji, pogląd wciąż żywotny do dziś. �ŚLĄSKA KRZYWDA" 21 ,,Śląska krzywda" trwa, trudno zatem o podsumowanie. Faktem nieza­ przeczalnym jest jednak to, że zrodziła się ona w latach I I Rzeczypospolitej. Wtedy też uformowały się główne jej elementy, które należy pojmować w kontekście całej ówczesnej rzeczywistości społecznej, ekonomicznej i poli­ tycznej. Oczywiście nie rozstrzygając, na ile były one obiektywnie niekorzy­ stne dla Górnoślązaków. Przedmiotem naszego zainteresowania było bo­ wiem jedynie funkcjonujące przekonanie o wieloaspektowym poczuciu pokrzywdzenia. Wprawdzie omawialiśmy specyfikę „śląskiej krzywdy" w okresie między­ wojnia, to jednak trzeba tu podkreślić, że sposób jej widzenia rejestrowany był współcześnie. Tak więc stykaliśmy się, poza pewnym utrwalonym sposo­ bem rozumienia tego pojęcia, z pewną znamienną postawą wobec przeszło­ ści, także ze szczególną formą potocznej świadomości historycznej, jak się wydaje zmieniającej się po 1989 г., która jest specyficznym zbiorem wyob­ rażeń, sądów, opinii. I to stwierdzenie jest nader ważne. LITERATURA B ł a s i a k W. 1993 Społeczne źródła mobilizacji oraz demobilizacji regionalnej i lokalnej zbiorowości Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego, [w:] Czy Polska będzie państwem regio­ nalnym?, G . Gorzelak, B. Jałowiecki (red.), Warszawa, s. 181-204. B ł a s z c z a k - W a c ł a w i k M. 1990 Miejsce i rola regionalnej kultury w procesach życia społecznego zbiorowości Gór­ nego Śląska do roku 1945, [w:], M . Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T . Nawro­ cki, Górny Śląsk. Szczególny przypadek kulturowy, Kielce, s. 7-66. B o ż e k A. 1957 Pamiętniki, Katowice. Braudel F.P. 1976 Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II, Gdańsk, t. I I . C h a ł a s i ń s k i J. 1935 Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej „Kopalnia" na Górnym Śląsku, Warszawa. C h l e b o w c z y k J. 1983 O prawie do bytu małych i młodych narodów. Kwestia narodowa i procesy narodotwórcze we wschodniej Europie środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XVIII wieku do początków XX w.), Kraków. Długajczyk E. 1972 Zmiana suwerenności na Górnym Śląsku w 1922 roku, „Zaranie Śląskie", z. 4, s. 330-349. D y g a c z A. 1958 Śląskie pieśni powstańcze 1919-1921. Zebrał i opracował Katowice. Gerlich H. 1989 Materiały do bibliografii etnografii miasta wybranych ośrodków robotniczych w Polsce za lata 1980-1989. Ośrodek katowicki, „Zaranie Śląskie", z. 3 - 4 , s. 521-523. Gerlich M.G. 1981 Problem tradycji i zmiany kulturowej na Śląsku a zagadnienie odrębności regional­ nej, „Zaranie Śląskie", z. 3 - 4 , s. 359-378. �22 M A R I A N GRZEGORZ GERLICH 1993 Górnoślązacy. Od świadomości etnicznej ku polskiej świadomości narodowej (schy­ łek XVIII w. - do Kulturkampfu), „Etnografia Polska", t. 37, z. 1, s. 7-38. G ł a d y s z A. 1965 Na tropach wątku „śpiącego wojska", „Zaranie Śląskie", z. 4, s. 795-810. Gołba K. 1973 Wieża spadochronowa. Harcerze śpiący we wrześniu 1939, Katowice. H a j d u k - N i j a k o w s k a J., S m o l i ń s k a T. 1989 Jak starka Zeflika na powstanie wysłała. Ludowe opowieści powstańcze. Opraco­ wały..., Katowice. H o ł ó w k a T. 1986 Myślenie potoczne. Heterogeniczność zdrowego rozsądku, Warszawa. H y t r e k A. 1879 Górny Śląsk pod względem obyczajów, języka i usposobienia ludności, „Przegląd Polski", t. 14, z. 3, s. 177-203. Jacek z W y g i e ł z o w a 1922 Wojsko św. Jadwigi, czyli legendy o wojsku św. Jadwigi w Sroczej Górze pod Rozbarkiem pod Bytomiem, Bytom. K i j on к a T . 1988 Śląska krzywda?, „Tak i Nie. Śląsk. Kwartalnik Społeczno-Arty styczny", nr 11, s. 11-16. Kłosek E. 1992 Mowa jako wskaźnik przynależności regionalnej i społecznej na Górnym Śląsku, [w:] Współczesne oblicze kultury ludowej na Śląsku, B. Bazielich (red.), Wrocław, s. 47-57. 1993 „Swor i „obcy" na Górnym Śląsku od 1945 roku. Środowisko miejskie, Wrocław. Kopeć E. 1981 Południowo-Zachodnie kresy Rzeczypospolitej 1918-1939. Społeczne warunki in­ tegracji, Katowice. K u l a k T. 1990 W stronę Odry i Bałtyku. Wybór źródeł (1795-1950), t. 1, O ziemię Piastów i polski lud (1795-1918), Wybór i opracowanie Wrocław, s. 25-38. Kwaśniewski K. 1987 Integracja społeczności regionalnej. Śląsk Opolski, Opole. Ligęza J., Ż y w i r s k a M. 1964 Zarys kultury grupy górniczej. Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie, Katowice. Marek F.A. 1991 Głos Śląska zniewolonego, Opole. M i c h a l i k I. 1988 Dom czterech Karlików, Katowice. M i e r z w a I. 1989 Literatura dla ludu, [w:] Folklor Górnego Śląska, D . Simonides (red.), Katowice, s. 303-332. M y s z o r J. 1991 Duszpasterstwo parafialne na Górnym Śląsku w latach 1821 — 1914, Katowice. N a w r o c k i T. 1993 Spór o regionalizm i regionalizację na Górnym Śląsku, [w:] Czy Polska będzie..., s. 137-179. N i e b o r o w s k i P. b.r.w. Dobra rada księdza katolickiego o głosowaniu, Wrocław. Nowicka E. 1990 Swojskość i obcość jako kategorie socjologicznej analizy, [w:] Swoi i obcy. Studia nad postawami wobec innych narodów, ras i grup etnicznych, t. 1, E . Nowicka (red.), Warszawa. �.ŚLĄSKA KRZYWDA" 23 O b r ę b s k i J. 1936 Problem etniczny Polesia, „Sprawy Narodowościowe", t. 10, nr 1 - 2 , s. 1 -21. O s s o w s k i S. 1966 Dzieła, t. I I I , Z zagadnień psychologii społecznej, Warszawa. Pater M. 1994 Polska i katolicka tożsamość Górnego Śląska w perspektywie historycznej XIX w., [w:] Metropolia katowicko-górnośląska. Dziedzictwo historii. Wyzwania wobec przyszłości, ks. J . Wycisło (red.), Katowice, s. 45 - 54. b.r.w. Polskie postawy narodowe na Śląsku w XIX wieku (do 1870), cz. 1, Warszawa. Piernikarczyk J. 1923 Ilustrowana Księga Pamiątkowa Górnego Śląska, Katowice. R a k R. 1994 Charakterystyczne rysy duszpasterstwa biskupów katowickich (1922-1992), [w:] Metropolia..., s. 30-44. R o b o t y c k i C. 1990 Śląska historia i śląska tradycja, Śląskie Prace Etnograficzne, t. 1, Katowice, s. 19-34. 1992 Etnografia wobec kultury współczesnej. Kraków. S a l a W. 1988 Młodzież robotnicza na Górnym Śląsku. Rok 1937 - próba raportu, Katowice. Simonides D. 1972 Powstania śląskie we współczesnych opowiadaniach ludowych, Opole. 1989 Rozwój i znaczenie folkloru na Górnym Śląsku, [w:] Folklor s. 49-94. 1990 Folklor a tożsamość, „Rozprawy i Studia Muzeum Śląskiego", t. 1, s. 21 -28. Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa. Szeja T. 1993 Śląska krzywda, „HofTnung - Die Deutsche Zeitschrift in Oberschlesien", nr 2, s. 10. S z e w c z y k W. 1985 Syndrom śląski. Szkice o ludziach i dziełach, Katowice. 1988 Być Ślązakiem, „Tak i Nie. Śląsk. Kwartalnik Społeczno-Artystyczny", nr 11, s. 49-51. Szramek E . 1931 Ks. Jan Kapica. Życiorys a zarazem fragment z historii Górnego Śląska, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku", t. Ш, s. 1-86. 1934 Śląsk jako problem socjologiczny, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku", t. I V , s. 1-79. Т у е T. 1931 Pamiętniki, Poznań. Wanatowicz M. 1982 Ludność napływowa na Górnym Śląsku w latach 1922-1939, Katowice.. W ó d z J. 1991 „Swojskość i obcość" jako wymiar tożsamości lokalnej, [w:] Tożsamość kulturowa mieszkańców starych dzielnic miast Górnego Śląska, J. Wódz (red.), Wrocław-Warszawa, s. 33-53. Zieliński H. 1957 Położenie i walka górnośląskiego proletariatu w latach 1918-1922, Warszawa. Z i e l i ń s k i W. 1972 Polska i niemiecka propaganda plebiscytowa na Górnym Śląsku, Wrocław. 1985 Górnoślązacy w procesie kształtowania się nowoczesnego narodu polskiego, [w:] Ziemie śląskie w granicach II Rzeczypospolitej. Procesy integracyjne, F . Serafin (red.), Katowice. �24 MARIAN GRZEGORZ G E R L I C H MARIAN GRZEGORZ GERLICH "SILESIAN INJUSTICE" - A SIGN OF COMMON SENCE OF ABASEMENT AMONG UPPER SILESIANS NATIVE POPULATION I N T H E Y E A R S 1922-1939 Summary The study is based on field research (interviews) carried out in Upper Silesia in the nineties and on historical and sociological data. It presents the anthropological interpretation of the concept of "Silesian injustice". The term refers to the sense of wrong felt and declared by local population of the province which had been incorporated into Polish state in 1922 after six centuries of German rule and then undergoing the process of reintegration with Polish nationality. Due to various social, economic and political circumstances sense of underpriviledge and injustice appeared among the native Silesians, hence the notion "Silesian injustice". This attitude was manifested on the level of basic social relations and distinctions between "our people" and "strangers". By "strangers" people coming from all other ares of Poland were meant. The author's thesis is that the notion of "Silesian injustice" belongs to stereotypes resulting from mythical perception of reality and from perceiving one's own group in terms of cliches. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cf7727e25f61ad87845eed003c5af746.pdf d5f030cef8f490d7ab40bea843d2429b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2466 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2290 Title A name given to the resource O poczuciu przynależności narodowej i stosunku do "obcych"/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.130-135 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Marian Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O poczuciu przynależności narodowej i stosunku do „obcych" Uwagi na marginesie badań nad świadomością narodową współczesnych Górnoślązaków Marian Grzegorz Gerlich N a G ó r n y m Śląsku, w t y m również na interesującym nas obszarze województwa katowickiego, od schyłku lat 80. coraz wyraźniej postępuje proces p o d z i a ł u rodzimej zbiorowości regionalnej. T o w a r z y s z ą temu różne formy działań, od spon­ tanicznych i żywiołowych, po zorganizowane. Narasta nie­ znane d o t ą d zjawisko artykulacji ambicji grupowych, także artykulacja tożsamości. Wywołuje to emocje społeczne. T y m samym pobudza wyobraźnię lokalnych u g r u p o w a ń politycz­ nych. W efekcie zrozumiałe jest, że te j a k o ś c i o w o nowe procesy stają się obiektem szczególnego zainteresowania mass-me­ diów. Stopniowo rozpoznania podejmuje nauka. Ale są to p r ó b y nieśmiałe. N a razie zdają się być d o m e n ą socjologii , przy stosunkowo m a ł y m udziale e t n o l o g i i . Niezaprzeczalnym faktem społecznym jest swoista rewitali­ zacja śląskiej tożsamości. Opinie zaś na ten temat są bardzo zróżnicowane. Jedni bowiem uważają, że na G ó r n y m Śląsku postępuje proces erozji polskich postaw narodowych, inni - że G ó r n o ś l ą z a c y wreszcie mają szansę nieskrępowanej ochrony i artykulacji swej tożsamości. Wywołuje to więc w efekcie skomplikowane reakcje społeczne. Zwłaszcza zaś hałaśliwy i agresywny etnoregionalizm zaczyna zaciemniać obraz całego śląskiego regionalizmu, wywołując po stronie „ p r z y b y s z y " zagrożonych, jak twierdzi lokalny śląski socjolog, „w swoich prawach obywatelskich kontrreakcje w postaci wystąpień u g r u p o w a ń populistyczno-nacjonalistycznych skierowanych przeciwko projektom regionalizacji, traktowanym j a k o wstęp do oderwania G ó r n e g o Śląska od P o l s k i " . Uczucie niepew­ ności wzmagają też głosy o ponownym plebiscycie. Tak się stało między innymi wówczas, gdy propozycję t a k ą zgłosił Otto von Habsburg, deputowany do Parlamentu Europej­ skiego, członek niemieckiej C S U . A dodajmy, że również polscy naukowcy nie wykluczają takiej możliwości. Przewidu­ je go, a może wieści niczym Kasandra, politolog Jadwiga Staniszkis. Coraz częściej słychać też o podziałach narodowych, jakie następują w ś r ó d górnośląskiej zbiorowości regionalnej. Nie chodzi tu tylko o to, że pojawiła się mniejszość niemiecka, k t ó r a tu zawsze żyła, lecz także o to, że odżyła orientacja separatystyczna. T y l k o że o tych sprawach nie chce tu nikt spokojnie r o z m a w i a ć . T y m samym stają się raczej elementem politycznych p r z e t a r g ó w . Natomiast j u ż przed k i l k u laty Stanisław Bieniasz, śląski pisarz mieszkający w Niemczech, autor niezapomnianego Starego portfelu (wystawionego w te­ lewizji dopiero w 1989 roku, a więc w 8 lat po nagraniu), na ł a m a c h paryskiej „ K u l t u r y " p r o w o k u j ą c o zachęcał do dys­ puty, pisząc: „ G ó r n y Śląsk wrze, staje się to widoczne nawet dla tych, k t ó r z y zamykają oczy na rzeczywistość (...), skom­ plikowane podziały etniczne, dotychczas skrzętnie przemil­ czane, wybuchły z siłą, której nikt się nie spodziewał. Nagle o k a z a ł o się, że istnieją r ó ż n o r o d n e grupy ludności, k t ó r e mają r ó ż n e interesy . . . " 1 co? A n o nic. Dyskusja toczyła się, a jakże, lecz w z a m k n i ę t y c h towarzyskich gettach. A faktem jest, że G ó r n y Śląsk jest realnie obszarem postępującego zróżnicowania narodowego, k t ó r e artykułuje interesująca nas 1 2 3 4 5 6 7 8 130 i ludność rodzima. I w y d a w a ć by się m o g ł o , że etnologia podejmie to wyzwanie. Niestety, nadal nurza się w badaniu „śląskich tradycji" czy „śląskich w a r t o ś c i " . Współczesność zaś jest lekceważąco lub strachliwie pomijana. Co zatem wynika z tak zaprezentowanego spojrzenia na tę p r o b l e m a t y k ę ? Zwłaszcza to, że jest ono niezwykle interesujące. Stanowi też specyficzny fragment nowych procesów etnicznych i narodo­ wościowych, k t ó r e z a c h o d z ą w Europie ś r o d k o w o - w s c h o d niej. A ponieważ w realiach górnośląskich jest tak jak jest, odwołuję się do własnych b a d a ń prowadzonych w miastach tego obszaru w drugiej połowie lat 80. Część d o t y c z ą c a świadomości narodowej była realizowana w 1991 i 1992 roku i objęła cztery, pod wieloma względami nadal homogeniczne osady i osiedla p r z y z a k ł a d o w e ( N = 100). Niezbędne są tu pewne wyjaśnienia. O t ó ż , prezentuję jedy­ nie dwa aspekty zagadnienia związane z odpowiedzią na pytania dotyczące poczucia przynależności narodowej i stosu­ nku do „ o b c y c h " . Całościowa analiza jest w przygotowaniu. Tak więc przedstawione będą jedynie pewne uwagi, uwagi na marginesie b a d a ń , k t ó r e ujawniają olbrzymią złożoność prob­ lemu. Oto bowiem na naszych oczach d o k o n u j ą się konkretne przemiany etniczne. Dlatego też z całą pewnością trzeba w konkretnych realiach górnośląskich uwzględniać j e d n ą zasadniczą kwestię, że u p o d ł o ż a deklarowanych postaw m o ż e leżeć nie tyle realne odczuwanie własnej o d r ę b n o ś c i , k t ó r a przecież nie jest definiowana, podobnie jak i tożsamość, ale przede wszystkim przekonanie o swoim upośledzeniu. M o ż n a tu przecież m ó w i ć o zbiorowym, historycznie u k s z t a ł t o w a n y m kompleksie krzywdy, o tzw. śląskiej k r z y w d z i e , k t ó r a zdaje się być jednym z istotnych elementów specyficznej kategorii pojęciowej, to jest „ ś l ą s k o ś c i " . D l a p o r ó w n a n i a odwołuję się w tej prezentacji także do sposobu publicznego definiowania analizowanych zagadnień przez przedstawicieli lokalnych środowisk twórczych o rodo­ wodzie g ó r n o ś l ą s k i m (np. Tadeusz Kijonka, Kazimierz Kutz, A l b i n Siekierski, Wilhelm Szewczyk) oraz główne organizacje regionalne (tj. Związek G ó r n o ś l ą s k i , Ruch A u t o n o m i i Śląska, mniejszość niemiecką - konkretnie Niemiecką W s p ó l n o t ę Roboczą „Pojednanie i Przyszłość"). 9 10 11 12 13 Kim my som? Poczucie przynależności narodowej G ó r n o ś l ą z a k ó w w sfe­ rze deklaracji werbalnych jest wyraźnie z r ó ż n i c o w a n e . Dzieje się tak pomimo silnego poczucia własnej odrębności, k t ó r a jednak nie jest wyraźnie definiowana. Tak więc na pytanie dotyczące przynależności narodowej 9% badanych zupełnie nie potrafiło odpowiedzieć, 28% stwierdziło, iż czują się Ślązakami, dalszych 14% także e k s p o n o w a ł o śląskość, lecz zarazem wskazywało na związki z polskością, 11 % deklarując i eksponując śląskość jedocześnie o d w o ł y w a ł o się do związków z niemieckością, 31 % stwierdziło, iż są Polakami (w większości jednak odwołując się również do „śląskiego rodowodu"), a 7% stwierdziło, że są Niemcami. �S p r ó b u j m y opatrzyć te deklaracje komentarzem. Przede wszystkim więc należy podkreślić d o m i n u j ą c ą t r u d n o ś ć prawie 3/4 badanych do jednoznacznego określenia swej p r z y n a l e ż n o ­ ści, co zdaje się wynikać zwłaszcza z nieumiejętności prze­ zwyciężenia odrębności między poczuciem silnego, lecz niedefiniowanego związku z własną ziemią i własną „ ś l ą s k ą " kulturą, a szerszym zewnętrznym u k ł a d e m społecznym, kul­ turowym i politycznym. W efekcie tożsamość zdaje się być bardziej d o m e n ą emocji, niż refleksji. Istotne znaczenie zdaje się mieć nadal silne poczucie więzi grupowej G ó r n o ś l ą z a k ó w . Badacze też nadal wskazują na „wysoki stopień integracji etnicznej, k t ó r y polega na t y m , że p r z e t r w a ł o tu silne poczucie tożsamości ze swoją g r u p ą " . Dominuje swoisty śląskocentryzm. O n jest m i a r ą wszystkiego, i to z a r ó w n o definiowania własnego świata, j a k i świata zewnętrznego. Istotna jest też dychotomia „ m y " - „ o n i " . Podział jest nader prosty i oczywi­ sty - „ m y " , czyli „ Ś l ą z o k i " , i „ o n i " , czyli „ G o r o l e " , a więc przybysze. Ale istnieje też wyraźniejszy i dosadniejszy podział. W y r ó ż n i a on trzy kategorie. Pierwsza to „ p n i o k i " , czyli rodowici Ślązacy, druga to „ k r z o k i " , czyli ci, którzy na Śląsku mieszkają przypadkowo, i trzecia, czyli „ p t o k i " , to znaczy ci, którzy przebywają na Śląsku chwilowo, „zakładają t u gniaz­ da, łodlatują, j a k sie ino d o r o b i ą . I j u ż ich nie ma". Zwracamy u w a g ę na te czynniki, gdyż na nich skoncent­ rujemy nasze zainteresowania. Ale poczucie przynależności jest uwarunkowane szerszymi złożonym, w znacznym zakresie nierozpoznanym, zespołem czynników wykazujących „długie trwanie". T o między innymi wczesne oderwanie tej ziemi i jej mieszkańców „ o d Macierzy", wielowiekowe funkcjonowanie w obrębie różnych, obcych etnicznie o r g a n i z m ó w p a ń s t w o ­ wych, pograniczny charakter Śląska, niepełna struktura spo­ łeczna, specyficzne w a r u n k i w jakich kształtowała się tu ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w a , dzieje górnośląskiej zbiorowości regionalnej w latach międzywojnia rozdartej między dwa organizmy p a ń s t w o w e , tragiczne błędy p o l i t y k i gospodar­ czej okresu realnego socjalizmu, także błędy w polityce społecznej oraz współczesna zapaść przemysłowa tego obszaru wywołująca wieloaspektowe skutki ekologiczne, społeczne, kulturowe i polityczne. Z całą więc pewnością bez rozpoznania tych i innych czynników analiza specyfiki postaw narodowych G ó r n o ś l ą z a k ó w jest u ł o m n a . Prowadzi do falsyfikacji znanych też na gruncie prac etnologicznych, w których zdaje się nadal istnieć tendencja do mitologizowania górnośląskiej rzeczywis­ tości. W okresie X I X wieku, a nawet w latach międzywojnia była uzasadniona względami patriotycznymi. A dziś? Nadal też j a k b y nie dostrzega się, iż na podstawie obiektywnych p o d o b i e ń s t w kulturowych między G ó r n y m Śląskiem a innymi regionami, nie m o ż n a w n i o s k o w a ć o polskim poczuciu naro­ dowym G ó r n o ś l ą z a k ó w . Zwłaszcza w odniesieniu do polsko-niemieckiego pogranicza trzeba uwzględniać to, że „ o tym, j a k i m narodem są mieszkańcy określonego terytorium decydują nie te czy inne cechy językowe lub etnograficzne, lecz te przejawy życia narodowego, k t ó r e w ś r ó d nich istnieją i ich ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w a " . A j u ż w 1880 r o k u Teodor Jeske-Choiński pisał, „że nie tradycje i obyczaje, a nawet język n a r ó d stanowią, lecz jeszcze samowiedza o d r ę b n e g o bytu własnych celów, własnej polityki, a tego właśnie na Śląsku nie m a " . Zresztą przyznajmy, ten pogląd jeszcze dziś niektórzy lekceważą lub zupełnie nie zdają sobie sprawy z jego znaczenia. Wydaje się, że do współczesności nad deklaracjami narodo­ wymi G ó r n o ś l ą z a k ó w ciąży swoisty nominalizm w tych kwes­ tiach. Nadal też swoje uzasadnienie zdaje się mieć pogląd w y r a ż o n y jeszcze w latach międzywojnia, iż „ n a r o d o w o ś ć m o ż e się zmieniać, śląskość pozostaje". Ona bowiem jest gwarantem stabilizacji i poczucia bezpieczeństwa, zwłaszcza wskutek zmieniających się u k ł a d ó w politycznych i przep­ rowadzanych weryfikacji n a r o d o w o ś c i o w y c h . W y r a ź n y m przejawem tej tendencji jest ucieczka w sferę śląskości. Stąd też werbalne deklaracje dotyczące przynależności narodowej G ó ­ r n o ś l ą z a k ó w m o ż n a w konsekwencji r o z p a t r y w a ć w odniesie­ niu do skali, której jeden biegun określa ś w i a d o m o ś ć i n 1 4 15 1 6 17 18 19 dyferentna, a drugi - jednoznaczna ś w i a d o m o ś ć poczucia własnej o d r ę b n o ś c i . Tak więc wszystkie inne postawy zawiera­ łyby się między nimi. Teza ta wydaje się być p ł o d n a , uwzględ­ niając realia górnośląskie. T r u d n o bowiem zgodzić się, przy­ k ł a d o w o , z twierdzeniem historyka Franciszka A . M a r k a , który w y r ó ż n i a na G ó r n y m Śląsku postawy: „ p r o p o l s k ą " , „ p r o n i e m i e c k ą " i „ s e p a r a t y s t y c z n ą " . M a natomiast rację Stanisław Bieniasz, gdy obnażając n a u k ę stwierdza, iż to, co się dzieje na Śląsku nie zostało zdefiniowane, a ograniczanie p o d z i a ł ó w do dychotomii polsko-niemieckiej jest uproszcze­ niem i falsyfikacją. Być m o ż e zresztą ma też swój sens teza, iż proces krystalizacji świadomości narodowej G ó r n o ś l ą z a k ó w , tak zróżnicowany, nie został jeszcze z a k o ń c z o n y , i w okreś­ lonym zakresie trwa. P o w t ó r z m y w związku z tym, że 9% badanych artykułuje zdecydowany indyferentyzm. Jest to zresztą kategoria, k t ó r a na G ó r n y m Śląsku funkcjonuje od X I X wieku i była też wyraźnie rejestrowana przez polskich badaczy doby między­ wojnia. Ks. E m i l Szramek pisał o nich następująco: „Zjawis­ kiem typowo granicznym są ludzie o chwiejnej r ó w n o w a d z e narodowej, wiecznie niezdecydowani, istne trzciny, k t ó r e pod powiewem lada wietrzyka przychylają się to w tę, to w o w ą s t r o n ę . " T o grupa, k t ó r a z bliżej nierozpoznanych p o w o d ó w nie wykrystalizowała świadomości narodowej. Być m o ż e w j a k i m ś zakresie w y n i k a ł o to z pobudek refleksyjnych, z pragmatycznej chęci unikania deklaracji narodowej. W o b r ę ­ bie tej kategorii stykamy się z a r ó w n o z jednoznacznymi przejawami indyferentyzmu, co powoduje, iż jej reprezentaci określają się po prostu j a k o „tutejsi", „ s t ą d " , „ludzie ze Śląska", j a k i deklaracjami odwołującymi się do „śląskości", jako pewnej kategorii neutralnej politycznie i narodowo. Efektem tego są s f o r m u ł o w a n i a w rodzaju: „ M y som takie ni to, ani to, takie Ślązoki. T o nie wiedzieć, co to jest, bo my sie do polityki nie bierymy." Nic d o d a ć nic ująć. Zwłaszcza wówczas, jeśli p r z y w o ł a m y pewne obiegowe na t y m terenie teksty: „ T u na Śląsku zawsze tak było, że trzeba było g o d a ć k i m sie jest. Dziadek poszoł do wojska w 1912, to go pytajom k i m jest. T o łon pedzioł, że Niemiec. T o mu pedzieli, że gupi Ślązok, co nie umie dobrze po niemiecku. Przyszoł Polok po I wojnie, to na nos patrzyli j a k na p ó ł - P o l o k ó w abo nawet N i e m c ó w (...). A j u z a ś za Hitlera to nos wzięli pod lupa i podzielili na grupy j a k świnie do rzeźni. Potym j u z a ś przyszli Poloki to sie zaczło. 'Szwaby', ' K r o j c o k i ' , 'Hitlerowskie syny', 'Niemcy'. Tak nos nazywali. A za Gierka to nos w ramach łączynio rodzin zaczli wysyłać do Niemiec (...). Przyszła ' S o l i d a r n o ś ć ' to jeszcze z nos Niemcy sie zrobili. Bo tyż momy przeca mniejszość niemiecko na Śląsku (...). K t o j o jest? Jo jest Polok, bo łojciec był w powstaniach. Brata m o m w Niemcach łod łostatni wojny. Siostra wyjechała w 1976. D w ó c h w n u k ó w tyż j u ż tam siedzi. A jedyn syn m ó j był partyjny i wielki Polok. T o co j o jest, j a k o jest moja rodzina? Polsko-niemiecko, niemiecko-polsko, ślą­ sko? Lepi nie g o d a ć . " To k r ó t k i rys lokalnej historii, k r ó t k i rys determinant procesu kształtowania się świadomości naro­ dowej, jej p r z e o b r a ż e ń . D r u g i kraniec owych postaw to deklaracje 28% badanych, którzy jednoznacznie określają się j a k o G ó r n o ś l ą z a c y . Ta postawa ma również swoje wyraźne osadzenie w przeszłości. Warstwa p o ś r e d n i a {Zwischenschicht) funkcjonowała w okre­ sie krystalizacji się świadomości narodowej w ś r ó d G ó r n o ­ ślązaków, j a k i także w latach międzywojnia. W ó w c z a s wiązało się to z lokalnymi tendencjami separatystycznymi, zwłaszcza z takimi organizacjami j a k „Związek Obrony G ó r n o ś l ą z a k ó w " kierowany przez Jana Kustosa, „ Z w i ą z e k Rodowitych Ś l ą z a k ó w " czy „Blok Socjalny G ó r n o ś l ą z a k ó w " . Ale kategoria ta w swej masie nie wiązała się jednak politycz­ nie, zachowując z n a c z n ą n e u t r a l n o ś ć . Józef Chałasiński pisał w latach 30., iż „ G ó r n o ś l ą z a k ma poczucie o d r ę b n o ś c i , k t ó r e g o cechą jest w d u ż y m stopniu, to że nie czuje się on całkowicie ani Polakiem, ani N i e m c e m . " Problem jest jednak bardzo skomplikowany. D o tej pory funkcjonuje bowiem na G ó r n y m Śląsku obiegowe powiedzenie: „ M y nie som ani 20 21 2 2 2 3 24 131 �Poloki, ani też Niemcy, my som Ś l ą z o k i . " D l a części rodowi­ tych G ó r n o ś l ą z a k ó w oznacza to kategoryczne określenie swej przynależności narodowej, czego efektem jest przekonanie, iż istnieje „ n a r ó d g ó r n o ś l ą s k i " , a dla zdecydowanej większości, niejasne i nie w pełni definiowane określenie przynależności do konkretnej grupy etnograficznej, k t ó r a chce z a c h o w a ć swą neutralność i względną samodzielność wobec d w ó c h n a r o d ó w , to jest polskiego i niemieckiego. Działa t u socjologiczne prawo tła. Tak więc G ó r n o ś l ą z a c y postrzegają i odczuwają swoją o d m i e n n o ś ć z a r ó w n o na tle P o l a k ó w , jak i na tle N i e m c ó w . Zakres owych odrębności, ale także p o d o b i e ń s t w jest jednak różnie pojmowany, podobnie jak i charakter wzajemnych relacji. Z kolei 14% badanych określa się j a k o „polskie Ślązoki". W t y m przypadku dominuje argumentacja w rodzaju: „ M y som gorsze Poloki, bo wiadomo, ze Śląska", „ M y są takie Wasserpoloki, ale jednak Poloki, ino g ó r n o ś l ą s k i e " , czy „ M y som Ślązoki, co momy polsko godka i polsko, ale trocha inkszo k u l t u r a " . W sensie o g ó l n y m wskazuje ona na od­ woływanie się do kontekstu historyczno-kulturowego, k t ó r y ma d o k u m e n t o w a ć swoistą specyfikę G ó r n o ś l ą z a k ó w na tle całego narodu polskiego. Ta grupa wyraźnie odwołuje się przy określaniu własnej przynależności narodowej do niemieckich i polskich stereotypów. Natomiast 3 1 % badanych G ó r n o ś l ą z a k ó w w s p o s ó b kon­ sekwentny określa się j a k o Polacy. Ta j e d n o z n a c z n o ś ć nie wywołuje jednak jakichkolwiek wyraźnych i utrwalonych w międzygeneracyjnym przekazie s p o s o b ó w definiowania swej postawy. Artykulacja: „ J o jest Polok ..."jest ostateczna i nie wywołuje potrzeby jakichkolwiek uzasadnień, k t ó r y c h zresztą badani nie p o t r a f i ą sformułować. Podobnie, jak w poprzed­ nich przypadkach ta grupa wyraźnie eksponuje swoją śląskość. Jednak jest ona j u ż sytuowana w drugim planie, choć w j a k i m ś sensie zaznacza się t u przekonanie o kulturowej i językowej specyfice własnej grupy na tle ogółu P o l a k ó w . O s t a t n i ą grupę stanowią Niemcy. T ę przynależność de­ klaruje 7% badanych. Wskazują oni na swój niemiecki r o d o w ó d , choć dość wyraźnie wszyscy e k s p o n u j ą proces polonizacji własnej grupy. Jako szczególny wyraz swej po­ stawy traktują głosowanie na listę miejszości niemieckiej. A jak te kwestie, i szerzej etniczne i narodowe zróżnicowanie G ó r n e g o Śląska jest a r t y k u ł o w a n e w grupie „ t w ó r c ó w " i w ob­ rębie lokalnych r u c h ó w regionalnych? I tak, jeśli chodzi o ś r o d o w i s k a twórcze to wyraźnie należy stwierdzić, iż zalega na te tematy milczenie. Nieśmiałe, lapi­ darne i incydentalne wypowiedzi nie mają w zasadzie p o w a ż ­ niejszego znaczenia. Istniała raczej tendencja do dystansowa­ nia się wobec tych złożonych p r o b l e m ó w . Tak więc tylko w zasadzie p r o w o k u j ą c e wypowiedzi reżysera Kazimierza Kutza zasługują na uwagę. W wywiadzie udzielonym „Gazecie Wyborczej" z a t y t u ł o w a n y m Odrażający, piękny Śląsk stwier­ dza między innymi: „Ziemia została zdewastowana, a kultura pracy G ó r n o ś l ą z a k ó w całkowicie zmarnowana, nikt nie pojął śląskiej mentalności. Polska była biednym, głupim krajem, zidiociałym na skutek swoich nieszczęść." A na pytanie „ C z y to znaczy, że Śląsk wolałby znów być niemiecki? odpowiedział: „ T o znaczy, że kto się czuje Polakiem, to się czuje, i został. Reszta wyjechała. Ale n i k t t u j u ż nikogo nie nabierze na hasło Polska. I to jest w s p a n i a ł e . " Z a s t a n a w i a j ą c y m faktem jest, iż ta w y p o w i e d ź Kutza nie wywołała dyskusji. A przyznać muszę, że wielu moich znajomych i przyjaciół w pełni akcep­ t o w a ł o poglądy Kutza. Pozostali jednak milczący, bo ich zdaniem w o k ó ł Śląska trwa wrzawa, a więc trudno pode­ j m o w a ć m e r y t o r y c z n ą dyskusję. Szkoda. A jak owe problemy odzwierciedlają się w lokalnych ruchach regionalnych? O t ó ż z całą pewnością trzeba stwier­ dzić, iż sam fakt powstania nowych organizacji tego rodzaju na G ó r n y m Śląsku jest skutkiem zachodzących t u procesów, p o d z i a ł ó w górnośląskiej zbiorowości regionalnej. Są wyra2 5 26 132 i zem potrzeby artykulacji własnej tożsamości, także jej ochrony i rozwoju. I tak, Związek G ó r n o ś l ą s k i odwołując się do zróżnicowania etnicznego, n a r o d o w o ś c i o w e g o i kulturowego G ó r n e g o Ślą­ ska pragnie programowo c h r o n i ć z a r ó w n o lokalne, „ ś l ą s k i e " tradycje, ale także pomniki „ k u l t u r y polskiej", „niemieckiej", „ c z e s k o - m o r a w s k i e j " , „słowackiej" i „ ż y d o w s k i e j " . Jedno­ cześnie jednak Związek głosi hasło prymatu wartości g ó r n o ­ śląskich stwierdzając w Deklaracji ideowo-programowej, że „jest dobrowolnym stowarzyszeniem, w s p ó l n o t ą o s ó b iden­ tyfikujących się z w a r t o ś c i a m i , k t ó r e symbolizują G ó r n y Ś l ą s k " . Z d a j e się mieć rację Tomasz Nawrocki gdy p o d k r e ś ­ la, iż w konsewencji takiego p o g l ą d u „ m a m y do czynienia z dążeniem nie do integrowania w o k ó ł , a do asymilowania ludności nie-śląskiej. W y m o w y tych faktów nie zmienia twier­ dzenie, iż wartości regionalne powstały na styku oddziaływa­ nia kultury polskiej, czeskiej i niemieckiej..." A d o d a ć t u jeszcze trzeba, że na ogół owe „wartości g ó r n o ś l ą s k i e " nie są określane, a jeśli j u ż to następuje to przywoływane są takie wartości, j a k np. w a r t o ś ć pracy, religii, uczciwości, sprawied­ liwości etc. M a zatem rację etnolog Czesław Robotycki, kiedy k o m e n t u j ą c taki pogląd stwierdza: „ W a r t o ś c i takie, j a k wier­ ność, praca, rodzina, religia są uniwersalne (co najmniej w skali tradycji łacińskiej Europy), tym samym nie wyróżniają Śląska. Takie p r z y p o r z ą d k o w a n i e to znany mechanizm funk­ cjonowania mitu. Polega na redukcji zjawiska do skali własnej i nadania m u nowego znaczenia." Inny skutek ma jednak ów mechanizm w realiach „ k u l t u r y typu ludowego", a inny gdy pojawia się w przypadku elit intelektualnych. 27 28 29 30 31 3 2 Z kolei działacze związani z „ R u c h e m A u t o n o m i i Ś l ą s k a " wyraźnie reprezentują interesy jednej konkretnej kategorii, to znaczy G ó r n o ś l ą z a k ó w , k t ó r y c h w programowych wypowie­ dziach nazywają „Schlesierami". Są pojmowani wręcz w kate­ goriach o d r ę b n e g o narodu, który zdaniem działaczy „ R u c h u " był obiektem szcególnych manipulacji ze strony Niemiec, ale także - a m o ż e przede wszystkim - Polski. T o stanowisko zostało wyraźnie zawarte w programowej wypowiedzi A n t o ­ niego Kositzy, który stwierdza, „że od zarania w ś r ó d Śląza­ k ó w silna była d ą ż n o ś ć do tworzenia separatystycznych p l a n ó w utworzenia p a ń s t w a g ó r n o ś l ą s k i e g o " , lecz główną przeszkodą były knowania r z ą d u polskiego, k t ó r y s o w o d o w a ł wybuch p o w s t a ń śląskich. Ruch głosi hasło autonomii dla G ó r n e g o Śląska, ale pojawiają się również takie hasła jak „ W o l n y Śląsk" czy „Niepodległy Śląsk." Symptomatyczne, że jeszcze gdzieś do 1992 r o k u pojawiały się one również na ścianach śląskich d o m ó w , p ł o t a c h , murach. Lecz dziś owe „ m u r a r i a " powoli znikają. Z kolei organizacje mniejszości niemieckiej w s p o s ó b jedno­ znaczny reprezentują interesy tej grupy. N a u w a g ę zasługuje działalność w Katowicach Niemieckiej W s p ó l n o t y Roboczej „Pojednanie i Przyszłość" kierowanej przez Dietmara Brehmera. Stowarzyszenie to eksponuje konieczność pojednania polsko-niemieckiego. Zarazem chce pełnić w konkretnych realiach śląskich rolę pomostu między obu n a r o d a m i . Pro­ wadzi też akcję zmierzającą do uzyskania od r z ą d u niemie­ ckiego rekompensat dla G ó r n o ś l ą z a k ó w , byłych żołnierzy Wehrmachtu. N a zakończenie tej partii naszych r o z w a ż a ń zasygnalizuj­ my, że zróżnicowanie postaw narodowych znajduje częściowe odzwierciedlenie w ruchu regionalnym, ruchu, który dość wyraźnie unika merytorycznego publicznego określenia swej tożsamości. 33 34 M y i „Gorole" Z r ó ż n i c o w a n i e postaw narodowych na G ó r n y m Śląsku widzieć należy, poza innymi czynnikami, także w kontekście stosunku do „ o b c y c h " . W przyszłości miał on, co wyraźnie d o k u m e n t u j ą h i s t o r y c y , charakter negatywny. A jaka jest 35 �współczesna g o t o w o ś ć i otwarcie na kontaktowanie się z l u ­ dźmi obcego pochodzenia? O d p o w i e d ź na to pytanie jest wielce utrudniona ze względu na brak odpowiednich rozpo­ znań. Nieliczne, które temat ten jedynie p o ś r e d n i o podejmują, wskazują na trwającą niechęć do ,,obcych". A jak ten problem m o ż n a odzwierciedlić w przypadku naszych b a d a ń ? Problem jest złożony. Ogólnie m o ż n a stwier­ dzić, iż „ o t w a r t o ś ć " do kontaktowania się z „ o b c y m i " jest stosunkowo niewielka i zdaje się wynikać z psychologicznego odczucia peryferyjności własnego położenia, trudno definio­ walnego kompleksu grupowego. W y r a ź n a zdaje się być nie­ chęć do „ o b c y c h " , k t ó r a jednak bardziej odnosi się do przeszłości, niż teraźniejszości. Historycznie jest kojarzona z konkretnymi kategoriami społecznymi, współcześnie zaś przyjmuje charakter raczej ogólny lub nieokreślony. K t o jest „ o b c y " ? Obcymi są nie-ŚIązacy, są nimi wszyscy „ G o r o l e " , a więc po prostu przybysze. T o jest pogląd 83% badanych. T a k ż e 3/4 badanych jednoznacznie obarcza „ G o r o l i " odpowiedzialnością za wszelkie krzywdy, które zostały w y r z ą d z o n e ziemi śląskiej i jej m i e s z k a ń c o m . Typowym zdaje się być następujący pogląd: „ C o tu godać. Jest tak. M y byli tukej sami między sobom i było dobrze. Bo my mieli p o r z ą d e k , umieli my robić, nikt na nikogo t u nic nie mioł. Przyszli ci s t a m t ą d , z Polski, m o ż e nawet dobrzy, ale jednak tu przyjecha­ l i . To sie zaczli rządzić. M ą d r y i wykształcony szedł do władzy, inżynier na dyrektora czy kierownika, a robotnik na swoje miejsce. A łoni nic nie umieli. Chcieli się ino utrządzić i to wszystko rozwalili, a nos za nic mieli. M y byli gupsi. Ż e b y nos wykończyć, to nos nazywali Niemcami, żeby nos nikaj nie dopuścić. Ł o n i , te Gorole, to zepsuli." Najwyraźniej początek „śląskiej krzywdy" wiązany jest z okresem po zakończeniu 1 wojny światowej, konkretnie zaś z n a p ł y w e m kadry urzędniczej, administracyjnej, także nau­ czycieli i inżynierów. „ T o łoni obsadzili wszystko i zaczli tu rządzić". Tak więc w pamięci zbiorowej z a c h o w a ł o się do dziś poczucie krzywdy k t ó r ą wówczas doznali G ó r n o ś l ą z a c y ocze­ kując, iż zmiana przynależności p a ń s t w o w e j ziemi śląskiej spowoduje ich awans społeczny. Zupełnie zaś nie jest uwzględ­ niany obiektywny czynnik niemożliwości takiego awansu wskutek braku wykształcenia ludności rodzimej, braku lokal­ nych elit. Dodajmy, że przedstawiony p o g l ą d artykułuje co trzeci badany. Niezwykle silna jest również niechęć (48% badanych) wobec pewnej kategorii przybyszy, której zarzuca się swoistą „misję k u l t u r o w ą " z j a k ą przybywali na Śląsk po 1920 roku. Stosunek do nich wyrażają obiegowe opinie w rodzaju: „ T o byli kulturtregrzy (od niem. Kulturtrager). Sami nie mieli kultury. Pochodzili z K r a k o w a czy ze Lwowa, słoma i m wyłaziła, a nos chcieli uczyć kultury. Gupieloki gupie." W bliższej perspektywie czasowej negatywny wizerunek „ o b c y c h " wzmocniły procesy, k t ó r e pojawiły się po 1945 roku, a związane były z przemianami politycznymi i nowymi zasa­ dami, z n o w ą koncepcją socjalistycznej industrializacji. W efe­ kcie na G ó r n y m Śląsku pojawiła się nowa elita polityczna, także administracyjna i urzędnicza oraz masy p r a c o w n i k ó w zatrudniających się w lokalnym przemyśle, głównie górnic­ twie. Pierwszą kategorię stanowili zwłaszcza, według lokal­ nych p r z e k o n a ń , reprezentanci sąsiedniego Zagłębia D ą b r o w ­ skiego, tzw. Czerwonego Zagłębia. Przez 49% badanych oceniani są oni negatywnie. Zresztą, również współcześnie mieszkańcy tej dzielnicy, choć jest ona częścią s k ł a d o w ą województwa katowickiego, są przez ponad p o ł o w ę badanych oceniani jednoznacznie negatywnie, gdyż to „są chachary", „złodzieje", „karierowicze", „ k o m u n i s t y " , „ b e z b o ż n i k i " , „karierowicze", „nieuczciwi ludzie", „ h o c h s z t a p l e r y " . D o dziś z a c h o w a ł się też negatywny wizerunek „ w e r b u s ó w " , to jest przybyszy zatrudniających się w lokalnym przemyśle w latach 50. i 60. Ich masowy napływ i realne wkraczanie do homogenicznych d o t ą d (pod wieloma względami) osad i osie­ 36 37 38 dli przyzakładowych naruszył w sensie subiektywnym (od­ czuwanym przez G ó r n o ś l ą z a k ó w ) i obiektywnym (np. zmiany w składzie społecznym mieszkańców) tradycyjny styl życia, istniejący ład s p o ł e c z n y . Z czasem jednak, mniej więcej od p o ł o w y lat 60., antagoniz­ my między obu grupami zaczęły - jak podają b a d a n i - z a n i k a ć . W rezultacie w ciągu ostatnich kilkunastu lat wzajemne stosunki ułożyły się poprawnie (63%), a nawet harmonijnie (21%). Niemniej jednak temu przekonaniu o zaniku konflik­ tów, wzmacnianemu jeszcze opiniami o konieczności prze­ strzegania chrześcijańskich norm współżycia („ludzie m u s z ą żyć ze sobą w zgodzie, bo tak chce i nakazuje Pon Bocek") towarzyszy bezustannie wyidealizowany wizerunek własny i zdecydowanie negatywny wizerunek „ o b c y c h " czyli „ G o r o l i " . M o ż n a więc powiedzieć, że tendencja ta jest d ł u g o t r w a ł a , „wykazuje o d p o r n o ś ć na zmiany", „jest nasycona silnym ł a d u n k i e m emocjonalnym". Stereotyp jest też związany ze „słowem n a z w ą i służy obronie akceptowanych wartości i ocen". Jaki zatem jest G ó r n o ś l ą z a k ? Cechy najczęściej wymieniane to: „ p o b o ż n o ś ć " , „ p r a c o w i t o ś ć " , „uczciwość", „ p r a w d o m ó w ­ n o ś ć " , „ g o s p o d a r n o ś ć " , „ w y t r w a ł o ś ć " , „ o d p o r n o ś ć " , „wier­ n o ś ć " , „ n a i w n o ś ć " , „prostolinijność", „ p r a w o ś ć " , „ g o d ­ n o ś ć " . T o autoportret bez skazy. Z o s t a ł u k s z t a ł t o w a n y w prze­ szłości, kiedy to wykszałciły się owe cechy G ó r n o ś l ą z a k ó w . D y s p o n u j ą c zatem takimi wręcz idealnymi zaletami, jednostka i z b i o r o w o ś ć winny osągać wyłącznie sukcesy. 1 tak było, lecz tylko w realiach „ p r a w d z i w e g o Ś l ą s k a " , owego „ u t r a c o n e g o raju", sielskiej krainy szczęśliwości. T r w a ł a ona do końca 11 Rzeczpospolitej, c h o ć przecież równocześnie wyraźnie wska­ zuje się, iż po I wojnie światowej, po włączeniu części G ó r n e g o Śląska do Polski, nastąpiła destabilizacja. Dramatyczny jed­ nak kres „śląskiego raju" p o s t ę p o w a ć zaczął, i to dynamicznie, po 1945 roku. Wtedy to G ó r n o ś l ą z a c y zostali zdecydowanie zepchnięci na pozycje peryferyjne. N a s t ą p i ł a w rozumieniu rodowitych m i e s z k a ń c ó w tej ziemi, swoista degradacja spo­ łeczna ich kultury. Z całą natomiast wyrazistością procesowi deprecjonowania lokalnych tradycji towarzyszyły zabiegi zmierzające do folkloryzacji śląskiej kultury regionalnej. W o j ­ ciech Błasiak pisze, iż z p u n k t u widzenia kultury „ o g ó l n o p o l s ­ kiej" w przypadku kultury śląskiej „mieliśmy do czynienia ze szczególnie dużym dystansem, dzięki specyficznemu splotowi podrzędności społeczno-kulturowej, i etnicznej i klasowej, wzajemnie na siebie zachodzących. Była to bowiem kultura na wskroś robotniczo-plebejska, przy braku wyższych warstw struktury społecznej w samej zbiorowości śląskiej z wszystkimi tego kulturowo-obyczajowymi konsekwencjami, a z drugiej strony na wskroś różna (...) wobec głównych systemów aksjonormatywnych z a r ó w n o w kulturze ogólnopolskiej, jak i totalitarnej biurokracji, a obiektywnie obu im o b c a . " Nie m o ż n a też negacji powojennej - po 1945 roku - rzeczywistości p o j m o w a ć j a k o negacji przez Ślązaków polskości, ale systemu, który jawił się jako obcy. On to rówież prowadził do delegali­ zacji rodzimej kultury, także lokalnej gwary tożsamej z języ­ kiem polskim. Nowa rzeczywstość uderzając w lokalne trady­ cje, w religię i język uderzała w trzon śląskiej kultury, rozbijała tożsamość śląska, a t y m samym osłabiała tożsamość narodo­ wą, poczucie więzi o g ó l n o n a r o d o w e j . Przybysze, choć Polacy, jawili się j a k o „ o b c y " . Ich wizerunek jest jednoznaczny. To „lenie", „ k a r i e r o w i c z e " , „ c h a c h a r y " , „ c w a n i a k i " , „fałszywe stworzynia", „ c h u l i g a n i " , „ m i g l a n c e " , „ b e z b o ż n i k i " , „wsiok i " , „ b r u d a s y " . Zarazem jednak podkreśla się również i to, że są „wykształceni", „ k u l t u r a l n i " . Jako zaś szczególną cechę n e g a t y w n ą u w a ż a się jednoznacznie lekceważący stosunek „ G o r o l i " do ludności rodzimej. M a też rację współczesny badacz tych p r o b l e m ó w Eugeniusz Kłosek, gdy stwierdza, „że siatki cech autostereotypu Ślązaków i stereotypu przybyszów są w wielu przypadkach siatkami o p o z y c j i " . 39 40 41 42 K o n k l u d u j ą c : badani nie dostrzegają współcześnie antago- 133 �nizmu między własną g r u p ą , a przybyszami. Niemnęj jednak ponad 3/4 spośród nich rysuje negatywny obraz nie-Ślązaków. Badani nie o d n o s z ą go do swych sąsiadów, znajomych czy współtowarzyszy pracy, ale ogólnie do tych, którzy przybyli na G ó r n y Śląsk. W sytuacjach jednak konfliktowych zachodzą­ cych w realiach życia codziennego ewentualny zatarg między przedstawicielami obu grup uruchamia u G ó r n o ś l ą z a k ó w społeczną reakcję niechęci wobec „ o b c y c h " . Wydaje się rów­ nież, że postępująca zapaść gospodarcza tego regionu potęgu­ jąca procesy bezrobocia powoduje, iż winą za to obarczani są przybysze. Oto bowiem 46% badanych wręcz stwierdza, iż obecne kłopoty, w tym zamykanie k o p a l ń , jest przede wszyst­ k i m efektem nieumiejętnego zarządzania przez elity spoza Śląska. Negatywny obraz przybyszów znajduje też swoje wyraźne odzwierciedlenie w wypowiedziach r e p r e z e n t a n t ó w grupy „ t w ó r c ó w " oraz częściowo w lokalnym ruchu regionalnym. S p r ó b u j m y więc przytoczyć konkretne przykłdy zaznaczając raz jeszcze, że jest to egzemplifikacja cząstkowa. 1 tak, p r z y k ł a d o w o , Wilhelm Szewczyk przedwojennemu wojewodzie śląskiemu Michałowi G r a ż y ń s k i e m u i jego kadrze „z z e w n ą t r z " , głównie z M a ł o p o l s k i zarzuca „odśląszczenie" Ś l ą s k a . Z kolei lokalny publicysta M i c h a ł Smolarz rozciąga swoje zarzuty i obejmuje nimi także Kościół. „Przyznajmy otwarcie: polska hierarchia kościelna przez długie lata niechęt­ nym okiem patrzyła na pielęgnowane atrybuty regionalne w liturgii i obrzędowości Kościoła na G ó r n y m Ś l ą s k u . " Natomiast na ł a m a c h „ G a z e t y Wyborczej" w 1991 r o k u znani lokalni twórcy pisali: „Pseudointelektualiści zza miedzy j u ż co najmniej dwukrotnie (po 1922 roku po 1945 roku) przybywali do nas z misją nauczania, co dla nas dobre, a co złe, i co jest a u e n t y c z n ą wartością G ó r n e g o Śląska. M a r z y ł o się nam, byśmy mogli na własnej ziemi choć w t y m pokoleniu powie­ dzieć coś własnym głosem. Prowadzona od dziesięcioleci kolonizacja G ó r n e g o Śląska różni się dość istotnie od tej dokonanej na ludach A m e r y k i , Australii czy A f r y k i . T a m kolonizatorzy na ogół przywozili ze sobą cywlizację wy­ przedzającą znacznie a u t o c h t o n ó w . N a Śląsku niestety było na o p a k . " Tego rodzaju wypowiedzi p a d ł o wiele. Jako szczególnie interesujące uznać zaś należy to, że w po­ dobnym tonie utrzymane są w ostatnich latach także wypowie­ dzi G ó r n o ś l ą z a k ó w , którzy wyraźnie byli zwązani z poprze­ dnim systemem. Niektórzy zaś socjologowie zaliczają ich do lokalnych grup kompradorskich. Szczególnym zaś przejawem omawianego myślenia i stosunku do przybyszy, k t ó r y m zarzu­ ca się lekceważenie ludności rodzimej, jest p r z y k ł a d o w o list 17 G ó r n o ś l ą z a k ó w z marca 1985 roku skierowany do generała Wojciecha Jaruzelskiego, p o d ó w c z a s szefa r z ą d u i „ r z ą d z ą c e j " partii. Poza Kazimierzem Kutzem oraz Edmundem O s m a ń czykiem jego sygnatariusze reprezentowali „stary p o r z ą d e k " . Ale i oni postrzegali przybyszy w specyficzny s p o s ó b . Za­ stanawiają się czy awansowanym na G ó r n y m Śląsku ludziom z zewnątrz „ p o b u d k i ideowe nakazują (...) o k a z y w a ć j a k ą ś wyższość wobec 'ciemnej' masy śląskiej, w dodatku mającej coś tam wspólnego z ' n i e m c z y z n ą ' . " W tym, jak i innych przypadkach w stosunku do obcych wyraża się zarazem silne poczucie krzywdy, także kompleks i refleksja nad własną g r u p ą i jej obrazem u innych. W t y m samym liście bowiem zawarte jest też następujące pytanie: „Czyżby z tego wszyst­ kiego dla p o l i t y k i kadrowej w y n i k a ł o , że rodzima inteligencja śląska zasługuje na mniejsze zaufanie?" A jak przybysze są postrzegani przez lokalne ruchy regional­ ne? O t ó ż w samych deklaracjach programowych problem ten jest różnie pojmowany. Spotykamy się bowiem z a r ó w n o z pełną akceptacji chęcią współdziałania, jak p r z y k ł a d o w o czyni to Związek G ó r n o ś l ą s k i , czy niemieckie Stowarzyszenie „Pojednanie i Przyszłość", ale także z w y r a ź n ą niechęcią, jak w przypadku śląskich a u t o n o m i s t ó w . Okazuje się jednak, że również w przypadku Z w i ą z k u G ó r n o ś l ą s k i e g o istnieje pewna 43 4 4 45 46 47 134 różnica między deklaracjami oficjalnymi a wypowiedziami jego członków, i to w różnych sytuacjach. Zresztą j u ż w pierw­ szej, programowej, zdecydowanie inicjującej nowy śląski re­ gionalizm, wypowiedzi Andrzeja Klasika (późniejszego szefa Z w i ą z k u G ó r n o ś l ą s k i e g o ) zawarta jest następująca myśl: „zbyt często mieliśmy do czynienia (i chyba w dalszym ciągu mamy) z n i e p o k o r ą wobec bogactwa tradycji śląskiej, a także t r u d n ą do przyjęcia w życiu codziennym, ostentacyjną po­ stawą 'posłannictwa i misji" przybyszów, usiłujących zawsze i wszędzie o d g r y w a ć rolę oświeconych, przynoszących przy­ słowiowy kaganek pod s t r z e c h ę . " Jeśli chodzi o mniejszość niemiecką, konkretnie „Pojed­ nanie i Przyszłość" to wprawdzie oficjalnie zgłasza g o t o w o ś ć do współdziałania, ale jednocześnie ł a m y swojego organu udostępnia także G ó r n o ś l ą z a k o m , którzy głoszą prymat ślą­ skości nad t y m co polskie, czy nawet niemieckie. Najbardziej konsekwentni są działacze „ R u c h u A u t o n o m i i Ś l ą s k a " . Z a r ó w n o w swych dokumentach oficjalnych, jak i wypowiedziach działaczy zawarty jest wyraźnie niechętny stosunek do „ o b c y c h " . Generalnie zarzucają Polakom nisz­ czycielską wobec Śląska politykę. Odcinają się konsekwentnie nawet od całego narodowego ruchu „ S o l i d a r n o ś c i o w e g o " . Dla a u t o n o m i s t ó w „ o b c y m i " są wszyscy nie-Ślązacy. „Swoja­ k a m i " zaś rodowici Ślązacy, rodowici mieszkańcy tej ziemi, niezależnie czy uważają się za N i e m c ó w , za P o l a k ó w czy za Ślązaków. Polacy z innych regionów wydają się być dla nich bardziej „ o b c y " niż Niemcy z Niemiec. W y n i k a to być może z pewnych sympatii proniemieckich a także tezy, iż szansą dla autonomicznego regionu górnośląskiego jest droga do Europy wiodąca właśnie przez Niemcy. 48 49 50 M y som tukejsi Trudno ze względu na s p o s ó b ujęcia problemu o sfor­ m u ł o w a n i e w n i o s k ó w k o ń c o w y c h . A zatem o d w o ł a m się do pewnej relacji z 1982 roku. Siedząc z ż o n ą na ławeczce przy śląskim familoku kończyliśmy naszą r o z m o w ę ze starym - j a k ż e by inaczej w takim krajobrazie - górnikiem. Wtedy to powiedział: „Wiecie, co j o tukej zawsze mieszkom. Jo sie tu niedaleko urodził. Był to rok 1897. Tak łod tego czasu tukej żyja. M o j a (żona - przyp. M G G ) tyż jest niedaleko stąd rodzono. T u my chodzili do szkoły i j a k o ś my sie tego niemieckigo nauczyli. N a wojna stąd mnie wzięli. Z tego kaiserowskiego wojska do żech przyszoł w 1919 roku. I tu j u ż trwało. Tyż żech p o m o g o ł przy powstaniu. Inksi to roztomajcie. Jedni byli za Polskom, inksi za Niemcami. Najwięcyj, coby był spokój i robota. Przyszła jednak ta Polska (...). Synek, co nom się urodził, to chodził do Polski szkoły. Drugi tak samo. Jo tyż j u ż nie chodził do niemiecki kopalni ino polskij. Ale j u ż trzeci synek i nasza jedna dziołcha to chodzili j u ż do niemieckij szkoły. Bo przeca przyszoł Hitler i nos wzioł pod te swoje pierońskie skrzydła. Volkslista żech podpisoł. Przez to tyż synek najstarszy poszoł do niemieckiego wojska (...). Potem Niemcy zaczli uciekać i przyszoł tyn stalinowski wybawca. M y siedzieli w doma, a tyn świat głupio}. T o Polok, to Niemiec, to juzaś Rus przychodził. Przyszła tyż na koniec Polska (...). Kopalnia juzaś była polsko. Dziecki j u z a ś zaczli chodzić do polski szkoły, ale w niemieckiej tyż przeca były. Przez to te dzieci łod ' G o r o l i ' nazywali moje dzieci 'Niemcami'. N o bo to jest tak jak godom. M y t u siedzymy u siebie nikaj nie jadymy. A durch nos ktoś chce czegoś uczyć. Ciągle nos zmuszajom do tego, coby pedzieć k i m my som. A przeca my som tukejsi. Jak mnie ktoś pyto: K i m ty żeś jest? To wiem, że chce coby mu pedzieć j a k i n a r o d o w o ś c i , czy Polok czy Niemiec. A j o wtedy godom tak: Jo jest Edwin z ulicy Rębaczy. To przeca musi wystarczyć, bo mnie wystarczy." 'Tyle, i aż tyle. I nieodparcie nasuwają się skojarzenia z poleskimi doświadczeniami Józefa O b r ę b s k i e g o , a l e to przecież zupełnie inny czas, inne realia. Ale jednak p o d o b i e ń s t w a są wyraźne. 5 52 �PRZYPISY 1 Por. M . G . Gerlich, Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regionalnej jako problem etnograficzny, „Etnografia Polska" 1992, t. 36, z. 2, s. 35-63 Por. np. T. Nawrocki, Spór o regionalizm i regionalizację na Górnym Śląsku, (w:) Czy Polska będzie państwem regionalnym, pod red. G . Gorzelaka, B. Jałowieckiego, Warszawa 1993, s. 137-179 Zob. np. M . Btaszczyk-Waclawik, W. Błasiak, T. Nawrocki, Górny Śląsk jako szczególny^ przypadek kulturowy, Warszawa 1990; ,,Swoi" i ,,obcv" na Górnym Śląsku. Z problematyki stosunków etnicznych, pod red. K . Wódz, Katowice 1993 Por. M . G . Gerlich, op.cit.; E . Klosek, ,,Swoi" i „obcy" na Górnym Śląsku. Środowisko miejskie, Wrocław 1993 Zob. np. M. Szczepański, Regionalizm górnośląski w społecznej świadomości, (w:) Czy Polska..., s. 205-232 K . Wódz, Rewitalizacja śląskiej tożsamości - szanse i zagrożenia (w:) „Swoi" i „obcy" .... s. 33 Zob. R. Jakubowski, Król kontra Brehmer. Niewypał z hotelu Streng, „Wprost" 1991, nr 13 St. Bieniasz, O autonomię dla Górnego Śląska, „Kultura" Paryż 1991, nr I I , s. 9 Najogólniej dotyczyły one systemu wierzeniowego, obyczajowości, zwyczajowych wzorów zachowań, religijności. Zob. np. M . G . Gerlich, Strachy. W kręgu dawnych werzeń śląskich, Katowice 1989; tenże, Świat nadzmyslowy a życie codzienne, praca i obrzęd. Warszawa - Wrocław 1992; tenże, The Mining Culture and its socials functions in Upper Silesia since the middle of19th Century, (w:) Sozialgeschichte des Bergbaus im 19. und20 Jahrhundert, ed. K . Tenfelde, Munchen 1992, s. 123-133; M . G . Gerlich, H. Gerlich, Święto religijne i wzory świętowania w miastach górnośląskich w okresie międzywojennym, „Studia i Materiały z Dziejów Śląska" 1991, t. 20, s. 198-223: M . G . Gerlich, A. Stawarz, Ethnographische Forschungen iiber die Kultur der polnischen Arbeiten im 19. und in der ersten Halfe des 20 Jahrhunderts, „Mitteilungsblatt des Instituts zu Erforschung der europiiischen Arbeiterbewegung" 1993, t. 13, s. 50-57 Główne kryteria doboru respondentów: śląski rodowód, pochodze­ nie społeczne-robotnicze, co najmniej dwupokoleniowe pochodzenie miejskie, co najwyżej średnie wykształcenie, wiek: urodzenie przed 1950 rokiem, co najmniej 25-letni okres zamieszkania w badanym osiedlu. Temat ten jest najczęściej eksponowany w procesie artykulacji historii, specyfiki i położenia społecznego Górnoślązaków. Tkwi w świa­ domości potocznej. Rozważania na jego temat podejmują również śląscy inelektualiści. Por. np. T. Kijonka, Śląska krzywda?, „Kwartalnik Spoleczno-Artystyczny. Śląsk. Tak i Nie" 1988, nr. 11, s. 11-16. Polemika. Por. M . G . Gerlich, Śląska krzywda, „Dziennik Zachodni" 1993, nr 140; T. Szeja, „Śląska krzywda", „Hoffnung. Die Deutsche Zeitschrift in Oberschlesien", 1993, nr 2 Kategoria ta w lokalnej tradycji określać ma najbardziej istotne elementy śląskiej tożsamości. Związek Górnośląski powstał wiosną 1989 roku, Ruch Autonomii Śląska w styczniu 1990 roku, a „Pojednanie i Przyszłość" w maju 1991 roku. W. Jacher, Integracja ludności rodzimej na Śląsku, (w:) Polska ludność rodzima na Śląsku w okresie Polski Ludowej, pod red. M. Lisa, Opole 1990, cz. 3, z. 2, s. 29 M . G . Gerlich, Górnoślązacy. Od świadomości etnicznej ku polskiej świadomości narodowej (schyłek XVIII w. do Kulturkampfu), „Etno­ grafia Polska" 1993, t. 37, z. 1, s. 7-38 E . Kopeć, „My i oni" na polskim Śląsku (/975-1939), Katowice 1986 Z. Staszczak, Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etno­ graficzne, Poznań 1978, s. 44 T. Jeske-Choiński, Listy ze Śląska, (w:) Górny Śląsk i Zagłębie w dawnych opisach wiek XIX, pod red. A. Zielińsiego, Katowice 1986 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 1 1 8 1 9 St. Ossowski, Zagadnienie więzi regionalnej i więzi narodowej na Śląsku Opolskim, (w:) Dzieła, t. 3, Warszawa 1967, s. 291 F . A . Marek, Glos Śląska zniewolonego, Opole 1991, s. 37 St. Bieniasz, op.cit., s. 9 K s . E . Szramek, Śląsk jako problem socjologiczny. Próba analizy (reprint), Katowice 1934, s. 20 Inf. Konrad T„ ur. 1917, Ruda Śląska. J. Chalasiński, Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej „Kopalnia" na Górnym Śląsku, „Przegląd Socjologiczny", t. 3, 1936, s. 223 Odrażający, piękny Śląsk. Z K . Kutzem rozmawia L . Ostałowska, „Gazeta Wyborcza. Magazin" z 3 IV 1993 T. Nawrocki, op.cit. Deklaracja Związku Górnośląskiego, „Biuletyn Zwązku Górnośląs­ kiego", Cieszyn - Katowice - Opole 1989, nr 1, s. 2 Tamże. T. Nawrocki, op.cit., s. 157 Cz. Robotycki, Śląska historia i śląska tradycja, „Śląskie Prace Etnograficzne" 1990, t. 1, s. 32 Por. np. A. Klasik, Tożsamość Górnego Śląska, „Gość Niedzielny", 7 II 1988 Por. A. Kositza, Autonomia jedynym wyjściem, „Jaskółka Śląska". Organ Ruchu Autonomii Śląska, 1991, nr i Tamże. Statut NWR „Pojednanie i Przyszłość", art. 4, pkt. 1 Zob. np. J. Chalasiński, op.cit.; E . Kopeć, op.cit.; J. Kokot, Problemy narodowościowe na Śląsku od X do XX wieku, Opole 1973 E . Nowicka, Swojskość i obcość jako kategorie socjologicznej analizy, (w:) Swoi i obcy. Studia nad postawami wobec innych narodów, ras i grup etnicznych, pod red. E . Nowickiej, Warszawa, 1990, t. 1, s. 5-53 Por. Górny Śląsk w oczach Górnoślązaków. (Na podstawie materia­ łów konkursu ogłoszonego przez Śląski Instytut Naukowy, w Katowi­ cach i redakcję „Dziennika Zachodniego" w Katowicach). Do druku przygotował i wstępem opatrzył J. Wódz, Katowice 1990; E . Kłosek, op.cit. Inf. Jan K . , ur. 1916, Katowice. Por. np. Ład społeczny starej dzielnicy mieszkaniowej, zagadnienia organizacji i deorganizacji społecznej, pod. red. Jacka Wodza, Katowice 1986 A. Schaff, Stereotypy a działanie ludzkie, Warszawa 1981, s. 115-116 W. Błasiak, Śląska zbiorowość regionalna i jej kultura w latach /945-1956, (w:) M . Błaszczyk-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki, op.cit., s. 129. E . Klosek, op.cit., s. 113. W. Szewczyk, Być Ślązakiem, „Kwartalnik Spoleczno-Artystyczny. Śląsk. Tak i Nie", 1988, nr 11, s. 49. Pisze on też o „Tajnej Loży Gospodarczej Małopolan", która odsuwała Ślązaków i rezerwowała intratne posady przybyszom. M. Smolorz, Regionalizm - sposób na życie? „Kwartalnik Spolecz­ no-Artystyczny. Śląsk. Tak i Nie" 1988, nr 10, s. 27. W. Sarnowicz, M. Smolorz, Kontr-wywiadz Rafałem Szymońskim, „Gazeta Wyborcza" (dod. „Gazeta Katowicka") z 5 V I 1991 Aneks I I , (w:) Wilhelm Szewczyk, Wspomnienia, pod red. J. Melicha, J. Mitręgi, Katowice, b.r.w., s. 60 Tamże, s. 47 A. Klasik, op.cit. Por. np. T. Szeja, op.cit. Por. A. Kositza, op.cit. Inf. Teodor P„ ur. 1897, Katowice. J. Obrębski, Problem etniczny Polesia, „Sprawy Narodowościowe" 1936, nr 1-2 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 1 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 135 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e1afe544f5fbee1c505636c78968437.pdf aa1c2b9b6c92f4a82d1f747f2a4ac231 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1523 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1409 Title A name given to the resource Górnoślązacy. Od świadomości etnicznej ku polskiej świadomości narodowej (schyłek XVIII w. - do Kulturkampfu) / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.7-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Marian Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X X V I I : 1993, z. 1 P L ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ MARIAN GRZEGORZ I GERLICH (Katowice) G Ó R N O Ś L Ą Z A C Y . O D Ś W I A D O M O Ś C I ETNICZNEJ K U POLSKIEJ Ś W I A D O M O Ś C I NARODOWEJ ( S C H Y Ł E K X V I I I W. - D O K U L T U R K A M P F U ) U W A G I WSTĘPNE Przedmiotem artykułu jest próba etnologieznego spojrzenia na wczesny etap formowania się świadomości narodowej polskojęzycznej ludności G ó r ­ nego Śląska, od schyłku X V I I I w. do Kulturkampfu. Przyjęte datowanie wymaga pewnych wyjaśnień. I tak, jeśli chodzi o okres wyjściowy, to jego wybór uzasadniają argumenty merytoryczne. Otóż w dotychczasowych badaniach procesu narodotwórczego w Europie dość jednoznacznie wskazuje się, iż właśnie u schyłku X V I I I w. rozpo­ czyna się krystalizacja podstaw nowego typu świadomości. W polskich realiach przyjęcie tej daty uzasadniają dodatkowo uwarunkowania zwią­ zane z upadkiem naszej państwowości. Swoistym paradoksem jest bowiem to, że wraz z postępującym rozpadem struktur państwowych wśród polskich elit narastało zainteresowanie ziemią śląska. To przecież już w 1790 r. Stanisław Staszic wskazywał na Śląsk i Prusy jako „dawniejsze oderwy od naszego kraju, o których pamięć nigdy nie powinna być zaprzepaszczona" (Staszic 1954, s. 269). Wprawdzie historycy uważają ów głos za podówczas odosobniony (Wanatowicz 1992, s. 15), był on jednak wypowie­ dziany w momencie niezwykle ważnym, kiedy to na polsko-niemieckim pograniczu kulturowym pojawiły się nieznane dotąd tendencje. Znawca przedmiotu Wojciech Wrzesiński stwierdza, że od X I X w. obszar ten stał „się terenem nie tylko konfliktów naturalnych towarzyszących zderzeniu konkurencyjnych wartości kulturowych, ale równocześnie konfliktów wywo­ ływanych w konsekwencji d2:iałań podejmowanych dla przyśpieszenia pro­ cesów ujednolicenia narodowego, dla bardziej wyrazistszej dominacji jednej nacji, a przede wszystkim dla uzyskania tożsamości między granicami �8 MARIAN GRZEGORZ GERLICH państwowymi a granicami etnicznymi, przy przesuwaniu niemieckiej granicy etnicznej nawschód" (Wrzesiński 1988, s. 122). Ta więc Śląsk (a w tym i oczywiście zwłaszcza Górny Śląsk) stał się podówczas terenem spornym. Antagonizował dwa narody, co znalazło odbicie w całej XIX-wiecznej myśli politycznej, zarówno polskiej jak i niemieckiej. Okres zamykający nasze rozważania, to lata Kulturkampfu, kiedy to po okresie tzw. rozbudzenia narodowego na Śląsku, był to drugi, ale już znacz­ nie wyraźniejszy i pełniejszy, w sensie zakresu społecznego, etap krystalizacji polskiej świadomości narodowej wśród Górnoślązaków. Tak więc przedmiotem naszej analizy jest okres około 80 lat. W tym czasie ludność interesującego nas obszaru przeszła znamienną ewolucję, od bezrefleksyjnej świadomości lokalnej, od „małej tradycji", od - użyjmy określenia Konstantego Prusa - „Polaków etnograficznych" do etapu reflek­ syjnej, choć jeszcze nie zdeterminowanej świadomością historyczną, obrony języka i „swojskiej" kultury. To przechodzenie od świadomości typowej dla izolatów kulturowych, a więc od „Ojczyzny prywatnej" do początków budo­ wy „Ojczyzny ideologicznej" jest szczególnie ważne dla etnologii. W tym miejscu odwołamy się do przyjętego w tych rozważaniach sposobu rozumienia „świadomości narodowej". Z całą pewnością interesująca jest tu zwłaszcza definicja wyliczająca. Jej charakter umożliwia pełniejsze zrozumie­ nie prezentowanych zdarzeń i procesów. Pomijając prezentację wszelkich sporów wokół interesującego nas pojęcia przyjmujemy, iż świadomość bycia narodem cechuje „wspólny stosunek do terytorium (posiadanego aktualnie lub w przeszłości) odczuwanego jako ojczyste, przekonanie o podobnej etnogenezie zbiorów społecznych tworzących ludzki substrat narodu, pozy­ tywna ocena przynależności do wspólnoty narodowej, świadomość wspól­ nego dziedzictwa kulturowego (w tym języka i często określonej religii) wyrażającego się między innymi w systemach wartości, zwyczajach i obycza­ jach oraz szacunku do zbiorowych symboli, świadomość cech różniących dany naród od innych narodów, oparta głównie na stereotypowych opiniach, a wreszcie świadomość wspólnego interesu narodowego, manifestująca się przede wszystkim w dążeniu do posiadania własnego suwerennego państwa" (Kubiak 1975, s. 7). Odwołując się zatem do interesujących nas realiów czasowych, a ponadto uwzględniając plebejski charakter struktury społecznej Górnego Śląska, z całą wyrazistością dostrzegamy rozbieżność między panu­ jącą podówczas świadomością, a charakteremi zakresem świadomości objętej przytoczoną definicją. Ale nie możemy tu jednak popadać w przesadę, iż niski typ świadomości, lub jej brak cechował tylko warstwy plebejskie. Już kiedyś Konstanty Grzybowski pisał, że „Mówiąc o formowaniu się świado­ mości narodowej ma się najczęściej na myśli tylko tak zwane «niższe» warstwy społeczne, tak jakby tylko one tej świadomości u początku procesu jej formowania się - gdzieś w końcu X V I I I w. w Polsce - nie miały i dopiero powoli ją zdobywały. Nie tak, a raczej nie tylko tak było, problem jest o wiele bardziej skomplikowany" (Grzybowski 1970, s. 115). Ta myśl jest �GÓRNOŚLĄZACY 9 niezwykle ważna, bo nadal istnieje pewna tendencja - zwłaszcza przy nad­ używaniu modelu tzw. tradycyjnej kultury chłopskiej - do redukowania świadomości ahistorycznej do względnie izolowanych społeczności wiosko­ wych. Problem jest jednak bardziej skomplikowany. Można go sobie uzmys­ łowić zwłaszcza w przypadku uprawomocnionego metodologicznie podejścia etnologicznego. Zwraca na to uwagę - odwołując się do poleskich do­ świadczeń Józefa Obrębskiego - Zofia Staszczak. Komentując w kontekście polsko-niemieckiego pogranicza myśl tego nieco zapomnianego badacza pisze, że „o tym, jakim narodem są mieszkańcy określonego terytorium decydują nie te czy inne cechy językowe lub etnograficzne, lecz te przejawy życia narodowego, które wśród nich istnieją i ich świadomość narodowa. W ten sposób [...] problem etniczny określonej grupy obejmuje dwa zagad­ nienia, t j . kwestię odrębności czy też zróżnicowania etnicznego w płaszczyź­ nie ludu i kwestię świadomości narodowej członków tych grup czy ugrupo­ wań etnicznych" (Staszczak 1978, s. 44). Jest to zagadnienie o fundamental­ nym znaczeniu. Jego pominięcie prowadzi bowiem do falsyfikacji i m i ­ styfikacji. Nie uchroniła się od nich również śląska etnografia. Przesadne zaś eksponowanie polskości, zwłaszcza zaś zasięgu i dynamiki procesu uświado­ mienia narodowego można jedynie usprawiedliwić „narodową" służbą etno­ grafii. Faktem jest jednak, że obiektywizm i nowoczesne podejście do analizy procesu narodotwórczego ujawniały się na gruncie polskiego piśmiennictwa już w końcu ubiegłego stulecia. Zwłaszcza w przypadku Kresów Zachodnich wymagało to szczególnej dojrzałości. Jeśli chodzi o interesujący nas obszar Górnego Śląska to jednym z nielicznych reprezentantów tej linii był Teodor Jeske-Choiński. Wręcz pisał on, „że nie tradycje i obyczaje, a nawet język naród stanowią, lecz jeszcze samowiedza odrębnego bytu, własnych celów, własnej polityki, a tego właśnie na Śląsku nie ma (Jeske-Choiński 1880, s. 211-212). Tak więc nie obiektywne „podobieństwo" kulturowe - tak często podkreślane w XIX-wiecznej publicystyce i ludoznawstwie - między G ó r n y m Śląskiem a resztą ziem polskich świadczyło o polskości G ó r n o ­ ślązaków, lecz dopiero ich świadomość. Ta dokumentowana i eksponowana identyczność nie uprawniała jeszcze do obiegowych stwierdzeń o rzekomym narodowym uświadomieniu Górnoślązaków. Wszelkie więc tak chętnie uży­ wane sformułowania, i to nawet dotyczące okresu przednarodowego, w ro­ dzaju: „ Z bracią naszą Ślązakami łączy nas [...] miłość ojczyzny wspólnej i zamiłowanie wolności [...]" (Ujazdowski 1830, nr 334) były nieuprawomocnione. Z całą natomiast pewnością owo podobieństwo językowo-etniczne z wszystkimi jej znaczącymi elementami tworzyć mogło na pewnym etapie krystalizacji świadomości element dynamizujący i organizujący świadomość historyczną. Idąc zaś tropem myśli Józefa Chlebowczyka można ową górno­ śląską specyfikę językowo-etniczną pojmować w kategoriach „niezbędnego mnimum", które zapewniało jego trwane w obcym etnicznie morzu i rozwój w kierunku nowoczesnej świadomości narodowej. Zwrócić tu należy uwagę na „momenty natury ilościowej", a więc; ,,a) sprawę liczebności, to znaczy �10 MARIAN GRZEGORZ GERLICH dolnej granicy ilościowej oraz b) stopień zwartości bądź rozproszenia danej zbiorowości językowo-etnicznej, jak i aspekt jakościowy - stan jej zaawan­ sowania rozwojowego. Wykładnikiem tego stanu rzeczy w oczach współczes­ nych był często sam poziom i charakter narzecza, którym się dana grupa [...] posługiwała [...]" (Chlebowczyk 1983, s. 188). D o tego dochodzą jeszcze czynniki zewnętrzne, a więc te, które determinowały rozwój świadomości narodowej i szerzej procesów narodotwórczych. W realiach Górnego Śląska proces krystalizacji świadomości narodo­ wej przebiegał w szczególnych warunkach wynikających zwłaszcza z tego, że Śląsk praktycznie od czasów Kazimierza Wielkiego znajdował się poza orbitą państwa polskiego. Od wojen śląskich i włączenia do Prus, ziemia ta podlegała ustawicznemu procesowi germanizacji. N i m to jednak na­ stąpiło trwał przecież ustawiczny proces cofania się polskiego żywiołu, a więc „granica językowa na Śląsku ~ jak pisze Stanisław Bąk - nie wytworzyła się w jednej chwili. Na to składały się procesy całych stuleci. Nie można i nie wolno mówić o granicy polsko-niemieckiej na tym obszarze w X I I I , X I V wieku, bo nie było jej jeszcze w X V , ani nawet w X V I stuleciu. Niemczyzna nie tworzyła tu bowiem zwartego obszaru. W X I I I i X I V wieku istniały przecież tylko punkty, w których źródła historyczne notują pewne ślady niemczyzny [...]. Granica wytworzyła się później, dopiero w X V I I wieku" (Bąk 1963, s. 255). Cofanie się polskiego żywiołu od tego okresu następowało jednak ustawicznie, a procesy wynaradawiania prak­ tycznie rozpoczęły się wraz z ambicjami Prus do ujednolicenia granicy państwowej i etnicznej. Odwołując się do kryterium językowego i korzystając z propozycji wspomnianego już Chlebowczyka należy stwierdzić, iż polsko¬ -niemieckie pogranicze było pograniczem stykowym, dwujęzycznym. Z całą jednak pewnością trzeba się zgodzić z Zofia Staszczak, która w tej niezwykle cennej analizie dostrzega potrzebę pewnego uzupełnienia. Stwierdza, że „sprowadzenie danej społeczności do statusu społeczności plebejskiej, a na­ wet niehistorycznej [w typowym tego rozumieniu - przyp. M G G ] , mimo, że jest wynikiem obcej przemocy, może doprowadzić do tego, że zamiast reflek­ syjnego poczucia wspólnoty pojawia się, po długim okresie nacisku, tylko spontaniczne poczucie odrębności i swojskości, właściwe dla społeczności plebejskich i niehistorycznych. Zaś właśnie takie poczucie odwołuje się często już nawet nie do odrębności języka, lecz innych elementów kultury, bada­ nych przez etnografię" (Staszczak 1978, s. 31). I właśnie na obszarze Gór­ nego Śląska spotykamy się i to wyraźnie - z tego rodzaju tendencją przez cały wiek X I X , a także w latach poprzedzających I wojnę światową oraz w latach międzywojnia (np. Kopeć 1981). Można mówić o swoistym nominaliźmie w sprawach narodowych, o świadomym zamykaniu się w ramach „śląskości", ale także istnieniu tzw. warstwy pośredniej. Tylko pozornym odejściem od głównego toku tych wstępnych rozważań jest koncentracja na użytym wyżej terminie „śląskość" lub częściej „górnośląskość". Pojawia się on w różnych sytuacjach społecznych i różnych �GÓRNOŚLĄZACY 11 konfiguracjach. Przykładowo znakomity historyk Stefan Kieniewicz pisał swego czasu, że lud górnośląski germanizacyjnej polityce pruskiej nauczył się przeciwstawiać „naprzód swą własną mową za czasów Lompy i Szafranka, później swym katolicyzmem pod wodzą Miarki, swoją śląskością za Napieralskiego i Korfantego i wreszcie swoją polskością w dobie powstań i plebiscytu" (Kieniewicz 1982, s. 69). W tym kontekście termin „śląskość" jest czytelny i oczywisty, sprowadzony do bliżej nieokreślonych cech regio­ nalnej tożsamości. Od mniej więcej połowy ubiegłego stulecia bywa on formułowany w trzech głównych sytuacjach społecznych, mając wówczas swoje konkretne konotacje: 1) w życiu codziennym i. odświętnym śląskiej ludności rodzimej. Zakres merytoryczny pojęcia obejmuje w tych przypadkach konkretnie identyfi­ kowane treści, a zwłaszcza wartości kultury lokalnej; po prostu to wszystko, co na danym etapie historycznego rozwoju jest ważne dla nosicieli lokalnej kultury; 2) na arenie życia politycznego. Stosowane bywa przez działaczy narodo­ wych, trybunów ludowych i - świadomych swych celów - polityków. W ta­ kich przypadkach zawartość treściowa jest wzbogacana o konkretne treści społeczne, ekonomiczne, kulturowe i polityczne. Służy określonym celom grup o różnych interesach i pojawia się: a) w agitacji polskiej, b) w narodowej agitacji niemieckiej, c) w agitacji ruchów separatystycznych, d) w agitacji ludności indyferentnej narodowo. W tym kontekście nie można jednak pominąć tego że terminy „śląskość", „górnośląskość" pojawiają się również jako szczególny wyraz poczucia wspólnoty regionalnej odczuwanej przez górnośląską ludność polskojęzyczną oraz śląskich Niemców; 3) na gruncie nauki. W takich przypadkach termin „śląskość" bywa poddawany pozornie scjentycznej analizie. Zazwyczaj jednak dominuje w takich przypadkach plątanie zawartości treściowej, błędna interpretacja funkcji. Po tych uwagach wprowadzających w zakres analizowanego procesu należy zaznaczyć, iż w omawianym okresie kształtowania się polskiej świa­ domości narodowej wśród Górnoślązaków wyróżniamy następujące etapy: etap I - od schyłku X V I I I w. do Wiosny Ludów; etap I I - to okres tzw. rozbudzenia narodowego, przypadający na lata 1848-1849; etap I I I - od upadku Wiosny Ludów do czasu bismarkowskiego K u l turkampfu; etap I V - lata Kulturkampfu. N i m przystąpimy do właściwej prezentacji interesującego nas problemu niezbędne jest jego przedstawienie danych statystycznych ilustrujących stosunki etniczne na historycznym obszarze Górnego Śląska. Pozostawiamy �12 MARIAN GRZEGORZ GERLICH je bez komentarza biorąc przede wszystkim pod uwagę to, że czymś innym jest „polskość" analizowana poprzez konkretne cechy obiektywne (np. nawet język), a czymś innym „świadomość bycia narodem" mimo, że razem przy­ należą do jednej kategorii kulturowo-etnicznej, która jednak ulega okreś­ lonym przemianom w czasie. Tabela P o l s k o ś ć historyczna G ó r n e g o Śląska w granicach Prus w spisach ludności 1828-1890 1828 Wyszcze­ gólnienie Olesno Opole m. Opole w. Strzelce O p . Lubiniec Gliwice m. Toszek-Gliwice Tarnowskie G ó r y Bytom m. C h o r z ó w m. Bytom w. 1849 1867 1890 Niemcy Polacy Niemcy Polacy Niemcy Polacy 2765 28 814 4836 37 750 5602 40990 13 702 45427 18 806 62393 15103 72742 1781 29948 4 228 43 969 3162 24953 3405 37 505 8 903 5414 50 573 39 650 5 308 40511 10 736 52057 21459 60 388 3415 38 352 11780 73 001 44496 147 894 Zabrze Katowice m. R a c i b ó r z m. R a c i b ó r z w. Koźle Prudnik Niemodlin Razem Niemcy 2653 43987 3 603 Polcy 6090 40779 14851 18464 10 374 3479 81057 6402 16424 14 650 11357 18969 36321 13 343 14 235 16983 11230 22407 Katowice w. Pszczyna Rybnik I 54 934 3 005 64144 39 637 17411 20 527 68 020 53 614 4 267 77326 53 057 10088 75148 10193 83954 34972 9020 5 540 49 700 8 576 62569 12146 6971 50921 16264 39042 20492 61 363 67908 10014 9921 25 825 10497 41719 11309 52289 11586 28161 24 503 27 766 2 733 37 945 33438 35 199 3 579 42 559 36244 42100 49977 3 691 35 531 45 741 3 777 105 945 394209 166495 528 976 240 245 709404 341 297 881 846 17147 8938 50208 55 723 Źródło: J. Kokot, Problemy narodowościowe na Śląsku od X do XX wieku, Opole 1973 OD SCHYŁKU XVIII W I E K U D O WIOSNY LUDÓW Już wcześniej zasygnalizowaliśmy, że postępującemu procesowi rozpadu państwa polskiego towarzyszył wzrost zainteresowania oderwanymi wcześ­ niej od Korony ziemiami piastowskimi. O ile jednak glos Staszica z 1790 r. można jeszcze uznać za odosobniony, to już w kilkanaście lat później zalążki polskiej myśli zachodniej są coraz wyraźniejsze. Wiązało się to zwłaszcza z marzeniami z czasów napoleońskich o nowych granicach Odrodzonej. W 1807 r. Staszic ponownie wspomina o Śląsku. W dziele O statystyce Polski pisze: „Granice kraj ten ma naturalne: od zachodu pasmo gór, wychodzące �GÓRNOŚLĄZACY 13 z Karpatów, a ciągnące się przez Śląsk; od południa wielki grzbiet Karpatów, przypierający aż do Morza Czarnego [...]" (Staszic 1807, s. 18). A zatem znów wyraźnie przedstawiciel polskiej elity umysłowej mówi o Ślą­ sku, o którym ówczesnej opinii publicznej nic nie było wiadomo. Nieco więcej można się dowiedzieć z późniejszego o rok dzieła Hugo Kołłątaja Uwagi nad teraźniejszym położeniem tej części ziemi polskiej, którą od pokoju tylżyckiego zaczęto zwać Księstwem Warszawskim, w którym stwierdza on, iż Odra przedziela ludy niemieckie od słowiańskich. Kołłątaj podnosi tu zwłaszcza niezwykle ważny problem zakresu występowania mowy polskiej, która już niedługo była przez stronę niemiecką określana pogardliwie jako „Wasserpolnisch". „ N a szczęście - czytamy w tym dziele - wszystkie kraje po prawym brzegu Odry leżące są słowiańskie: Ślązacy począwszy od źródła Odry aż po granice Brandenburgii, mówią po polsku" (Kołłątaj 1808, s. 145). Kołłątaj wyraźnie też podkreśla, iż język używany w tej części Prus jest identyczny z językiem używanym w Polsce. Jest to nader ważne stwier­ dzenie. Podówczas przecież właśnie język był już traktowany jako pod­ stawowy wyznacznik narodowej odrębności. Zrozumiałe jest zatem, że w kręgu publicystyki i nauki niemieckiej musiały się pojawić teksty depre­ cjonujące charakter „polskiej mowy" Ślązaków. I tak np. znanym memoriale radcy szkolnego rejencji opolskiej Bendy dość jednoznacznie pojawia się przekonanie, iż triumf mowy niemieckiej jest bliski i w ciągu kilkudziesięciu lat mowa polska zaginie. Memoriał datowany 10 kwietnia 1819 r. wyraźnie też określa peryferyjne położenie ludu górnośląskiego. Benda pisze: „Lud, o którym tu mówię, należy do niemieckiego monarchy, podlega niemieckim prawom i wszakże nie zna on ani swych panujących, ani języka, ani swych praw [...]. Lud ten nie ma nic wspólnego, oprócz nazwiska, z właściwymi Polakami, gdyż nawet nie mówi językiem polskim, lecz jakąś mieszaniną czesko-morawsko-polsko-niemiecką, której trudno by szukać w jakimkol­ wiek języku piśmiennym. To prawdziwe nieszczęście da się, według mego zdanie, jedynie przez to tylko usunąć, jeżeli język ten zostanie, jak można najrychlej, wytępiony przez nauczenia młodzieży w języku niemieckim" (Tobiasz 1945, s. 14). Ten znamienny sposób definiowania polsko-języcznej, rodzimej ludności śląskiej był na gruncie publicystyki i nauki niemieckiej dominujący. Charakterystyczne było zwłaszcza określanie używanego tu języka w kategoriach synkretycznego, „śmiesznego" dziwoląga. I tak, przy­ kładowo, na łamach czerwcowego numeru „Schlesische Provinzial-Bllätter" z 1827 r. wręcz stwierdzono: „Jakąż bowiem śmieszną zbieraniną (Kauder­ welsch) jest mowa prostego człowieka! W Krakowie nikt nie zrozumiałby z tegg^ani słowa; mowę tę uznano by za język Hotentotów [...]. Język jest odbiciem ducha i obyczajów narodu. Jakżeż lud ów [górnośląski - przyp. M G G ] może dotrzymać kroku w rozwoju kultury duchowo-obyczajowej tym, wśród których żyje i z którymi utrzymuje bliskie kontakty" (Długoborski, Popiołek 1957, s. 253). Te wynikające z pobudek ideologicznych i poli­ tycznych oceny mowy polskiej na Śląsku zostały jednak już podówczas �14 MARIAN GRZEGORZ GERLICH podważone w obiektywnej pracy Jana Samuela Bandtkiego, który w Wia­ domościach o języku polskim w Szląsku i o polskich Szlązakach ogłoszonych w 1821 r. na lamach poznańskiej „Pszczółki" dokonał pierwszej pol­ skiej, scjentycznej analizy sytuacji etnicznej, a głównie językowej na Śląsku. Wprawdzie stanowiła ona kontynuację jego wcześniejszych rozważań na ten temat, jednak dopiero to studium w sposób pełny wykazywało przy­ należność gwary śląskiej do języka polskiego. Istotne jest również to, że Bandtkie wskazał na słowiański i polski charakter autochtonicznej ludności śląskiej. Jeśli chodzi o język stwierdzał: „Niemieccy pisarze nazywają język polski na Śląsku das Wasserpolnisch, niby to wodny język polski, i tak pospólstwo nawet różni prowincjonalną mowę polską na Śląsku od czystej polszczyzny. A t o l i nigdzie Polscy Ślązacy nie używają tego wyrazu i nie różnią swej mowy od innej polskiej" (Bandtkie 1821). Same zaś granice występowania języka polskiego na Śląsku wytycza Bandtkie pomiędzy rzeką „Ostrawicą płynącą między Księstwem Cie­ szyńskim i Morawami, to jest z tej strony Ostrawicy mówi lud po wsiach wszędzie po polsku, a z tamtej po morawsku. Po miastach zaś bywają ludzie i tacy, którzy po polsku nie rozumieją, lecz tylko po niemiecku. Dalej odłącza język polski i niemiecki rzeka Opawa, granica pruskiego i austriackiego Śląska. Potem granica Księstwa Nysy [...]; to jest w Księstwie Opolskim mówi lud po polsku, a w Nisseńskim [Nyskim - przyp. M G G ] po niemiecku, a tak i w całym Górnym Śląsku, zacząwszy od granic Księstwa Opolskiego bardziej polski niż niemiecki języku panuje, wyjąwszy miasta niektóre, gdzie więcej Niemców i osady nowe, czyli kolonie; ale za to częstokroć całe wsie nie umieją po niemiecku. Za Opawą mówi lud albo po niemiecku, albo w mniejszej liczbie po czesku, i toż samo można usłyszeć w hrabstwie glackim (tj. Kłodzkim), gdzie Glatz niegdyś nazywał się Kłodzko. W Księstwie Brz;eskim w Dolnym Śląsku granicą jest rzeka Odra, to jest z tej strony Odra polska, a z tamtej jest niemiecka strona [...]. Powszechną zaś mową język polski jest jeszcze w powiatach [Bernstedt] do księstwa oleśnickiego należącym, w namysłowskim do Wrocławia należącym i w baronacie sycowskim (Wartenberg), tudzież w częściach baronatów innych, jak około Milicza, Międzyborza itd. wciąż aż do samej Polski ku granicom teraźniejszego województwa kaliskiego. A ku Małej Polsce rzeka Przemsza oddziela dialekt śląski od czystej polszczyzny, a to tak, iż za Przemszą ku Krakowu już śląskiej nie słychać mowy, lubo czasem wysłowienie około Czeladzi i Siewierza dosyć zbliża się ku wymowie Ślązaków. Na północ zaś gdzieniegdzie Widawa rzeka (die Weyde) w Księstwie Wrocławskim i Oleśnickim czyni granicę między niemieckim i polskim językiem śląskim" (Bandtkie 1821). W tym obszernym, a i tak jeszcze okrojonym cytacie szczegółowo zostały określone granice występowania mowy polskiej na Śląsku, w tym również Górnym Śląsku. W ten sposób można sobie uświadomić realny zasięg występowania pol­ szczyzny na interesującym nas obszarze. �GÓRNOŚLĄZACY 15 Natomiast w omawianym okresie w piśmiennictwie polskim dość często pojawiały się twierdzenia dotyczące polskości Kresów Zachodnich (w tym także Śląska). Uwzględniając kryterium odrębności językowo-etnicznej były one uprawomocnione, bo odwoływały się do pewnego zespołu elementów, które uznawano za konstytuujące zarazem charakteryzujące i wyodrębniają­ ce kulturę żywiołu polskiego od obcej etnicznie grupy niemieckiej. Wpraw­ dzie operacjonalizacja używanego podówczas terminu „polskość" jest trudna do przeprowadzenia, ale jednak można choćby przytoczyć listę owych wyżej zasygnalizowanych elementów. Jeśli więc w 1834 r. Joachim Lelewel mówił, że „[...] Prusy [konkretnie zaś Pomorze - przyp. M G G ] są w połowie polskie [...]" (Bukowski 1958, s. 259) to z całą pewnością można powiedzieć, iż odwoływał się właśnie do identycznych, jak na innych ziemiach etnicznie polskich zwyczajów, obyczajów, obrzędów, ubioru „ludowych śpiewak", religii czy wreszcie mowy. Źródła takiego stanowiska wyrastały z idei Oświe­ ceniowych, kiedy to naród określano po prostu jako „zgromadzenie ludzi mających jeden język, zwyczaje i obyczaje". D o tego z czasem doszły idee Romantyzmu wynoszące na piedestał właśnie lud. W konsekwencji więc realnie występujące podobieństwo kulturowe polskojęzycznych Ślązaków fascynowało reprezentantów polskich elit peregrynujących w I połowie X I X w. przez ten teren. Wyjaśnić tu jednak należy, iż obiektem ówczesnych zainteresowań był głównie tzw. Dolny Śląsk, bo przecież on leżał na głównej trasie turystycznych wędrówek. Tu znajdowały się znane letniska i ośrodki lecznicze. Górny Śląsk był więc raczej obszarem tranzytowym. Faktem jest jednak, że w tym pierwszym okresie poznawania Śląska, przypadającym na tzw. etap prenarodowy, przejechały przez ten obszar i zarejestrowały swoje doświadczenia i wrażenia takie osobistości ówczesnego polskiego życia, jak Franciszek Ksawery Bohusz, Izabela Czartoryska, Franciszek Karpiński, Józef Morawski, Julian Ursyn Niemcewicz, Tomasz Ujazdowski, Tadeusz Wasilewski czy Władysław Wężyk (patrz np. Zieliński 1974). M a rację historyk Wanda Wanatowicz gdy stwierdza, że w czasie tych peregrynacji dostrzegali oni „bliskość etniczną Ślązaków, którą odbierali jako niezatarte ślady piastowskiej przeszłości. Widzieli je w pomnikach kultury materialnej, podobieństwie strojów, obyczajów, a przede wszystkim mowy" (Wanatowicz 1992, s. 16). Ale z całą pewnością był to dopiero etap wstępny „odkrywa­ nia" Śląska. Zasadniczy rozkwit zainteresowań, odzwierciedlony nadto w piśmiennictwie nastąpił wówczas, gdy obszar ten omawiać zaczęły na swych łamach pisma wielkopolskie i krakowskie. Trzeba też w tym miejscu odwołać się do idei słowiańskich, które zaowocowały szczególnym typem intelektualnego ożywienia polskich elit. W efekcie też obok wizji „Polski historycznej" pojawiła się idea „Polski etnicznej", piastowskiej, zwróconej ku Odrze i Bałtykowi (Wrzesiński 1988). Po tych uwagach warto więc zastanowić się już nad samym problemem świadomości narodowej Górnoślązaków. Otóż z całą pewnością, co już wcześniej stwierdziliśmy, omawiany okres to typowy etap prenarodowy. �16 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Oczywiście inny był charakter świadomości u schyłku X V I I I w., czy nawet na początku X I X w., a już inny bezpośrednio przed nastaniem Wiosny Ludów. Niezależnie od dominującej wówczas, we względnie samowystarczal­ nych, względnie izolowanych społecznościach wioskowych, świadomości, należy jednak zauważyć pewne różnice wynikające z położenia danej wsi, oddalenia od miasta i stopnia powiązań ekonomicznych. W tych realiach chodzi po prostu o to, czy trwały determinanty decydujące o zachowaniu eąuilibrum, czy też pojawiły się zupełnie nowe prowadzące do rozchwiania owego ładu. W interesującym nas zakresie podstawowe znaczenie ma więc kwestia stabilności i zakresu dominującego podówczas „izolacjonizmu świa­ domościowego". W tym tradycyjnym oglądzie świata, swoistej ludowej wizji świata i czło­ wieka zawarta też była wizja swojskości i obcości. Tak więc „orbis interior jest sferą poznaną, rejonem topografii oswojonej" (Stomma 1986, s. 133) i , dodajmy, w miarę precyzyjnie zdefiniowanej, choć tylko na poziomie oralnym. Swojskość jest pewna, bezpieczna, zrozumiała, po prostu oczywista i naturalna. Groźne jest więc to, co jest nie-swojskie. W tych realiach istnieją więc określone reguły myślenia (np. Pawluczuk 1972), które w sensie współczesnych interpretacji etnologicznych charakteryzują się znamienną specyfiką, jakże ważną również dla procesu krystalizacji świadomości na­ rodowej. Mówiąc więc o tym, że I połowa X I X w., głównie do Wiosny Ludów, to dla Górnoślązaków etap świadomości etnicznej nie można pomijać w zasadzie fundamentalnego problemu, jakim jest kwestia m i tologizacji. Trudno o zwięzłą interpretację zagadnienia a zatem najlepiej przywołać precyzyjną wypowiedź Czesława Robotyckiego, który pisze, iż natura mitologizacji „polega na zastępowaniu niepełnej wiedzy o świecie mitem, który próbuje wyjaśnić zjawiska natury oraz przeznaczenie świata i człowieka jako całości ciągłej i celowej, umożliwiając wiarę w sens ludzkiej działalności i trwałości wartości. Nadto procesom mitologizacji sprzyja fakt, że postawę konstytuują emocje i wartościowanie. Emocje wywołują potrzebę takiego widzenia świata, w którym nie dokonuje się przemiana [...]" (Robotycki 1980, s. 77). Zresztą, każde naruszenie istniejącego po­ rządku jest groźne, bo może wywołać nieobliczalne skutki. Ten sposób myślenia dostrzec można także w przypadku tradycyjnych, górnośląskich środowisk plebejsko-miejskich (Gerlich 1992). Jeśli więc mówimy o etapie tzw. świadomości etnicznej Górnoślązaków musimy mieć na uwadze nie tylko jej specyfikę, lecz także jej konkretne uwarunkowania czaso-przestrzenne. Świadomość narodowa jest przecież kategorią zdeterminowaną zespołem czynników ekonomicznych, spo­ łecznych, kulturowych, osobowościowych, historycznych i politycznych. Mogą one mieć charakter petryfikujący, jak i destrukcyjny, choć w efekcie - dynamizujący nowy typ świadomości. Jeśli chodzi o interesujący nas okres to historycy stwierdzają, że „ D o najważniejszych czynników sprzy­ jających tworzeniu się wspólnoty narodowej [...] zalicza się: ruchliwość �GÓRNOŚLĄZACY 17 społeczną, oddziaływanie państwa, nawet tak kadłubowego, jakim były Księstwo Warszawskie i Królestwo Polskie, oraz ruch insurekcyjny" (Kieniewicz 1982, s. 38). Górnośląską, polskojęzyczną ludność rodzimą cechował wówczas izolacjonizm „horyzontalny", „wertykalny" i „świado­ mościowy" (Gerlich 1981, s. 363-364). Te czynniki, a także wczesne ode­ rwanie od Polski i brak łączności z polskimi walkami wyzwoleńczymi spo­ wodowały, że Górnoślązacy znajdowali się poza głównym tokiem spraw narodowych. Nie mieszczą się też w hipotetycznej periodyzacji rozwoju świadomości narodowej polskiego chłopstwa. Wspomniany już Kieniewicz wyróżnia w związku z tym „Etap pierwszy - względnej stabilizacji systemu feudalnego [...], a więc i słabego stopnia uświadomienia klasowego wsi. W tym etapie dwór, wsparty przez plebanię [w tym zakresie struktura nieobecna na G. Śląsku - przyp. M G G ] narzuca jeszcze chłopom własną ideologię. Wówczas patriotyczny nastrój ogarniający warstwy oświecone „udziela się, jeśli nie ogółowi gospodarzy, to przynajmniej dworskiej czela­ dzi. Panicz ze dworu siada na koń, a razem z nim ochotnie ruszają parobczaki - zjawisko poświadczone źródłowo w 1806, 1809, i nawet 1830 r. (Kieniewicz 1982, s. 63-64). Górnoślązacy byli oe erwani od tych wydarzeń, choć ich echa tu dochodziły. Byli natomiast coiaz bardziej narażeni - mi­ mo uzyskania wolności osobistej chłopów i konkretnych reform - na coraz gwałtowniejszą ekspansję języka niemieckiego. Mimo pewnych różnic w ło­ nie niemieckiej administracji, co do sposobów germanizowania Górnoślą­ zaków właśnie, język był głównym obiektem prawnej dyskryminacji. Warto w związku z tym odwołać się do notacji Izmaiła Iwanowicza Srezniewskiego, rosyjskiego slawisty, który latem 1840 r. przez kilka tygodni przebywał na Śląsku. W sierpniu zaś przez 4 dni przebywał w okolicach Strzelec Opolskich i Opola. Przybył tu, aby szukać „tego, co słowiańskie". Przywo­ łujemy tego badacza, bo z jego notacji wylania się m.in. pewien typ reakcji i postaw określających spontaniczną obronę atakowanych i zagrożonych z zewnątrz wartości własnych. W jednym z listów do matki, Srezniewski tak opisuje swoją przygodę z 10 sierpnia 1840 r., kiedy to szukał przewod­ nika. Wreszcie go znalazł. „I poszliśmy. Po drodze dopóki było widno, co chwila siadałem i zapisywałem to, co mi Ślązak mówił. O dziewiątej byliśmy u zięcia [...], bardzo bał rad, że przyjmuje gościa „Czecha" (odgry­ wałem rolę Czecha) i chyba uczonego. „Piszcie ponie, piszcie, lecz nie zapomnijcie napisać, że modlić się każą, a czytać nie uczą. Dali nam jakie­ go «zatraconego Niemca» nauczyciela: ani my go nie rozumiemy, ani on nas. Oto mój synek bębni «Fater unser» zamiast «Ojcze nasz». Lecz cóż to za modlitwa? W ten sposób można więcej zgrzeszyć [...]" (Kucharska, Nasz, Rospond 1973). Jest to niezwykle cenna informacja dokumentująca społeczną reakcję Górnoślązaka wobec odgórnie wprowadzanego, ob­ cego języka, jak i w pewnym sensie realizatora tej polityki. Uwzględniając realia ówczesnych zbiorowości można tę jednostkową reakcję pojmować jednak w szerszych kategoriach. Każda jednostka była bowiem - pomijając �18 MARIAN GRZEGORZ GERUCH postawy dewiacyjne, i to nawet definiowane w kategoriach świadomościo­ wych - niczym nie wyróżniającą się cząstką określonej społeczności wiosko­ wej, homogenicznej pod względem kulturowym i językowym, w której domi­ nowała identyczność perspektywy życiowej. Nauczyciel Niemiec był kimś obcym, jako taki naruszał panujący schemat życia już z racji swej odmien­ ności, a tym bardziej realizowanej funkcji. W rezultacie w opisanym przez Srezniewskiego przypadku spotykamy się ze spontaniczną obroną jednej z najważniejszych wartości. Można też za Janem Stanisławem Bystroniem powiedzieć, że „Obcy niezrozumiały język jest zawsze jednym z najważniej­ szych czynników niechęci czy nienawiści plemiennej [...]" (Bystroń 1935, s. 249). Wprawdzie na Górnym Śląsku owe relacje nie zawsze były tak dramatyczne, to jednak obrona własnego języka była podstawową formą obrony swojackiej tożsamości. Podówczas miała wyłącznie charakter żywio­ łowy, lecz z czasem, mimo obiektywnego procesu współżycia z obcą etnicznie grupą niemiecką, co prowadziło w pewnych regionach do braku plemiennej nienawiści między Polakami i Niemcami, owa obrona przyjmować zaczęła charakter świadomy. Wynikała ona zarówno z uwarunkowań wewnętrznych, jak i inspiracji zewnętrznych. W okresie kształtowania się narodu dominujące znaczenie miały więc w obrębie polskiego etnicznie żywiołu masy charakteryzujące się świadomo­ ścią etniczną. Pojawiały się już jednak pewne symptomy zmian, wynikające m i n . z wewnętrznych napięć społecznych, ekonomicznych czy kulturowych zachodzących na śląskiej wsi, które później znalazły artykulację w czasie Wiosny Ludów oraz działaniach inigujących aktywizację narodową. Poza na ogół znanymi i udokumentowanymi aktami trzeba tu z całą pewnością wyeksponować działania ks. Jana Alojzego Nepomucena Ficka związane z próbami „odrodzenia moralnego" Górnoślązaków. Związany z Piekarami Śląskimi, ośrodkiem kultu Matki Boskiej Piekarskiej zdołał z tego miejsca uczynić centrum nie tylko religijne, ale kulturowe i narodowe. Jest to szcze­ gólnie ważne jeśli uwzględnimy geograficzne położenie tej miejscowości po­ środku przemysłowej części górnośląskiej niecki, ale jednocześnie w pobliżu granicy z zaborem rosyjskim. Jeszcze przed Wiosną Ludów Ficek doprowa­ dził do pierwszej poważnej społecznej aktywizacji ludu śląskiego, który stopniowo był już poddany procesowi industrializacji. Zaowocowała ona w formie masowej akcji antyalkoholowej., swoistej odnowy religijno-moral­ nej. 9 stycznia 1844 r. ks. Ficek założył Towarzystwo Wstrzemięźliwości od Wódki i Wszelkich Trunków Palonych. Jak można wnosić z danych histo­ rycznych alkoholizm szerzył się podówczas w zastraszających rozmiarach. Ks. Janusz Wycisło, autor znakomitej biografii Ficka, w nieco poetycki sposób pisze, iż alkoholizm prowadził wręcz do „ogólnego zdziczenia społe­ czeństwa polskiego na górnym Śląsku" (Wycisło 1992, s. 35). Faktem jest jednak, że antyalkoholowa działalność piekarskiego księdza przyniosła nie­ zwykłe efekty. W krótkim czasie był to już ruch masowy, który nadto odbierano jako „ruch polski". Jak podaje wspomniany autor, Niemcy sto- �GÓRNOŚLĄZACY 19 sunkowo szybko dopatrywać się zaczęli w akcji Ficka „cech polskiego ruchu narodowego i politycznego". W swych sprawozdaniach do nadrzędnej wła­ dzy podkreślali dążenia Polaków-abstynentów do samodzielności i wolności. Rzeczywiście, takie hasła były głoszone przez misjonarzy, lecz w zupełnie innym kontekście, nie politycznym, a religijnym" (Wycisło 1992, s. 43). Ta ostatnia uwaga jest niezwykle istotna, aby nie popadać w falsyfikacje tego ruchu. Niemniej jednak był on niezależnie od celu i specyfiki organizowa­ nych struktur, ruchem etnicznie polskim. Był pierwszą w tym zakresie formą organizacji polskojęzycznej ludności rodzimej. Specyficzna liturgia nabo­ żeństw związanych z ruchem trzeźwości, w tym zwłaszcza kazania i nauki stanowe, tworzyły zalążek organizacji nowego typu świadomości. To właśnie tu można odnaleźć górnośląskie źródła organizowania więzi wyznaniowej mieszkańców tej ziemi z ziomkami z innych regionów Polski. Ponadto, co tak wyraźnie ujawni się już w okresie tzw. rozbudzenia narodowego na Śląsku, lokalny, katolicki ruch społeczny, byt oraz siłę narodu upatrywał w wierze. Stąd też, brak wiary miał (zgodnie z głoszoną koncepcją) prowa­ dzić do „rozbicia narodowych więzi". To wskazanie zdaje się przyświecać całej publicystyce „Tygodnika Katolickiego" (Kwiatek 1991, s. 23). I właśnie to pismo, wychodzące z „polsko-katolickich" wartości, będzie budować „zręby narodowości" na Górnym Śląsku. Istotne znaczenie miało również to, że śląskiej akcji trzeźwości towarzyszyć zaczęło drukowanie tekstów w języku polskim. Tym samym mowa używana na co dzień, dyskryminowa­ na i pogardzana podlegała w ten sposób swoistemu procesowi społecznego awansu. Wydawano więc nie tylko różnego rodzaju ulotki, pieśni religijne, ale także teksty wygłaszanych kazań. Szeroko kolportowano, a nawet roz­ dawano bezpłatnie teksty w rodzaju „Kłótnia pijaka z trzeźwym", „Blau¬ montag" czy choćby „Lament wódki". Miały one charakter opowieści mo­ ralizatorskich. Publikowano wreszcie zbiory pieśni, jak np. Gwiazdkę dla towarzyszów wstrzemięźliwości. Ta szczególnego rodzaju akcja określana z niepokojem przez niemieckie środowiska jako przejaw „odrębnego Kościoła polskiego" zaczęła jednak po okresie intensywnego rozwoju stopniowo zanikać. Niewątpliwie wiązać to należy z postępującymi zagrożeniami egzystencji, z falą epidemii tyfusu głodowego, a także czerwonki. Bieda i choroby spowodowały powrót do alkoholizmu. Jednocześnie nastąpił też wzrost aktywizacji społecznej. Lata czterdzieste ubiegłego stulecia, poprzedzające Wiosnę Ludów były trudnym okresem dla Śląska. Obniżała się stopa życiowa. W różnych częś­ ciach wybuchało wrzenie mas przeciwko drożyźnie. W 1847 r. bunty ogar­ nęły Wrocław, Nysę, Nową Rudę, ale także miejscowości Górnego Śląska. Doszło do fali wystąpień chłopskich. Były to pierwsze sygnały nadchodzą­ cych przemian. Złożony zespół czynników wewnętrznych i zewnętrznych rozpoczynał proces zmian, które na jakiś czas miały wstrząsnąć istniejącym w Europie porządkiem. W określonym zakresie jego uczestnikami stały się też polskojęzyczne masy �20 MARIAN GRZEGORZ GERLICH ludności wiejskiej oraz miejskiej Górnego Śląska. Kończył się pewien etap społecznej stabilizaqi i społecznej organizacji zamkniętych dotąd społeczności lokalnych. Zagrożone w swoim bycia, a nadto aktywizowane z zewnątrz masy podjęły walkę o poprawę swojego położenia. Ogólnie więc pogarszająca się sytuacja społeczno-ekonomiczna, a później przemiany polityczne stanowiły bezpośrednią przyczynę rozchwiania - przynaj­ mniej u części ludności rodzimej - ich tradycyjnej świadomości prenarodowej. WIOSNA LUDÓW Właściwy ruch rewolucyjny w Niemczech poprzedziły w zasadzie wy­ stąpienia wrocławskie z 6 marca 1848 r. Potem już wrzenie ogarnęło prak­ tycznie cały Śląsk. Ruch chłopski objął zaś nie tylko Dolny Śląsk, ale również rejencję opolską. Domagano się reform, lud wierzył, jak to zwykle w takich przypadkach bywa „w króla", ale żywiołowość i rozproszenie tych wystąpień skazało je w krótkim czasie na upadek. W maju natomiast na­ stąpiły na Śląsku wybory do obu Zgromadzeń Narodowych, tzn. berliń­ skiego (pruskiego) oraz frankfurtskiego (ogólnoniemieckiego). Ze Śląska zostali wybrani polscy posłowie. Uwierzono w etniczną jedność, choć z całą pewnością podstawowe zainteresowania mas ludowych koncentrowały się na kwestiach ekonomicznych, a nie narodowych. Faktem jest, że ówczesna sytuacja poczęła jednak sprzyjać właśnie aktywizacji w zakresie pobudzania świadomości narodowej. Podstawowe znaczenie dla tego procesu miała ko­ nieczność obrony mowy Górnoślązaków. Początkiem tych działań była ak­ tywizacja społeczna, wynikająca z chęci zmiany niekorzystnego położenia ekonomicznego. Wacław Długoborski stwierdza, że właśnie tego rodzaju walka „prowadzona przez polskich chłopów i robotników na Śląsku uświa­ domiły im także własną odrębność n a r o d o w ą " (Długoborski 1959, s. 268). Ta uwaga ma fundamentalne znaczenie dla zrozumienia istoty toczących się wówczas procesów. Należy powiedzieć, że chęć poprawy położenia ekono­ micznego, potrzeba ochrony atakowanej „swojskości" (czy raczej pewnych jej elementów, np. mowy lub obrzędów) dla części Górnoślązaków była impulsem do kształtowania się świadomości ponadregionalnej. Znamienne, że już w połowie 1848 r. doszło do swoistego umiędzynaro­ dowienia sprawy śląskiej. Stało się to 8 czerwca, kiedy to „rodak cieszyński" Paweł Stalmach złożył Prezydium Kongresu Słowiańskiego obradującego w Pradze (niestety rozpędzonego) memoriał dotyczący Śląska. Apelował w nim między innymi: „I. Aby Słowianie wespół [...] przed publicznością europejską zajęli się rzeczą Ślązaków[...]; I I . Aby Ślązak austriacki do Galicji przyłączonym został [...] Śląsk pruski podobnie żeby z poznańskim działem Polski do równych stosunków przy­ wiedzionym był [...]; �GÓRNOŚLĄZACY 21 I I I . Zabezpieczenie narodowości słowiańsko-połskiej na Śląsku, więc używanie języka polskiego w urzędach i szkołach; IV. Przez to spojenie losów Śląska z losami Polski spodziewają się Ślązacy wszystkich konstytucyjnych swobód, jak to: wolności i równości wiary, swobodnej prasy, równości w obliczu prawa użytego, jak przyrodzo­ nego [...]. Z takowymi żądaniami przytulając się Ślązacy do grona Słowiaństwa, wzywają Słowian jako braci do podpierania żądania ich" (Kieniewicz 1948, s. 179-181). Oczywiście ów memoriał nie odzwierciedla poglądów mas lecz poglądy elity. Wyrósł na ziemi cieszyńskiej, a nie na plebejskim G ó r n y m Śląsku. Niemniej jednak tego rodzaju manifesty i odezwy poczęły w owym czasie trafiać do warstw nieelitarnych. To właśnie na ziemi górnośląskiej latem 1848 r. reprezentanci 200 gmin dożyli swoje podpisy pod petycją w sprawie obrony języka polskiego na Śląsku. Tym samym petycja była formą zbiorowej manifestacji około, jak podają historycy, pół miliona lud­ ności. W formie wniosku została ona z czasem złożona na forum sejmu pruskiego. Choć nie została przyjęta, to jednak warto tu przedstawić jej podstawowe elementy, gdyż określają one zakres potrzeb jego wnioskodaw­ ców i zachodzące podówczas przemiany. Wniosel stwierdzał między innymi: a) Tak, jak użycie i nauka szkolna niemieckiego, tak samo odtąd, w myśl potrzeb mówiących po polsku mieszkańców Górnego Śląska, ma być gwa­ rantowanym również użycie oraz nauka ustna i piśmienna języka polskiego; b) Polacy Śląscy, nie władający językiem niemieckim nie mogą być wykluczeni ze Zgromadzenia Narodowego [...]; c) Ustawy, rozkazy, dekrety, zarządzenia, rozporządzenia i deklaracje wychodzące od władz winny być redagowane całkowicie również w języku polskim [...]" (Wrzesiński, Kulak 1990, s. 65). Ponadto wnioskodawcy domagali się między innymi, aby urzędnicy pracujący na terenach z dominującym językiem polskim władali „wymie­ nioną m o w ą " . Te dwa dokumenty świadczą o sposobie artykulacji potrzeb narodowych; pośrednio wskazują również na zachodzące przeobrażenia ś wi ad omości o we. W mniejszym zakresie zmiany te dotknęły wsi. Jej mieszkańców nadal cechował tradycjonalizm, swoisty „świadomościowy izolacjonizm", zanurze­ nie w swojskości, prymat lokalności nad zewnętrznością. Intensywniejsze zmiany objęły miast i miejscowości znajdujące się w ich orbicie. Na Górnym Śląsku takim szczególnym miastem, a nawet swoistym centrum ówczesnego życia narodowego był Bytom. Uwzględniając jego położenie w górnośląskiej niecce przemysłowej, a także bliskość Piekar Śląskich, tradycyjnego ośrodka życia kultowego Górnoślązaków, trzeba powiedzieć, iż w efekcie to miasto oddziaływało dość szeroko na tę część Śląska. To właśnie w Bytomiu roz­ począł się w zasadzie proces instytucjonalizacji polskiego życia narodowego. I tak np. 22 października 1848 r. zawiązano tu Klub Narodowy i ogłoszo­ no jego statut. Jego paragraf trzeci wręcz mówił, iż klub będzie działał na rzecz „Zą^ą^ia pr£$[ €llą narodowości polskiej, takich, jakie dziś służą c 2AKIAD £"T*~ . ' " AŁSolfcterndci 105, C C t : - ' . r Hl 10-28-81 cJ& 64 . ' • - �22 MARIAN GRZEGORZ GERLICH narodowości niemieckiej". Tak więc Górnoślązacy po raz pierwszy spotykali się z określaniem ich jako członków „narodowości polskiej". Szczególną agitację w tym zakresie prowadziła ówczesna prasa. W ten sposób ludność lokalna była wyrywana z dotychczasowych form autostereotypów, spon­ tanicznej identyfikacji na poziomie treści i wartości uznawanych bezreflek­ syjnie jako swojskie, własne, które nie muszą być weryfikowane; zresztą tego rodzaju myślenie w ogóle się nie pojawiało, bo nie istniała świadomość układów alternatywnych. Byli swojakami, byli poddanymi króla pruskiego, byli tutejsi. Poczucie obcości dopiero zwolna narastało. Można więc - za Obrębskim - powiedzieć, że tak rozumiana „grupa etniczna to ta ekstensja jednorodności własnego otoczenia, z którą jednostka może się nigdy nie zetknąć, lecz w której pewna jest, że zastanie takie same warunki, do której dostosowane są jej wszystkie, lub przynajmniej wszystkie, społecznie ważne wzory osobiste. Jest to najszersza sfera adekwatności kulturalnej, w której czynności społeczne jednostki natrafiają na ten sam oddźwięk, w której nie doznaje ona inhibicji kulturalnych; grupa etniczna dla jej członka to ten krąg potencjalny czy rzeczywisty, w którym jego sposób mówienia, bycia i dzia­ łania nie razi, gdzie oceniany jest pozytywnie, i gdzie [...] wszystko co się dzieje w otoczeniu jest pozbawione cech obcości i dziwaczności" (Obrębski 1936, s. 3). Lecz zespół czynników ekonomicznych, społecznych i politycz­ nych powodował w latach Wiosny Ludów, iż istniejący układ uległ ze­ wnętrznemu naciskowi. Z czasem doszła do tego coraz wyraźniejsza próba ochrony tej swojskości. Zagrożony był byt materialny, atakowany język i niektóre elementy własnej kultury. W tym wypadku chodzi zwłaszcza o narastające już od początku X I X wieku pruskie zakazy dotyczące orga­ nizowania niektórych zwyczajów. Dorota Simonides, która jako pierwsza wyraźniej podniosła ten problem na gruncie folklorystyki wskazuje między innymi na rugowanie zwyczaju „chodzenia trzech króli" (i to już w 1819 r.) dalej - zwyczajów chodzenia z Dzieciątkiem, „pławienie ludzi i zwie­ rząt w Wielki Piątek", czy „chodzenia z goikiem" (Simonides 1989, s. 57). W konsekwencji tych czynników przywódcy narodowi na Górnym Śląsku coraz wyraźniej zaczęli się odwoływać do terminu „narodowość". To m.in. Józef Łepkowski apelował, aby do ludu śląskiego przemawiać w jego ojczy­ stym języku, zwracał się do kapłanów by dążyli do zachowania i propago­ wania „narodowości" poprzez krzewienie „religijności, oświaty i kultury". Na łamach „Dziennika Górnośląskiego", wydawanego w Bytomiu i „Tygod­ nika Katolickiego", wydawanego w Piekarach Śląskich, rozpoczęła się praw­ dziwa agitacja narodowa. Tematykę narodowości podejmowały nie tylko pisma górnośląskie, lecz także poznańskie i krakowskie, zwłaszcza „Czas". Wraz z rozwojem ówczesnej sytuacji politycznej następowała też radykalizacja sposobu pojmowania terminu „narodowość". Na początku domagano się głównie polskich szkół, ale już 25 października 1848 r. na łamach „Dzien­ nika Górnośląskiego" ukazał się znamienny artykuł, który jednoznacznie ujmował kwestię przynależności narodowej Górnoślązaków. Stwierdzono: �GÓRNOŚLĄZACY 23 „długie wieki ojcowie nasi żyli szczęśliwie, mianując się Polakami [...]. Dziś więc, choć jesteśmy pod rządami pruskimi, nie przestaliśmy szanować wiary przodków, mówić po polsku, ubierać się obyczajem przodków [...]. Cóż więc mamy od Niemców-Prusaków? Nic, ani ich wiary, ani ich strojów, ani ich pieśni, ani ich języka. Czymże więc jesteśmy? Zaiste! nie Prusakami, ale Polakami, po polsku Boga chwalimy. Szanujemy więc mowę, wiarę i obyczaj nasz i święte miano Polaka" („Dziennik Górnośląski" 1848, nr 41). Oczywi­ ście jest to tekst polityczny, który nie odzwierciedla stanu ówczesnej świado­ mości. M a charakter agitacyjny, w którym dostrzec można wyraźną radykalizację narodowych przywódców. W sposób zdecydowany próbują aktywizo­ wać polskojęzyczną ludność Górnego Śląska w kierunku postaw narodo­ wych. Zarówno rodak Józef Lompa, jak i działacze, którzy przyjechali tu wówczas z zewnątrz dostrzegali wagę swojego posłannictwa. Obiektywnie oceniali, iż w sprawach narodowych górnośląski lud jest „giętki jak wosk". Dostrzegali to ponad 40 lat później także inni obserwatorzy śląskiej sceny. Szczególną, a jednak mimo wszystko pomijaną rolę odegrał w czasie Wiosny Ludów także Kościół. Przywołany wcześniej „Tygodnik Katolicki" ujmował kwestię narodową w kontekście religii i \ iary. Pisał, iż „Bóg narody stworzył i utrzymuje". Konsekwencjątakiego poglądu, głoszonego przecież do ludzi bezgranicznie wierzących, było wskazywanie na wiarę jako za­ sadnicze spoiwo „narodowych więzi". Aleksander Kwiatek pisze wręcz, iż „Tygodnik Katolicki" dochowując wierności „polsko-katolickim na Śląsku usiłowaniom" budował zręby narodowości na przykładach „cnoty i poboż­ ności". Demokraci z „Dziennika Górnośląskiego" zarzucali mu polityczną zachowawczość [...]. Po latach Łepkowski napisze, że krytyka ta była nieu­ zasadniona [•••]" (Kwiatek 1991, s. 24). D o d a ć też należy, że to właśnie z tych kręgów wyszedł nąjdojrzalszy manifest narodowy, czyli ulotka ks. A . Ficka, jako dodatek do „Matek ŚŚ Polski". Tu już wyraźnie nastąpiło odwołanie się do wspólnej przeszłości Śląska i reszty ziem polskich. Istotą zresztą pierwszego roku Wiosny Ludów było stopniowe budowanie zrębów świado­ mości historycznej. Był to proces powolny, ale jego pierwsze sygnały były bardzo wyraziste. Szczególną formą aktywizacji ówczesnych polskojęzycznych Górnośląza­ ków był udział w rozmaitych wiecach ludowych. Dla procesu uświadomienia narodowego owe „chłopskie sejmiki" miały większe znaczenie niż tak często przywoływane w opracowaniach instytucje kulturalne i polityczne. Wiece ludowe były pierwszą masową formą zbiorowych dyskusji na tematy doty­ czące zarówno „swojskiej ekumeny", jak i spraw poza nią wykraczających. W czasach Wiosny Ludów była to swoista instytucja naruszająca dotych­ czasowy ład społeczny i zapowiadająca zmiany w organizacji życia i w sferze świadomości. Wiece te skupiały nie tylko tradycyjne - ustalone obyczajem - grono uczestników i dyskutantów, lecz wszystkich, którzy chcieli w nich uczestniczyć. Ta nowa forma zgromadzeń ludowych pojawiła się w wyniku ogłoszenia wyborów do Zgromadzenia Narodowego. Po upadku Wiosny �24 MARIAN GRZEGORZ GERUCH Ludów instytucja ta zamarła, aby odrodzić się w latach Kulturkampfu i stać się odtąd specyficzną instytucją życia społecznego Górnoślązaków, bezpo­ średnio kształtującą oblicze życia kulturalnego, a zwłaszcza - społecznego i politycznego. Kilkunastomiesięczny okres Wiosny Ludów, choć niezwykle burzliwy i inicjujący m.in. zmiany w świadomości Górnoślązaków (co skłoniło hi­ storyków do określania go mianem „odrodzenia narodowego") zakończył się jednak upadkiem. Rozbiciu uległy instytucje życia narodowego i politycz­ nego, co gorsza - upadło także czasopiśmiennictwo. Zamilkli działacze sprawy narodowej; niektóry z nich musieli opuścić Górny Śląsk. Posłowie górnośląscy, choć byli członkami Koła Polskiego, nie zdołali jednak zwrócić uwagi na kwestię polskości w berlińskim parlamencie, ani w swoich okręgach wyborczych. Czym więc zakończyła się Wiosna Ludów na Górnym Śląsku? Odpo­ wiedź na to pytanie można rozpatrywać w dwóch płaszczyznach: zewnętrznej i wewnętrznej. Jeśli chodzi o zewnętrzną, to z całą pewnością trzeba zwrócić uwagę na upowszechnienie kwestii śląskiej i wzrost zainteresowań tym regio­ nem. Nastąpiło to w trzech wymiarach: 1) międzynarodowym, bo „sprawa Śląska" została podjęta na forum Kongresu Słowiańskiego; 2) niemieckim. W tym wypadku trzeba zwrócić uwagę na: a) podniesie­ nie kwestii śląskiej, w tym konkretnie polskojęzycznych Górnoślązaków, przez liberalne kręgi niemieckiego społeczeństwa; b) wzrost zainteresowania Górnym Śląskiem przez lokalną i centralną administrację pruską; c) wniesie­ nie kwestii śląskiej na forum niemieckiego parlamentu; 3) polskim. Przejawiało się to zwłaszcza poprzez zainteresowanie sprawą polskich Ślązaków w kręgu polskich elit intelektualnych i politycznych. W konsekwencji region ten i jego mieszkańcy stali się przedmiotem zaintere­ sowań ówczesnej publicystyki oraz działaczy sprawy narodowej. Jeśli zaś chodzi o płaszczyznę wewnętrzną to skutki Wiosny Ludów dostrzec można w trzech aspektach: 1 - pojawiły się czynniki doprowadzające do inauguracji procesu roz­ chwiania - ale jednak tylko na niektórych obszarach - tradycyjnych kulturo­ wych izolatów, 2 - nastąpiły przekształcenia w zakresie postaw i dotychczasowej świa­ domości prenarodowej; 3 - stworzone zostały instytucjonalne, wprawdzie później zniszczone, podwaliny pod instytugonalizację polskiego życia narodowego. Ujawnione w czasach Wiosny Ludów postawy można przedstawić jako swoiste continuum, gdzie jeden kraniec stanowi postawa (i świadomość) typowa dla orbis interior, a drugi - postawa częściowo otwarta ku świado­ mości „bycia narodem"; między nim istniała jeszcze postawa spontanicznej obrony swojskości. Można to również przedstawić w formie zapisu graficz­ nego, odwołując się do trójkąta zapisanego następująco: �GÓRNOŚLĄZACY 25 Tak więc dolną, największą warstwę zajmują reprezentanci postawy tra­ dycyjnej, prenarodowej i ahistorycznej, wyższą - reprezentanci postawy cechującej się świadomością etniczną, którzy w sytuacji zagrożenia w sposób spontaniczny pragną bronić swej kultury i najwyższą ci, których znamionuje wprawdzie nadal świadomość etniczna - ale dostrzec w niej można próby otwarcia się na zewnątrz, w kierunku „bycia narodem". Nadal jednak w całym analizowanym ok esie dominował wyraźny prymat śląskości - z zewnątrz definiowanej w kategoriach polskości - nad jakimkolwiek szerszym układem odniesienia. Więzi z kulturą polską nadal były w stadium organizacji, świadomość historyczna zaledwie w formie rudymentarnej, a zewnętrzne zainteresowanie sprawą śląska także jeszcze stosunkowo nikłe. Wprawdzie aktywizacja nastąpiła, szlachetni działacze narodowi nie zdołali jednak w ciągu kilkunastu miesięcy odwilży dokonać przełomu w dotychczasowych postawach, w dotychczasowej świadomości Górnoślązaków. Nadal lokalny żywioł polski pozostawał - podobnie jak i inne warstwy tej części Europy - na poziomie społeczeństw „bez historii". MIĘDZY WIOSNĄ LUDÓW A KULTURKAMPFEM Okres ten obejmuje od około 22 do 24 lat, jakie dzielą upadek Wiosny Ludów od walki, j a k ą podjął rząd Otto von Bismarcka z Kościołem i papies­ twem w obronie „czystości" niemieckiej kultury. Jej pierwszym sygnałem było wypędzenie w 1871 r. jezuitów, ale właściwy proces prawnych aktów represyjnych wiąże się z tzw. ustawami majowymi, z których pierwsza była ogłoszona w 1873 r. Zakończenie Wiosny Ludów, i w efekcie zwycięstwo w Europie i w Pru­ sach tendencji reakcyjnych spowodowały głęboki kryzys życia narodowego na G ó r n y m Śląsku. Polskie elity uświadamiają sobie konieczność udzielenie pomocy śląskiej ludności rodzimej, a Józef Łepkowski na łamach kra­ kowskiego „Czasu" w lipcu 1855 r. wręcz apeluje o „niezawisłe od wszelkich spraw politycznych" działanie na rzecz podniesienia oświaty. Wyraźnie �26 MARIAN GRZEGORZ GERLICH dostrzegał on zapóźnienie kulturowe Górnoślązaków. Jak wielu, silę i egzy­ stencję narodową upatrywał w oświacie. Na Górnym Śląsku jej rzecznikem był Lompa twierdzący, iż oświata jest dźwignią zarówno cywilizacji, jak właśnie także narodowego postępu. Z dużym niepokojem analizowano wówczas jej stan, ale jakby nie dostrzegano, iż w innych regionach kraju sytuacja była znacznie gorsza. Faktem jest jednak, że w odniesieniu do Górnego Śląska kwestię kultury pojmowano w płaszczyźnie bezpośrednich związków z polskimi elitami, a te były bardzo słabe. Paweł Stalmach pisał w związku z tym, że „Ludność polska na Śląsku, językiem na zachód a politycznie na wschód odgraniczona od innych narodów, nie mogła zarówno postępować z nimi, i nie dziw, że od wieków umysłowo za nimi postępowała" (Stalmach 1855, nr 10). Nie dostrzegano, iż oświata zawitała na tę ziemię stosunkowo wcześnie, a w latach pięćdziesiątych ubiegłego stulecia doszło do swoistego paradoksu. Polegał on na tym, iż radca szkolny Bernhard Bogedain, późniejszy biskup, upatrywał skuteczność procesu germanizacji również w podniesieniu oświaty polskojęzycznych Górnośląza­ ków, których jego zdaniem należało uczyć w szkołach powszechnych w języ­ ku polskim. Zresztą koncepcje polskiej szkoły na Śląsku zrodziły się u części niemieckich elit już w okresie Wiosny Ludów (np. Gospodarek 1968, s. 108). Dopiero jednak czasy bogedainowskie przyniosły ich rzeczywisty rozwój. Redagując jeszcze w okresie Wiosny Ludów powołany przez siebie - i za­ chowawczy w kwestiach narodowych - tygodnik „Gazetę polską dla ludu wiejskiego" Bogedain orientuje się w zakresie umiejętności czytania G ó r n o ­ ślązaków w językach polskim i niemieckim. W jednym z listów wręcz stwierdza: „Chęć odebrania ludowi mowy ojczystej jest rzeczą niemądrą, niepolityczną i to z następujących powodów: 1. Mowa ojczysta jest prawowitą własnością ludu, a ściśle związane z nią są religia, zwyczaje i obyczaje. Wydzierając ludowi mowę ojczystą przecina się wszystkie węzły, przytrzymujące w sercu zasady moralności. Narzuczona obca mowa zatraca ścisłość i serdeczność pojęć religijnych, zatraca zwyczaje i dobre obyczaje ludu; 2. Szkoła jest zakładem do kształcenia ludzi [...] a nie zakładem do tresowania" (Tobiasz 1945, s. 44). W polityce bogedainowskiej nie chodziło jednak o zachowanie lokalnych tradycji kulturalnych i mowy, lecz o zupełnie inny cel. Było nim podniesienie ogólnego stanu oświaty opartej na języku polskim, a przez to włączenie polskojęzycznych Górnoślązaków w obręb ogólnonarodowej kultury niemie­ ckiej. Skutki okazały się zupełnie inne. Ujawniły się one jednak znacznie później. Powoływane bezpośrednio po upadku Wiosny Ludów pisma adreso­ wane do Górnoślązaków nie wzbudziły natomiast ich większego zaintereso­ wania. Ludność rodzima bowiem nadal żyła w kręgu swoich problemów. Podstawowym, a właściwie jedynym układem odniesienia była dla niej lokalność. Dlatego też zakończyły żywot - i to nie tylko ze względu na sytuację polityczną - wszystkie śląskie pisma. Upadek w 1853 r. ostatniego z nich, �GÓRNOŚLĄZACY 27 tj. „Poradnika dla ludu Górnośląskiego", jest tego najlepszym dowodem. W efekcie na kilkanaście lat czasopiśmiennictwo polskie na Górnym Śląsku zamarło. Niewątpliwie rację mieli ci, którzy przyczyny takiego stanu upa­ trywali także w tym, że proponowana zawartość merytoryczny pism nie od­ powiadała realnemu zapotrzebowaniu czytelniczemu. Józef Lepkowski wy­ raźnie stwierdzał, iż „Niełatwą to wszakże rzeczą jest zastosowanie się do potrzeb i wymagań ludu i zaufanie jego i pewną między nimi pozyskać prze­ wagę. Potrzeba na to doskonale znać jego charakter, obyczaje, zwyczaje, przymioty, wady nawet, jego moralne i materialne potrzeby, wytknąć sobie stale oznaczony zakres i poza takowy nie wychodzić [...]" (Łepkowski 1855, nr 162). Ponadto sytuacja na Górnym Śląsku ulegała wówczas wyraźnym przeobrażeniom. Zmieniał się dotychczasowy zbiorowy odbiorca polskiego czasopiśmiennictwa. Wskutek rozwoju procesów industrializacyjnych na are­ nę dziejów wkroczyła nowa warstwa społeczna, tzn. robotniczy. Wywodzili się oni wprawdzie z lokalnych społeczności wioskowych, ale stanowili, wsku­ tek oddziaływania wielu czynników społeczno-ekonomicznych oraz kultu­ rowych, nową jakościowo kategorię. W rzeczywistość miejską wnosili jednak tradycyjna inwentarz kulturowy, ludową ontologię, a także swoiste uniwersum symboliczne. Wyposażeni w te „środki" nowe realia poddawali proce­ sowi wieloaspektowego „oswojenia". W niedługim też czasie stali się obiek­ tem zróżnicowanych zainteresowań i oddziaływań. W przypadku Górnego Śląska na uwagę zasługuje zwłaszcza działalność Kościoła, którą analizować należy również w płaszczyźnie rozbudzania postaw narodowych. Z całą bowiem pewnością lokalni księża stanowili znaczną część działaczy „sprawy polskiej". Nie chodzi tu tylko o ich funkcje publiczne, ale również co­ dzienną pracę duszpasterską, która miała charakter narodowy. Była ona także, a może przede wszystkim realizowana w realiach miejskich. Trudno jednak określić, jaki był podówczas stan świadomości narodowej górnoślą­ skich środowisk robotniczych. Ich rodowód, a także rozpoznany przez naukę sposób funkcjonowania przyzakładowych osiedli wskazuje, iż powielały one tradycyjny chłopski model życia. Tym samym również ta warstwa, choć już wyraźniej mobilna, nadal kultywowała tradycje; była też bardziej „zamknię­ ta" niż skierowana na zewnątrz i „otwarta". Analiza ówczesnej publicystyki dowodzi, że była ona bezradna, jeśli chodzi o adekwatne rozpoznanie stanu świadomości narodowej Górnośląza­ ków. Wynikało to z poziomu rozwoju myśli społecznej i narodowej. W la­ tach pięćdziesiątych ubiegłego stulecia nadal więc koncentrowano się głównie na poszukiwaniu i dokumentowaniu związków Górnego Śląska z Polską. To był podstawowy czynnik analizy. Charakterystycznym tego przykładem mo­ że być choćby wypowiedź zamieszczona na łamach poznańskiego „Wiaru­ sa", gdzie stwierdzano: „ T a k o się historia Śląska łączy niby z Polską, jako chałupa z chałupą, co do jednego gospodarza należą. I tam mówią po polsku i tu mówimy po polsku, ale my długo to o sobie nic nie wiedzieli [...] dopiero teraz jakoś ostatnimi laty odbywają się zmówiny na dobre" (Wrzesiński, �28 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Kulak 1990, s. 72). Jednak do owych zmówin były przygotowane tylko polskie elity, nie byli natomiast przygotowani polskojęzyczni Górnoślązacy. Nie funkcjonowała wśród nich świadomość związków z Polską. Identyfikaqa zachodziła na płaszczyźnie „swojskości" a nie narodowości. Zwolna jednak wykształcał się wśród polskich elit obserwujących rze­ czywistość górnośląską sposób postrzegania jej przez pryzmat narodowo­ ściowy. Najpełniej ujmować to począł Józef Chociszewski. W serii artykułów „O narodowości", publikowanych na łamach „Gwiazdki Cieszyńkiej" w 1862 r. podjął próbę ujęcia tego problemu. Narodowość pojmował jako „dar Boży", «wartość nieśmiertelną)), wartość, która powoduje, iż ludzkość gotowa dla niej chodzić w «krwawe [...] zapasy)). Definiował ją w trzech warstwach. Pierwszą, „kulturową", tworzyły zdaniem Chociszewskiego m.in. zwyczaje, ubiór, pieśni. Drugą, „polityczną", wiązał już z działania­ mi zmierzającymi do narodowego równouprawnienia. I wreszcie trzecią, „ideologiczną", tworzyły działania świadome, narodowe (Chociszewski 1862, nr 2, nr 3, nr 4). Wyraźnie też stwierdzał, że narodowość spaja „ziemię, lud, prawo, język, piśmiennictwo, wolność, wiarę i posłannictwo narodu" (Chociszewski 1862, nr 13). Artykuły te otwierały nową kartę w sposobie patrzenia na problem narodowości i narodu. Zapowiadały one też fun­ damentalną dla Górnego Śląska wypowiedź Karola Miarki „Głos wo­ łającego na puszczy górnośląskiej". Drukowana była w odcinkach również na łamach wspomnianej „Gwiazdki Cieszyńskiej". W okresie od 24 paź­ dziernika do 12 grudnia 1863 r. (w numerach 43-45) Miarka przedstawił w sposób niezwykle precyzyjny studium o stosunkach ludu polskiego na pruskim Śląsku. Miarka wyraźnie mówi, iż „Polak górnośląski" jest „człon­ kiem narodu" polskiego. Uświadamia Górnoślązakom, że są Polakami, i tym samym „nie mogą się stać Niemcami" (Miarka 1984, s. 12). W tym swoistego rodzaju narodowym manifeście polskości Miarka odwoływał się do trzech czynników serca, tzn.: matki, szkoły i Kościoła, które określały i organizowały realną rzeczywistość i budowany program. Apelował do księży i nauczycieli aby „pilnie czytali polskich autorów", by „dziatki" starannie uczyli mowy polskiej, by pielęgnowano pieśni ludowe, by starano się o biblioteki ludowe, a więc po prostu o polskość Górnego Śląska. M a rację Franciszek Antoni Marek gdy stwierdza, iż „Głos wołającego [...]" to rozprawa, mająca dwa cele, tzn.: „wytknięcie Niemcom przyczyn, które spowodowały kulturalne i gospodarcze zacofanie Śląska oraz wska­ zanie Ślązakom drogi do wyrwania się z ciężkiego położenia" (Marek 1987, s. 30). Lektura tego i innych tekstów Miarki musi jednak uświadamiać, iż ten wytrawny znawca „śląskiej duszy" - sam przeszedł przecież swoistą ewolucję narodową - zdawał sobie sprawę z postępującego procesu ger­ manizacji. Dostrzegał bezbronność Górnoślązaków. Stąd tak szczególną rolę przypisywał rozwojowi oświaty. Zadawał więc pytanie: czy „ m a lud teraźniejszy jak Izraelici na pustyni w ślepocie wymierać, nim pokolenia późniejsze kraj obiecany cywilizacji niemieckiej zobaczą? (Miarka 1984, �GÓRNOŚLĄZACY 29 s. 14). Germanizacja stanowiła dla Miarki realne zagrożenie. Był to wpraw­ dzie proces obiektywnie zachodzący, lecz jego postęp hamowany był nieświadomie poprzez funkcjonowanie Górnoślązaków w realiach swojskiej, tradycyjnej kultury. Można postawić hipotezę, iż właśnie owa „swojskość" w efekcie utrudniała germanizację, i to głównie z powodu słabej znajomości języka niemieckiego oraz zbyt dużego dystansu kulturowego (Gerlich 1981, s. 367). Nadal podstawowe znaczenie miała tradycja. W tych realiach „Dziedzi­ ctwo grupy etnicznej jest dziedzictwem grupy przedpiśmiennej, wzory i war­ tości grupowe przekazywane są drogą ustnej tradycji, świadomość wspólnoty ma stosunkowo wąski, lokalny charakter, dotyczy najbliższego regionu zna­ nego z bezpośredniej obserwacji; świadomość ta pozbawiona jest zupełnie głębi historycznej (Pawluczuk 1971, s. 31). Na tym etapie głównymi elemen­ tami więzi społecznej są mowa, o czym już wspominaliśmy, oraz wyznanie. One określały sposób pojmowania rzeczywistości i determinowały charakter działań społecznych. W realiach górnośląskich były to główne czynniki rozbudzające, zwłaszcza wskutek zewnętrznego zagrożenia, poczucie wspól­ noty. O ile język i inne elementy własnej kultur} były poddawane pruskim represjom przez cały prawie analizowany okres, .o religia stała się obiektem ataku dopiero w latach Kulturkampfu. Tak więc z całą pewnością inauguraq ę procesu narodotwórczego, jak i samego uświadomienia narodowego wiązań należy zwłaszcza z różnymi formami obrony języka. Od Wiosny Ludów trwał proces polegający na poszerzaniu prawa górnośląskiej zbioro­ wości do „samookreślenia językowego" (Chlebowczyk 1983, s. 41). Tę fazę ilustruje następujący schemat: Przedindustrialne społeczności plebejskie na obszarach jednorodnych Grupy językowo-etniczne społeczności niehistorycznych na pograniczu Narodowość Spontaniczne (żywiołowe) poczucie odrębności i swojskości Refleksyjne poczucie wspólnoty językowo-etnicznej w ramach określonych, zastanych, histo­ rycznie ukształtowanych wspól­ not terytorialnych oraz struktur -> pr awn oustr oj owych Schemat ten (Chlebowczyk 1983, s. 42) ujmuje, w sensie ogólnych pra­ widłowości, zakres i rozwój tzw. fazy językowo-kulturalnej procesu naro­ dotwórczego. Nie miał on sztywnych ram czasowych. Zachodził w X I X w. z różnym natężeniem i w różnym zakresie na obszarze nie tylko Górnego �30 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Śląska, ale również i innych obszarach wschodniej części Europy Środkowej. Na interesującym nas terenie owa prawidłowość wynikała z różnych czynników społecznych, ekonomicznych i kulturowych. Dostrzegał j ą również Lucjan Malinowski, który peregrynował po Śląsku w lecie 1869 r Ponadto w sensie ogólnym stwierdzał, że proces germanizacji nie zachodził zbyt gwałtownie - tak jak przypuszczał - ale zarazem wnikliwie podkreślał swoisty kompleks językowy Górnoślązaków. Pisał: ,,Od chwili, kiedy Szlązak zamieni ojcowską kamizelkę na cywilizacyjny surdut, przestaje mówić po polsku [...]. A czyni to nie dlatego, żeby miał wyrzekać się swej mowy rodzinnej [...]" (Pośpiech, Sochacka, 1976, s. 123). Podkreśla Malino­ wski znaczenie swoistej tendencji dyskryminowania przez Górnoślązaków używanego języka. Stwierdza, iż według powszechnego zwyczaju i mody „mowa polska uważana była za oznakę stanu rolniczego siodłackiego" (Pośpiech, Sochacka 1976, s. 124). W odniesieniu do interesującego nas problemu świadomości narodowej Malinowski zauważa natomiast, iż „Lud nie czuje nawet swej odrębności plemiennej od Niemców. Nazwiska «Niemiec» i «Polak» mają tu swoje specyfic23ie znaczenie. K t o umie tylko po polsku, ten jest Polak, kto tylko po niemiecku - ten uważa się za Niemca. Lecz jeśli zapytać człowieka, posiadającego dwa języki, jakiej jest narodowo­ ści, zawsze on powie, że jest zarazem Polak i Niemiec. W tych okolicach, gdzie ludność słowiańska graniczy z niemiecką, Słowianie wyróżniają siebie od Niemców i nawet Morawcy nazywają mowę swoją «polska rzecz», jeżeli chodzi o wyróżnienie jej od języka niemieckiego. Za to od ludności polskie ościennych krajów, zwłaszcza na granicach, lud szląski stroni. Kiedy ich upewniłem, że w naszym kraju taki sam lud, ten sam język i wiara, odpowiadali mi: «my nie są Polacy, my są Prusacy» (Pszczyna) (Pośpiech, Sochacka 1976, s. 136). To spostrzeżenie Lucjana Malinowskiego uznać należy za niezwykle celne. Wskazuje ono w sposób obiektywny na specyfikę i zakres ówczesnej świadomości Górnoślązaków. Jakiekolwiek bowiem stwierdzenia o polskiej świadomości narodowej Górnoślązaków w analizo­ wanym okresie są nadużyciem. Ich obecność w ówczesnej publicystyce usprawiedliwiają względy patriotyczne, ale nie znajdowały one potwierdzenia w rzeczywistości. Warto podnieść ten problem, gdyż nawet we współczes­ nych studiach etnologicznych pojawia się tendencja zbyt jednostronnego ujmowania procesu uświadomienia narodowego rodowitych mieszkańców Górnego Śląska. W efekcie też autorzy tych prac odwołują się często do różnych XIX-wiecznych artykułów i przyczynków wyrastających z nurtu nurtu literatury patriotycznej, której podstawowym celem było dokumen­ towanie na Śląsku, „tego co polskie", co „tradycyjnie polskie", co „takie samo jak w Polsce", co „polskie, słowiańskie" i różne od niemieckiej kultury. Takie jednostronne ujęcia falsyfikowały obraz Górnego Śląska, a jeśli dotyczyły kwestii świadomości narodowej - już zupełnie deformowały jej stan, specyfikę, zakres, kierunki i dynamikę przeobrażeń. Przykładów takich przytaczać można wiele. �GÓRNOŚLĄZACY OKRES 31 KULTURKAMPFU Zasygnalizowana tendencja panowała również w latach siedemdziesią­ tych ubiegłego stulecia. Trwała, mimo iż w tym okresie nastąpił znaczny wzrost zainteresowania Górnym Śląskiem wśród polskich elit. Zadecydowa­ ło o tym, co najmniej 5 czynników: 1 - zjednoczenie Niemiec; 2 - tzw. Kulturkampf i wzrost niemieckiego nacjonalizmu; 3 - intensyfikacja akcji germanizacyjnych na etnicznie polskich kresach zachodnich; 4 - aktywizacja - w różnym zakresie i na różnych polach - etnicznie polskiego żywiołu na kresach zachodnich, w tym również na Gór­ nym Śląsku; 5 - rozwój polskiej myśli zachodniej i zainteresowanie losem ludności etnicznie polskiej przez ówczesne elity. Nie bez znaczenia były również ówczesne wyobrażenia Polaków o Niem­ cach. Bazowały na starych stereotypach i nowych uprzedzeniach wynikają­ cych z obserwacji zmian zachodzących w życiu Prus i innych państw niemie­ ckich. Stąd też, gdy na ziemiach polskich coraz wyraźniejsze znaczenie odgrywać zaczął proces uświadomienia narodowego szerokich rzesz społe­ czeństwa, niemiecki rozwój narodowościowy był specyficznie pojmowany. Nie tylko w latach siedemdziesiątych X I X w., ale także po zaprzestaniu Kulturkampfu pojawiały się opinie w rodzaju: „Prusy ukształtowały się na podstawie zmyślonej narodowości, jakiejś narodowości urzędowej, która istotę swą zapożyczyła, a formę wytworzyła przez politykę przebiegłą a mis­ terną. Zapożyczona narodowość stała się służebnicą państwa, służebnicą zresztą dobrze karmioną [...], (W.S. 1886, t. I V , s. 104). Co zatem działo się na Śląsku w okresie Kulturkampfu? Otóż z całą pewnością właśnie ta akcja rządu niemieckiego - odnosząca się do całego terytorium Rzeszy . spowodowała istotne zmiany w postawie i świadomości Górnoślązaków. Wynikało to z reakcji wobec ustaw, które niósł Kultur­ kampf. Jej apogeum przypada na lata 1873-1875, a rozpoczęła się ona w 1871 r. Celem ustaw wyrastających z ideologii i programu „walki kultural­ nej" było przede wszystkim „zmniejszenie wpływu Kościoła na społeczeń­ stwo (zwłaszcza na młodzieży, gdyż ustawa z 1872 r. obierała duchowieństwu prawo nadzorowania szkół, przenosząc je na świeckich inspektorów szkol­ nych), a jednocześnie zapewnienie władzy państwowej wpływu na kształcenie księży w odpowiednim duchu oraz na obsadzanie stanowisk kościelnych" (Galos 1967, t. I I I , s. 239). W realiach górnośląskich oraz na pozostałych ziemiach etnicznie polskich znajdujących się w obrębie Rzeszy, „walka o kulturę" toczyła się w spe­ cyficznych warunkach. Wynikała ona z wielu czynników, a w tym położeniu ludności polskiej, specyfiki jej kultury, czy choćby stanu świadomości naro­ dowej. W konsekwencji więc na ziemiach polskich Kulturkampf wiązał ze �32 MARIAN GRZEGORZ GERLICH sobą dwa podstawowe elementy: tj. walkę przeciwko Kościołowi z walką przeciwko polskości. Tak więc, instynktowny etnocentryzm, charakte­ ryzujący polskojęzyczne, w większości jeszcze „zamknięte społeczności" poddany został presji znaczącego czynnika zewnętrznego naruszającego panujący ład społeczny we wszystkich jej aspektach. Atakowi poddana została religia, czyli podstawowy czynnik organizujący system eksplikacyjny, filozoficzny (w rozumieniu ludowej ontologii), aksjologiczny i nor­ matywny. Tym samym podważony też został indywidualny i zbiorowy model kulturowo-osobowościowy. Trzeba się więc zgodzić z Józefem Chlebowczykiem, iż „Kulturkampf, godząc w więź wyznaniową, uderzył [w realiach polskich - przyp. M G G ] w główny nerw chłopskiej społeczności - polskiej pod względem językowo-etnicznym. Identyfikacja subiektywnego poczucia płynącego z zewnątrz zagrożenia uświęconej przez stulecia wiary ojców, opartych na niej obyczajów i wzorców życia, z otrzymaną od tychże ojców w spadku mową rodzinną wytwarza relacje, które cementują więzy i wprost hermetycznie zaciskają szeregi społeczności chłopskich grupy mniejszościowej przed jakimkolwiek oddziaływaniem z zewnątrz" (Chlebowczyk 1983, s. 260). Dalej zaś Chlebowczyk stwierdza: „W ten sposób zamiast przyśpieszyć procesy rozkładu tradycyjnych społeczności chłopskich (oczywiście w kierunku pożądanym przez inicjatorów i re­ alizatorów walki kulturalnej), Kulturkampf procesy te zahamował [...]" (Chlebowczyk 1983, s. 26). Wydaje się jednak, że podobne reakcje, które cytowany historyk pomija, musiały zachodzić także w realiach tradycyjnych środowisk plebejsko-miejskich, ówczesnych przyzakładowych, robotniczych osiedli i osad. Były one homogeniczne pod względem etnicznym i kul­ turowym, ale także w znacznym zakresie społecznym i nawet zawodowym; przykładem osiedla górnicze i hutnicze. Także w tych realiach silne przy­ wiązanie do tradycji etnicznej miało podstawowe znaczenie dla zachowania tożsamości kulturowej. Istniejący model kultury, który charakteryzował się istotną rolą tradycji (np. Stawarz 1985; Zadrożyńska 1984), zwłaszcza na Górnym Śląsku bazował na w miarę zamkniętych, dalece zintegro­ wanych, homogenicznych społecznościach robotniczych. Ich cechą było, i to nawet jeszcze w okresie międzywojennym, a także w pierwszym okresie po I I wojnie światowej kultywowanie tradycji regionalnej i za­ wodowej (konkretnie górniczej). Można postawić tezę, że Kulturkampf wywołał reakcje obronne nie tylko w przypadku społeczności wiejskich, ale także jakościowo odmiennych, środowisk plebejsko-miejskich, zwłaszcza robotniczych. W konsekwencji zatem Kulturkampf spowodował skutki odmienne od założonych. Nie można się jednak w efekcie zgodzić z pewnymi przesadnymi opiniami dotyczącymi stanu ówczesnej świadomości Górnoślązaków, iż ce­ chowali się oni podówczas - choć nie określano w jakiej skali procentowej - polską świadomością narodową. Tak często jeszcze dzisiaj przywoływany w studiach etnograficznych. Klasycznym reprezentantem takiego sposobu �GÓRNOŚLĄZACY 33 pojmowania ówczesnej sytuacji był ks. Adolf Hytrek. Jego praca Górny Śląsk pod względem obyczajów, języka i usposobienia ludności ogłoszona w 1879 roku na łamach „przeglądu Polskiego" długo zaciążyła na sposobie widzenia tego problemu przez polską opinię publiczną. Pisał: „ C o się tyczy narodowego uczucia Górnoślązaków dość powiedzieć, że na pytanie kim jest, każdy Górnoślązak odpowiada niezwłocznie i niezmiennie: „Pola­ kiem". Obok tego poczucia polskiego, drugim charakterystycznym rysem Górnoślązaka jest niechęć ku Niemcom. Jest ona głęboka i tak dawna, jak dawne rządy niemieckie [...]. Poczucie narodowe tak silne w ludzie górno­ śląskim, a tak nieczęste w ludzie innych ziem polskich, znajduje swe źródło w serdecznym przechowywaniu tradycji historycznych. Dawniejsze czasy polskie zna on głównie z «Żywotów świętych» Skargi, z «Matki świętych polskich», z rozmaitych powieści historycznych z upragnieniem czytanych [...]. Przede wszystkim zna i kocha czasy Piastów [...]. Kraków znowuż jest dla Górnoślązaka tym, czym dla muzułmanina Mekka, uważa go za miejsce święte, za skarbiec najdroższych narodowych pamiątek (Hytrek 1879, s. 185-186). Opisany przez Hytrka proces zachodził wprawdzie, ale nie miał on charakteru masowego. Tym samym stwierdzę l i a autora dotyczą jedynie zdecydowanie minimalnej - trudno jednak określić precyzyjnie jej wielkość - części polskojęzycznych, rodowitych mieszkańców Górnego Śląska. Byli oni nadal na poziomie polskości etnicznej, choć od kilkudziesięciu już lat postępował proces jej zachwiania. Efektem był wielostronny, nie tylko w kierunku polskości, rozwój świadomości narodowej. Polskojęzyczna ludność dążyła przecież do polskości, jak i niemieckości, a poza tymi wyborami, w jakimś sensie krystalizowała się już świadoma postawa ślązakowska. Podstawowe jednak rzesze rodzimej ludności pozostawały na wspomnianym poziomie etniczności, która w kategoriach obiektywnych, miała charakter polski. I właśnie owe obiektywnie występujące podobieństwa kulturowe między G ó r n y m Śląskiem a innymi regionami etnicznie polskimi wywoływały wiele nieporozumień, bo na ich podstawie budowano zupełnie nieuprawomocnione opinie i poglądy o świadomości narodowej Górnoślązaków. Pomijano natomiast realne znaczenie kryterium subiektywnego, a więc niekwestio­ nowanego i głównego czynnika organizującego proces kształtowania się świadomości narodowej. Jedną z nielicznych postaci, która już podwóczas podchodziła w sposób nowoczesny do tego problemu, był Teodor Jeske-Choiński. Pisał: „Lud śląski jest dotąd politycznym materiałem [...]. K t o się będzie umiał do niego umiejętnie wziąć, ten go dla swych celów wyzyska. Ale myli się daleki widz, który z dala od placu boju stojąc, nazwy lud śląski polskim. Przecież ten lud nie uważa się za kość z naszej kości, a o kraju mówi jako o obcym kraju. Jeśli są wyjątki, wyjątki są rzadkie [...]" (Jeske-Choiński 1880). I właśnie ta opinia świadczy o kompetencjach autora; w sposób bowiem rzeczowy, a nie pobudzony względami patriotycznymi relacjonuje ówczesną świadomość Górnoślązaków. �34 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Od czasów Kulturkampfu rozpoczął się z całą pewnością jakościowo nowy etap kształtowania się wśród polskojęzycznych Górnoślązaków pol­ skiej świadomości narodowej. Po etapie spontanicznej obrony języka nastał czas obrony innych atakowanych wartości własnej kultury, a wreszcie także religii. W tym procesie obrony własnej tradycji po okresie działań spontani­ cznych nastały działania świadome i zorganizowane. One to stanowiły prze­ jaw nowej postawy, a z czasem także nowej, ponadregionalnej świadomości. UWAGI KOŃCOWE Na przykładzie Górnego Śląska - jak myślę, szczególnym, dokonana tu została próba określenia determinantów i ukazania specyfiki świadomości etnicznej oraz formułowania się zalążków świadomości „bycia narodem". Nie podejmuję tu jednak trudu podsumowania. Znajdzie się ono w drugiej części opracowania, gdzie omówiony zostanie okres od końca Kulturkampfu do 1945 r. M o i m zdaniem, zanurzenie w przeszłości nie może zwalniać etnologów od badania współczesności. Przykładem jest m.in. Górny Śląsk, gdzie pewne aspekty analizowanej tu przeszłości mają swą kontynuację w teraźniejszości kształtowanej również przez współcześnie istniejący układ kulturowy, spo­ łeczny, ekonomiczny i polityczny. LITERATURA B a n d t k i e J.S. 1821 Wiadomości i Zagłębie o języku polskim w dawnych na Śląsku i o polskich opisach wiek XIX. Ślązakach [...] Górny Śląsk W y b ó r , w s t ę p i o p r a ć . A . Zieliński, K a t o w i c e 1984. B ą k S. 1963 Zróżnicowanie narzecza śląskiego Prace i M a t e r i a ł y Etnograficzne, t. X X I I I . B u k o w s k i A. 1959 Pomorze Gdańskie 1807-1850. Wybór źródeł, Wrocław. B y s t r o ń J.S. 1935 Megalomania narodowa, Warszawa Chlebowczyk J. 1983 O prawie do bytu małych twórcze i młodych narodów. we wschodniej Europie środkowej do początków Kwestia narodowa i procesy w dobie kapitalizmu (od schyłku narodoXVIII XX w., W a r s z a w a - K r a k ó w . C h o c i s z e w s k i J. 1862a O narodowości, „ G w i a z d k a C i e s z y ń s k a " , nr 2. 1862b O narodowości, „ G w i a z d a C i e s z y ń s k a " nr 3. 1862c O narodowości, „ G w i a z d k a C i e s z y ń s k a " , nr 13. Długoborski 1959 W. Wiosna Ludów t. I I I , 1764-1864, na Śląsku, [w:] Historia cz. I V , 1831-1864, Polski, Warszawa. S. Kieniewicz, W . K u l a , (red.), �35 GÓRNOŚLĄZACY Długoborski 1957 W., P o p i o ł e k K . Śląsk w pierwszej polowie XIX wieku. Śląsk w latach ¡806-1847. Wybór źródeł, Wrocław. D r a b i n a J. 1991 Życie codzienne w miastach śląskich XIV i XV wieku, Opole. „Dziennik Górnośląski" 1848 nr 41. G a l o s A. 1956 Polskość Śląska w XIX wieku w świetle Szkice z dziejów Śląska, niemieckich materiałów statystycznych, [w:] E . M a l e c z y ń s k i e j (red.), t. 2, s. 1-39. Gerlich M.G. 1981 Problem tradycji i zmiany kulturowej na Śląsku a zagadnienie odrębności regional­ nej, „ Z a r a n i e Śląskie", z. 3-4. 1992 Tradycyjne wierzenia śląskie. Świat nadzmysłowy a życie codzienne, praca i obrzęd, Warszawa-Wrocław. Gospodarek T. 1968 Walka o kulturę narodową ludu na Śląsku (1815-1863), W r o c ł a w . Grzybowski K. 1970 O jeżyna — naród - państwo, Warszawa. Jeske-Choiński T. 1880 Listy ze Śląska, [w:] Górny Śląsk i Zagłębie w dawnych opisach wiek XIX, i usposobienia ludności, [w:] Górny A. Zieliński, (red.), Katowice. H y t r e k A. 1877 Górny Śląsk Śląsk pod względem i Zagłębie obyczajów, języka w dawnych opisach. Wiek XIX, A . Zielińki (red.), Katowice 1984. K i e n i e w i c z S. 1948 Rok 1848 w Polsce. Wybór 1982 Historyk a świadomość źródeł, Wrocław. narodowa, Warszawa. K o k o t J. 1973 Problemy narodowościowe na Śląsku od X do XX wieku, Opole. Kołłątaj H. 1808 Uwagi nad teraźniejszym tylżyckiego położeniem zwą Księstwem tej części Warszawskim, ziemi polskiej, której od pokoju Lipsk. Kopeć E. 1981 PołudnioWo-zachodnie kresy Rzeczpospolitej 1918-1939. Społeczne warunki inte­ gracji, Katowice. Kubiak H. 1975 Rodowód Kucharska narodu amerykańskiego, Kraków. T . , N a s z A . , R o s p o n d S. 1973 Wieś dolnośląska 1840, W r o c ł a w . K w i a t e k A. 1991 Przywódca i przywództwo (1848-1914), narodowe na Górnym Śląsku w polskiej tradycji Opole. Łepkowski J 1855 Lud polski i jego siedziby na Śląsku pruskim, „ C z a s " , nr 161. Marek F.A. 1987 Miejsce «Głosu wołającego społeczno-politycznej, na puszczy» [w;:] Karol Karola Miarki Miarka a odrodzenie w dziejach śląskiej narodowe na myśli Śląsku, J . Glensk, S. Sochacka (red.), Opole. Miarka K. 1984 Głos Śląsku. wołającego Słowo na puszczy wstępne. górnośląskiej, czyli o stosunkach A . B r o ż e k , Katowice. ludu polskiego na �36 MARIAN GRZEGORZ GERUCH Obrębski J. 1936 Problem etniczny Polesia, „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " , nr 1-2, s. 1-21. P a w l u c z u k W. 1972 Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społeczności tradycyjnej, Warszawa. P o ś p i e c h J . , S o c h a c k a S. 1976 Lucjan Malinowski a Śląsk, Opole. R o b o t y c k i Cz. 1980 Tradycja Spiszu, i obyczaj w środowisku wiejskim - studium etnologiczne wsi Jurgów na Wrocław-Warszawa. Simonides D. 1989 Rozwój i znaczenie folkloru na Górnym Śląsku, [w:] Folklor Górnego Śląska, D . Simonides (red.), Opole. Stalmach J. 1855 Józef Lompa - pierwszy autor śląski, „ G w i a z d k a C i e s z y ń s k a " , nr 10. Staszczak Z. 1978 Pogranicze polsko-niem ieckie jako pogranicze etnograficzne, Poznań. S t a s z i c S. 1807 O Statystyce Polski. Krótki rzut wiadomości oswobodzić, i tym, w nim chcą i Bałtyku. którzy Wybór źródeł potrzebnych rządzić, (1795-1950), tym, którzy Kraków, ten kraj [w:] W stronę W . Wrzesiński, chcą Odry T . Kulak, (red.) W r o c ł a w - W a r s z a w a 1990, 1.1. 1954 Przestrogi dla Polski, [w:] Pisma filozoficzne i społeczne, 1.1, Warszawa. S t a w a r z A. 1985 Żyrardów. Narodziny społeczności (1830-1870), Warszawa-Żyrardów. Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa. Tobiasz T. 1945 Pionierzy odrodzenia narodowego i politycznego na Śląsku (1763-1914), Katowice. Ujazd o wski T. 1830 Śląsk, „ G a z e t a Polska", nr 334. W.S. 1886 Pruska polityka wydaleń i wywłaszczeń, „ A t e n e u m " , t. I V . Wanatowicz M.W. 1992 Społeczeństwo Wrzesiński 1988 Kresy czy pogranicze? politycznej polityczna Wrzesiński 1990 polskie wobec Górnego Śląska (1795-1914), Katowice. W. Problem ziem zachodnich XIX i XX w. [w:] Między Polską i północnych etniczną w polskiej a historyczną. myśli Polska myśl XIX i XX wieku, W . Wrzesiński (red.), t. 6, W r o c ł a w - W a r s z a w a . W., K u l a k T . W stronę Odry i Bałtyku. Wybór źródeł (1795-1950). W . Wrzesiński, T . K u l a k (red.), W r o c ł a w - W a r s z a w a , t. 1. W y c i s ł o J. 1992 Ks. Jan Alojzy Ficek. Zarys działalności Zadrożyńska 1986 religijno-społecznej, Katowice. A. Kultura tradycyjna robotniczej i współczesna kultura robotnicza, [w:] Wokół tradycji kultury w Polsce, A . Ż a r n o w s k a (red.), Warszawa. Z i e l i ń s k i A. 1974 Polskie podróże nie..., W r o c ł a w . po Śląsku w XVIII i XIX wieku (do 1863), w y b ó r i opracowa­ �GÓRNOŚLĄZACY 37 MARIAN GRZEGORZ GERLICH T H E UPPER SILESIANS. F R O M ETHNIC IDENTITY TOWARDS POLISH NATIONAL CONSCIOUSNESS Summary T h e subject of the study is the transformation of group-identity of the Polish-speaking Upper Silesians from ethnic identity into national consciousness. T h e process has been studied as it had developed from the last years of the 18th century up to so-called K u l t u r k a m p f (second halfth of the 19th cent.) since that was the most important period in the emergence of the U p p e r Silesians 5 consciousness of nationality. I t began with the slow weakening of the previous "native", "domestic" self-identification, ahistorical and characteristic for all relatively isolated local peasant and early industrial communities. T a k i n g into account the dynamics and mechanisms of the transformations the author has distinguished their three successive stages: - since the last years of the 18th century up to the period of the European revolutionary movements of 1848, - the period of the revolutionary movements around 1848, - the years of the so-called Kulturkampf, the Cultural Action of the Prussian state. A p a r t from the historical determinants common for all those three stages, in each of them there were some characteristic for the particular period of historical developments, determining stabilization or cultural changes, resulting also in the changes in people's sense of identity. I n the earliest period under study the Silesians' sense of identity can be defined as the typical "ethnic" one, dominated by the sense of belonging to "native", "our people". I t is the effect of the "consciousness isolationism" of small communities knowing only the limited areas they live on with no broader experience and alternative knowledge. T h a t "domestic" reality became, however, more and more exposed to administrative actions from acros its boundaries, namely the activities of the Prussian state aiming at assimilation of the local population. T h e evidence of those actions can be found in the Polish-language periodicals as well as recorded by ethnographers of that time. T h e response to Prussian policy were the spontaneous attempts at defining one's native culture although its another effect became the advancing Germanization of the Polish population. T h e next stage brought about considerable changes, first of all the political activisation of the Polish-speaking U p p e r Silesians. Institutionalized forms of defending the group's economic interests began to emerge along with those enphasizing its cultural separateness. M o s t import­ ant was the self-definition in terms of linguistic distinctness. Polish cultural formal institutions were being established, mainly among urban population. T h e y succeeded in introducing the Polish-speaking U p p e r Silesians into Polish national culture. T h e cultural activities of the group obtained their political aspect; an example of such cultural-political function was the National C l u b in B y t o m . I n the developments of all-European revolts of 1848 the question of Silesia became that of international significance, it was raised at the Slavonic Congress in Prague in 1848 as well as in the Prussian parliament by its Polish deputies. T h e advancement of the process was set back with the fall of the revolutionary movements, followed by the Prussian retaliatory actions. O n the other hand Polish language had already been introduced into the curricula of local schools and had not been banned - a good chance for preservation and potential development of Polish nationality among the Silesians. I n the writings of one of the local Polish national activist, K a r o l M i a r k a we can find an important, although still marginal evidence of the occuring transformations. T h e last stage was marked by the retaliatory Prussian law connected with K u l t r u r k a m p f - Cultural A c t i o n . I t aimed to a great extent at Germanization of religious life - a vulnerable �38 MARIAN GRZEGORZ GERLICH sphere of peasant culture. Therefore its effects were just opposite to what the authorities intended, i.e. the U p p e r Silesians' common activities defending their national identity on a large scale. T h a t brought about the breaking of the people's "consciousness isolationism" and passing to their sense of belonging to a nation. I n the course of that over 80 years' period the identity formation led to the first manifes­ tations of new attitudes and group self-definition, although the ethnic identity did not disap­ pear. T h e U p p e r Silesians defined themselves in t e r n s of their own separateness and lack of identification with the Prussian state, mainly due to the civilization distance of the region. Being the natives of "our own land" bur also the subjects of the K i n g of Prussia (since 1971 the K a i s e r of G e r m a n y ) belonged to their definition of identity as well. A p a r t from the Silesian regional specificity the process of nationality formation was convergent with those occuring on other areas of Central E u r o p e in that period of history. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2357c94ade4539a6d06ce11885166f96.pdf d9ed920760402dd848814a42483e473f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2943 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2747 Title A name given to the resource Interpretacja postaci Judasza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.39-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gieryszewska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krystyna Gieryszewska INTERPRETACJA POSTACI J U D A S Z A * W okresie w i e l k a n o c n y m istniała w Polsce południowo- ma o n pełnić. O losach o b u a p o s t o ł ó w z a d e c y d o w a ł y w e d ł u g -wschodniej tradycja wieszania k u k ł y J u d a s z a ; tradycja ta w Pru­ r e s p o n d e n t ó w cechy, które ich różnią: pycha i pokora. Ale — chniku i o k o l i c z n y c h w s i a c h przetrwała d o dziś. Łączy o n a znaki głosi j e d n a ze skrajnych o p i n i i — śmierci i destrukcji ze znakami p ł o d n o ś c i . Judasz byłby pierwszym ś w i ę t y m " (29). jak „ g d y b y nie s a m o b ó j s t w o , t o Tekst biblijny m ó w i o postaci J u d a s z a bardzo skąpo. Nie J e d n y m z s y m b o l i łączących o p o w i e ś c i o Piotrze i J u d a s z u jest dowiadujemy się najważniejszego: d l a c z e g o w ł a ś n i e o n spełnił k o g u t . „ J u d a s z w y d a w s z y Pana Jezusa poszedł d o d o m u . Ż o n a rolę zdrajcy . W i a d o m o o n i m t y l k o , że p o d k r a d a ł z trzosu, nad dała j e m u jeść, kurę zarąbała, p i e t u c h a . O n je, a o n a poczęła na którym miał pieczę. Ś w . J a n n a z y w a g o w p r o s t złodziejem. niego narzekać: Dlaczego t y j e g o w y d a ł e ś , t o taki człowiek, ludzi W czasie Ostatniej Wieczerzy diabeł nakłania g o d o zdrady z g r o b u p o d e j m o w a ł , taki był d o b r y . A J u d a s z m ó w i jej tak: tak o n i Judasz w y c h o d z i w c i e m n o ś ć , by sprzedać Jezusa za 3 0 p o w i e d z i a ł , że z m a r t w y c h w s t a n i e ; tak z m a r t w y c h w s t a n i e jak ten srebrników. Po skazaniu Chrystusa rzuca srebrniki d o ś w i ą t y n i , k o g u t z miski z m a r t w y c h w s t a n i e i zaśpiewa. I w ten raz k o g u t ale pieniądze s p l a m i o n e k r w i ą nie m o g ą p o w r ó c i ć d o skarbca. skoczył i zaśpiewał. A o n w t e d y c h o d u i p o w i e s i ł s i ę " ( 1 ) . Faryzeusze k u p u j ą za nie Pole Garncarza, które przeznaczono na cmentarz dla c u d z o z i e m c ó w . J u d a s z o d c h o d z i Odmienną wersję w y d a r z e ń przedstawiają Dzieje i wiesza się. Apostolskie. Judasz sam k u p u j e ziemię za srebrniki, p o t e m zaś „ s p a d ł s z y głową w dół, pękł na pół i w y p ł y n ę ł y w s z y s t k i e j e g o w n ę t r z n o ­ W tej o p o w i e ś c i z Wileńszczyzny, która ma s w ó j o d p o w i e d n i k w Ewangelii Nikodema, k o g u t jest nie t y l k o s y m b o l e m niewiary i zdrady (jak w o p o w i e ś c i o ś w . Piotrze), ale r ó w n i e ż Z m a r t w y c h ­ wstania. W kulturze tradycyjnej przeznaczono dla o b u a p o s t o ł ó w g r a n i ­ ści". Mieszkańcy J e r o z o l i m y n a z w a l i tę ziemię H a c e l d a m a c h . t z n . ce nieba i piekła. J a k w i a d o m o , ś w . Piotr jest Pole Krwi (Pismo i w p u s z c z a dusze przez bramę raju, zaś J u d a s z przebywa za Święte Dz. 1 , 1 8 — 2 0 ) . Klucznikiem R o z m ó w c y z Wileńszczyzny i Polski p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j d r z w i a m i piekła. „ W piekle J u d a s z za d r z w i a m i w i s i i w o r e k przy często p o r ó w n y w a l i J u d a s z a ze Św. Piotrem j a k o d w ó c h zdraj­ nim leży"; „ J u d a s z za d r z w i a m i będzie czekał sądu ostatecz­ ców oraz postacie d w u z n a c z n e . Judasz, chociaż uległ pokusie n e g o " ; „ G d y Pan Jezus zstąpił d o piekieł, Judasz skrył się za diabła, „ t o b y ł o dane przez B o g a , tak miało b y ć " ( 1 8 ) * * . Tę d r z w i a m i , a Lucyfer za s ł u p doniosłą rolę w dziele z b a w i e n i a t r u d n o j e d n a k p o g o d z i ć ze złem, 19 — 2 0 ) . T o samo miejsce przypisuje się J u d a s z o w i jakiego J u d a s z się d o p u ś c i ł ; sprzeczność ta w y m a g a rozwiązania. w s p ó ł c z e ś n i e , chociaż niektórzy r o z m ó w c y Zarazem często w y t y k a n e Św. P i o t r o w i t c h ó r z o s t w o i słabość Jezus w y p r o w a d z i ł J u d a s z a z piekła wraz z i n n y m i duszami ( 4 ) . charakteru są uznane za n i e w s p ó ł m i e r n e w o b e c roli o p o k i , jaką M o t y w przebaczania J u d a s z o w i wiąże się — j a k się zdaje — ze kamienny" ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s. także uważają, że Pan II. 1, 2, 3. W ł ó c z e n i e , bicie i wieszanie Judasza. Pruchnik 1 9 8 0 r. Fot. Krzysztof C h o j n a c k i Praca powstała w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW pod kierunkiem dr Magdaleny Zowczak. " Cyfry w nawiasie wskazują informatora. Dane o informatorach na s. 48. 39 �zmieniającymi się n o r m a m i i w a r t o ś c i a m i w e współczesnej w i e j s ­ Niekiedy ł ą c z o n o z J u d a s z e m Kaina; z j e g o r o d u miał się kiej kulturze. D a w n ą interpretacja czyniła o b u grzesznych a p o s ­ w y w o d z i ć zdrajca, z nim też w s p ó l n i e p r z e b y w a ł za piekielnymi t o ł ó w postaciami d w u z n a c z n y m i , stojącymi na granicach o d ­ d r z w i a m i . Okazją d o kojarzenia o b u postaci s t a n o w i ć miennie w a l o r y z o w a n y c h sfer z a ś w i a t ó w : piekła i nieba. Na m o t y w przeklętej, zbrukanej k r w i ą ziemi. „ K a i n zabił A b l a na Wileńszczyźnie z a n o t o w a ł a m o p o w i e ś ć , w której m o c szatana s w o j e j ziemi. Kain był r o l n i k i e m , a A b e l pasterzem. Z zazdrości g o nad złem została silnie podkreślona. Tak r e s p o n d e n t k a przekazała zabił na rolniczej, na k a i n o w e j roli. I m ó w i ą , że t o jest k a i n o w a r o z m o w ę Pana Jezusa z J u d a s z e m : „ J a k Pan Jezus zstąpił d o rola, bo t a m k r e w A b l a jest z b r o c z o n a " ( 2 9 ) . może piekieł i w y p r o w a d z i ł dusze s p r a w i e d l i w y c h , t o J u d a s z był przy Charakterystycznym dla k u l t u r y tradycyjnej s p o s o b e m obrazo­ Lucyferze, a Jezus spytał: «Co t y t u robisz? A m n i e t u dobrze. T o w a n i a p o s ł u g u j e się r o z m ó w c z y n i z W ę g i e r k i : „ K u p i l i pole na w t e d y Lucyfer c h w y c i ł g o za szczękę i teraz Judasza boli» ( 4 2 ) . cmentarz, ale ktoś nie wiedział, jakie t o pieniądze, t o g o p o t e m W relacjach Jezus — J udasz — diabeł, na zdrajcę spada zło, które strasznie dręczyły. I pomyślały, że jak przetopią te pieniądze na kierowało się przeciw C h r y s t u s o w i : „ S z a t a n , który chciał s m y k - d z w o n , t o u s p o k o i t o . A l e m ó w i ą , że jak przetopiły, t o ten d z w o n nąć duszę Jezusa, złapał J u d a s z a " ( 2 9 ) . w t y c h miejscach, gdzie miał srebrniki, t o pękał. I p o d o b n o Fatalizm przeznaczenia Judasza ujmuje najkrócej w y p o w i e d ź : w r z u c i ł y ten d z w o n d o o c e a n u " ( 3 0 ) . „ J u d a s z t o był 1 3 - t y apostoł w p r o s t tak p o w i e d z i e ć . Było 1 2 - t u S a m o b ó j s t w o J u d a s z a jest j e d n y m ze s p o s o b ó w w y t ł u m a c z e ­ a p o s t o ł ó w z Panem J e z u s e m , a o n był 1 3 - t y " ( 5 1 ; por.: Bednarek, nia ciągłego drżenia osiki. Po t y m jak zdrajca z a w i s n ą ł na niej, 1 9 8 8 , s. 3 ) . W P r u c h n i k u , Osielcu i M a k o w i e osika już w i e c z n i e drży ze s t r a c h u . Podhalańskim z a n o t o w a n o także kościelny z w y c z a j , który o d p o w i a d a t e m u Przytoczone przeze mnie w ą t k i w i e r z e n i o w e w większej swej p o g l ą d o w i : „ W W i e l k ą Środę b y ł o n a b o ż e ń s t w o . Stawiali taki części mają o d p o w i e d n i k i w wersjach z a n o t o w a n y c h w XIX w i e k u , trójkątny świecznik z 1 3 - t o m a ś w i e c a m i , b o b y ł o 1 2 - t u apos­ lub też posługują się k o d e m w ł a ś c i w y m dla języka kultury tradycyj­ t o ł ó w i Pan J e z u s " ( 4 ) . „ K o ś c i e l n y gasił 1 3 - t ą ś w i e c ę i szedł z nią nej. Bardziej współczesny charakter ma utożsamienie Judasza za w i e l k i ołtarz. T a m czekali c h ł o p c y z J u d a s z e m " (Wyrobek, z w i z e r u n k i e m człowieka n e r w o w e g o . Tak opisuje zdrajcę młoda 1 9 1 3 , s. 1 9 0 ) . Potem n a s t ę p o w a ł o w ł ó c z e n i e J u d a s z a p o w s i . r o z m ó w c z y n i z Chłopic: „Straszny był, w ł o s y miał takie roztech- W y d a j e się, że i tutaj fatalna 1 3 - t k a została przypisana zdrajcy. rane, duże. Takiego szoku dostawał. Pan Jezus powiedział, przy Nie t y l k o Judasz, ale także j e g o ziemia jest, z g o d n i e z w y o b ­ wieczerzy, że jeden z w a s mnie w y d a . On t o sobie d o g ł o w y nabrał, rażeniami r o z m ó w c ó w , przeklęta. Pole, na k t ó r y m się p o w i e s i ł , że g o sprzeda, n e r w y nie wytrzymały..." ( 1 0 ) . b y ł o p o t e m j a ł o w e , nic nie chciało się na n i m rodzić, ziemia ta, Z g o d n o ś ć interpretacji obrazu Judasza w w ą t k a c h wierzenio­ którą k u p i o n o za s p l a m i o n e k r w i ą pieniądze, była jak m a r t w a ( 1 2 , w y c h i obrzędzie w y s t ę p u j e w pełni t y l k o w przypadku przed­ 50). stawiania Judasza j a k o samobójcy. Zdrajca zapoczątkował przez Przyczynkiem d o interpretacji i n n e g o już zagadnienia jest s w ą śmierć pokolenie s a m o b ó j c ó w , g d y ż „ l u d z i e p o t e m naślado­ o p o w i e ś ć o zakupie za 3 0 s r e b r n i k ó w księżej roli, czyli plebanki. w a l i Judasza i wieszali się, i na nich m ó w i się «Judasz»" ( 3 9 , 5 1 ) . „ W J e r o z o l i m i e o n i kupili tej ziemi i przy tej ś w i ą t y n i była. I t o teraz zawsze jest przy księżach, ta ziemia g a r n c a r z a " ( 3 ) . Śmierć samobójcza jest u z n a w a n a w kulturze tradycyjnej za najgorszą. Tak zmarłe o s o b y c h o w a n o w pobliżu cmentarza lub w r o w a c h , które otaczały miejsce p o c h ó w k u ( 1 5 , 3 9 ) . Teren ten o b c h o d z o n o ze strachem o b a w i a j ą c się dusz p o t ę p i e ń c ó w , „ b o kto popełnił s a m o b ó j s t w o miał d o czynienia z d i a b ł e m " . Przedmioty związane z wisielcami posiadają szczególną moc: „jak ktoś miał sznurek z wiślaka (t.j. w i s i e l c a ) , t o m ó w i l i , że m u się dobrze p o w o d z i . J a k ktoś miał interes (t.j. p r o w a d z i ł sklep), t o m ó w i l i , że ma sznurek z wiślaka, b o t a m ludzie idą i t a m diabeł p o m a g a " ( 1 5 ) . Te informacje w y m a g a j ą u p o r z ą d k o w a n i a . W kulturze t r a d y c y j ­ nej istnieje przekonanie, że złe m o c e stają się szczególnie niebezpieczne w czasie przesilenia z i m o w o - w i o s e n n e g o , a zatem w o k o l i c a c h W i e l k i e g o T y g o d n i a . Obrzęd wieszania i w ł ó c z e n i a J u d a s z a r o z p o c z y n a się n o c ą z W i e l k i e g o C z w a r t k u na Piątek i t r w a d o p o p o ł u d n i a w i e l k o p i ą t k o w e g o . M.in. w G n i e w c z y n i e Łańcuckiej nadawano kukle w y r a ź n e c e c h y w i s i e l c a : „pysk n a m a l o w a l i , jęzor taki w y w a l o n y , c z e r w o n y z r o b i l i " ( 3 9 ) . Na koniec kukłę p a l o n o i t o p i o n o , by zniszczyć zło, k t ó r e g o była wyobrażeniem — p o d o b n i e c z y n i o n o na i n n y c h terenach z M a ­ rzanną. Z w y c z a j ten interpretuje się z w y k l e j a k o w y g n a n i e śmierci i zła poza o b r ę b ś w i a t a , który jest znany, s w ó j , który ma stanowić całość u p o r z ą d k o w a n ą i bezpieczną (Zadrożyńska, 1 9 8 5 , s. 95). Dalej rozciąga się nieznany obszar c h a o s u , z n i e g o przychodzi śmierć i do niego p o w i n n a powrócić. Jednocześnie, dzięki w y g n a n i u śmierci, zostaje p o b u d z o n a w e g e t a c j a , życie. Symbole płodności i śmierci n a d a w a n e kukle Judasza są w różny s p o s ó b w y r a ż o n e . W Ujeznej „ t o się r o b i ł o w Wielki Czwartek, w n o c y wieszali d z i e w c z y n o m . T o były takie dziew­ czyny, które się źle s p r a w o w a ł y z c h ł o p a k a m i , nie chciały hulać na z a b a w i e z n i m i . J a k robili taką kukłę, ciuraka t a k i e g o m u ze słomy zrobili i tak się prześmiewali. A dziewczęta uciekały, b o przytulił ją d o Judasza i musiała g o c a ł o w a ć , c m o k a ć " (5). W innych m i e j s c o w o ś c i a c h n a d a w a n o kukle J u d a s z a cechy, które według 40 �Michaiła B a c h t i n a , w y s t ę p u j ą w z w i ą z k u z groteską i k a r n a w a ­ łem. Zaznaczenie w rozpadającej się, słomianej czy zrobionej ze starych szmat kukle w s z e l k i c h w y p u k ł o ś c i i otworów łączy w sobie s y m b o l i k ę życia i śmierci; d o p r o w a d z a się d o m o n s t r u a l ­ nych rozmiarów samą w i e l k o ś ć kukły: ma o n a czasami 3 metry wysokości. W s p o s ó b w y r a z i s t y zaznacza się: fallus, c z e r w o n y jęzor, przyszywa się k u p i o n e u rzeźnika, w i e l k i e „ k r ó w s k i e o c z y " , najczęściej jednak u w y d a t n i a się nos. Bachtin analizując system z n a k ó w ś w i a t a wskazuje, że góra t o n i e b o , a d ó ł — karnawałowego ziemia, o d p o w i e d n i o : sprowadzenie na d ó ł t o degradacja, uśmiercenie i j e d n o c z e ś n i e zapłodnienie. W inscenizacji obrzędu starano się, by kukła Judasza spadła z jak najwyższej w y s o k o ś c i . A b y t o uzyskać, wieszano ją nie t y l k o na s ł u p a c h , d r u t a c h t e l e f o n i c z n y c h , d a ­ chach i k o m i n a c h , ale także na specjalnie na tę okazję s k o n ­ struowanym d r z e w c u . „ W W i e l k i C z w a r t e k szło się d o składu budowlanego i t a m się w y b i e r a ł o drąga d ł u g i e g o na 10— — 1 5 metrów. Takie d w a drągi się ze s o b ą łączyło. Kamienie w rynku ( w i a d o m o ś ć p o c h o d z i z Kańczugi — K.G.) się r o z s u w a ł o i kopało dziurę. J u d a s z w i s i a ł ( w n o c y — K.G.), ale d o p i e r o p o mszy go z d e j m o w a n o . T o b y ł o o k r o p n i e w y s o k o , rżnęli t e n słup, a Judasz leciał h e t " ( 1 5 ) . D o wieszania w y k o r z y s t y w a n o także drzewa; mogła t o być z a r ó w n o t o p o l a , czy w s p o m n i a n a już wcześniej osika, jak i w i e r z b a lub trześnia. Potem n a s t ę p o w a ł o bicie, szarpanie i w ł ó c z e n i e kukły, by na koniec ostatecznie ją u n i c e s t w i ć przez w y s y p a n i e z niej słomy, podpalenie i utopienie w p o b l i s k i m s t a w i e . T o r o z c z ł o n k o w a n i e kukły być może z a c h o w u j e dalekie p o k r e w i e ń s t w o z w y o b ­ rażeniem śmierci Judasza b i b l i j n e g o . R e s p o n d e n c i w s k a z u j ą na podobieństwo w ł ó c z e n i a J u d a s z a z w o d z e n i e m Jezusa o d A n ­ nasza do Kajfasza. Wśród przywar, które p r z y p i s y w a n o J u d a s z o w i jest także pijaństwo. „Taką brodę, k r a w a t k ę , s p o d n i e m u zrobili... Śmiali się, II. 4 . Palenie Judasza. P r u c h n i k 1 9 8 0 . Fot. Edward K o p r o w s k i że tyle pieniędzy wziął. Coś zrobił! Przepiłeś! I jeszcze m u flaszkę wieszali" (5). Najpopularniejszy t y p W y p o w i e d z i na temat Judasza prezen­ t u j e następujący cytat z S i e n i o w a : „ J u d a s z t o był Ż y d , inni a p o s t o ł o w i e też byli Ż y d z i , ale już nie tacy. T o był taki t y p o w y Żyd" (9). Jest t o poparte w y o b r a ż e n i a m i p o c h o d z ą c y m i także ze źródeł i k o n o g r a f i c z n y c h . Przy opisie w y g l ą d u Judasza często p o w o ł y ­ w a n o się na obraz Ostatniej Wieczerzy, na k t ó r y m Judasz jest rudy albo czarny. O b u s t r o n n y w p ł y w w i z e r u n k ó w Judasza i Żyda znajduje także inne p o t w i e r d z e n i e : „ J u d a s z był skarbnikiem i nosił pieniądze. M i a ł p e w n i e tą ż y d o w s k ą żyłkę, że pieniążki, p i e n i ą ż k i " ( 2 3 ) . A tak w y g l ą d a opis Żyda w „ H e r o d a c h " : „ d a l i Ż y d o w i czarny płaszcz, zrobili brodę, taki garb z siana, w o r e k . Bo o n tak zawsze d o w o r k a coś ukradł i hulał. B o o n tak zawsze hulał z Dziadami, Śmiercią i D i a b ł e m " ( 5 ) . Charakterystyka J u d a s z a j a k o „ t y p o w e g o Ż y d a " w obrzędzie W i e l k i e g o Piątku n a s t ę p o w a ł a dzięki kilku e l e m e n t o m . Kukłę ubierano w skradzione o d Ż y d ó w rzeczy: j u p ę ż y d o w s k ą , czyli czarny płaszcz, sztramę (czapkę), doczepiano pejsy, brodę, u w y d a t n i a n o nos. Na n o g i zakładano jej białe p o ń c z o c h y , „żeby był jak r a b i n " , d o rąk p r z y m o c o w y w a n o macę lub sakiewkę z o d ł a m k a m i szkła. Miejsce zawieszenia z n a j d o w a ł o się w pobliżu d o m ó w ż y d o w s k i c h , a trasa w ł ó c z e n i a przebiegała p o d oknami Ż y d ó w . W ł ó c z e n i u t o w a r z y s z y ł y w y z w i s k a , m.in. „ t y ż y d o w s k i w u j k u " . Przed każdym d o m e m ż y d o w s k i m z a t r z y m y w a n o się 3 i b i t o Judasza ( „ d o s t a w a ł tyle pał za ile s r e b r n i k ó w sprzedał 41 �II. 5. J u d a s z p o w i e s z o n y . Fot. A d a m Bujak BIBLIOGRAFIA J e z u s a " , czasami i n s c e n i z o w a n o rodzaj s ą d u ) . Podczas w ł ó c z e ­ nia o b r z u c a n o d o m y ż y d o w s k i e b ł o t e m i w s a d z a n o tył k u k ł y w o k n a . W s z y s t k o t o się działo w ś r ó d k r z y k ó w , hałasu w a r k o t e k i klapaczy. Imię Judasza nie jest p r z y p o r z ą d k o w a n e t y l k o z d r a j c o m , a m o ­ Bednarek B o g u s ł a w 1 9 8 8 Okruchy judaszologii. Jakub de Voragine-Borges-Kardyna/ Etchegraray, „ L i t e r a t u r a L u d o w a " R. X X X I I , Nr 3 że żeby o d w r ó c i ć , t o pojęcie zdrajcy zostało w kulturze t r a d y c y j ­ Kolberg Oskar nej rozszerzone, w tej klasie o s ó b mieszczą się: Żydzi (czy raczej 1925 ci, k t ó r y c h za Ż y d ó w się u w a ż a ) , w a r i a c i , stare panny. Pojęcie Land Eugeniusz zdrady jest utożsamiane z brakiem — czy też niepełną przynależ­ 1925 nością d o g r u p y s w o i c h ; o d n o s i się d o o s ó b , które łamią reguły i nie przestrzegają o b o w i ą z u j ą c y c h w e w s p ó l n o c i e w a r t o ś c i . Sankcją jest ośmieszenie. K a r n a w a ł o w y charakter obrzędu łączy w sobie symbolikę p ł o d n o ś c i i śmierci, t ł u m a c z y t o o b e c n o ś ć — tak o d m i e n n e g o o d b i b l i j n e g o w z o r u — seksualnego aspektu postaci J u d a s z a w k u l ­ turze wiejskiej. II. 1 — 4 42 Pismo Krakowskie, [ w : ] Dzieła wszystkie, t. 7, cz. 3 Obrzędy judaszowe w Polsce, „Teatr L u d o w y " nr 4, s. 5 2 — 5 6 Święte Starego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, 1980, w y d . III, P o z n a ń — W a r s z a w a W y r o b e k Piotr 1913 Wielkotygodniowe obrzędy ludowe „ Z i e m i a " , R. IV, Nr 1 2 , s. 1 9 0 Zadrożyńska A n n a 1 9 8 5 Powtarzać czas początku, spod Babiej Góry, cz. I, W a r s z a w a . p o c h o d z ą z a r c h i w u m P a ń s t w o w e g o M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w W a r s z a w i e , il. 5 z a r c h i w u m W y d a w n i c t w a „Sport i Turystyka" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28da6c9d256377e85e2a6283890692d3.pdf f324458279ab05108e4f8021455f3f25 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3002 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2806 Title A name given to the resource "Obce" wyznania w Widzach i Brasławiu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.64-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gieryszewska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Obce" wyznania w Widzach i Brasławiu Krystyna Gieryszewska z wiary na wiarę. Gdzieś jest powiedziane: W każdej wierze Witebszczyznę, w porównaniu z innymi rejonami Białorusi, sprawiedliwy jest miły Bogu - w ruskiej, polskiej, w niemiec­ można uznać za teren tradycyjnego układu wyznaniowego. Przy­ kiej, w żydowskiej, w cygańskiej, w tatarskiej - wszystkim tym rost gmin nowych wyznań nie przekroczył liczby parafii kato­ narodom Bóg dał wyznanie i język i pismo własne. A subotlickich, jak to się stało w pozostałych obwodach (poza Grodzieńnikom i baptystom Bóg nie dał języka. A diabeł głupi, on wy­ szczyzną, gdzie katolicyzm dominuje nawet nad prawosławiem). myślił im tylko wyznanie. Amen." (Pawluczuk, 1972:227) Prawosławni i katolicy nadal stanowią większos'ć na tych tere­ nach. Wśród wyznań, które ostatnio pozyskały dużą liczbę wy­ „Baptyści i wszystkie inne sekty, znaleźliście sobie wyzna­ znawców, szczególnie interesujący jest rozwój nowych odłamów nie, a językiem naszym mówicie. Więc piszcie i mówcie po bapprotestantyzmu. tysku, wtedy powiem, iż wiara wasza jest od Boga, a tak od dia­ bła" (Pawluczuk, 1972:227). Protestantyzm na terenach powiatu brasławskiego pojawił się W wielowyznaniowej społeczności Widz znamię obcego już w połowie XVI wieku (Hedemann, 1930:57, wspomina przypisane zostało osobom, które należą do nowych grup wyzna­ 0 zborach helweckich w Ikaźni i Widzach), ale pamięć o tych in­ niowych. W rozmowach na temat „baptystów", „jegowitów", nowiercach nie przetrwała w świadomości mieszkańców Bra„ewangelików" odradzają się - tradycyjnie przypisywane „ob­ sławszczyzny. Od XVII wieku nastąpił wpływ ruchu pietystyczcym" - opowieści o demonicznym, zbrodniczym charakterze nego na rozwój protestantyzmu; jego działacze przeciwstawiali nieznanej religii. Wymieniane cechy religii „na opak" potwier­ się sformalizowaniu religijności, podkreślali rolę wewnętrznej, dzają charakterystykę zawartą w Megalomanii narodowej Jana S. indywidualnej pobożności, opowiadali się za rygoryzmem mo­ Bystronia. Mieszkańców - muzułmanów, prawosławnych, staroralnym oraz rozbudowali tendencje misjonarskie. Uznawali, że wierów i katolików - łączyła formuła Boh adzin, tolko wiermnoobowiązkiem każdego chrześcijanina jest nie tylko czytanie, ale ha. Jakie miejsce przysługuje baptystom, opisał widzki nastaw­ 1 głoszenie Biblii. Grupy, które powstały w wyniku tych prze­ nik: Eta my adabrajem wsje wiery ispowiedanije, lubyje kakije, mian, zwracały się przeciw Kościołom protestanckim, zarzuca­ kto by co nie diełał - kromje baptistow [tłum. „Pochwalamy jąc im połowiczność, niekonsekwencję i kompromis ze „świa­ wszystkie wiary wspomniane (tj. starowierów, katolików, prawo­ tem". Dziś także można to uznać za główne idee nowych wyznań sławnych, muzułmanów - KG), jakiekolwiek, kto by co nie czy­ chrześcijańskich. nił - poza baptystami."]. W obecnej strukturze wyznaniowej Białorusi odgrywają rolę Obraz mityczny tworzą nie tylko tradycyjne wątki związane głównie trzy grupy religijne powstałe z tego nurtu: Kościół bap­ z wizją kultu „na opak", ale także - z wizją cech idealnych, przy­ tystów, zielonoświątkowców (piacidiesiatnikow) oraz świadko­ pisywanych wspólnotom „rajskim", takich jak: braterstwo, po­ wie Jehowy (uważani za jedno z najaktywniejszych ugrupowań). sługiwanie się czystym językiem, znajomość Księgi, pięknych W kulturze tradycyjnej swoi przeciwstawiani są obcym na modlitw, uzdrawianie, wielka pobożność, przestrzeganie suro­ płaszczyźnie mitycznej, dualizm zachowany w wierzeniach słu­ wych zasad etycznych; podkreślana jest młodzieńczość, uducho­ ży do interpretacji i klasyfikacji zachowań. Powiązane jest to wienie członków wspólnot. Z opinii na temat sekt można wyczy­ także z poglądem, że nacja to znaczy wiara i język (Pawluczuk, tać zarówno obawy mieszkańców Widz w stosunku do członków 1972:226-227; Engelking, 1996). Dlatego w zanotowanych nowych wyznań, jak i wskazówki, co do siły, która ich do tych wątkach wierzeniowych powstanie nowej religii oznacza po­ nowych grup przyciąga. Ten inny, pozytywny obraz obcego i je­ wstanie nowego języka i nowego narodu. go religii w tradycyjnych wierzeniach - pominięty przez Bystro­ [Od czasów wieży Babel ludzie] „porobili się niemcami, nia - dotychczas w polskiej etnologii analizowali: Z. Benedyktotalianami, polakami, francuzami, turkami, żydami, jak komu wicz (1987), L. Stomma (1986), A. Cała (1987). z mowy wypadło. Byli między nimi tacy, co zupełnie gadać nie Do stałych wątków opisujących religię „na opak" należą wie­ mogli - i ci niegadający poszli na niedowiarków, są tak do tego rzenia związane ze zbrodniczymi działaniami przypisywanymi czasu" (Kolberg, 1962:8-9). No i zmieszał Pan Bóg języki i tyle teraz religiów. I Litwiny, i Polaki, i Francuzy, i te rozmaite (sta­ ogólnie wszystkim „baptystom" i „jegowitom": Te ludzie oni mogą nawet zabić swego dziecka, jeśli im cokol­ roobrzędowiec, 1. 90, rej. wileński, Litwa). wiek przemyśli się, dla dziecka krew przelać oni nie dadzą, rai Brak własnego języka, „ponadnarodowość" wyznania jest Pan Bóg dał temu dziecku śmierć - niech on umiera. Oni nit przyczyną, dla której nowe wyznania postrzegane są jako religie chcą w ogóle żadnego leczenia - raz dziecko zachorowało, on diabla, a brak „mowy" oznacza brak wiary w Boga (por. Zowmusi umrzeć, bo tak Bóg chce. (...) czak, 1994:75-107; szczególnie str. 81-83, tam odniesienie do - Czy u nich przy zmarłych też są płaczki ? źródeł; Engelking, 1996:177-183; Życzyńska-Ciołek, - U nich płakać nie wolno - raz Pan Bóg zabrał to on tak 1996:203-207). Tak ocenił to jeden z „teologów" sekty grzychciał, trzeba zgodzić się woli Bożej. Mówią, że nawet mogą za­ bowskiej na Białostocczyźnie: bić swoje dziecko czy matkę, czy coś czy jakiś sen, czy oni coł „I tak bracia i siostry, jak u gospodarza są różne zwierzęta, przemyślą i oni nie żałują, nic. tak u Boga - różne wyznania i języki zmieszane jeszcze w Babi­ „Przelanie krwi" wspomniane w tej rozmowie odnosi się do lonie. U gospodarza dużo różnych zwierząt, ale żeby on chciał przestrzeganego przez świadków Jehowy zakazu transfuzji. Ale zrobić owcę z kozy - nie może. Tak nie może człowiek przejść 1 2 3 4 5 64 �gi wnosjat, podatki u nich wysokie. (...) Szto oni tam diełajut, eto motyw poświęcenia - ofiary złożonej z własnych dzieci - powtabyło siekrietno. (...) W Daugapijs tam straszno rieligii, mnoga. rzasię także w innych wypowiedziach. W rozmowie pojawia się Tam ja instytut konczał, tam po tri dnja nie wychodili z etoj moobraz rzezi niewiniątek, a rozmówczyni jest przekonana, że lieny. Szto oni diełajet - ciort ich znajetj...) Eto niegodna wiera. krwawe ofiary są skutkiem rytuałów, które doprowadzają człon­ Eto nieprawilno, gasudarstwo zaprieszczjło. ków sekt do szaleństwa; stają się od nich nienormalni. Ljudi sumasszedstwymi, nienormalnymi stanowiatsja, ot mo- Z: Tot i Ijudiej mało znajet potomu szto eto zaprieszczono. lieby, ot etich - nienormalny. Oni prinosjat żertwu - swoich rod- M: Eto skrytno, nikowo nie dopuskajet. stwiennikow, swoich dietej, szto etu za religju, wot eto słuszala. Ż: I ljudi nie goworjat. Potomu szto bojatsja siebja raskazat. Eto było zaprieszczieno i sudili. Eto zaprieszczieno gosudar-Oni nie priznajut szto oni baptisty. stwiem, w Rosji to było (...). Baptisty żertwu prinosili - to dieM: Oni nikowo nie dopuskajiet, poka nie wojdiosz w obszczitionki malienkich cztoby unicztożit... [tłum. Ludzi obłąkanymi, nu. nienormalnymi czynią, od modlitwy, od tych - nienormalny. Oni [tłum. M: No baptysta no on tak nic, no ale sześćdziesiatniki przynoszą ofiarę - swoich krewnych, swoje dzieci, że to za reli­ ...Czytałem w gazecie, że to zostało przez państwo zakazane. gię, ot tak słyszałam. To było zakazane i ich sądzili. To było za­ W Mińsku to było. Dochodzi do szaleństwa. Do samobójstwa kazane przez państwo, w Rosji to było. Baptyści przynosili ofia­ doprowadzali poprzez modlitwę. Tu na Białorusi. To jest działal­ rę-dzieci maleńkie chcieli zniszczyć.] ność podziemna, wpłacają ogromne pieniądze, podatki są u nich Nastrój zagrożenia nowymi wyznaniami wzmacnia przekowysokie. To, co oni tam robią, jest sekretne. W Daugavpils tam lie, że na czele sekty stoi dyktator, którego wszyscy ślepo słu­ strasznie dużo religii. Ja tam kończyłem instytut, tam po trzy dni chają: nie wychodzą z tej świątyni. Co oni robią - czort ich wie. To nie­ godna wiara. To jest nieprawne, państwo zakazało. Ż: To i ludzie -Au nich we wspólnocie kto jest najważniejszy, co robi dla mało znają dlatego, że zakazane. M: To skrycie, nikogo nie do­ nich? M: Samyj starszij diktujet kak diktator! Szto nada diełat, szto puszczają. Ż: I ludzie nie mówią. Dlatego, że oni boją się o tym nada priniesti. [tłum. Najstarszy (tj. najważniejszy) kieruje jak rozmawiać. Oni nie przyznają się, że są baptystami. M: Oni ni­ kogo nie dopuszczają, dopóki nie wejdziesz do wspólnoty.] dyktator. Co należy robić, co należy przynieść]. Rozmówcy starają się podnieść rangę swoich opinii przez W rozmowie na temat nowych sekt pojawia się także postać odwoływanie się do mediów: prasy, radia, telewizji. prezydenta - obrońcy starych religii i sędziego bluźnierców: Wśród cech pozytywnych' składających się na obraz mitycz­ WZaslawiu jest stancja, oni dojezżajut z Mińska, kak oni wy­ mazali, wypoćkali, obrazy porwali. Eto było kolo Mińska w Za- ny nowych sekt, podkreślane jest szczególnie braterstwo, więź slawiu, baptyści zdziełali, eto po radju gawarili. Cerkow obwa­ łącząca ich członków. Ta cecha w połączeniu z wizerunkiem oso­ rowali, obłamali, wymazali balotom, łojem. Priezydent nakazał by młodej, mówiącej modlitwy pięknym językiem, znającej ich najci i ukarać srogo. Oni gowarjut, wy wiericie Marii, wy Księgę, potrafiącej uzdrawiać - nadaje członkom sekt cechy wiericie w bumagi. Oni zabiwajet. (połowiczna: prawosławno- świętych. katoliczka). [tłum. - W Zasławiu jest ich siedziba, oni dojeżdża­ U ich siostry, bracja. Oni znajetie, kakije drużnyje, ot, priją z Mińska; jak oni wymazali, wypaćkali, obrazy porwali. To mierno, jeśli umierła ichnia... no... baptistka... Oni zawut jejo było koło Mińska, w Zasławiu, baptyści to zrobili, to w radiu „sjestra nasza". A jeśli muższina umierl, tak eto „brat". I oni tak mówili. Cerkiew otoczyli, zrujnowali, wymazali błotem, tłu­ swaczone, wsjo, drug drugu pamagajet tagda. (...) Maładyje, let szczem. Prezydent nakazał ich znaleźć i ukarać srogo. Oni po pietnadcat, po szesnadcat, wot oni uże takije gramotnyje... mówią, wy wierzycie w Marię, wy wierzycie w papiery. Oni za­ Wsjo u ich krasiwo, oczeń krasiwo molutsja. Wot u ich nie to szto bijają.] pa słowiański tam i szto, a tak o... prosto czistyjjizyk i wsjo, ipajutpieśni... (starowierka). [tłum. U nich siostry, bracia... Oni, wie­ „Mityczny" charakter przybiera wiedza na temat związków cie, tak zaprzyjaźnieni, że ot, na przykład, jeśli umarła ich... no pomiędzy poszczególnymi grupami religijnymi oraz ich liczeb­ baptystka... Oni ją nazywają „siostra nasza". A jeśli mężczyzna, ności: Jegowy to są baptysty - ale ich jest coś piąć rodzajów. Jego- to on jest „brat". I oni tak spowinowaceni, przyjaciel przyjacielo­ wity to ja nie wiem, czy to nie same najgorsze. Jewangeliści to do wi pomaga zawsze. Młodzi, lat może po piętnaście, po szesnaście, protestantów są podobne, ja tak liczę. To są Jewangelisty, ale ich a oni już tacy wykształceni...Wszystko u nich piękne, przepięknie się modlą. Ot tak u nich nie ma, że po słowiańsku tam i że, ale tak jest coś pięć rodzajów. (Muraże). Ksiądz Nowak mówił o tych o... całkiem czysty język, i wszystko, i śpiewają pieśni...] sektach w kazaniu, że ich tu miliony są na Białorusi. Rozmówcy opisują rytuał przejścia na nowe wyznanie zgo­ Potwierdzeniem przynależności do wspólnoty jest udział we dnie z wyobrażeniami religii „obcej", której wyznawcy wyśmie­ wspólnych obrzędach, świętach, życiu religijnym, do którego wają i niszczą przedmioty kultu. w przypadku katolika - należy przyjmowanie sakramentów. Mo­ To córka tej kobietki, zdjęła obrazy i podeptała nogami, jej rozmówczyni - katoliczce - przez 40 lat nie udzielano roz­ mówi, że to bałwany, ale może to plotka, to ludzie mówią, a lu­ grzeszenia. Jak sama powiedziała, czuła się przez to obca, „ciudzie to różnie mówią. (...). żaja". Przeczytawszy plakat ewangelików w Brasławiu, postano­ W Widzach nie zanotowano takiej opinii w odniesieniu do wiła pójść na spotkanie do klubu. W społeczności wielowyzna„miejscowych" wiar, choć sądy takie funkcjonują wśród mie­ niowej dość często praktykuje się uczestnictwo w obrzędach in­ szkańców pobliskich wsi: nego wyznania. Jej kontakt z ewangelikami trwał około roku. Po Jak się przechodzi z polskiej wiary na starowierską, to trzeba rozmowie z księdzem, spowiedzi i rozgrzeszeniu powróciła do Kościoła rzymskokatolickiego. Poniższe fragmenty pochodzą różaniec swój rozerwać i pod nogi poszargać i tak przejść po z rozmowy, którą przeprowadziłam z nią w Brasławiu. nim. Swojej wiary się wyrzec. (Nowa Wieś). Sektę określa przede wszystkim sekretne działanie jej człon­ - Ja uwidzieła plakat. „ Wozwraszczenije Bohu " [Powrót do ków oraz ich izolacja od ogółu - tak można podsumować charak­ Boga]. Takaja krasiwaja rekliama. A mienia w kościół nie priniterystykę podaną przez mieszkańców Widz. majet, w spowiedzi. Ja takaja lisznaja [gorsza]. „Wozwraszcze­ M: No baptist no ni szto, no wot eti sziestdiesjatniki... Ja czi- nije Bogu". Ja nadała chodzit. Ja chodziła tak pot goda. Tam tał po gazietu, eto gosudarstwo zaprieszczieno. Eto w Mińskie. ocień charaszo, tam protiw Boga niciewo nie była. Nu prawilno Do sumassziestwa dochodit. Do smiertiubijstwo dowodili pri oni nie kriszczitsia, oni się nie żegnają, noszą krzyż, ale się nie molienie. Tut w Białorusi. Eto podpolno dielajut, i bolszyje dien- żegnają (1. 60, Brasław). 65 �Udział mojej rozmówczyni w praktykach religijnych nowego ruchu nie został zakceptowany przez tradycyjnie myślącą część mieszkańców. Oni dzielą świat według zasady, o której już wspomniałam: przedstawiciele nowych wyznań przynależą do „obcych". - Co pani sąsiedzi mówili jak pani zaczęła chodzić do ewan­ gelików? - No widzicie sąsiedzi - oni takije liudzie - tak naprimier są­ siadka - ona so mnoj nie rozgawarywała. Ja jej sprasziwaju „Pociemu ty so mnoj nie rozgawarywajesz?". A ona skazała: „A za wiem, potomu szto ty do ewangelistów chodzisz, ja w ko­ ściół-nu kak". Ja ciustwuju siebia ciuzoj. Do spowiedzi nie prinimat - wsie łiudzi chodziat, mnie chociat izbit swojej duszu a tut wozwraszczenije ot Boga. A tut mole mienia ponimat i tak ja sjuda kinułas. Rozmówczyni po raz pierwszy spotkała się z kultem, w którym nacisk jest tak mocno położony na indywidualne prze­ życie i kontakt z Bogiem. Niezwykła jest także dla niej strona widowiskowa obrzędów, w których uczestniczy: U nich takij bołszij kriż, oni goworiat, produmajcie wsie swo­ je griechi, eto spowiedź. Napiszicie wsie kakije griechi, napiszicie na bumażkie. A tiepier pribiwajcie ich k kriżu. Wziali mołotok, bołki i etije bumaźki, swoje griechi pribiwałi. Kakaja u nich spowiedź - wy znajecie ja tak płakała tam, tak nada produmac. Największe rozbieżności pomiędzy nowymi a tradycyjnymi wiarami istnieją w stosunku do świętych wizerunków i symbolu krzyża. Dyskusja wokół wizerunków ujawnia, jak silnie zakorze­ niona jest tradycyjna interpretacja tych symboli religijnych. Roz­ mówczyni, choć unikała komentarzy na temat świętości samego wizerunku i jego kultu, podkreśliła aspekt emocjonalny związa­ ny z wyobrażeniem istoty świętej. Ja zachodziła do sąsiedki ewangeliczki, patom ona mienia. Ona skazała: u ciebia obrazy. Ja jejo skazała: charaszo ty znajesz, u ciebia fotografija twojej mamy. Ty jej porwiosz, iii szto sdziełasz, to mama twoja. Anaż mama, Matka Boska, kak ja mogu jej fotografiju pocierać." Rozmówczyni nie godzi się na podpowiadaną jej interpreta­ cję Krzyża Chrystusa jedynie jako narzędzia zbrodni. Mnie pytali ewangeliki pociemu ja ciełuju krit Jeśli wasziewo syna ubijut z pistołieta, to wy budziecie ciełowac pistoliet? Niet, to pociemu wy cielujecie kriź? - oni pytali. No ja skazała, szto jeśli oni by pribili do kriźa, ja budu ciełowac kriż, jeśli w ziemli budziet pochoronien, ja budu ziemliu ciełowac. No oni tak pocitajet kriż - oni nie całowali. Udział w praktykach religijnych u ewangelików nie był jed­ nak odczuwany przez rozmówczynię jako „prawdziwy", odpo­ wiadający jej potrzebom. Wewnętrznie nadal trwała w przekona­ niu często powtarzanym przez mieszkańców Widz, że wiary nie należy zmieniać. Dopiero spowiedź w kościele, w którym zosta­ ła wychowana, dała jej poczucie realności sakramentu. Ja chodziła ewangelistom, no mnie ponrawiłas, ja z cistoj duszoj chodziłam, ja griechy swoje produmała, no wsio, no ja ciemu to nie mogła spac, ja płakała, dumała. (...) Nu ja muciłas, muciłas, płakała i poszła z wnuczkoj do księdza Stefana, ja ska­ zała, szto mnie nie prinimajet do spowiedzi potomu szto ja biez sliuba, 40 Het ja nie była u spowiedzi. (,..)Nuwy znajecie, ja scitała siebie, szto ja nikomu nie nużna. Ja ocień błogodarno pro­ boszczowi, on na wtoroj dzień mnie wyspowiadał, no za sorok liet. Rozmówczyni po powrocie do Kościoła rzymskokatolickiego utraciła kontakt z osobami z Kościoła ewangelików, ale z jej wy­ powiedzi można sądzić, że nie w pełni czuje się również związa­ na ze społecznością, do której powróciła, nadal ma poczucie ob­ cości, pomimo możliwości pełnego udziału w życiu religijnym. No tiepier ja nikakoj swiazi z nimi [ewangelikami], nikakoj swiazi nie imiejut. No moja sasiedka, z kotoroj ja chodziła, kak 66 ona uwidzieła, szto ja chożu w kościół, ona nie zachodzit mienia, nie goworit mienia. Ja ciużaja. Mieszkańcy Widz opisywali jako harmonijne i zgodne współistnienie w ich mieście wielu wyznań. Te deklaracje często łączyły się z opinią, że najważniejsze, jakim ktoś jest człowie­ kiem - niezależnie od wyznania. W czasie prześladowań religij­ nych i propagowania ateizmu kontakty związane z przynależno­ ścią do wspólnoty wyznaniowej zostały zachwiane, grupy reli­ gijne doświadczyły represji, dążono do podważenia autorytetu duchownych. W Widzach dotknęło to szczególnie katolików i muzułmanów - zostały zniszczone ich świątynie. Społeczność katolików zachowała w pamięci przejawy nielojalności, donosicielstwa, dewastacji kościoła przez osoby z rodzin katolickich. Te wydarzenia przyczyniły się do odejścia kolejnej, młodszej rozmówczyni ze wspólnoty katolickiej i przyjęcia przez nią no­ wego wyznania). - Czy są tu [we wsi niedaleko Widz] jeszcze jakieś inne wia­ ry? - Jest tylko jeszcze jedna wiara, których przedstawicielem je­ stem ja - świadek Jehowy - Swidziciełi Jegowy po polsku. To ja już znam ta religię, ja porzuciłam swoją katolicką religię. - Dlaczego pani tę religię porzuciła? - Dlaczego ja porzuciła ta religia, w której ja była, religia ka­ tolicka nie odpowiadała temu, co musiało być w połuczenii Jezu­ sa Chrystusa i po Biblii świętej. Ja dawno już, mnie 47 lat (...).Nas odbiwali od religii, nas uczyli w szkole, że Boga nie ma, nic nie ma. Wszystko to jak mówiło się, no nam dzieciom... my ta­ kie byli roz... w szkole jedno w domu jedno, a jak my widziml Ja dawno zamyślała się nad tym wszystkim - to samo katoliki... jawiem, że w szkole bardzo..., mamusia zaprowadziła nas do kościoła, raz w roku było tak, i to tajkiem, do spowiedzi. I te sa­ me sąsiadki, te same katoliczki... do nauczycielki mówi, że mama zaprowadziła do spowiedzi nas wszystkich czworo. Jeżeli wy katoliki, jeżeli wy chrześcijaniny - to jak wy możecie tak robić. Ale nie tylko donosicielstwo sąsiadek katoliczek stało się przyczyną odejścia ze wspólnoty. Według rozmówczyni Kościół ukrywa, że w życiu pośmiertnym nie będzie już męki, a dla wszystkich, którzy żyją zgodnie z Księgą, przeznaczony jest raj. Stąd tak ważna jest znajomość i posiadanie Biblii. Według tej ne- j ofitki pośrednictwo księdza powoduje, że nie można mieć pełne­ go dostępu do wiedzy, która jest w Piśmie Świętym. Wydaje się, że opinia ta nakłada się na tradycyjne wierzenia związane z te­ kstami pisanymi, a szczególnie z wierzeniami o czarnoksiężni­ kach, którzy mieli możliwość oddziaływania na rzeczywistość poprzez umiejętność czytania w czarnych książkach pisanych białymi literami. A po drugie życie pokazało, że wiara, może ja myślała, no ja I nie wiedziała jak to wszystko. Mój syn student kultury, sztuki w Mińsku [z dumą - KG]. On przeczytał tylko jedną książkę, za­ czął szukać, jak to wszystkie dzieci... On przyjeżdża do mm I i mówi: - Mama, mama, a nasza wiara nieprawa. - Dzietka ca I ty! Dzietka jak to może być?! nasi rodzice,... nasze wszystko!k I pomyśliła, mnie takie pytanie zadają, takie... Biblię kupił, jedną drugą mnie zostawił, skazał: Mama, ot czytaj Święte Pismo, tam I to co innego napisane, co katoliki nas uczą - dla propaganda nas tak uczą. (...) Biblia o tym nie mówi, że jest tam bezśmiertna dusz i Że jest coś tam takiego. A w Biblii jest o tym, od początku jak zaczyna I się życie - nie wiem jak to jest na polskim - jest ta pierwsza hi(- I ga w Biblii i ten koniec, otkalenije, ona pisze o tym, jak ten raj t na ziemi był stracony naszymi pierwszymi ludźmi i jak po tym ta I raj Bóg postanowi, że ten raj na ziemi będzie, że my mamy I nadzieję na życie wieczne. Rozmówczyni uważa, że w przeciwieństwie do katolików i innych chrześcijan świadkowie Jehowy realizują w pełni to, co I nakazane zostało w Biblii. 6 �-No, do kościoła my nie chodzim, bo my widzim, że kościół wyznania. Ta jednak nie zgodziła się na zerwanie więzi łączą­ bierze coś, co mu się podoba ze Świętego Pisma, co im podcho­ cych ją z grupą. dzi A my rzeczywiście pełno, wszystko to, co mówi Pismo, to my Moja córeczka tak samo. Ja jej chciała, żeby ona poznała, sy­ stematyczno, mnie też nie od razu przyszło... ja jej wzięła na ze­ przyjmujemy. brania do Brasławia. No ona za to, że młoda, że koledzy, że wszy­ Wstąpienie do świadków Jehowy spowodowało konflikt ze stko, że trzeba jak to się mówi, opowiedzieć się, no ona nie za­ społecznością. Rozmówczyni przypisywano negatywne mitycz­ chciała. Ale nie można, jak to powiedzieć, zabraniać iii siłą pro­ ne cechy, które wcześniej wymieniałam w odniesieniu do człon­ wadzić do swojej wiary. My musimy swoimi postępkami, swoim ków sekt. Ona sama próbowała przekonać otoczenie do swojej życiem (...). wiary, ale przywiązanie do tradycji okazało się silniejsze. Roz­ Rozmówczyni zdecydowała się na zerwanie kontaktów z gru­ mówczyni określa to jako kompromisy chrześcijan, którzy nawet pą sąsiadów, doświadcza ostracyzmu społecznego. Pozostała święta Narodzenia Pana Jezusa nie czczą dobrze, ponieważ do­ część rodziny, choć wydaje się akceptować jej pogląd, nie łamie stosowali swój kalendarz do kalendarza pogańskiego: No pewnie dla nas, dla naszej rodziny, dla mnie była bardzo niepisanego prawa, które głosi, że należy pozostać w tej wierze, wiele takich nieprzyjemności, że patrzyli, że ja to wszystko prze­ w której się człowiek urodził. Mąż mój... on widzi, że on sam rzeczywiście, że katolicka wia­ szła, i teraz to samo jest, no już jakoś przywykli, że ja nie tak jak oni. Że ja nie uczestniczę w nijakich kolędach. Oni przyznają, że ra, że oni chrześcijanie Jezusa Chrystusa..., on to też widzi, że nie tego w Świętym Piśmie nie ma, te kolędy przyszli, i to wszystko wszystko odpowiada katolikom, on to też widzi, on sgłasza. Ale Z pogańskich narodów, to tam prosto te ostetnicze chrześcijanie, on nie chce przemienić. Przyczyny zmiany wyznania w społeczności tradycyjnej by­ oni jak to powiedzieć, żeby więcej ludzi było w katolickiej wiary, oni poszli na kompromisy takie, daże Jezus Chrystus po Świętym ły dotąd interpretowane jako odtworzenie w społeczności zde­ Piśmie nie ukazał daty narodzenia. A 25 grudnia te pogańskie zintegrowanej wartości „świętych" (Pawluczuk, 1972:231). Ce­ narody takie święto Zimne Słońca Stojanije - dla nich słońce to chami stanu idealnego są: „spontaniczność, stosunki bezpośre­ dnie, egalitaryzm i homogeniczność (brak zróżnicowania). Poja­ było jak Bóg. wiają się w niej takie cechy, jak skromność, pokora i generalnie W rodzinie rozmówczyni na nowe wyznanie przeszedł także związek ze świętością" (Wasilewski, 1989:119). W społeczności jej syn, pozostałe osoby pozostały przy katolicyzmie. W czasie o kulturze tradycyjnej przjczyny wstępowania do nowych ru­ wigilii odwiedza ich dom ksiądz, który przybywa z kolędą do za­ chów religijnych mogą być interpretowane za pomocą tego mo­ mieszkującej z rozmówczynią teściowej Jest to dla tej odrzuco­ delu. Dla cytowanych rozmówczyń poszukiwanie świętych war­ nej przez społeczność osoby dowód jej większej tolerancji. tości wiąże się z próbą odtworzenia wspólnoty idealnej. Dla jed­ - A jak to w domu - mąż chce wigilię - a Pani co? nej z nich jest to wspólnota rytuału, dla drugiej - wspólnota war­ - Ja nie urządzam nic. Babcia tylko jedna urządza. Babcia sama sobie, my nie przeszkadzamy. Ot i w stronę pojedzie do tości. Z drugiej strony otoczenie neofitów, pomimo tradycyjnej widzkich ksiądz po kolędzie, on zawsze do jej zajeżdża. To nie na Brasławszczyźnie wielości wyznań, odnosi się do członków nowych sekt bez zwykłej tolerancji, przypisując im cechy mi­ znaczy, że ja świadek Jehowy muszę zabronić - nie. To nie. tyczne zgodne ze stereotypem obcego. Neofitka próbowała przekonać także swoją córkę do nowego PRZYPISY 1 Nadal trudno o pełne zestawienie liczebności członków poszczegól­ nych grup wyznaniowych na terenie Białorusi, stąd ilość zarejestrowa­ nych gmin jest jedną z nielicznych wskazówek; por. Agiejewa, 1994; Babosow, 1993; Klimienko, 1994; Szaucon, 1996; Shumsky, 1995; gdzie brak danych liczbowych. Dane z 1995 r. z artykułu z białoruskiego „Forum" /Szaucou, 1996/, pisma wspieranego przez Fundację Sorosa. Skróty: PR - prawosławni, K - katolicy, PT - protestanci; o. - obwód. Ilość gmin wyznaniowych w 1995 r., dla porównania w nawiasach dane z 1970 roku: o. witebski: PR - 135 (43), K - 60 (11), PT - 48 (6); o. grodzieński: PR - 148 (76), K - 155 (71), PT - 47 (24), o. miński z Mińskiem: PR - 181(49), K - 13 (68), PT - 144 (25); o. brzeski PR - 281 (148), K - 47 (12), PT - 178 (72); o. homelski: PR - 108 (44), K - 15 (0), PT - 59 (10), o. mohylewski - PR 49 (22), K - 7 (0), PT 44 (16), ogółem: PR - 902 (382), K 352 (107), PT - 625 (153). 2 3 Na Białorusi pierwsze wspólnoty baptystów pojawiły się w końcu lat 70. X I X w. Na początku X X w. liczba baptystów wynosiła zaledwie kilkadziesiąt osób. Zielonoświątkowcy („chrześcijanie wiary ewange­ licznej") pojawili się w okresie pierwszej wojny światowej. W latach 30. do wspólnot baptystycznych na terenie Białorusi - podobnie jak w tym samym okresie na terenie płn.-wsch. Polski - przystępowali głównie by­ l i prawosławni 79,1%, a tylko 4,5% - katolicy (Pawluczuk, 1972:178190;Babosow, 1993:113- 116). Por. Zowczak, 1994:83: „(...) zarówno w tym tekście, jak i współ­ czesnych, ,język" i „wiara" są splecione tak mocno, że funkcjonują wy­ miennie". Brak dodatkowych informacji po cytacie oznacza, że autorem wy­ powiedzi jest Polak, katolik, zamieszkały w Widzach, w wieku 60-80 lat. Rozmowa została przeprowadzona przez Katarzynę Waszczyńską, KEiAK, w styczniu 1996 roku. 4 5 6 LITERATURA: Agiejewa, L . 1994 Tendencje w zmianach świadomości społeczeństwa Republiki Białoruś w okresie postkomunistycznym, „Nomos", nr 7-8:85-88. Apokryfy 1986 Apokryfy Nowego Testamentu. Pod red. Ks. M . Starowieyskiego, Lublin. Babosow, E. 1993 Socjodynamika religijności w postkomunistycznej Białorusi, [w:] Religie i kościoły w społeczeństwach postkomunistycznych, pod red. I . Borowik i A. Szyjewskiego, Kraków. 1994 Stosunki międzywyznaniowe a konflikty społeczne na współcze­ snej Białorusi, „Nomos", 260-266. Benedyktowicz, Z. 1987 „Gość w dom, Bóg w dom" i obcy jako bogowie, „Polska Sztu­ ka Ludowa", nr 1-4:184-195. Boh adzin 1996 Boh adzin, wier mnoha. Z badań etnograficznych na Grodzieńszczyźnie. „Polska Sztuka Ludowa Ludowa - Konteksty", nr 3-4:177-220. Briusowa, W.G. 1984 Russkaja żywopis 17 wieka, Moskwa. Bułgakow, S. 1992 Prawosławie. Zarys nauki Kościoła prawosławnego, BiałystokWarszawa. 67 �Bystroń, J.S. 1935 Megalomania narodowa, Warszawa. Cała, A. 1987 Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Warszawa Ciechanskaja, K. W. b.r.w. Osobiennosti symboliki w staroobriadczeskich ikpnach, [w:] Sku­ piska staroobrzędowców w Europie, Azji i Ameryce. Ich miejsce i tradycje we współczesnym świecie, Warszawa. Dal', W. 1882 Tołkomyj slavar ruskogo jazyka, Moskwa. Dąb-Kalinowska, B. 1990 Między Bizancjum a Zachodem. Ikony rosyjskie XVII-XIX wieku, Warszawa. Demski, D. 1994 Naliboki i Puszcza Nalibocka - zarys dziejów i problematyki, „Etnografia Polska", t. 38, z.l-2:51-78. Eberhardt, P. b.r. [1996] Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa. Engelking, A . 1995 Jak katolik, to Polak. Co to znaczy? Wstępne wnioski z badań te­ renowych na Białorusi, [w:] Wschodnie pogranicze w perspekty­ wie socjologicznej, Białystok. 1996 Każda nacja swoju wiem ma, „Polska Sztuka Ludowa - Konte­ ksty", nr 3-4:177-183. Eliada, M . 1966 Traktat o historii religii, Warszawa. Evdokimov, P. 1964 Prawosławie, Warszawa. Federowski, M . 1897 Lud białoruski na Rusi litewskiej, t. 1, Kraków. Florenski, P. 1997 Ikonostas i inne szkice, Białystok. Gansiniec, R. 1957 Eucharystia w wierzeniach i praktykach ludu, „Lud", t. 44:75-117 Hałas, E. 1992 Konwersja. Perspektywa socjologiczna, Lublin. Hedemann, O. 1930 Historja powiatu brasławskiego, Wilno. Hemka, A.; Olędzki, J. 1990 Wrażliwość mirakularna, „Polska Sztuka Ludowa", nr. 1. Iwaniec, E. 1977 Z dziejów staroobrzędowców na ziemiach Polskich XVII - XX w., Warszawa. Jarco, J. 1993 Religijność a polityka Rosji, [w:] Religie i Kościoły w społeczeń­ stwach postkomunistycznych, ted. I . Borowik, A. Szyjewski, Kra­ ków. Kabzińska-Stawarz, I . 1994 / p o co ta granica? „Etnografia Polska", t. 38, z. 1-2:79-105. Karp, M . J. 1997 Białoruska ucieczka od wolności, „Gazeta Wyborcza" 26-27 lip­ ca i 28 lipca. Karski, K. 1971 Teologia protestancka XX wieku, Warszawa. 1994 Symbolika. Zarys wiedzy o Kościołach i wspólnotach chrześci­ jańskich, Warszawa. Klimienko, W. 1994 Tendencje rozwojowe organizacji religijnych na Białorusi po okresie przemian, „Nomos", nr 7-8:273-276. Kolberg, O. 1962a Krakowskie, cz.3, [w:] Dzieła wszystkie, t. 7, Wrocław. 1962b Krakowskie, c z . l , t. 5. Kołakowski, L . 1987 Jeśli Boga niema... O Bogu, Diable, Grzechu i innych zmartwie­ niach tak zwanej filozofii religii, Londyn. Kopeć, E. 1964 Problematyka cudu w apologetyce współczesnej, [w:] Pod tchnie­ niem Ducha Świętego, Poznań. Łosski, W. 1989 Teologia mistyczna Kościoła Wschodniego, Warszawa. Mróz, L . 1993 Syndrom pogranicza. Uwagi na temat badań świadomości et­ nicznej, „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty", nr 3-4:51-57. Otto, R. 1968 Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, tłum. B Kupis, Warszawa. Otwiety 1906 Otwiety Aleksandra diakona (na Kierżence) podannyja Niżegorodskomu episkopu Pitirimu w 1719 godu, Moskwa (reprint). Pascal, P. 1963 Awakum et les debuts du Raskol, Paris. Pawluczuk W. 1972 Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społeczności tra­ dycyjnej, Warszawa. Pomorskije b. r. w. Pomorskije otwiety, Moskwa (reprint). Rahner, K.; Vorgrimler, H . 1996 Mały Słownik Teologiczny, Warszawa. Rusecki, M . 1988 Wierzcie moim dziełom, Katowice. Shumsky, I . 1995 Współczesna sytuacja religijna na Białorusi, „Nomos", nr 9:96-99. Śpidlik, T. 1996 Wielcy mistycy rosyjscy, Kraków. Staroobriadczestwo 1996 Staroobriadczestwo. Lica, priedmiety, sobytija i symboły. Opyl encyklopiediczeskogo słowaria, Moskwa. Stomma, L . , 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa. Szaucou, J. 1996 Fenomen palieskawa neapratiestantyzmu: niekatoryja tiendencyi razwicja, „Forum. Informacyjna-kulturny biuleten" nr 3:23-31, wyd. Euroforum. Center Europejskich Dospedau i Kulturnych Inicyjatywau. Sznajderman, M . 1994 Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS. Warszawa. Tischner, J. 1996 Religia polityczna, „Tygodnik Powszechny", nr 50 (2475) Uspienski, B. A. 1985 Kult świętego Mikołaja na Rusi, Lublin. Uspienski, L . 1993 Teologia ikony, Poznań. Wańkowicz, M . 1971 Pod wieżą Babel, [w:] Od Stołpców po Kair, Warszawa. Wasilewski J.S., 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. Wierusz-Kowalski J., 1988 Protestantyzm, [w:] Zarys dziejów religii, pod red. J. Kellera, Warszawa. Zenkowskij, S. 1995 Ruskoje staroobriadczestwo. Duchownoje dwiienije siemnadcatowo wieka, Moskwa. Zowczak, M . 1994 Sybilla kontra Salomon. Z symboliki mądrości w tradycji ludo­ wej, „Literatura ludowa", nr 4-6:75-107. Życzyńska-Ciołek, D. 1996 Pomieszany świat, „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty", nr 3-4:203-207. Żywot 1972 Żywot protopopa Awwakuma przez niego samego własnoręczni nakreślony i wybór innych pism, Wrocław-Warszawa-Kraków. Fotografie w tym bloku tekstów wykonali: Krzysztof Cibor, Zuzanna Grębecka-Ćwiek, Agnieszka Kamińska, Joanna Rak, Magdalena Zowczak 68 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9414788cfeeaa4f929230fc90ce644ef.pdf c500376c380c7ebd0379e8548f7400b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4059 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource haft ludowy Wielkopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3793 Title A name given to the resource Wielkopolski haft snutkowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.193-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WIELKOPOLSKI HAFT S N U T K O W Y ADAM W ciągu s z e r e g u l a t dzięki s p r z y j a j ą c y m nie tylko ochroniono wiele tradycyjnych warunkom i rodzimych H a f t s n u t k o w y , którego bardziej GLAPA wartościowe okazy spotykamy choćby w s k l e p a c h C P L i A , u p r a w i a n y wytworów k u l t u r o w y c h przed z a n i k i e m , ale z a p e w n i o ­ do dzisiaj n a terenie no i m rozwój i n a d a n o k a j a n i u naszych wartości p r z y d a t n e codziennych ciu i opiece władz niektóre potrzeb. z dziedzin w zaspo­ poznańskie), w G o l i n i e . Dzięki popar­ stosowanych tej wytwór­ czości doczekały się o p r a c o w a ń m o n o g r a f i c z n y c h i cen­ n y c h przekazów. wane snutkowy N a o b s z a r z e W i e l k o p o l s k i s p o t y k a się w ś r ó d l u d u k i l k a o d m i a n h a f t u , k t ó r e — zależnie o d m a t e r i a ł u czy t e c h n i k i w y k o n a n i a — b y w a j ą o k r e ś l a n e j a k o : 1. h a f t s n u t k o w y l u b s n u t k i g o l i ń s k i e ; 2. h a f t n a t i u l u ; 3. biały h a f t w y k o n y w a n y b i a ł y m i n i ć m i n a b i a ł y m , różowym, „ m o d r y m " l u b ż ó ł t y m p ł ó t n i e ; 4. h a f t barwny, najmniej obecnie rozpowszechniony. 1 Ryc. 1. Fragment „koronki renesansowej" pod winęły się „snutki" w poł. XIX w. Reprodukcja Bibüotheque DMC Repr. Grażyna jest (województwo Jest t o jedna z o d m i a n haftu szeroko n a w s i w połowie X I X w . t e n m a dość d a w n e t r a d y c j e , o c z y m okazach, spotykanych w Haft świadczą z a c h o ­ r e l i k t y (dostępne d l a n a s j u ż n i e s t e t y licznych D o t y c h szczegółowych zagadnień między i n n y m i n a ­ leży r ó w n i e ż h a f t powiatu Jarocin w nie­ Wielkopolsce cen­ t r a l n e j , n a K u j a w a c h , Z i e m i L u b u s k i e j ) , a także o p i s y w literaturze. W X I X w i e k u produkcja haftu artystycznego w po­ r ó w n a n i u z u b i e g ł y m i s t u l e c i a m i , p o w a ż n i e się z m n i e j ­ szyła. Wykonywano użytek kościelny. wiska — wtenczas Niezależnie pod wpływem przeważnie hafty jednak tego przemian od na zja­ ekonomiczno-spo- łecznych, j a k i p e w n y c h osiągnięć t e c h n i c z n y c h w sze- wpływem której powstały prawdopodobnie i z La Dentelłe Renaissance, Th. Dillmont Wyszomirska, 1953 r. roz­ — 193 �: d - . Rj/c. 2. Główne elementy zdobnicze stosowane w snutkach. Nazwy: 1 — pączek, 2 — pęczki potrójne, 3 — babo, 4 — dziurka lub kółko pojedyncze, 5 — dziurki-kółeczka potrójne, 6 — dziurki podłużne, 7 — baba, 8 — koszyczek, 9 — k o s z y c z e k podwójny, 10 — kółeczka z dziurkami, 11 — pierścienie z dziurek, 12 — margaretka dziergana, zwana też dziurką tłustą z koszyczkiem, 13, 14 — graniotka, 15 — skrzydło, 16 —• mucha (muszka) chuda, 17 — mucha (muszka) tłusta, 18 — pszczoła, 19 — pawie oczko, 20 — pawie oczka potrójne, 21 — koniec lub gajor z koszyczkiem, 22 — margaretka chuda lub kwiatuszki, 23 — Ustko z pączkiem, 24 — stokrotka, 25 — pawie oczko w kółku, 26 — margaretka, 27 — Ustko snute, 28 — mertka, 29 — sło­ necznik (połowa), 30 — chmiel, 31 — gwiazda, 32 — serce z pęczkami. Brak na tablicy „tarki" i „pająka". Rys. A. Glapa, 1949 r. r e g u ośrodków — n a dość z n a c z n y c h j a się h a f t l u d o w y , obszarach rozwi­ k t ó r e g o jedną z o d m i a n j e s t haft s n u t k o w y , z w a n y też „ s n u t k a m i " . Za główne przyczyny leży przyjąć 194 — poza prz e mys łu — w t y m okresie gotowych, p o c h o d z e n i a części s k ł a d o w y c h k o r o n k i fabrycznego renesansowej, p o d której w p ł y w e m p o w s t a ł y s n u t k i . rozwoju haftu snutkowego rozwojem wszechnienie na­ rozpo­ Geneza h a f t u s n u t k o w e g o w i ą ż e się, m o i m ściśle z koronką renesansową ( r y e . 1). zdaniem, �Ryc. 3. Motywy zdobnicze obwiedzione ściegiem przetykanym. Snutki przeciągnięte od „pącz­ ków" sięgają poza linie obwiedzione. Fot. A. Glapa, 1948 r. Ryc. 4. Fragment haftu snutkowego przed wy­ cięciem płótna. Środkowe przestrzenie w kwia­ tach i pomiędzy „pączkami" wypełnione są siat­ kami (naleciałościami pałacowymi). Fot. A. Glapa, 1948 r. Ryc. Ryc. 6. Ten sam fragment po częściowym wycięciu płótna. Większe otwory nerkowate, tzw. „gajory", wypełnione są „koszyczkami". Fot. A. Głapa, 1950 r. 5. Fragment Fot. haftu przed wycięciem A. Glapa, 1950 r. płótna. 195 �Koronka renesansowa , zwana 2 również koronką r z e p ł ó c i e n n y m , b a w e ł n i e , n a k t ó r y c h t o materiałach islandzką l u b k o r o n k ą z L ü k s e i ( L u x e u i l ) , w ś r ó d t e g o rysuje rodzaju w wyrobów zajmuje Podczas g d y w y k o n a n i e najpoważniejsze większości miejsce. innych rodzajów k o r o n e k nastręcza z n a c z n e trudności, k o r o n k a i s l a n d z k a m o ż e być uważana za jedną z K o r o n k a renesansowa sów (taśm), p r z y g o t o w a n y c h podług fabrycznych sunków i połączonych ze sobą za pomocą ry­ łańcuszków i kółek różnego r o d z a j u . Ten rodzaj k o r o n k i jest bardzo stary. Pochodzi deseni. Do miejscach wzorów taśmy przypina różnego się formatu i kształtu — płócienne, b a w e ł n i a n e l u b j e d w a b n e i ł ą ­ czy się j e z g o d n i e z r y s u n k i e m łańcuszkami i k ó ł k a m i najłatwiejszych. składa się z g o t o w y c h j u ż p a ­ się k o n t u r y odpowiednich P o d w p ł y w e m tego r o d z a j u k o r o n k i powstały z a p e w n e smutki, które w technice nią się o d k o r o n k i wykonania renesansowej, częściowo a swą róż­ ażurowością o r a z n i e k t ó r y m i e l e m e n t a m i b a r d z o są p o d o b n e d o n i e j . S n u t k i b y ł y b y w i ę c uproszczoną w on mienną zaczęto w e F r a n c j i naśladować k ó ł k a Po­ która d o l u d u dostała się z pałacu a l b o z kościoła, l u b zastępowano p r z e z w z o r n i k i w p o ł o w i e X I X w . P o p r z e d o s t a n i u się czątkowo części zapełnione koronki weneckie. w zdobnictwie formą technice, a o d ­ o d s t a r e j k o r o n k i — kółek w e n e c k i c h . W w i e k u X V I I koronki renesansowej, taśmami t k a n y m i i ręcznie d o r a b i a n o t y l k o łańcuszki n a wieś, d o c h ł o p ó w , k o r o n k a uległa g r u n t o w n e m u p r z e ­ i kółka. O t r z y m a n a w t e n sposób k o r o n k a n i e m i a ł a kształceniu i zamieniła się w h a f t p r z e z w y e l i m i n o w a ­ t e j delikatności, co p r a w d z i w a w e n e c k a , p o m i m o nie j e d n a k stała się b a r d z o popularna i nazwano ją k o ­ ronką renesansową. W X V I I I w i e k u t e n r o d z a j bów we stracił n a popularności. Francji i w Belgii Pojawiły się delikatne koronki tego wyro­ wtenczas wykonane c a ł k o w i c i e igłą. T e n n o w y r o d z a j k o r o n k i podbił p u ­ czymy — rodzajów między w sprzedaży się nie Miejsce i c h za­ w wielkiej mierze wpłynęły W połowie X I X w i e k u s n u t k i były w i się u ludu użyciu w e w s p o m n i a n e j już G o l i n i e . niczkami, znajdowały zapewne o charak­ prymitywne narzędzia. l a c e " . O d t e g o c z a s u stała s i ę n a j b a r d z i e j ulubioną r o ­ które które terze l u d o w y m , n a który — między i n n y m i , j a k zoba­ botą ręczną, a t o dzięki w i e l k i e m u z r ó ż n i c o w a n i u w i e l u taśm, taśm, jęły różnego r o d z a j u m o t y w y i k o m p o z y c j e bliczność i k o r o n k a r e n e s a n s o w a n a d ł u g o weszła z n o ­ w u w użycie, j a k o nowość a n g i e l s k a , p o d n a z w ą „ p o i n t gotowych p r z y j ę ł y ze w z g l ę d ó w e k o n o m i c z n y c h . zdobiono czepki, fryzki, zwanymi napięstkiem koszule (noszone p o d s t a ­ sznurówkami) a łokciem, powszechnym N i m i haftowano na rękawach j a k również po­ zapaski i p o z w a l a ł y n a d o w o l n e układanie d e s e n i k o r o n k i r e ­ n o s z o n e n a spódnicach d l a o z d o b y . nesansowej. b y ł y t a k p o s p o l i t e i w t a k w i e l k i c h ilościach j e w y ­ Obecnie k o r o n k ę renesansową w y k o n u j e się podług wzoru narysowanego na woskowanym płótnie, papie- k o n y w a n o i noszono, nich w kościele H a f t y te wówczas że w n i e d z i e l e śnieżnie biało, a i święta było od niewiasty w b i a ł e s t r o j e i h a f t y w y g l ą d a ł y — podług Podług: L a Dentelle Renaissance — T h . de D i l l mont, E d i t e u r M u l h o u s e (Alsace) — Bibliothéque D M C . P r z y t o c z o n y opis k o r o n k i r e n e s a n s o w e j p o d a j e m y w e ­ dług tłumaczenia A d y W a p n i a r s k i e j . 2 196 określenia — j a k łabędzie. Motywy ubrane ludowego zdobnicze s t a r y c h s n u t e k , szczególnie n a z a p a s k a c h , b y ł y tych więk­ sze niż o b e c n i e i w y p e ł n i a ł y całą dolną i c h p o ł o w ę . �H a f t y t e j e d n a k z p o c z ą t k i e m X X w i e k u zaczęły dość szybko haftu zanikać p o d w p ł y w e m na tiulu, i o wiele Z znacznie wchodzącego łatwiejszego do w modę wykonania tańszego. powodu wielu przyczyn dzisiaj niestety snutek z X I X w i e k u już n i e p o s i a d a m y . Piękne okazy h a f t u , głównie w postaci czepków, w okresie w o j e n n y m były przechowywane w Dziale tego między­ Ludoznaw­ czym i m . Heleny i Wiesławy Cichowicz M u z e u m W i e l ­ kopolskiego w w Poznaniu. czasie o k u p a c j i wraz Rzadkie z te całymi okazy zginęły zbiorami. Wśród ludności golińskiej d z i s i a j , p o d w ó c h ś w i a t o w y c h w o j ­ nach, też już nie można znaleźć żadnego okazu. W s z y s t k i e poszły d o g r o b u w r a z z i c h w ł a ś c i c i e l k a m i . Wyjątek stanowi kilka okazów znajdujących się w M u z e u m P o m o r s k i m w T o r u n i u ( r y c . 20, 21). Heleny Przypada Moszczyńskiej, byłej wjaścicielki Goliny. o n n a l a t a o d 1894 d o 1945 r o k u . W t y m t o czasie Moszczyńska otaczała o p i e k ą g i n ą c e s n u t k i lińskie, w p r o w a d z a j ą c go szereg elementów do m i e j s c o w e g o zdobinowych, haftu nie go- ludowe­ mających Zdobiny te przyjęły się i są niekiedy stosowane w obecnych s n u t k a c h jako wprowadzone przez Moszczyńska. to przykład klasyczny wych do sztuki kilka rodzajów pełniania p r z e n i k a n i a wartości ludowej. wolnych jest pałaco­ Do tych motywów siatek, stosowanych większych wzory D l a etnografa należy głównie do płaszczyzn wy­ (ryc. 4, 12, 19). Opieka dziewcząt Moszczyńskiej wiejskich w polegała pałacu i na gromadzeniu zachęcaniu i c h do w y k o n y w a n i a s n u t e k d l a potrzeb d w o r u oraz n a włas­ ny użytek hafciarek, do ozdoby szechniających się h a f t ó w w na tiulu, miejsce rozpow­ j a k również w y k o n y w a n i a szeregu haftów d l a miejscowego do i oko­ l i c z n y c h kościołów. W t y m t o c z a s i e w i d y w a n o w p a ­ łacu p o kilkanaście d z i e w c z y n w y s z y w a j ą c y c h dla D r u g i o k r e s s n u t e k golińskich w i ą ż e się ściśle z o s o ­ bą z n i m n i c wspólnego. kościołów. fragment pod w np. całości Każda z podług nich wykonywała s w e g o pomysłu, b y serwety jakiś później b a c z n y m o k i e m zespołu rówieśnic połączyć części całość. P r z y serc, gwiazd dziewczętom układaniu itp., w radami, które d z i e w c z y n y poszczególnych motywów, całość Moszczyńska podsuwała pewne służyła możliwości, a k c e p t o w a ł y l u b odrzucały. �0 es^mss o a *1 I 1I Ryc. 10. Rodzaje ściegów stosowanych Z tego t o o k r e s u p r z e c h o w a ł się d o 1940 r o k u ołtarzowy, w y k o n a n y ks. S k r z y d l e w s k i e g o , Nakrycie przez obrus s i o s t r y Banaszyńskie d l a wówczas proboszcza to haftowały w hafcie Banaszyńskie na snutkowym. samym Rys. Glapa, celu w y k o n a n o p r a c była 1948 r. później albę. Inicjatorką Moszezyńska. Następną Poniecu. chowaną jest zamówienie pierwszej wojnie w A. znów obrus, większą wykonany światowej przez tych pracą kilka Helenę za­ lat po Bernasow- Moszczyńskiej. W y k o ń c z y ł y j e krótko przed pierwszą ską i M i c h a l i n ę P a w l a k . wojną ta okupacji n i u około 60 c m szerokości i 350 c m długości. Został światową. znajdowała tem — się Serweta w Poniecu najlepszym koszulach, zapaskach chowanym do dzisiaj początku i była najstarszym odzwierciedleniem golińskich, w y k o n y w a n y c h kach, do ongiś snutek haf­ staro- na czepkach, fryz- i t p . D r u g i m okazem jest obrus „składkowy", n a n y k o l e k t y w n i e przez m i e s z k a n k i Goliny w za­ Obrus ten m a w on ofiarowany dla miejscowego drewnianego g d z i e też z n a j d u j e Obok tych się kościółka, obecnie. większych prac wykonywano mniejsze i większe, i n d y w i d u a l n i e i „ s k ł a d k o w o " . B y ł y t o p r z e ­ wyko­ różne latach wykonywano serwetki, kołnierzyki, które t a k d l a d w o r u , j a k i d l a siebie. poduszki, bluzki, Jeden w o j n y 1914—1918, o f i a r o w a n y d o m i e j s c o w e g o kościoła z t a k i c h kompletów, z r o b i o n y na u p r o s z e n i e p o w r o t u najbliższych z. f r o n t u . stał w y s t a w i o n y W tym przybliże­ d l a Moszczyńskiej, na Powszechnej Wystawie zo­ Krajowej w P o z n a n i u w 1929 r . i o t r z y m a ł złoty m e d a l . Z t e g o nagrodzonego k o m p l e t u , m i m o drugiej wojny wej zachowało i przewrotu k i l k a serwetek, Trzecim czynający wojnie, które społecznego, które są w p o s i a d a n i u etapem również lat powojennych, rolnej i przemianach n i e ominęły Goliny, tylko trzy skiej, przetrzebionej zdawało się technikę po­ h a f c i a r k i ) , zajęcia odpowied­ haftowania ludności wiej­ przez o k u p a n t a , zmuszonej przez o k r e s p r z e j ś c i o w y z n a c z n i e w i ę c e j p r a c o w a ć niż wojną. Po społecznych, że s n u t k i już zupełnie zanikły. S p r a w ę p o ­ n i c h n i c i , b r a k k o b i e t znających a za­ o d 1945 r . garszały: b r a k materiału, p r z e d e w s z y s t k i m (zostały jeszcze Moszczyńskiej. r o z w o j u s n u t e k golińskich j e s t się o k r e s reformie czątkowo świato­ się Trudności te, n a szczęście, b y ł y t y l k o przed chwi­ lowe. Pierwszy zainteresował Wydział K u l t u r y Ryc. 198 11. Fazy wykonania koszyczka. 1949 r. Rys. A. Glapa, tury Ludowej), się i Sztuki w snutkarni Poznaniu który jeszcze w wał zainteresowane Wojewódzki (Referat 1945 r o k u Kul­ poinformo­ i n s t y t u c j e o stanie haftów goliń- �ñ y c . 12. Serwetka z gwiazdą wypeł­ nioną „siatka", elementem rzadko stosowanym w hafcie snutkowym. Siatkę do snutek wprowadziła Hele­ na Moszczyńska. Fot. A. Glapa, 1946 r. Ryc. 13. Serwetka. Haftowała Helena Bernasowska. Fot. A. Glapa, 1946 r. Ryc. 14. Fragment serwety dobrze wyprasowanej. Oryginał z ok. 1910 r. Fot. M. Kórnicki, 1950 r. Ryc. 15. Serwetka wykonana po 1945 r. dla placówki handlowej. W celu obniżenia kosztów wykonania na zamówienie, w środku zostawiono większą płaszczyznę płótna. Fot. A. Głapa, 1950 r. Ryc. 16. Serwetka wykonana przez mieszkanki Goliny, pow. Jarocin, 1946 r. Fot. A. Glapa. �skich i przez Wydział możliwościach podjęta myśl przez Ludowego w ich podtrzymania. ożywienia Wielkopolską Rzucona hafciarstwa Spółdzielnię P o z n a n i u , która — po Przemysłu wszechstronnym z b a d a n i u stosunków n a m i e j s c u i z d o b y c i u dzo ku potrzebnych odpowiednich 1947 r o k u Spółdzielnia zorganizowała nici — kurs ta, j a k o placówka została w październi­ haftów handlowa tak bar­ pewnym wy­ ludności a jeszcze było p o d koniec n a szerszych dotychczas dzisiaj XIX wieku obszarach Wielko­ dokładnie, ze w z g l ę d u n a b r a k badań n a o b s z e r n i e j s z y m t e r y t o r i u m , określić się nie da. W t r a k c i e w y c i n k o w y c h badań t e r e n o w y c h n a p o t k a ­ n o h a f t y w y k o n a n e tą techniką w p o w . s z a m o t u l s k i m , p o w . leszczyńskim, w D ą b r ó w c e W l k p . , p o w . m i ę ­ d z y r z e c k i , o r a z w p o w . krotoszyńskim. W e d ł u g pracy H a l i n y Mikułowskiej — „Strój k u j a w s k i " („Atlas p o l ­ konywania snutek, 2. dać techniką snutkową ż y w o t n e j e s t Golinie, p o l s k i , których w liczbę osób t e c h n i k i w praktykowane golińskich. o podłożu i d e o w y m , postawiła sobie za c e l : 1. nauczyć j a k największą Haftowanie tylko miejscowej wyżyć się w formie dla niej najodpowiedniejszej, t o w a ć wartości l u d o w e p r z e d 3. zbadać m o ż l i w o ś c i estetycznie a przez t o u r a ­ zagładą, wprowadzenia snutek na r y ­ n e k h a n d l o w y — d l a korzyści t a k m i e s z k a ń c ó w Goli­ n y , j a k i spółdzielni. K u r s t r w a ł t r z y miesiące (80 g o d z i n p r a c y ) . Brało skich strojów wiano haft ludowych"), na Kujawach. snutkowy w haft ten również Przypuszczać X I X w . był większych p r z e s t r z e n i a c h więc upra­ można, rozpowszechniony i r o z w i j a ł się w że na niejednym ośrodku ( p a t r z m a p a ) . S n u t k i w y k o n u j e się n a b i a ł y m płótnie bieJiźnianym, fabrycznego (17—20 wyrobu, możliwie nitek na 1 cm). W średniej okresie grubości międzywojennym w n i m udział 51 dziewcząt. F i n a n s o w a ł y go M i n i s t e r ­ p r z e w a ż n i e u ż y w a n o płótna f i r m y „ S i l e s i a " . s t w o K u l t u r y i S z t u k i i M i n i s t e r s t w o O p i e k i Społecz­ łem, n e j . Organizatorką techniczną b y ł a J a d w i g a M u s z a l s k a , białe, s i l n e n i c i , t r o c h ę g r u b s z e o d m a s z y n o w y c h n r 30, kierowniczką i b a w e ł n i c z k a biała D M C n r 2 0 — 2 5 . ciarka fachową Helena się w i e c z o r a m i łecznym najzdolniejsza Bernasowska, lekcjach zapoznawała w miejscowa która n a miejscowym młode golinianki Domu z t r a d y c y j n y m i zasadami Spo­ techniką snutkową, m o t y w a m i z d o b n i c z y m i , i c h m i e j s c o w ą minologią, haf- odbywających kompozycji ter­ i hi­ storią s n u t e k . się r o d z i m y m pięknem, j a k r ó w n i e ż wielkie postępy w z a p o z n a w a n i u się m ł o d z i e ż y z t r a d y c y j n y m i metodami haftowania przedsiębiorstw oraz rozważając krajowych — stwierdzić o p i e k a państwa i społeczeństwa ściwej bezpośrednio Narzędzia niezbędne wykonuje to igła Materia­ się snutki, średniej drodze i n a d a l jest znalazła pożądana. zamówienia grubości n r 4 — 6 , p r z e k ł u w a c z d o d z i u r e k , nożyczki i n a p a r s t e k Pierwszą niezmiernie nanie projektów ważną wzorów czynnością zdobniczych. h a f c i a r k i — j a k d a w n i e j , t a k i teraz jest Nie wyko­ wszystkie — projektują m o ­ a t y m trudniejszą, stymi środkami, jeśli m y ś l i które często swe realizuje już z góry się p r o ­ narzucają formę rozwiązania. W z o r y h a f t u d z i s i a j r y s u j e się p r z e d e w s z y s t k i m n a m u s i m y , że p a p i e r z e — już t o z własnej f a n t a z j i , już t o w się n a w ł a ­ c i u o t r a d y c j e ( r y c . 2). 8 opar­ D o w y k o n y w a n i a kół r e g u l a r ­ n y c h , łuków i t p . f o r m h a f c i a r k i używają misek, g a r n ­ k ó w , s z k l a n e k , k i e l i s z k ó w , zależnie o d w i e l k o ś c i Poważny wkład w opiekę i rozwój s z t u k i l u d o w e j w latach powojennych w Golinie i n a terenie p o w i a t u jarocińskiego w n i ó s ł m g r L e o n K a c z m a r e k , ó w c z e s n y przewodniczący Wydziału P o w i a t o w e g o i starosta p o ­ w i a t u , obecnie profesor U n i w e r s y t e t u Lubelskiego. 3 200 są t y w y . P r o j e k t o w a n i e j e s t czynnością w a ż n ą i niełatwą Obserwując z a m i ł o w a n i e m ł o d e g o p o k o l e n i a , j e g o chęć otoczenia którym jektowanego rumianek, wzoru. akację Motywy itp. — roślinne — rysują często z G w i a z d y i i n n e m o t y w y s y m e t r y c z n e wycinają nożyczkami z papieru, po uprzednim pro­ n p . mirtę, natury. wprost odpowiednim �złożeniu k a r t k i . Następnie wycięty płótnie i obrysowują. motyw kładą n a Inne natomiast motywy jają za pomocą k a l e k . Dawniej, j a k pewne tradycje wskazują, w z o r y haftu nie, a z d o l n i e j s z e h a f c i a r k i także h a f t o w a ł y n a płótnie bez rysunku. Taką wykonywano odbi­ niezwykłe w p r o s t n a płót­ uzdolnioną była a n a l f a b e t k a M a r c y n a T r z e c i a k . pojedynczo, dziurek, liczących co n a j m n i e j 2 c m średnicy, należy przewi­ dzieć w prac środku w y k o n a n i e Haftowanie obwodów giem okrętkowym ściegach linii obwiedzionych przeniesieniu motywów wełniczką, ściegiem p r z e d gowym). na Obwiedzione r y c . 3. n a płótno, m i e j s c e l u b kalką Natomiast obwodzi igłą się białą (przetykanym, elementy zdobin miejsca, k t ó r e mają h a f t o w a n e g r u b i e j , p l a s t y c z n i e j , t z w . „tłuste", się i w y p e ł n i a ściegiem łańcuszkowym. to m a n a c e l u z a c h o w a n i e uwagę n a właściwe obwodzi Obwodzenie się Ścieg ł a t w o odróżnić dziergany można o d ściegu o k r ę t k o w e g o wędź zdobiny. i plastyczne piękno zazwyczaj części m o t y w ó w . W tkwi właśnie w starannym długości i wysokości, a r ó w n o l e g ł y m czy też wyciętego, jak również plastyczności p o t ę g u j e piękno Następną czynnością j e s t n a s n u w a n i e , samych snutek. i nadanie haftów. nici od jednego m o t y w u do d r u g i e g o . P r z y n a s n u w a n i u zawsze należy igłą przebijać scach poszczególnych płótno w wewnętrznych liniach pod w projekcie zbiorowe wzoru haftu. złączone r a z e m ) są r ó w n i e ż Gdy Pęezki ( r y c . 3, 4; p r z e w a ż n i e pożądane te, p o j e d y n c z e się używa motywem przestrzenie zostały po rodzaje już się ściegiem okrętkowym puste. Małe d z i u r k i wy­ k o n u j e się p r z e k ł u w a c z e m , większe i p o d ł u ż n e w y c i n a się m a t e r i a ł na krawędzi zakładając p o d igłą z p r z o d u nitkę, p o ­ (ryc. l i b ) . wykonuje się Dalsze oczka podobnie, przy o c z e k dookoła k o s z y c z k a , gularnych linii — oczka p i e r w s z e g o szere­ czym stępne o c z k o z a h a c z a się o p o p r z e d n i e . niu dzierganym przeciąga się nitkę d o pożądanej w i e l k o ś c i koszyczka gu lub N a s t ę p n i e igłą o d w e w n ą t r z (ryc. l l a ) przebija tem miej­ haftu K o s z y c z e k w y k o n u j e się w t e n sposób, że n a j p i e r w obszywa czy nasnute, Zasadnicze s n u t k o w e g o p o d a j e r y c . 10. obdzierganej, trzy regularności ściegów używanych p r z y w y k o n y w a n i u już dekoracyjnym. przystępujemy z k o l e i d o w y k o n a n i a d z i u r e k w scach, k t ó r e się c h c e m i e ć snu­ się względem k r a w ę d z i ł u k ó w , wysokości i wypukłości. otworu które p r z e w i d u j e co d o wałeczki jednakowych szej odległości m o t y w ó w o d s i e b i e , d l a skrócenia się „ p ę c z k i " , całe tych układaniu n i t e k , t a k b y t w o r z y ł y o n e r ó w n e o t w ó r w płótnie ( r y c . 11). wykonuje układaniu głównie n a j e d n a k o w y m w i e d z i o n y m i nitką ( p a t r z : r y c . 3). W w y p a d k a c h w i ę k ­ tek dziurek robótce kierunku miej­ m o t y w ó w — tuż za l i n i a m i o b ­ kra­ wykonu­ co d o o wykonywanie Polega ono na przeciąganu swoistym, jedną szeregi każdej ściegów, polegających prze­ po Z a w s z e ściegiem d z i e r g a n y m j e się pęczki, o k r ę t k o w y m kra­ stosunkowo r e g u l a r n y m łańcuszku, t w o r z ą c y m z w y k l e n i e n i e materiału, z a z w y c z a j o d w e w n ą t r z , z w y k l e pewnej przykrycie wędzi płótna. ście­ nicią, k o n t u r ó w m o t y w u , o r a z n a przez dłuższe u ż y w a n i e płótna p o d c z a s p r a c y . W z m o c ­ kłutego się ( r y c . 8). P r z y o b u s t a r a n n e p r z y k r y w a n i e nakłutych l u b naciętych wy­ r y s u n k u , który zaciera się pęczków. wykonuje po­ są być zwraca „koszyczka" ba- fastry- widoczne dziurek lub dzierganym kościelnej. •Po t a k zwanego ( r y c . 7, 19) l u b j e d n e g o c z y zespołu zachowało się p o w o j n i e — są t o różne części b i e l i z n y znaczone o ł ó w k i e m miejscach każdą większych hafciarką Szereg j e j t a k b y można z a r a z p o przekłuciu dziurkę o b h a f t o w a ć . W zawsze n a ­ Po wykona­ w celu nadania i m re­ wewnętrzną krawędź koszyczka obciąga się nitką, a p r z y obciąganiu n a p i n a się o c z k a wyraźnych promieni w z g l ę d u n a m o ż l i w o ś c i strzępienia się i ściągania p ł ó t ­ z n i t e k składających się n a o c z k a . N i e k i e d y wykonu­ na j e się w k o s z y c z k u d w i e l u b t r z y d r a b i n k i o c z e k , t w o - się n o ż y c z k a m i ( r y c . 5, 6). P r z y t y m lepiej jest — — dziurek nie wykonywać ze w w i ę k s z e j ilości, lecz do środka, w celu otrzymania Ryc. 18. Mieszkanki Goliny (pow. Jarocin) haftujące pod kierunkiem Heleny Bernasowskiej (z lewej), cenionej we wsi hafciarki. 201 �К у с . 19. Serwetka wykonana na użytek własny w 1949 r. Ze zbiorów Fot. Grażyna Wyszomirska, 1954 r. Leona rząc p r z e z t o swoistą siatkę ( r y c . 7). W t y m w y p a d k u p r z e z płechtanie drabinkę d r u g i e g o szeregu o c z e k z a h a c z a n i e przyśpiesza r o z p u s z c z e n i e się pierwszą, w y k o n u j ą c ją t a k s a m o j a k poprzednią. w mydlanej Kaczmarka. wodzie. Takie płechta- k a l k i i ołówka oraz za­ p o b i e g a z r y w a n i u się s n u t e k . Z e w z g l ę d u n a cząsteczki Inną formą techniczną i dekoracyjną, będącą n a l e c i a ­ kalki, wypraniu należy r o ­ k o n u j e się w y ł ą c z n i e igłą i nicią służącą g ł ó w n i e b ó t k ę jeszcze r a z z a m o c z y ć w w o d z i e , trochę popłech- nasnuwania. W zależności od s i a t k i w y k o n u j e się o o c z k a c h szych. Robi pożądanych większych l u b m n i e j ­ się j e p o o b w i e d z e n i u rozpoczęciem o k r ę t k o w a n i a motywów, przed czy o b d z i e r g i w a n i a . Siat­ k i t e są n a ogół m a ł o s t o s o w a n e . U m i e j e zaledwie k i l k a osób. do efektów, Przyczyną wykonywać nieprzyjmowania się słońcu. Jeżeli po należy s u ­ i w y s u s z e n i u k a l k a jeszcze j e s t w i d o c z n a , Moszczyńskiej, na dość t r u d n o w y p r a ć , robótki j e s t k i l k a r o d z a j ó w s i a t e k ( r y c . 4, 12, 19). S i a t k i t e w y ­ od Heleny szyć którą jednorazowym łością pałacową, a przyjętą tać i z n ó w suszyć n a słońcu. Czynności t e t r z e b a t a k długo p o w t a r z a ć , aż k a l k a zupełnie z n i k n i e . P o w y p r a n i u konieczną czynnością j e s t P r a s u j e się r o b ó t k ę t y l k o z l e w e j podkładce. Przez t r a c i , lecz z y s k u j e jednostronne prasowanie. strony, n a miękkiej prasowanie n a plastyczności haft nie ( r y c . 13, 14, 19). t y c h m o t y w ó w j e s t , j a k tłumaczą m i e j s c o w e h a f c i a r k i , W w y p a d k u b r a k u żelazka d o b r e j jakości, w c e l u z a ­ trudność bezpieczenia wykonania, brak znajomości i niezmiernie Wykonywanie nigdy nie — poszczególnych nie rozpoczyna dyskretnym, przez a się ściegów, j a k i węzełkiem silnym umocowaniem wykonanie na siatek nitce, nitki w k i l k a k r o t n i e małego lecz płót­ ściegu okrętkowego. P o w y h a f t o w a n i u w s z y s t k i c h m o t y w ó w , g d y całość j e s t już g o t o w a , robótkę p i e r z e się w rękach, n a j l e p i e j 202 się p r z e d p r z y p a l e n i e m , n a l e ż y prasować p r z e z cienką szmatkę. żmudna p r a c a . P o w y p r a n i u n i e z m i e r n i e w a ż n ą czynnością, gającą wiele znajomości i wyczucia cech wyma­ materiału, j e s t w y c i n a n i e płótna z m i e j s c , n a d k t ó r y m i przebie­ gają nożyczki snutki. Do o o s t r y c h końcach. wej wycinania są niezbędne Wycinanie rozpoczyna się p o p r a ­ s t r o n i e , p r z e z nacięcie płótna w m i e j s c u w o l n y m od snutek. Następnie p r z e w r a c a się r o b ó t k ę i w y c i n a �Ryc. 20. Denko czepka tiu­ lowego z okolic Kruszwicy ozdobione elementami snutkowymi. Ze zbiorów Działu Etnograficznego Muzeum Po­ morskiego w Toruniu. Fot. Grażyna Wyszomirska, 1954 r. Ryc. 21. Kołnierzyk z okolic Kruszwicy ozdobiony elemen­ tami snutkowymi. Ze zbiorów Działu Etnograficznego Mu­ zeum Pomorskiego w Toruniu. Fot. M. Kubiak, 1954 r. 203 �płótno z l e w e j s t r o n y , zaczynając o d m i e j s c naciętych, tnąc l e k k o p o d h a f t , t a k a b y płótna n i e b y ł o widać. P r z y w y c i n a n i u n o ż y c z k a m i należy l e k k o unosić m a t e ­ r i a ł d o góry, co z a p o b i e g a przecięciu s n u t e k , jącemu się ciarkom cięcia nawet w wielkiej bardzo jednej umocnić W mimo czy uwagi biegłym. kilku t a k aby razie wolno żadnym nie W nitek materiale, i haf- przypadku prze­ — się po zdarza­ praktyki, należy dalej je igłą n i e pruły. przecięciu jednego końca s n u t k i odcinać j e j n a d r u g i m końcu, g d y ż t a k i e zbyt pochopne postępowanie powoduje s n u t k i następnej, która b y ł a połączona wyskoczenie z poprzednią. G d y robótka p r z y w y c i n a n i u s n u t e k pobrudziła się, co b y w a i dosyć często, n a l e ż y j ą jeszcze r a z wyprać wyprasować. Niektóre się hafciarki przez ten to wykonują czanym krochmalą sztywniejsze i pocierając snutki Większe prace, wymagające stają Zabieg gałgankiem uma­ dłuższego c z a s u wyko­ „składkową", wykonują polegającą kilkanaście osób p e w n y c h łączy które świeższe. w krochmalu. nania, n p . wielkie serwety, todą snutki, jakby się Pierwszy później. — wykonaniu fragmentów Istnieją prosty, na hafciarki me­ dwa stosowany przez całości, sposoby głównie które łączenia. do k w a d r a t ó w l u b p r o s t o k ą t ó w —• p o l e g a n a łączenia przyszywa­ n i u i c h do zrobionej metodą szydełkową l u b f a b r y c z ­ ną t a s i e m k i . D r u g i sposób, że t a k n a z w ę , s n u t k o w y — jest właściwy dla haftu snutkowego. Polega t y m , że z r o b i o n e p r z e z r ó ż n e o s o b y , p o d ł u g n y c h n a papierze wzorów, kawale i materiału Następnie p r z e w r a c a i przyfastrygowuje na większych fragmenty komponuje w on na opracowa­ układa się n a pożądaną całość. się z d o b i n y l e w ą stroną d o g ó r y się j e d o materiału. W o l n e przestrzeniach wypełnia miejsca się oddzielnie z r o b i o n y m i pęczkami, k t ó r e także o d w r a c a się n a l e ­ w ą stronę i p r z y f a s t r y g o w u j e . ki i motywy fragmentów składkowe P ó ź n i e j łączy się p ę c z ­ przez głębokie przetykanie igłą, b y n i t k a s n u t k i n i e przechodziła n a p r a w ą stronę i b y n i e sięgała d o k a w a ł k a materiału służącego za p o d k ł a d k ę . P o połączeniu s n u t k a m i całości wyjmuje uwagą się f a s t r y g i . wykonywać, sprawić sobie Czynność by tę n a l e ż y n i e rozciąć kłopotu z snutek koniecznością wielką i by nié powtarzania pracy. Następnie z d e j m u j e się z p o d k ł a d k i serwetę, l i c z n e s k ł a d o w e części t e r a z której już są połączone i two­ rzą ażurową całość. Wykonywaniem się g ł ó w n i e haftów biedota w wiejska, kobiety z rodzin bezrolnych XIX wieku niewiasty zajmowała „spod pana", i małorolnych, które o d ­ czuwając b r a k niezbędnego m i n i m u m z i e m i , p o t r z e b n e ­ go do utrzymania zajmować się rodziny, z wyszywaniem, większyć swe dochody. W dzono, że b y ł y t o w d o w y , konieczności by w musiały t e n sposób szeregu wypadków po­ stwier­ stare panny, staruszki, któ­ re — n i e mogąc wyżyć z o t r z y m y w a n e j r e n t y , a będąc c h o r y m i l u b ułomnymi — h a f t o w a n i e , „małe" i prasowanie i łatwy, dający Podobnie traktowały pewien rzecz obecnie k i l k u n a s t u jako fach pranie stosunkowo lekki dochód. przedstawia się zawodowych wyszywaczek wśród znanych na te- R y c . 22, 23, 24 i 25. Niewskazane próby zastosowania elementów zdobniczych haftu snutkowego na przed­ miotach użytku codziennego. Projektował art. graf. A Poznański, 1950 r. Fot. Grażyna Wyszomirska. 204 �О HI Ryc. -stwierdzone renie województwa 26. Mapa punkty województwa poznańskiego, występowania poznańskiego, z snutek których haftem zajmują się głównie daniach dziewczęta, szczególnie p r z e d z a m ą ż p ó j ś c i e m , k t ó r e w w o l n y c h o d pracy domowej temu zajęciu, c h w i l a c h z zamiłowaniem specjalnie w długie oddają wieczory, się jesienią i zimą, zbierając się p o d o m a c h w k i l k a osób. Do najwybitniejszych Bernasowska z Goliny, w Wielkopolskich (na r y c . 18 — „ w y s z y w a c z e k " należy żona robotnika Helena pracującego Zakładach D r z e w n y c h w Jarocinie ubioru. Kobiety zapaski, koszule haftowały haftu się pierwszą w o j n ą światową — z i n i c j a t y w y jak i serwety Obecnie głównie h a f t u j e różnego rodzaju tiulu. Krótko wienia. stołową, się k o ł n i e r z y k i jak względu również jak i na brak wobec małej odpowiedniego bieliznę dzięki o r y g i n a l n y m bardziej ze względu wartościowy uważa h a f t y skiego, jeszcze swym liczby cechom n a swą od wielu hafciarek. zwrócił technikę g o l i ń s k i e za c e n n e w y t w o r y się ludowej, na jest innych. d o w e j . H a f t s n u t k o w y , odznaczający w 1. W i e s ł a w a Bernasowskiej Polska latach z Goliny, „wyszywaczek" snutko- wykorzystałem materiały Cichowicz: wielkopolskie. 2. zebrane z powiatów: Haft i podczas szamotul­ międzyrzec­ autorów: wielkopolski Sztuka i Ludowa, czepce 1949 Wiesława Cichowicz: siebie znacznie Szereg osób sztuki l u ­ ażurowością, г., wielkopolskie — zbiór Lu­ doznawczego. 3. T h . D e D i l l m e n t : L a D e n t e l l e R e n a i s s a n c e . E d i t e u r Mulhouse 4. F e l i c j a (Alsace). Bibliothéque D M C . Gosieniecka: Rewindykacja wielkopolskiego. Moja tradycyjnego Przyjaciółka, dwuty­ g o d n i k , Żnin, 1939 г., n r 12. 5. K a r o l Homolacs: Rękodzielnictwo jako sztuka. W a r s z a w a — K r a k ó w , 1948. 6. IVY: Hafty ludoznawczych wielkopolskie i m . Heleny — XXV-lecie i Wiesławy zbiorów Cichowicz w P o z n a n i u , P o z n a ń , 1937. 7. H a l i n a M i k u ł o w s k a : Strój k u j a w s k i , A t l a s p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h . P o z n a ń , 1953. 8. J u l i a n P a g a c z e w s k i : Z e s t u d i ó w n a d p o l s k i m belinnictwem. go- K r a k ó w , 1918. U w a g a : Na częściowe b a d a n i a niem w Poznańskiego. rozwijać. Hafty rysunków w A r c h i w u m Polskiego T o w a r z y s t w a otrzymano ciągu stosować i tego teren w większości z a ­ leszczyńskiego, krotoszyńskiego lekkością i fantazją w w y k o n a n i u , m o ż n a z p o w o d z e ­ dalszym Heleny k i e g o o r a z p u b l i k a c j e następujących zamó­ surowca, H a f t goliński, j a k o j e d e n z p r z e j a w ó w s z t u k i uwagę i Oprócz do sukien, Z a m ó w i e n i a t e n i e z a w s z e można ł a t w o w y ­ ze wych. haftu poduszki, przeprowadzonych najpoważniejszych wyjazdów roz­ przed kościelną i stołową, n a którą są c o r a z częściej konać z mieszkań. serwetki, od jednej Moszczyń­ bieliznę kościelną, dla dekoracji terenowych czerpniętych czepki, aż d o c z a s u powszechnienia s k i e j — zaczęto h a f t o w a ć na orientacyjne n r 7 — 8 , s t r . 236—240. wtenczas i inne przedmioty, :2.000.000. punkty 1948 i 1950 o r a z n a w i a d o m o ś c i a c h w pierwsza z lewej strony). P o d k o n i e c X I X w i e k u h a f t służył g ł ó w n i e d o u p i ę k ­ szania 1 powiatowe, Pisząc niniejszą pracę, o p a r ł e m się g ł ó w n i e n a b a ­ żadna klasowo n i e należy do zamożnych gospodarzy. Nadto podzialka Omiasta t e r e n o w e d o tego zasiłek z Z a k ł a d u E t n o g r a f i i artykułu Uniwersytetu 205 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01b0e2c1c1a06eaf823d8ed0b9120f49.pdf e424951ea638c75a3062e990e65e5ddb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:87 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource kultura materialna, ubiór chłopski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:72 Title A name given to the resource Ubiory chłopskie w księgach cechowych krawców / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s. 639-646 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 638 Historia kościoła wzniesionego w latach 1853-1866 przez ks. Wojciecha Blaszyńskiego w Chochołowie wiąże się według miejscowej tradycji z płóciennikami. Posłuchajmy co o tym wieść gminna głosi zapisana przez Jana Plucińskiego: "Jest 'legenda, że kościół w Chochołowie jest zbudowany za pieniondze, co były prziwiezione bez pomyłke w becce zamiast wina. Prziwióz te becke z Węgier do Sidziny jeden gazda sidziński. Dzieciom swoim pokupiół hrube gazdowstwa a ceTIŚćpienindzy,co ostała, oddał ksiendzu poprzednikowi Błaszyńskiego z tym ze wybuduje sie kościół w Sidzinie. PinioThSlkókbyła chmara, ze Błaszyński móg za nie spokojnie wybudować dwa kościoły, jeden w Chochołowie a drugi w Sidzinie. Zacon sie budować kościół w Chochołowie, Błaszyński wyciongoł ze skrytki w zakrystii dukaty iprziwoził do Chochołowa. Cenść z tego ukradli Kuciki z Płazówki i dostali klontwe do siódmego pokolenia. Klontwa sie spełnio, bo Kuciki marniej om i kapiom. Widno z tego,że kto mioł pinióndze to mioł, ale nowiencej mieli płacienicy, co handlowali płótnem i winę. Hej!" ADAM GLAPA UBIORY CHŁOPSKIE W KSIĘGACH CECHOWYCH KRAWCÓW Jednym z wycinków ożywionych badań w etnografii od szeregu lat są zagadnienia związane ze strojem ludowym; badania w tej dziedzinie szczególnie żywo prowadzą państwa należące do krajów demokracji ludowej. W szeregu tym nie brak i Polski, której zespół etnografów po opracowaniu teoretycznych założeń badawczych od 1946 r. corocznie wydaje kilka monografii na temat stroju ludowego. Ukazują się one w ramach ATLASU POLSKICH STROJOW LUDOWYCH, wydawanego przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. W celu wielostronnego przedstawienia zagadnienia stroju ludowego przewiduje się również ujęcie stroju w jego rozwoju historycznym. Przedstawienie stroju ludowego w przemianach historycznych nie jest jednak problemem łatwym, jak mogłoby się wydawać, a to ze względu na skąpe wiadomości wynikłe z małego zainteresowania się ludem 'W okresie formacji feudalnej i kapitalistycznej, kiedy to lud wyłącznie eksploatowano do prac fizycznych, a wiele przejawów twórczości ludowej uważano za niegodne zainteresowania warstw panujących. Z tej też przyczyny odczuwa się dziś brak materiałów do przedstawienia stroju ludowego w jego przemianiach czasowych, a brak ten uwidacznia się niemal w każdym zeszycie ATLASU. Najlepiej dotychczas pod względem historycznym został opracowany zeszyt Tadeusza Seweryna, przedstawiający strój dolnośląski (Pogórze), w którym autor operuje materiałem ikonograficznym już z XV w. Poza tym zeszytem wszyscy inni autorzy nie sięgają dalej w przeszłość, jak do początku XIX w. ze względu na trudności zdobycia starszych materiałów. Rzadko spotykane starsze źródła i materiały ikonograficzne nie zawsze nadają się do publikowania w wydawanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze monografiach, ponieważ nie odpowiadają zasięgowi badanego typu stroju. W toku opracowywania monografii o stroju dzierżackim, podczas poszukiwań. archiwalnych, trafiłem na cechowe księgi krawców z XVI-XVIII w., lktóre zawierają cenny materiał z dziedziny kostiumologii chłopskiej i rzucają ciekawe światło na czynniki wpływające �641' 640 Ryc. 2. Krój Kaptura chłopskiego z XVI w. Sztuki Bractwa Krawieckiego Chwal.Uiszewskiego] od roku Pańskiego 1593. Redakcja "Postęp Krawiecki", Poznań, 1954. Ryc. 1. Krój sukni chłopskiej z XVI w. - Sztuki Bractwa Krawieckiego Chwal. [iszewskiego] od Foku Pańskiego 1593. - Redakcja "Postęp Krawiecki", Poznań, 1954. 41 �642 643 Ryc. 3. Krój chłopskiego okrycia zwierzchniego. - Księga krojów cechu krawieckiego w Lesznie [z XVII w.l - Depozyt w Muzeum Miejskim w Lesznie, 1954. Leszno przez dłuższy okres czasu leżało w pobliżu granicy polsko-niemieckiej. Ryc. 4. Krój lamki chłopskiej z XV!i!i! w., wymienianej w statutach cechowych już 1489, 1553 i 1577 r. jako jedna ze sztuk mistrzowskich. Renowacja powtórna sztuk krawieckich 1747 r., Archiwum Państwowe, Poznań, 1954. 41* �645 644 \ \ Ryc. 5. Próba rekonstrukcji uszytej lamki chłopskiej ubranej przez kobietę. Rys. A. G., 1954. Ryc. 6. Krój sukni z XVIII w. Suknie o podobnym kroju zwane "szorc" na obszarze Wiielkopolski są noszone przez chłopki do czasów współczesnych. Renowacja powtórna sztuk krawieckich, 1747 r. - Archiwum Państwowe, Poznań, 1954 r. �646 ! 1 ~ r i l· Il i , [ i l na formę stroju chłopskiego w wiekach minionych. W kilku tych księgach zazwyczaj poza regulaminem, dotyczącym nauki rzemiosła krawieckiego, sposobu produkcji, zbytu wyrobów oraz form życia towarzyskiego osób przynależnych i podległych cechowi krawieckiemu, znajdują się techniczne rysunki kroju, mówiące o sposobie wykonywania odzieży dla różnych klas społecznych. Obok tych rysunków jest zazwyczaj podana nazwa narysowanej części odzieży i informacja dla kogo jest ten ubiór przeznaczony, a także podana jest ilość materiału potrzebna na daną sztukę oraz jakość materiału, a niekiedy nawet miejsce produkcji surowca. W większości przeglądanych ksiąg cechowych dane te są napisane w języku polskim. Często dodatkowe objaśnienia wypisane są mniej wprawną w piśmie ręką rzemieślnika. Między opisami wielu form odzieży: świeckiej i liturgicznej, szlacheckiej, mieszczańskiej, rycerskiej, nie brak zwykle przy końcu k·sięgi rysunków i uwag dotyczących odzieży chłopskiej. Jak te rysunki i dane wyglądają ilustrują nam załączone reprodukcje kilku stron z omawianych ksiąg (rryciny 1-6).· W celu pogłębienia treści historycznych ATLASU POLSKICH STROJOW LUDOWYCH uważam, że póżądanym jest, aby każdy al)tor piszący monografię o stroju ludowym w swych poszukiwaniach archiwalnych nie pomijał wspomnianego rodzaju· źródeł, które są bardzo przystępne w formie, a· zarazem cenne w treści. Poza tym uważam, że na ten rodzaj źródeł powinni zwrócić również baczną uwagę naukowcy prowadzący badania w zakresie kostiumologii ogólnej, którzy często źródła te w ogóle pomijają, względnie powołują się tylko na materiały i dokumenty zagraniczne. TADEUSZ SEWERYN IKONOGRAFIA i I * :' ...• I ,'o ~ :; MANDRAGORA I BOGINI. DrzeWoryt, wielkość nat. 8,7 X 4,8 cm Bartosz Paprocki, Koło J"Ycerskie,Kraków, po. r. 1575,kap. 31, Mandragora (Augustyn ~óWi) moc taJrową ma (gdzie się wiele inszych zgadza z iego mową), Gdy owoc z mego białogłowa trawi I Aktemu sie z mężczyzną żartecznikiem zabawi, I Zaraz płodem zapadnie. Dla tey mocy iego I Wenus boyna bogini przyszła też do niego I ProsząC by ie~ pomocne w takiej sprawie było; I ale się oney prośbie zaraz wymówiło. I Chociaz bogini chytra tak ie łagodziła, I A słowa barzo piekne te k niemu mówiła: I Drzewko ze wszech drzew zacne, weyrzy dzisia na mię I A okaż mnie potrzebney swe~ dcbroci znamię I Nie wzgardzay prośby moiey day owocu swego, I Abym dzIatkaml zaszła od sweg~ miłego, I Którey tak Mandragora z fukiem powiedziała: I Jut sie powietrze ziemia tobą zaśmierdziała I Od twego wszetecznictwa, mercho nie~ wstydliwa, I A nad wszystkie niewiasty na świecie złośliwa. I A chcesz, bym i~ wszeteczny toble pomagała, I Któraś swoim łotrowstwem ziemię pomazała. I Gdyc bym tego pomogła, abyś miała syny I Swiat wszystek poszpeciła łotry takowymi I Iakowaś iest y sama·, snaćbym tey niecnoty I Była z tobą tak winna y takiey sromoty I A tak odeydż odemnie łotrowska bogini I Nie szp·eć cnotliwej ziemi mey nogami sWYmi"~Zbiór wiad. do antrop. kraj. VI. 231 : Arabowie uważali mandragorę za środek ułatwiający płodność. Odwar belladony piją też kobiety na spędzenie płodu. Sekrety białogłowskie, 1698.22 : Sok jej z sokiem rózgi pasterskiej (Solidago Virga aurea) zapładnia psa. Kolberg, Krakowskie III 1874,118: "Przestęp (Bryonia alba), korzeń jego podobny do małego chłopca. Czarownice zbierają korzeń przestępu, powijają go jak dziecko i w skrzyniach chowają" . • Patrz ':1 ETNOGRAFICZNA "LUD" XXXVII 277; XXXVIII 229;XXXIX 291. (Przyp. Red.). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abdfe6e2baaf215f3b9f1f45e908412d.pdf 1721be22bef491a52e1294ac30f56204 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3967 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Pomorze Zachodnie - badania etnograficzne konserwacja zabytków Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3713 Title A name given to the resource Przyczynek do badań etnograficznych i konserwacji zabytków kultury ludowej na Pomorzu Zachodnim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.3 ; s.189 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRZYCZYNEK D O BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH I KONSERWACJI KULTURY LUDOWEJ NA POMORZU ZACHODNIM ZABYTKÓW Л D Л Ai P o m o r z e Z a c h o d n i e należy d o t y c h obszarów P o l ­ s k i , n a k t ó r y c h d o d z i s i a j z a c h o w a ł o się już n i e w i e l e zabytków k u l t u r y l u d o w e j . Napływająca od Z a c h o d u i s i l n i e j działająca p r z e z dłuższy czas k o s m o p o l i t y c z ­ n a k u l t u r a o r a z o s t a t n i a w o j n a zniszczyły s p o r o c e n ­ n y c h pamiątek, k t ó r e p o w s t a ł y i r o z w i n ę ł y się n a podłożu t r a d y c y j n e j m i e j s c o w e j k u l t u r y p o l s k i e j . N a t e r e n a c h n i e w i e l k i e j d a w n e j Z i e m i Śliwińskiej, zajmującej część p o w i a t u g r y f i c k i e g o , dotykającej m o ­ r z a , s t o s u n k o w o jeszcze s i l n i e zachowała się m i e j s c o w a k u l t u r a l u d o w a , w y r a ż a j ą c a s'»j w b u d o w n i c t w i e , k t ó r e p r z e t r w a ł o d o czasów d z i s i e j s z y c h . N a w i ą z a n i a t y c h z a ­ b y t k ó w w y d a j ą się b a r d z o s t a r e . W czasie badań t e r e ­ n o w y c h w l i p c u i s i e r p n i u 1953 r . ludność m i e j s c o w a i n f o r m o w a ł a m n i e , że p o d c z a s k o p a n i a t o r f u tuż p r z y S l i w i n i e B a ł t y c k i m n a t r a f i o n o n a szczątki pokaźnej w i e l k o ś c i b e l . P o z a t y m s p o r a d y c z n i e w y k o p u j e się różne p r z e d m i o t y d r e w n i a n e , r o g o w e i żelazne. Z a c h o ­ w a n e s t a r e d o m y m i e s z k a l n e w y k a z u j ą — t a k w kształ­ cie z e w n ę t r z n y m , j a k i w r o z p l a n o w a n i u — w i e l e c e c h wspólnych z p o d o b n y m i b u d y n k a m i i n n y c h dziel­ n i c P o l s k i . Spośród b u d y n k ó w g o s p o d a r c z y c h zasłu­ gują n a u w a g ę stodoły, a" w n i c h s p e c j a l n i e — b r a m y i f u r t k i b o c z n e , znajdujące się p o - p r a w e j s t r o n i e o d b r a m y g ł ó w n e j , patrząc o d s t r o n y u l i c y . F u r t k i t e i b r a m y w s t a r y c h stodołach ciągną się w z d ł u ż u l i c y , tworząc w z n o b s e r w o w a a y c h wypadkach w Sliwinie Ryc. 1 i 2. Wejścia przy bramach do stodół. Fotografował CLAP A Bałtyckim i R e w a l u j a k b y w j a z d y na w i e l k i e p o d ­ wórza. N a p r z e c i w t y c h f u r t e k , z w i ą z a n y c h z b r a m a m i , stoją d o m y m i e s z k a l n e . Z t y c h też w z g l ę d ó w f u r t k i są z a p e w n e w y k o n a n e o z d o b n i e ( r y c . 1, 2). H a r m o n i j ­ nie powycinane o t w o r y w deskach sosnowych oraz k u n s z t o w n e , s y m e t r y c z n e połączenie słupów d ę b o w y c h już z d a l e k a zwracają u w a g ę . W obserwowanych w y p a d k a c h f u r t k i , j a k i b r a m y stodół n i e spełniają już d a w n e j f u n k c j i . Ż y c i e c z ł o n k ó w spółdzielni p r o ­ d u k c y j n e j w S l i w i n i e oraz n o w e f o r m y g o s p o d a r k i w R e w a l u , j a k i e przynieśli t u o s a d n i c y z i n n y c h z i e m P o l s k i , w y d e p t a ł y n o w e ścieżki, n o w e d r o g i , c h a r a k t e ­ r y s t y c z n e d l a n a s z y c h czasów. W z w i ą z k u w ł a ś n i e z t y m i z m i a n a m i , które w s z y b k i m r o z w o j u n a s z e g o ż y ­ c i a dyktują n a m w i e l e s p r a w d o r o z w i ą z a n i a , n i e p o ­ w i n n i ś m y zapomnieć o t y c h n i e l i c z n y c h z a b y t k a c h , które t u , n a d m o r z e m , po z a m a r c i u języka polskiego z a c h o w a ł y się w f o r m i e m a t e r i a l n y c h p r z e j a w ó w k u l ­ t u r o w y c h , b u d y n k ó w , narzędzi i n a z w , n i e r z a d k o mało n a m z n a n y c h i n i e d o c e n i a n y c h , a będących przedłu­ żeniem naszego odwiecznego b y t o w a n i a . Z a k o n s e r w o w a n i e więc i otoczenie stałą opieką c e n n i e j s z y c h z a b y t k ó w k u l t u r y l u d o w e j p o w i n n o być dla nas nie t y l k o n a k a z e m , ale i zarazem s p r a w d z i a ­ n e m głębokości naszej k u l t u r y . P o w o ł a n e d o t y c h p r a c c z y n n i k i p o w i n n y się j a k n a j s z y b c i e j t y m z a g a d n i e ­ n i e m zająć, g d y ż w k r ó t c e może być już za późno. Sliwin Adam Bałtycki i Rewal (pow. gryficki). Glapa. 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cba57074c0990975a807cde984a681f8.pdf b82b64eb50728c945a72a7d5cb73115e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:114 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:96 Title A name given to the resource Zagadnienie rozwarstwienia wsi wielkopolskiej w świetle opisów odzieży ludowej Oskara Kolberga / LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.69-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 68 1'1 zacji kultury wiejskiej; odegrał ją dlatego, że w pracach swoich odkrył on przed społeczeństwem - jak nikt przed nim - ogromne bogactwo kultury chłopskiej i przez to postawił wieś w szeregu wartości pełnych znaczenia i godnych zainteresowania. Społeczeństwo wartości te nie od razu doceniało, choć już na uroczystości jubileuszowej K o l b e r g a padły te słowa: "Jak ongi Kolumb, tyś odkrył nam świat nowy, przedtem nie znany, nie zbadany, a jednak zdumiewający bogactwem kształtów i treści. Odkryłeś go nie za górami, nie za morzami, a tuż obok nas: pod słomianą strzechą naszej wiejskiej chaty, pod grubą siermięgą polskiego chłopa. Świat to tak bliski, tak zdaje się dostępny, a jednak przez długie lata patrzyliśmy nań ślepymi oczyma; w różnorodne . dźwięki jego życia wsłuchiwaliśmy się głuchymi uszyma. Świat ten, to nasz lud, którego pracą i potem żyliśmy" 79. 7U S. L a m, Oskar Kolberg. Zywot i prace, Lwów 1914, s. 71. ADAM GLAPA ZAGADNIENIE ROZWARSTWIENIA WSI WIELKOPOLSKIEJ W XIX W. W ŚWIETLE OPISOW ODZIEZY LUDOWEJ OSKARA KOLBERGA Odzież była i jest jeszcze dzisiaj na całym sWlecie czynnikiem dzielącym i wyróżniającym pewne zespoły ludzi. Zależnie zaś od formy ustroju społecznego różnice te były i są większe lub mniejsze. Stąd więc w wypowiedziach szeregu ludzi walka o równość w naj szerszym tego słowa znaczeniu łączy się z walką o jednakowy wygląd odzieży. W okresie kapitalistycznym W. Or k a n nawoływał do zrzucenia wyróżniających stanowo sukman chłopskich, a Komunistyczna Partia Robotnicza Polski stwierdzała, że "bogacze chłopscy, zdradzieccy judasze ... po to tylko przywdziewają dotąd sukmanę, by lepiej tumanić lud wiej::;ki ... " 1 Najjaskrawiej różnice w odzieży występowały w społeczeństwie feudalnym. Przeżytki tego zjawiska przetrwały na obszarze Wielkopolski jeszcze w XIX w. W pierwszych latach XIX w. spotykamy w Wielkopolsce (w granicach W. Ks. Poznańskiego) charakterystyczne, schyłkowe formy feudalizmu. Od około 1820 r. występują na obszarze Wielkopolski znamiona zaczynającego się okresu kapitalistycznego, zaś około 1890 r. ziemie te wkraczają w stadium imperializmu. Do cech znamiennych tych lat należy kształtowanie się społeczeństwa kapitalistycznego, różnego pod względem narodowym (Polacy, Niemcy, Zydzi) 2. W obrębie natomiast polskiej ludności 1 Z uchwał II Zjazdu KPRP, sierpień-wrzesień 1923. "Kwartalnik Historyczny", nr 1, 1954, s. 19. , W XIX w. ludność Wielkiego Księstwa Poznańskiego (Reg. Poznańskiej i Reg. Bydgoskiej) ilościowo przedstawiała się następująco: �70 l I';' . , i I .~, '\ 71 obserwujemy kształtowanie się narodu burżuazyjnego w warunkach z jednej strony potęgującego się stale ucisku narodowościowego (germanizacja), z drugiej - wzmożenie się walki z wszelkim uciskiem (powstania, strajki). Oba te nurty: klasowy i narodowy stale wzajemnie się przyczynowo warunkują i zazębiają 3. Wpływa to między innymi wybitllie na rozwój pracy "organicznej" ekonomiczno-gospodarcz2j, i na rozwój oświaty, zwłaszcza wśród ludu. W pierwszych dziesięciu latach drugiej połowy XIX w. na terenie Wielkopolski kończy się uwłaszczenie chłopów ze wszystkimi jego skutkami oraz największym ciężarem, jakim przez kilkadziesiąt lat było spłacanie renty tytułem rekompensaty Z3 otrzymaną ziemię, zabudowane oraz uwolnienie od powinności wobec szlachty. Do 1861 r. powstały w Wielkopolsce w 2446 wioskach, na ogólną liczbę 3367 wsi, 26 283 gospodarstwa chłopskie; rodziny tych gospodarstw żyły we względnym dobrobycie, zaś przeszło dwa razy tyle rodzin stanowiących proletariat wiejski żyło w biedzie i nędzy. W związku z rozwojem przemysłu kapitalistycznego życie wsi zaczyna przybierać na intensywności, właściciele gospodarstw rolnych zaczynają wprowadzać nowe narzędzia oraz ulepszają technikę uprawy roli. Równocześnie chłopi około 1880 r. przestają produkować w swych gospodarstwach szereg artykułów, między innymi materiały odzieżowe i inne wytwory związane z tradycyjnym gospodarstwem samowystarczalnym. Dalsza chaRok Katolicy Ewangelicy Żydzi 1819 1846 1873 670634 862423 1 000 525 250173 407 242 506 269 55771 81 249 61 243 Katolików poza nielicznymi wyjątkami uważać należy za Polaków, ewangelików poza wyjątkami za Niemców. Dane według E. B e r g m a n n a, Beitrage Z'ir Geschichte de ,. Be'1.'olkerung in Deutschland, 1. Zur Geschichte der Entwicklung deutscher, polnischer und jildischer Bevolkerung in der Provinz Posen, Tubingen 1883. 3 Te trzy zdania oparłem na sformułowaniu prof. Witolda Jak ó b .. c z y k a, zawarte w wewnętrznej recenzji tego artykułu. Czuję się zobowiązany podziękować na tym miejscu prof. Jakóbczykowi za cenne uwagi podane mi w recenzji, które starałem się uwzględnić. rakterystyczna cecha tego okresu to emigracja proletariatu wIeJskiego na zachód, której nasilenie przypada na lata 1870-1890. Na podłożu wymienionych zjawisk rozwijają się badania nad kulturą ludo'Ną w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk oraz indywidualne badania O. K o l b e r g a. W świetle spostrzeżel1. K o l b e r g a z lat 1860-1875 oraz wyciągów z ankiet Poznal1.skiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk z 1858 r., które przy opisie odzieży K o l b e r g częściowo wyzyskał, na ówczesnym obszarze Wielkopolski rozróżnić można wśród ludu wiejskiego kilk::t warstw społecznych, które odmiennie ubierały się zależnie od swej ekonomiczno-społecznej pozycji. Przed zaznajomieniem się jednak z obrazem rozwarstwienia wsi wielkopolskiej na podstawie opisów odzieży przyjrzyjmy się, jak kształtowało się ono w drugiej połowie XIX w., w oparciu o współczesne wyniki nauki, która w tej dziedzinie jest dopiero w zaczątku, specjalnych bowiem opracowal1. na temat rozwarstwienia wsi tego okresu nie posiadamy. Pomocne w tym zagadnieniu są cenne prace Witolda Jak ó bchłopów w Wielkopolsce w XIX w. i Wielkopolska. Wybór źródeł do historii Wielkopolski XIX i XX w. Głównie w świetle tej literatury i własnych wywiadów w terenie dochodzimy do wniosku, że w Wielkopolsce w XIX w. istniały dwie warstwy mieszkańców wsi (poza szlachtą), które dzieliły się jeszcze na szereg drobniejszych kategorii - często związanych z wykonywaną pracą. e z y k a: Uwłaszczenie B o g a c z e w i e j s c Y 4 - odpowiednik współczesnych kułaków i bogaczy, to dawni kmiecie, gospodarze, ekonomowie, karbowi, karczmarze, młynarze i sklepikarze. p r o l e t a r i a t w i e j s k i - zagrodnicy, komornicy, kątnicy, wyrObnicy, parobcy, fornale, rataje, ręczniacy, służebni, dziewki, dzieci do paszonki. W celu lepszego wyobrażenia sobie, co kojarzono z wymienio- . .• ,"IV połowie XIX w. nazywano bogaczy wiejskich "arystokracją włosClanska" T . t . . k' .' ermll1 en po raz pIerwszy został uzyty przez Tomasza Potoclego w prasie poznańskiej. �. nymi terminami, przyjrzyjmy się bliżej poszczególnym kategoriom, biorąc pod uwagę różne charakterystyczne ich cechy. K m i e c i e - to chłopi posiadający od kilku łanów do części łana, zagrodę i co najmniej kilka koni lub wołów. Reprezentują oni starą warstwę samodzielnych chłopów (ryc. 1). G o s p a d a r z e - nazwa chłopów rozpowszechniona na terenie Wielkopolski w XIX w., określająca kmieci, zagrodników oraz innych chłopów, którzy w wyniku zaszłych przemian uwłaszczeniowych stali się właścicielami zagrody, roli oraz co najmniej dwóch koni albo dwóch wołów (ryc. 2,3). Z a g r o d n i c y -- chłopi posiadający 1/4 łan a ziemi i własną zagrodę; warstwa znana w XVIII w., pracująca przeważnie samodzielnie (ryc. 4). C h a ł li P n i c y - chłopi bez ziemi ornej, posiadający tylko ogród lub kawałek łąki (ryc. 5). K o m a r n i c y - chłopi bez roli i w większości bez chałup, stanowiący siłę najemną dla właścicieli gospodarstw rolnych, głównie obszarników. Pracowali oni przeważnie na deputacie, to znaczy pobierali rocznie 16-18 talarów 5, a w naturaliach otrzymywali 12 szefli żyta, 2 szefIe "jarzyny", dostawali mieszkanie "wolne" (bezpłatne i nie umeblowane), opał, mogli utrzymywać krowę i żywić ją paszą pracodawcy oraz oddawano im w użytkowanie około 1/4 ha ziemi !la zasadzenie kartofli, warzyw i lnu (ryc. 13). R a t a j e - parobcy orzący wołami, wolarze, pracujący na podobnych warunkach jak komornicy. R ę c z n i a c y - robotnicy rolni wykonujący pracę ręczną, w przeciwieństwie do ratajów orzących wołami oraz fornali wykonujących pracę przy koniach i powożących. Ręczniacy pracowali na podobnych warunkach jak komornicy. W y r a b n i c y - robotnicy rolni pracujący stale lub dorywczo, mieszkający przeważnie u gospodarzy. Za pracę u gospodarzy otrzymywali tanie mieszkanie, zapewnienie stałego zajęcia, ze- Rys. 1. Kmieć wielkopolski w ubiorze odświętnym. Lit. Bułakowski, K. W. W ó j c i c k i, Pieśni ludu, t. I, Warszawa 1836. 1826; ; Podług danych zawartych wart. Kilka uwag o wychodztwie ludu, "Orędownik" 1872, nr 70 (cyt. za pracą W. Jak ó b c z y k a, Wielkopolska. WYbór źródeł 1851-1914, Wrocław 1954, s. 47). �75 Ryt:. 2. Gospodarz z kobietami z ol,olie Krotoszyna w drodze na targ. Reprodukcja z "Przyjaciela Ludu", Leszno 1848; nr 46. zwolenie na trzymanie inwentarza, sianie niedużej ilości lnu, sadzenie warzyw; w gotówce płacono im dziennie 2-5 zł. Jeśli nie brakło zajęć w gospodarstwie, pracowali w ciągu roku przez trzy kwartały. P a r o bc y - młodzi, bezżenni robotnicy rolni, pracujący głównie przy koniach i końmi za wynagrodzeniem rocznym, na które składało się przeważnie "mieszkanie" w stajni między końmi, wyżywienie, opranie oraz zapłata 18-24 tal. Parobcy przeważnie pracowali li gospodarzy (ryc. 6). F o r n a l e - robotnicy rolni, młodzi, najczęściej bezżenni, pracujący przy koniach i powożący nimi w majątkach ziemskich obszarników; jako wynagrodzenie otrzymywali "wolne" mieszkanie, opranie, wyżywienie oraz 18-24 tal. rocznie. Bywało, że żonaci pracowali na podobnych warunkach jak komornicy. D z i e w k i - młode, niezamężne kobiety, pracujące do czasu wyjścia za mąż u gospodarzy albo u obszarników na podobnych warunkach co parobcy i fornale. Mieszkanie dziewki stanowił kąt z łóżkiem na strychu lub w ciasnej komorze. Komornicy, pracujący na deputat, zobowiązani byli posiadać dziewkę i z nią pracować u obszarnika. Otrzymywała ona od deputanta około 14 talarów rocznie i wyżywienie. Za pracę dostawała 2 do 4 sgr. dziennie (ryc. 6). C z e l a d ź s ł u ż e b n a - pracownicy fizyczni bezpośrednio związani z pałacem obszarnika lub domAm gospodarza. Byli to: służące, pokojówki, a także kucharze, stangreci, gońcy, lokaje i ogrodnicy. Mieszkali oni i stołowali się przeważnie w domu pracodawcy lub w pobliżu. Wynagrodzenie otrzymywali podobnie jak parobcy i dziewki albo komornicy. D z i e c i d o p a s z o n ki - dzieci od 5 do 12 lat zatrudnione przy pasieniu gęsi, bydła, noszeniu posiłków w pole i bawieniu młodszych dzieci gospodarza; wysyłano je także po drobne zakupy do sklepu. W miarę wzrostu sił i wieku zatrudniano je przy różnych pracach w gospodarstwie, np. chodzeniu po wodę, noszeniu karmy dla bydła itd. Wynagrodzenie ich stanowiło "wolne" mieszkanie (kąt do spania), wyżywienie, opranie i trochę taniej odzieży (ryc. 7). �77 76 Ryc. 4. Ubiory odświętne ·chłopów z okoIk Wrześni i Środy. O. K o l b erg. "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. III, Kraków 1877. . . ubiorach odświętnych z okolic Pozamoznych chłOPm.:, w t es du peuple polonais, Le Z i e n k o w l C Z a, Les cos um znania. Według ona p . . l Ludu" Leszno 1846). Paryż 1841 (f\~produkcja z " rZYJacle a , Ryc. 3. Rodzina Kar b o w i - zwani też włodarzami, doświadczeni, wybitniejsi robotnicy rolni, kierujący pracami obszarnika "w polu" i "w podwórzu", bezpośredni nadzorcy wszystkich prac otrzymujący wynagrodzenie w wysokości podwójnej wynagrodzenia komornika (ryc. 8). E k on om ow ie zwani też urzędnikami, pracownicy obszarnika kierujący całokształtem prac rolnych i CZęSClOWO administracyjnych na obszarze jednej pańskiej wsi-dominium lub większego folwarku. Wynagrodzenie ekonoma było prawie dwa razy wyższe od wynagrodzenia karbowego (ryc. 8). Znając już układ społeczny wsi wielkopolskiej w świetle współczesnej nauki zapoznajmy się z kolei z opisami odzieży ludowej K o l b e r g a i porównajmy z zamieszczonymi wyżej danymi. Częściowym uzupełnieniem braków w materiale opisowym Kolberga są zamieszczone ilustracje, których kilka zaczerpnięto z jego prac, a resztę z różnych innych publikacji z XIX w. �78 79 UB lOR ROBOCZY Opisy odzieży roboczej dają niepełne pojęcie o rozwarstwieniu wsi, aczkolwiek zasadnicze rysy są też w nich widoczne. Podkreślić należy, że Kol b e r g niestety stosunkowo rzadko używa terminów uwzględniających stan posiadania chłopów. Do wspólnych elementów ubioru używanego przez Polaków i kolonizatorów niemieckich, i to przede wszystkim wśród ludności ubogiej, należały w północnej Wielkopolsce d r e w n i a k i z topolowego drzewa, o skórzanym wierzchu, przymocowanym do drewna drutem i gwoździami. Drugą wspólną formą obuwia na tym samym terenie były drewniaki całkowicie wykonane z drzewa, wydrążone z jednego kawałka i sięgające do kostki 6. Innymi noszonymi zarówno przez Polaków, jak i Niemców częściami ubioru to "spancerek kolorowy płócienny, spodnie na szelkach w buty wysokie wpuszczone" 7. Pozostałe opisy odzieży roboczej dotyczą tylko Polaków. Z treści ich dowiadujemy się, że "parobcy na codzień kładą czerwone (czarno kropkowane) krótkie jak i na takież kamizelki błękitne, sukienne o świecących guzikach. Spodnie w buty wpuszczane" h, W tym samym powiecie krobskim, kilkanaście kilometrów na północ, nosili już "na codzień ... parobcy jaki zwykłe ciemnozielonej barvvy" 9. "Dawniej [podług relacji K o l b e r g a] w wioskach pobliskich, Potarzycy, Pakosławiu i Golejewku, parobcy używali ... kiecki z białego cienkiego płótna latem, długiej i niefałdzistej, zimą kożucha" 10 (ryc. 9). 6 Dr:lwsko, Rusko, Wrzyszczyna, pow. czarnkowski, "Lud", W. Ks. Poznanskie, cz. III, s. 124. 1870, O. K 0'1 b e r g, U w 2. g a: W tym przypisie, jak i w szeregu następnych na pierwszym miejscu wymieniam pochodzenie danych miejscowości, na drugim rok zanotowania, dalej numer części W. Ks. Poznańskiego, "Ludu" O. K o l b e r g a, a na końcu stronę w danej części. , Karsewo, pow. gnieźnieński, 1858, tamże, cz. III, s. 24. Ugoda, Zawada. pow. krobski, 1875, tamże, cz. II, s. 159. "Potarzyca, Posadowo Sułkowice i Biskupizna, pow. krobski, tamże, cz. II, s. 156. H R 5 Chłop biejniejszy w ubiorze zimowym z okolic Kó:-nika. ys. K'. W . Kielisillski , około 1840 r.; Album [rycin], Poznan 1853.. RyC. 10 Pakosław, Golejewko, pow. krobski, 1875, tamże, cz. II, s. 158. 1875, �81 SO , Odzież robocza mężczyzn, o mniej dokładnie określonym i funkcji pełnionej w gospodarstwie, składała się prawie samych części, co odzież parobków. Na koszule nakładano K o l b e r g podaje, że w Ninino w pow. obornickim w mężczyźni "do roboty w lecie chodzą w kurtkach, czyli wieku z tyc~ kurtk!. 1858 r. jakach Rys. 6. Ubiory odświętne chłopów z okolic Kórnika: par:Jbka l dziewczyny - "dziewki" (rys. 1, 4), gospodarza i gospodyni (rys. 2, 3). Rys. K. W. Kielisiński, około 1843 r. ~płóciennych kolorowych, i spodniach z białego płótna, zimą zaś w kożuchach, a porządniejsi w spodniach z cielęcej skórki, żółtych, w buty wpuszczonych" 11. O charakterystycznej części odzieży roII Ninino, pow. obornicki, 1858, tamże, cz. l, s. 69. boczej, kurtce, zwanej też spancerkiem, K o l b e r g na innym miejscu pisze: "Wszędzie tu zagęściły się spancerki, czyli kurtki, tak zwane jaki ... wełniane, czerwone (pąsowe) lub białe albo pstre w kraty, które będąc krótkie, wielce są w czasie roboty dogodnymi" 12 (ryc. 10). Kurtki te nakładano czasami na kamizelki, w chłodniejsze dni zimy nakładano kurtki watowane. Spodnie naciągano białe z szarego płótna, czasami "granatowe lub modre, na święto granatowe sukienne" 13. Buty natomiast w tej samej miejscowości noszono z "dużą cholewą" H. W sąsiednim powiecie pleszewskim noszono takie same buty. K o l b e r g podaje: "Chłop na nogach słomą owiniętych ma długie buty, a w lecie chodzi boso" 15 (ryc. 11). Obok opisanego ubioru roboczego spotykamy na znacznych obszarach, sięgających od powiatu pleszewskiego aż do babimojskiego, ubiór z charakterystyczną długą odzieżą wierzchnią. Prawdopodobnie używano go w dni chłodne, dżdżyste, w porach przejściowych - wiosną i jesienią - względnie na mniej ważne wyjazdy do miasta. W powiecie pleszewskim K o l b e r g przedstawia ten ubiór następująco: "Mężczyźni na codzień mają kamizelę długą do kostek, białą, haftkami zapinaną, z stojącym kołnierzem. Pod nią brzuszlak, tj. gatunek kamizeli. Spodnie płócienne białe. Na głowie letnią porą kapelusz czarny, szeroki" 16. O bliższych szczegółach dotyczących kamizelki, zwanej niekiedy też sukmaną ze względu na krój, mimo iż z płótna była uszyta, pisze K o l b e r g, że noszono ją " ... na codzień z białego lub granatoe Zawory, pow. śremski, 1858, tamże, cz. l, s. 79. O kurtkach jako charakterystycznych częściach ubioru roboczego wspomina Kolberg przy opisie odzieży w następujących miejscowościach: Cz'eszewo, pow. wągrowiecki, 1870, tamże, cz. III, s. 122, Siekierki Wielkie i Małe, pow. średzki 1867-1868, tamże, cz. l, s. 71, Borowo, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. 73. Dębicz, pow. średzki, 1868-1872, tamże, cz. l, s. 74. 13 Kotlin, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 169. 14 Dębicz, pow. średzki, 1868-1871, tamże, cz. I, s. 74. W roku 1858 w Borowie, pow. średzki, noszono, prawdopodobnie przez okres przejściowy. spodnie obcisłe. Tamże, cz. I, s. 73. 1.; Por. przyp. ID, ró\vnież tamże, cz. II, s. 36. ,. Broniszewice, pow. pleszewski, 1876, tamże, cz. II, s. 166. G "Lud", t. XLII �83 82 wego płótna, długa po kostki, w tyle fałdowana; stanik u mej krótki, kołnierz stojący (dubeltowy), klapki u góry krótkie, zwykle białe (u białych granatowe, u granatowych białe), czasami obszyte tasiemką modrą lub czerwoną" 17. W opisach kobiecej odzieży roboczej elementów wspólnych dla Polek i nielicznych kolonizatorek ~iemek K o l b e r g nie wymienia. Odzież dziewek w pracach K o l b e r g a jest przedstawiona też ogólniej. W toku opisów ubiorów z powiatu krobskiego Eo:. o l b e l' g nadmienia: "Dziewczęta ... na codzień kładą na płócienkowy spódnik (zwykle błękitny), podobnie jak mężczyźni, czerwoną jakę (kaftan), a na głowę czerwoną zarzucają chustkę" lR (ryc. 9). W powiecie średzkim natomiast " ... dziewki ... latem ... chodzą po domu boso, w zimie zaś trzewiki ze zwyczajnej skóry obuwają na grubsze wełniane, nieb:eskie, czyli modre pońszochy Przedtem modre owe pończochy miały jeszcze kliny kolorowe (czerwone lub różowej)" 19. O roboczej odzieży kobiet z poRyc. 7. Dziecko do pasionki .. Rys. K. W. Kielisiński, 1841; wiatu babimojskiego K o l b e l' g inAlbum [rycin], Poznań 1853. formuje: "Kobiety latem chodzą boso; idąc do kościoła lub do mi3Sta niosą trzewiki \v ręku i obuwają je dopiero zbliżaiąc sir; do celu podróży. Na codzień ubierają się w suknie bez rękawów, 17 Kotlin, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 169. O granatowym drym foboczym okryciu wspomina też Kolberg w Cerkwic)", tamże. s. 167, w Kadzewie, pow. sremski. 1858, tamże, cz. l, s. 78. " Ugoda. Zawada. P')w. krobski, 1875. tamże, cz. II, s. 159. \.1 D<lbicz, pow. średzld, 18'30-1872. tamże, cz. L s. 75. i mocz. II. czyli tak zwany szorc, co całą ich letnią odzież stanowi. Szorc lub suknia ma u dołu wokoło falbankę na dwa lub trzy palce szerokości z innego koloru materii (często czerwonego lub żółtego) dla upiększenia. Włosy noszą przystrzyżone równo z szyją. Na głowach mają czepki perkalikowe naokół obrzucone gęstymi i szerokimi na 1 cal fałdami tiuliku. Na to zawiązują w trójkąt złożoną kolorową chustkę, ściągając ją pod brodą" 20. Białe czepki 1'0. bacze nie były haftowane albo posiadały bardzo skromny haft. Zawiązywano je na zwykłe, gładkie, białe taśmy 21. O innych częściach odzieży w danych dotyczących Morowicy czytamy: "kobiety mają spódniczki różnej barwy, już to wełniane, już płócienkowe, dość długie, które przy robocie dla dogodności podkasane przewiązują tasiemką u pasa, by je skrócić. W lecie noszą na codzień spódnik płócienkowy błękitny (w paski), bez rękawów, zwany szorc" 22 (ryc. 14). Cytowane opisy dotyczące spódnika, a częściowo i ubioru głowy, potwierdzają informacje z powiatu pleszewskiego 2;), średzkiego 24, krobskiego 25 (ryc. 9), krotoszyńskiego 2U. Fartuchy robocze w powiecie krotoszyńskim noszono białe albo kolorowe: żółte w brunatne paski, które podczas pracy podobnie jak spódniki podkasywano (ryc. 9). W powiecie czarnkowskim były one odmienne i służyły nie tylko do zasłaniania części przedniej spódnika przy pracy, lecz czasami spełniały rolę chusty, a równocześnie wyróżniały Polki od Niemek. K o l b e l' g o tej części odzieży pisze: "Fartuch z grubej materii, a rzadko sam letnik (spódnik). Fartuch z grubej materii zwykle ciemnoczerwonego koloru w żółte pasy, który podczas chłodu biorą także na ramioaa, posługując się nim jakoby chustą lub peleryną. Fartuch ten i to używanie go w miejsce płaszcza jest głównie znamieniem ,,, "' " ,: " t(lm Lqki, Dąbrowa, Goscieszyn, pcw. babimojski, 1875, tmnże, cz. II, s. 37. Kotlin, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 170. II1orownica, pow. kościa:1ski, ] 870, tamże, cz. II, s. 40. Broniszewice, pow. pleszewski, 1876, tamże, cz. II, s. 167. Podstolice, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. 73. ".',Potarzyca i inne ;oe, cz. II, s. 156. "~i Targoszyce, wioski byłej Biskupizny Ochla, pow. kroioszyński, w pow. 1870. ta m:e, krobskim. cz. II. s. ]62. ]87:1. �85 84 .~~~~. .... ~. ,',. , , kobiet pochodzenia polskiego" 27. Podobnie jak mężczyzm kobiety w powlecie wschowskim "w lecie chodzą zwykle przy roboci~ boso, w zimie w czarnych, zwykłych skórzanych trzewikach" 28, w powiecie natomiast czarnkowskim, częściowo zamieszkałym przez Niemców, tak samo j3k mężczyźni, koło domu kobiety chodziły "w pantoflach z drewnianymi podeszwami, zwanych drewniaki" 2~. Ogólną cechą roboczego ubioru kobiecego było "mniej sute przystrojenie" 30 i wykonanie go "z płótna własnej roboty" 31 w przeciwieństwie do części noszonych na święto, szytych z materiałów kupnych . " "~ :~;.~:-~ .... ~~ UBOZSI CHŁOPI ',-" , . ~ ..~":!' . .:'. " .. . . ~ • v ••~• . .•.. ~"; Jedną z warstw wsi, w ujęciu K o l b e r g a, stanowią "ubożsi" chłopi (ryc. 5, 12, 13). Tą dość ogólną nazwą określa K o l b e r g prawdopodobnie samodzielnych małorolnych gospodarzy, zależnych w wielkiej mierze od ziemian względnie od bogatszych gospodarzy. W pewnych wypadkach mianem "ubożsi" określał K o l b e r g komorników, dworaków i cały proletariat wiejski. Jakie są charakterystyczne cechy ich ubioru? Wzmianek na ten temat jest bardzo mało. Podług opisu K a l b e r g a w powiecie odolanowskim jest "Ubiór ubogi męski: biała koszula, gruba, z czerwoną wstęgą pod brodą (związana); kapota biała, płócienna, pod którą noszą sukienne kaftany ku kolanom długie" 32. W powiecie obornickim, w przeciwieństwie do innych chłopów noszących granatowe spodnie, "ubożsi mieli białe lniane, własnego wyrobu lub mankowe" 3:,. Z materiałów K o l b e r g a, pochodzących z Mieszkowa, z powiatu pleszewskiego, domyślać się można, że białą lnianą kieckę nosili ubożsi 34. W powiecie bukowskim zaś " Lubasz, pow. czarnkowski, 1858, tamże, cz. III, s, 125. pow. wschowski, 1860, tamże, cz. II, s. 42, "" Sarbia, pow. cZrirnkowsJd, 1858, tamże, cz. III, s. 126. ,l') Pod stolice, pow. śrldzki, 1858. t.amże, cz. I, s, 73. :11 Wilkowyja, pow, pleszewski, 1870, tamże, cz, II, s. 168. "" Ociąż, Fabianów, pow. ocJolanowski, 1870, tamże, cz. II, s. 165. ;)3 Boruszyn, pow. obornicki, 1872, tamże, CZ, I, s. 68, 3~ Mieszków, pow, pleszewski, 1870, tamże, cz. II. s. 167. e·, Lubania, Ryc, 8, Karbowy i ekonom. Rysunek wyk. Z, Klimczyk, 1956, �ludzi ubogich charakteryzowały w dni robocze "drewniane trzewiki zwane drewniaki, drewki, drebki, drepy, trepy" 3,. N~ tle ogólnego braku opisów ubiorów kobiet proletariatu wiejskiego cenny jest przypis K o l b e r g a dotyczący posagu młodej mężatki. Ze względu na rzadkość tych danych, mimo że część przypisu nie dotyczy odzieży, podaję go w całości. Ryc. 9. Chłopi z powiatu gostyńskiego z Potaszycy w odzieży roboczej. MaI. Bogumił Hoff, 1866. ubożsi nosili sukmany ,,2 materii bawełnianych, jak neslu, kałmuku (materii podobnej do tyfla, kosmatej) ~.';.Kożuchów ubożsi prawie że wcale nie nosili, a jeśli który na kożuch się zdobył, to był on biały, nie poszyty;lli. W powiecie wyrzyskim i chodzieskim ~.;Pakosław, ~. Pakosław, pow. bukowski, pow. bukowski, 1870, tamże, cz. II, s. 333. 1876, (mnie, cz. II, s. 333. Ryc. la. Ubiory robocze kosiarza i pastucha według ryciny Konstancji ~otcckiej . .. (fragment). Polowa XIX w. (Muzeum Narodowe w Poznamu, Gabinet Rycin). "Posag nowozamężna odbiera częściowo od rodziców i bez żadnych głośnych ceremonii. Matka z ojcem (w uboższym będący stanie) dają jej krowę, prosię albo maciorę, kurę lub dwie, kupią szafę, stolik, ćwierć, 6 łyżek blaszanych, 3 miseczki, 3 talerze, 6 małych garnuszków do wieszania na listewce na ścianie, grapę, garnek, wazkę dla świń, wazkę do mąki, dzieżkę do chleba, łóżko, potoczkę do wody, widły, szpadel, sierp, soli ze dwie kwarty, '7 Samostrzel, III, s. 124. Mrozowo itJ., pow. wyrzyski, Chodzież, 1875, tamże. cz. �89 88 trochę słoniny itp., a z ubrania i pościeli: 3 spodniki, 6 koszul lnianych, 3 prześcieradła, 3 poduszki różewe (koloru różowego lub amarantowego), pierzynę różewą, pstruchę wełnianą, 2 pary pończoch, parę trzewików, 2 białe kapki, chustkę jedwabną na głowę, czarną albo zieloną, lub pstrą. Przed ślubem młody żadnych jej nie robi podarunków prócz talara, który da na rozmaryn, i prócz dotyczącą chusty, służącej za okrycie komornicy, oraz na notatkę mówiącą o zgrzebnych płachtach, w które zawijały się zimą dzieci zmarłej matki-komornicy, kiedy szły za zwłokami jej na cmentarz. Na podstawie innych treści podanych przez K o l b e r g a można przypuszczać, że odzież komorników była bardzo uboga. Dla żorientowania, w jakich warunkach żyli komornicy, przytaczam cytowane przez K o l b e r g a opinie: "służebni, szczególnie dworscy, jak rataje, komornicy, w wielkim po części są ubóstwie i ciężkiej biedzie" 39. Mówi o tym dobitnie wiersz, z którego zaczerpnięto wzmianki dotyczące ubioru komornicy 40. Dworacy Ryc. 11. Pastuch. Fragment ryciny, "Młyn na Warcie pod Rogalinem", ryso\vanej przez Konstancję Potocką. Połowa XIX w. (Muzeum Narodowe w Poznaniu. Nabytki, nr 1703). potrzebnych do ślubu piestrzonków (są to żółte mosiężne obrączki. po trojaku)" 38. Komornicy Na temat ubioru komorników (ryc. 13) związanych z dworem jak też z innymi pracodawcami natrafiłem tylko na wzmiankę ~' Siekierski. Iwn·J. pow. '\Tzesiński. 1870, tamże, cz. I, s. 224-225. Jeżeli w opisach odzieży K o l b e r g wielokrotnie jasno daje do zrozumienia, że pisze o gospodarzach, chłopach pracujących na swojej roli, to nigdzie w tekście nie mówi nam o ludności folwarcznej, tylko w jednym wypadku domyślać się możemy, że o nią chodzi. Dotyczy to ludności z Morowicy, pow. kościański. Ale czy nasze domysły są pewne, też nie wiemy, bo w czasach K o l b e r g a obok mieszkańców Morowicy, pracujących u kapitalisty wiejskiego, we wsi mogli też mieszkać chłopi samodzielni. W jednym zaś tylko wypadku, i to w przypisach, K o 1b e r g zanotował uwagi, z których wyraźnie wynika, że chodzi o dworaków, ludność folwarczną. Z wiadomości tych dowiadujemy się, że dworscy chętnie się przebierali w inny strój niż tradycyjny, że gnębiła ich bieda, że dzielili się między sobą na osoby więcej związane z dworem, z pałacem i czynnościami w nim wykonywanymi i na pozostałych robotników rolnych. Podział ten uwidaczniał się również w ubiorze. Dla zilustrowania powyższego przytaczam w całości notatkę K o l b e r g a: "Do niedawna jesz~" O. K o l b e r g, "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. II, 1876, Kraków, s. 148, z powołaniem się na: E. K i e l' s k i, "Tygodnik Illustrowany", Warszawa 1862, nr 16, oraz schematy PTPN. 4a O. K o l b e r g, "Lud", W. Ks. Pozna71.skie, cz. II, 1876, Kraków, s. 369. Wiersz Biedna komornica. �cze sarkano, gdy się który z chłopów (obacz: "Lud", Seria III, s. 53. Rozpór). , po szlachecku przebrał Stąd była śpie\;\/ka: U dworaka wielka mina, A w kieszeni grosza nie ma, Na pośladku dwa rozpory, A w pośrodku półżyt goły. Lepsze siadłe mliko - niżeli maślan1ka, Lepsze wiejskie dziwki - niż pańska piastanka, U piastanki grube nogi - iście gdyby sanki, Na głowie rna kukuryku - u dołu gałganki ~l. Spośród ludności dworskiej wyróżniali się też kar b o w i e k o n o m o w i e (ryc. 8). O nich K o l b e r 9; pisze: .,Karbowi ekonomi miewają długie, niebieskie płaszcze z peleryną -i czarną rogatywkę (czworograniastą czapkę) sukienną, czarnym otoczoną barankiem. W ręku gruba laska" 42. Jest to jedyne· miejsce, w którym K o l b e r g opisuje te postacie typowe dla kapitalistycznej gospodarki rolnej. Parobcy Do charakterystycznych cech ubioru parobków należą pawie pióra przypinane do czapek konfederatek i do kapeluszy, krótkie jaki, a niekiedy i wstążki zawiązywane pod szyją (ryc. 6). W toku opisów ubiorów wielkopolskich K a l b e r g osiem razy wzmiankuje o ubiorach parobków, między innymi: "Parobcy: czapka siwa na pół łokcia wysoka, z niebieskimi wstążkami; latem kapelusz z pawimi piórami; wstęga czerwona pod szyją u koszuli; sukmana granatowa sukienna; kamzelka granatowa, przy niej guziki białe, spodnie białe, płócienne" 43. "Czapka wysoka z siwym barankiem i pawiem piórkiem u parobków" H. "Szyja goła, u parobków czasem wstążeczka. Na lato kapelusz czarny, niski, u góry szerszy, przystrojony we wstążki, szpilki ze świecącymi łebkami, a u parobków Hyc. 12. Biedniejsza chlopka w ubiorze codziennym, idąca w dziet'J. slo':11y do miasta. Rys. K. W. Kielisiński, 1843; Album [rycin]. Poznań 1853. " Łabiszyn, pow. szubiński ,1875; tamże, cz. III, s. 26. ~" Morownica, pow. k'Jścial1ski, 1870. t-amże, cz. II, s. 40. ~:l Sieroszewice, pow. odolanowski, 1870, tamże, cz. II, s. 165. H Cerekwica, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 167. �93 92 Ryc. 14. Robocza odzież letnia. Tygodnik "Lech", Poznań 1878. " .." w pawie piórko" 45. "Parobcy często kładą na westkę jakę czerwoną ze świecącymi guzikami. W zimie noszą kożuch owczy biało (surową wełną) podbity, z czerwonymi wyłogami i łapkami u rękawów i na dole, czapka wysoka, siwa, z błękitnymi z tyłu wstążkami" 46. "Na codzień noszą parobcy jaki zwykle ciemnozielonej barwy" 47. "Parobcy używali dawniej kiecki z białego cienkiego płótna latem, długiej i nie fałdzistej, zimą kożucha" 48. : ;, ". >: ~ , -~ :' : : I~ ~ •••• : '" Kotlin, pow. pleszewski, 1870, tamie, cz. II, s. 169. •, Morownica, pow. kuściański, 1870, twmże, cz. II, s. 40. 47 Potarzyca, Posadowo, Sułkowice (i Biskupizna), pow. krobski, 1875, tamie, cz. II, s. 156. • 8 Pakosław, Golejewko, pow. krobski, 1870, tamie, cz. II, s. 158. Inne dane dotyczące parobków pochodzą z Ugody i Zawady pod Rawiczem, pow. krobski, oraz z pow. plesze\vskiego. Ryc. 13. Komornica. Rysunek wyk. Z. Klimczyk, 1956. �Dziewki Specjalnych cech w opisie ubioru dziewek (dziewcząt) pomagających w gospodarstwie wyróżnić się nie da. Spotkane ogólne opisy ubiorów dziewcząt nie mówią nic o pełnionej przez nie funkcji w gospodarstwie ani o przynależności społecznej. Dla zorientowania czytelnika podaję jeden przykład opisu odświętnego ubioru dziewcząt zatrudnionych w gospodarstwie: "Czepek biały z fałdowanymi rzęsisto koronkami naokoło, w tyle u czepka czerwone wstążki, pod szyją wstążka czerwona i takież korale z medalikiem Matki Boskiej na piersiach wiszącym. Kabotek granatowy ze świecącymi guzikami; spodnik rozmaitego koloru, pończochy białe. takaż koszula, rękawy u niej buchate, obszywane koronkami, fartuszek biały, pierścionek na palcu, chustka biała do nosa w ręku. Do ślubu ubierają się panny młode zupełnie niebiesko" 49. BOGATSI CHŁOPI Jako przeciwstawienie chłopów biedniejszych wymienia K o 1b e r g często chłopów bogatszych, których określa jako "bogatsi", "majętniejsi", "zamożniejsi". Pod tę terminologię, jak z opisów wynika, można również podciągnąć rolników określających jako "gospodarzy", "chłopów gospodarzy" 50 i "porządniejszych". Chłopów tych naj trafniej nazwać można bogaczami lub "kułakami", aczkolwiek ich ówczesny stan zamożności i stosunek do współmieszkańców nie musiał odpowiadać współczesnym pojęciom kułaka. Z tego też więc powodu używać będziemy na określenie tej grupy społecznej terminów K o l b e r g a, którego większość opisów odzieży jej właśnie dotyczy. Bogatsi chłopi (ryc. 1-3, 15) od pozostałych różnili się tym, że nosili spodnie z cielęcej skóry i;J lub z granatowego sukna, a nie Sieroszewice, pow. odolanowski, 1870, tam.że, cz. II, s. 165 . Skoreszewice i Krzyżanki (pow. krobskL obecnie gostyński, gospodarze posiadali 32 do 36 morgów roli słabej, piaszczystej (r. 1876). tamże, cz. II, s. 148. .>1 Ninino. pow. Oborniki. 1858. tamże, cz. 1. s. 69: Morownica, pow. Kościan. 1870. tamże, cz. II, s. 40; różnice te jak należy przypuszczać dotyczą 'Ivyłącznie ubioru świątecznego. ~I .,(1 Ryc. 15. Ubiory rodziny gospodarskiej z okolicy I(. \"1. Kieli3iński około 1840 r. (oryginał znajduje w Kórniku). Kościana. Rys. się w Muzeum W'~ wsi �97 96 z białego lub granatowego płótna. Oni też w pewnych okolicach nosili długą, białą kieckę lnianą, wykonaną z przędzy lnianej na pół z wełną .'>2, podczas gdy pozostali nosili czysto lnianą. Odświętna odzież majętniejszych to "sukienne kapoty suto obłożone białymi sznurkami" 53. W powiecie obornickim, w przeciwieństwie do okolicznych chłopów noszących granatowe sukmany z podszewką karmazynową, "w okolicy Maniewa noszą gospodarze majętniejsi najczęściej czarne sukienne suknie zwane wołoszką, również w tyle w gęste fałdy ułożone" 54. W powiecie bukowskim zaś nakładali możniejsi sukmany z sukna ciemnogranatowego 55. W powiecie ostrzeszowskim oznaką zamożności był "płaszcz granatowy'" 56, a w powiecie pleszewskim, zimową porą, skopowy kożuch 57 nakładany pod sukmanę 58 lub na wierzch, gdy tymczasem biedniejsi nosili płócienne grube sukmany 59 lub sukmany sukienne. Kożuchy majętniejsi poszywali czarnym bawełnianym materiałem 60. Kobiety zamożne wyróżniały się wśród innych ilością i jakością odzieży. Niezamożne nakładały "spódnice połączone ze stanikiem z rękawami, z materii rzadko płóciennych, a najczęściej bawełnianych", zamożniejsze natomiast nosiły te części z materiałów wełnianych 61. Zimą zamożniejsze kobiety nakładały sukienne spódnice 62 oraz długie aż po kolana kabaty, które - jak podaje K o l b e r g - były czasem barankami podbite 63. Niekiedy taki kabat był dodatkowo jeszcze "obłożony na kraju (brzegu) sznurMieszków, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 167. Ociąż, Fabianów, pow. odolanowski, 1870, tamże, cz. II, s. 165. '4 Maniewo, pow. obornicki, 1872, tamże, cz. l, s. 66 . •>5 Pakosław, pow. bukowski, 1870,' tamże, cz. l, s. 333. 'G Strzyżew, pow. ostrzesz~wski, 1870, tamże, cz. II, s. 164. 51 RD.3zków, pow. pleszewski, 1370, tamże, cz. l, s. 168. Parzynów, o<trzeszowski, 1870, tamże, cz. II, s. 164. Morownica jw. 58 Radlin, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 168. 59 Kolnice, Kolniczki, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 167. eo Pakosław, pow. bukowski, 1870, tamże, cz. II, s. 333. 61 Pakosław, pow. bukowski, 1870, tamże, cz. II, s. 334. 62 Roszków, pow. plesz·ewski, 1870, tamże, cz. II, s. 168. "" Koło Kroioszyna, 1870! tamże, cz. II, s. 160. 5~ 53 Ryc. 16. Bambrzy, mieszkańcy wsi Jeżyce pod Poznaniem obecnie dzielnicy m. Poznania - w ubiorze odświętnym. O. K o 1b ę r g. "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. l, Kraków 1875. "Lud", t. XLII pow. �98 99 ° karni" 64. ubiorze głowy w powiecie średzkim K o l b e r g mówi, że kobiety bogatsze noszą czapki szychowe (niby złocone) l ch~stką j"edwabną kolorową przewiązują głowę" Gr, albo że' "bogatsze związują głowę chustką jedwabną czerwono-białą" flli. ubiorze głowy w powiecie czarnkowskim pisze: "Na święto wiele kobiet, mianowicie zamożniejszych, przewiązuje głowę chustką w dwie wielkie, na przedzie zawiązane kokardy, mające wielkie podobieństwo do rogów; jest to przejęty obyczaj niemiecki" li,. W powiecie gnieźnieńskim zamożniejsze kobiety ubierały się w "płachty wełniane, własnej roboty, zwane pstruchami" liR. Natomiast w powiecie bukowskim "majętniejsze zaś mężatki okrywają się wełnianymi chustami, wartającymi niekiedy po kilka talarów" 69. W czasach K o l b e r g a, podobnie zresztą jak często jeszcze w pierwszej połowie XX w., kobiety wiejskie nosiły trzewiki tylko w podróży lub idąc do kościoła. Były to trzewiki skórzane, wysoko sznurowane; "w ostatnich czasach nierzadko już widać u zamożniejszych i elegantek wytworniejsze obuwie z ma· terii wełnianych, manszestru i szaszedronu" 70. Na temat wybitnie zimowych części odzieży dowiadujemy się, że "dawniej nosiły ko· biety zamożne zimą kożuch (miderak), dzisiaj więcej ukazuje się między nimi watówek, wacówek" 71. K o l b e r g często nie zaznaczał wyraźnie, do jakiej warstwy chłopskiej ów ubiór należy. Z terminów "mężczyźni", "chłopi", a często i "gospodarze", trudno wywnioskować, o kogo chodzi. ° Ociąż, Fabianów, pow. odolanowski, 1870, tamże, cz. II, s. 165. Bożydar, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. 75. 66 Pi głowice i Koszuty, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. n. 67 Lubasz, pow. czarnkowski, 1858, tamże, cz. III, s. 125. Na obszarze Polski obwiązywanie głowy chustką i zawiązywanie jej w kokardę spotykamy już w XVI w. Julia R o s e w pracy Deutsche Vo!kstrachten, Monachium 1912, zwyczaj ten uważa za typowo słowiański. Dalsze szczegóły patrz A. G l a p a, "Atlas Polskich Strojów Ludowych", Stl'Ój !ubuski, Wrocław 1956. 6~ Chłędowo, pow. gnie±nie11ski, 1868, tamże, cz. III. s. 23. ni Pakoslaw, pow. bukowski, 1870. tamże, cz. II, s. 334. '6 Pakosław, ju·. " iVIurownica. pow. kcściar,ski. 187b. tamie, cz. II, s. 41. 6·1 6;; Pewne światło na te ogólne określenia rzuca wypowiedź K o 1b e r g a umieszczona w V części Wielkiego Księstwa Poznańskiego, którą cytuję: "Trzecia kategoria (ubiorów) ukazuj e z rzadka już zachodzące stroje polskie bogatszych włościan, tak jak są opisane w dziele "Lud", Ser. XI, s. 25 i s. 124-125". Jeśliby tę wypowiedź można było odnieść w ogóle do opisów strojów, to prawie wszystkie opisy K o l b e r g a dotyczyłyby bogatszych chłopów .. Jako przeciwstawienie bogatszych stosunkowo rzadko wymienia K o l b e r g uboższych chłopów. ZEBRACY Osobną kategorię, tak charakterystyczną dla okresu feudalnego i kapitalistycznego, nie związaną ani z wsią, ani z miastem, stanowili żebracy (ryc. 21, 22). Ich ciągłe krążenie i włóczenie się po wioskach i miasteczkach, odpustach i jarmarkach, podkreślało specyfikę ówczesnej wsi, której K o l b e r g w swych badaniach nie pominął. Ubranie żebraka to: "Odzież nędzna, wzbudzająca litość: kamzela brudna lub płaszcz podarty, tysiącznymi łatkami upstrzony, czapka stara, dziwaczna lub kapelusz duży, okrągły, torby duże pod pachami z jednej i drugiej strony, na plecach tłomoczek do zbierania kawałków chleba, szperek, kaszy, grochu, legumin; w ręce miseczka, najczęściej żółwia skorupka, w drugiej paciorki duże z krzyżykiem, nadto kosztur z jeżem, a niekiedy jeszcze bicz około niego kręcony dla odpędzenia psów napastniczych; kule i szczudła, najczęściej dla udania kalectwa przybrane; nadto rożek tabaki. Przy tym broda długa, głos żebrzący, mina pokorna, pod którą nieraz ukrywa się przebiegła filuteria" 72. Poznawszy poszczególne kategorie mieszkańców wsi wielkopolskiej oraz ich odzież przyjrzyjmy się, czym polska ludność wiejska różniła się od Niemców. BAMBRY Na przedmieściach Poznania dostrzega K o l b e r g specjalną grupę ludności chłopskiej, tzw. Bambrów (ryc. 16-20), zwanych '" Turek pod Pleszewem, Częstocho\\'a, 1836, tamże, cz. l. s. 268. �101 100 Ryc. 18. Fragment drużyny w Poznaniu. Mal. JuIlan weselnej zamozme]szego chłopa na Rynku Knorr, 1838 (fot. L. Perz i F. Maćkowiak). też Derlakami, sprzedających swe produkty ogrodniczo-rolnicze głównie w Poznaniu. Różnią si~ oni ubiorem od chłopów z dalszych wsi. O ich ubiorze K o l b e r g pisze: "Bambry ... noszą kapelusze półkoliste (na kształt góralskich) z szerokimi rondami, czyli skrzydłami, czamary 'lub wołoszki, spodnie sukienne ciemnej lub dzikiej barwy i buty często ze stojącymi cholewami (węgierskie, podobne do dawniejszych księżych) 7:3. Na początku XIX w. Ryc. 17. Bamberki, mieszkanki wsi Winiary pod Poznaniem _.obecnie przedmi<>ście Poznania - w ubiorze codziennym. O. K o 1b e r g, "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. I, Kraków 1875. n Jeżyce, Winial'y, Zawada, Rataje, pow. poznański, 1870, tamże, cz. I, s. 60. Bambrzy z pochodzenia są Słowianami, zgermanizowanymi w okolicy Bambergu; w XVIII w. zostaii sprowadzeni przez Magistrat m. Poznania �103 102 Bambrzy czamary "chodzili itd.." H. zupełnie jak chłopi polscy, ubrani kardą na przodku zdobią stuleciu) nosiły Bamberki krótsze spodniki, fartuchy w sukmany, O Bamberkach (ryc. 16, 17) czytamy: "Kobiety mają na sobie 6 do 12 spodników sięgających kolan, wierzchnia spodnica bywa merynosow3. lub pikowa, jaskrawa. Sznurówka krótka. \vycięta pod szyją i z tejże co ~podnica materii, \Ncale nie uwydatnia kibici. Na sznurówkę biorą kaftanik (nazywają go z niemieckiego: Miitzen), którego rękawy lejkowate rozwartym końcem ramiona' okrywają. Stanik Ryc. 19. Podmiejska sprzedawczyni nabiału w Poznaniu; biedniejsza chłopka w ubiorze codziennym. Rys. K. W. Kielisiński, 1843; Album [rycin], Pozna!'l 1853 (fot. L. Perz i F. Maćkowiak). jest u sznurówki wycięty, głowę stroi czapka. v. kapka (Kappchen), zwykle biała, wstęgami strojna, na niej zawiązują chustkę czerwoną lub zieloną jedwabną. Przy ślubach mają swachny i młoda panna, podobnie jak i te dziewczyny. które podczas procesji Bożego Ciała noszą feretrony z obrazami, na głowach czółka czarne aksamitne, w szych i wysoko w rozmaryn przystrojone, niby kwiecista szopa na głowie. Białe pończochy, miałkie (płytkie) aksamitne lub jedwabne trzewiki z wielką ko- i w krótkim czasie ~ię spolszczyli. Wykazali dwóch ostatnich wojen światowych. ;.\ Wilda, Dębiec. Winiary, pow. poznański, wiele 1860, patriotyzmu tamże, w 'okresie cz. I, s. 62. nogi. Dawniej (na początku jeszcze tego (osobliwie w Wildzie, Dębcu, Winiarach) modre, duże, wysokie czapki" 75. POLACY W pobliżu Poznania, według określenia K o l b e l' g a, "Polacy czystej krwi ... noszą kaftany, brzuszlaki (BrustLatz), suknie (sukmany); buty z wywiniętymi (wywróconymi) zwykle cholewami. czapki baranie (siwe), u których powiewają czerwone i błękitnE: wstążki, a niekiędy pawie piórko lub wianek, a w lecie kapelusze cylindrowe niskie, z dość wąskim rondem" 7ii. Na innym miejscu Ryc. 20. Ubiory chłopów z przedmieścia Poznania z połowy XIX w. Lit. Palnel et Lecharbonier, 1846. ł" i czytamy: "Do charakterystyki ubrania polskiego, w bliższych jak i dalszych Poznania okolicach, należy u mężczyzn laska jabłonkowa lub czerzniowa (z ciernia, tarniny), zwana lala. Jest to kij sękaty zwykle, dość gruby, oblewany ołowiem lub cyną i mający z \vierzchu pod gałką rzemień z kułtasamy (kutasami)" 77 (ryc. 1, 6). Do charakterystycznych cech ubioru Polaków również niewąt;; Jeżyce. Winiary, Zawada, Rataje, Wilda, Dębiec, tamże, cz. I, s. 62. ;. Okolica Poznania, 1870, ta mże, cz. I, s. 60. ;; Tamowo, pow. poznański. 1870, ta mże, cz. I, s. 64. 1870, pow. poznański, �104 Hyc. 21 a, b,. Żebracy. Mężczyzna trzyma w ręce "lolę z jeżem", tj. laskę nabitą gwoździami, służącą do odpędzania psów. Hys. K. W. Kielisiński, 1842; Album [rycinj, P'Jznań 1853 (fot. L. Perz i F. Maćkowiak). pliwie należały kapelusze polańskie, które wymienia K o l b e r g przy opisie ubiorów noszonych w Boruszynie w powiecie obomickim; o ich tradycyjności mówi sama nazwa 78. Jak się z innych tekstów domyślać można, kapelusze te miały małą główkę i większe rondo (ryc. 23). Za charakterystyczny ubiór Polek można przyjąć odzież mieszkanek Wronczyna i Modrza, oddalonego kilkanaście kilometrów na 7R Jest to jedyna znana mi nazwa, nawiązująca do okresu plemiennego Polan, używana jeszcze nie tak dawno wśród ludu. Boruszyn, pow. obornicki, 1872, cz. I, s. 68. 105 południe od poznania. O ubiorze tym K o l b e r g pisze: "U kobiet jak wszędzie, tak i tu dają się nieraz widzieć z?ytki. ~a .głowie kapeczka, kopeczka biała z muślinu, czasem z tIUlu, mekIedy haftowana, obszyta po bokach koronką nie w rurki układaną, ale przylegającą gładko do głowy. Na kapeczce jest głowa obwiązana chustką po większej części jedwabną czerwonego lub zielonego koloru z małą kokardą na przodzie. W tyle u kapki spuszczają się białe, szerokie muślinowe bandy v. bóndy haftowane i wstążki szerokie, częstokroć bardzo kosztowne, pomiędzy którymi u dziewcząt widać spleciony warkocz (ryc. 4). Zimą noszą kobiety zwykle kabat sukienny, z krótkimi, naokół we fałdy ułożonymi tackami v. tachami, zapinany w dwa rzędy z przodu na kuziki (guziki), dalej spodnik (spodnicę), zwykle z wełnianej materii, u biedniejszych z perkali, z przodu szeroki fartuch i duża wełniana chustka na rękach zamiast futrzanej mufy (ryc. 15). Latem zdobi gors sznurówka z przodu sznurowana, z czerwonego lub zielonego merynosu, koszulka z szerokimi rękawami, koło szyi w drobne fałdki zebrane w fryzkę wąską. Spodnica do sznurówki nie przyszyta, z muślinu lub perkalu zwykle jaskrawego; z przodu szeroki fartuch, najczęściej biały" 79 (ryc. 3). Jeżeli podczas opisywania ubiorów ludu polskiego K o l b e l' g w nielicznych opisach nadmienia, choć fragmentarycznie, o ubiorach różnych kategorii ludności, to opisując ubiory Niemców nie wspomina w ogóle o ich sytuacji ekonomiczno-społecznej. Skądinąd jednak wiemy, że chodzi tu o kolonistów niemieckich nie należących do proletariatu wiejskiego, którzy z nadziałów urzędowych, mimo iż z skromnym dobytkiem przyjeżdżali do Wielkopolski, otrzymywali lepsze grunty i większe gospodarstwa (ryc. 24). O ubiorach Niemców mieszkających koło Poznania K o l b e r g pisze: "Niemcy tu mieszkający ubierają się w wielkiej części po polsku" 80. Przy omawianiu powiatu średzkiego natomiastwzmiankuje: "Niemcy tutejsi przez cały rok chodzą w kapeluszach czarną wstęgą opasanych, szerokich. Surduty granatowe długie, z rozpo7!l so s. 64. Vll'onczyn, Modl:ze pod stęszewem, Tarnowa z folwarkiem Karolewo, 1858, tamże, cz. I, s. 63. pow. poznański, 1858, tamże, cz. I, �107 106 Ryc. 22. Żebracy. Rys. K. W. Kielisiński, 1841; Album (fot. L. Perz i F. Maćkowiak). [rycin], Poznań 1853 rami w tyle. U butów cholewy wysokie" 81. W powiecie gnieźnieńskim zaś ubiór niemiecki wyglądał następująco: "U mężczyzn nCl codzień: spancerek kolorowy płócienny, spodnie na szelkach w buty wysokie wpuszczone. Na święto płaszcz granatowy z peleryną; westka granatowa z małymi, białymi guzikami. Kapelusz wysoki albo kaszkiet. Koszula na wstążkę czerwoną związana" 82. W powiecie czarnkowskim "Niemcy ... nosili w zimie szare, szerokie spodnie płócienne, westkę bawełnianą i płaszcz niebieski, czapke lub niski, szary kapelusz filcowy, buty lub trepki drewniane" 83. a ubiorze Niemek w powiecie średzkim czytamy: "Niemki mają " Luboniec Olendry, pow. średzki, 1858, tamże, cz. I, s. 76. Karsewo, pow. gnieźnieński, 1858, tamże, cz. III, s. 24. ,.~ Bi3la, po IV. czarnkrowski, 1858, tam.że, cz. III, s. 124. I B.yc. 23 . Szynkarka J i muz.vkanci w karczmie. "Przyjaciel Ludu", Leszno 1837. czepki kolorowe, czarną chustką wiążą głowę; suknie noszą takie jak kobiety po miastach" 8 •• W powiecie czarnkowskim "kobiety mają kapkę na głowie, a na tym przewiązaną czarną chustkę z dwoma z przodu kokardami. Suknia długa, ciemna. Na nogach drewniane trzewiki" S,j. Obszerniejszy opis ubioru Niemek posia- J 8! .tl. I H ~5 Luboniec Olendry, pOW. średzki, 1858, tamże, cz. I, s. 76. Biała, pow. czarnkowski, 1858, tamże, cz. III, s. 124. �109 108 Więcej kategorii ludności K o l b e r g nie rozroznia. Zwraca jednak uwag~ na czynniki w obrębie tej czy innej grupy ::;połecznej, powoduj ące zarzucenie starej, tradycyjnej mody a przyjmo- Ryc. 24. Ubior~ codzienne kolonistów niemieckich i chłopów polskich. Według rycmy M. Jaroczyńskiego, "Drang nach Osten", Poznań 1849. da:ny z powiatu gnieźnieńskiego. W przeciwieństwie do wyżej oplsa.nych przejawia się w nim wpływ ubiorów noszonych przez PolkI. K o l b e r g pisze: "Kobiety noszą się w sukniach z rękawami różnego kroju i koloru, zawsze długich, a częstn z falbanami. Na to fartuch długi. Dziewki przy uciętych włosach lub też w jed.en warkocz splecionych noszą czapeczkę (kopkę). Mężatki czepki tlUl~we, na które zarzucają chustkę wełnianą, kolorową. Przy koszuli u SZył falbanka szeroka, na piersiach chustka kolorowa mniejszego rozmiaru. Pończochy białe, trzewiki wysokie" 86. Kar~ewo, pow. g.nieźnieński, 1858, tamże, cz. III, s. 24. W artykule uwzględnIOno wszystkIe opisy ubiorów Niemców podane przez Kolberga; teksty cytowane, odnoszące Się do ubiorów Polaków, stanowią tylko nikłą cząstkę całości opisów Kolberga. 8G I I I 1 wanie for01 nowych. W powiecie szamotulskim "wkrada się między tych mianowicie, którzy z wojska wracają, moda noszenia płaszczy niemieckich z pelerynami i kaszkietów" 87. W powiecie międzychodzkim, gdzit:: silny napór germanizacji wyrządził już poważne szkody w polskim stanie posiadania, "parobcy mają często czapki z rydelkiem (daszkiem) na kształt wojskowych, na których nierzadko świeci kokarda pruska albo niemiecka, bo na pograniczu zwożą kupcy niemieccy na jarmarki gotowe u~rania, to i chłop za modą idąc, takowe kupuje" 88. O ubiorach dziewcząt K o l b e r g pisze: "Bogatsze stroić się już poczynają na niedzielę w kapelusze okrągłe, miejskie, z bukietami lub wstążkami, w suknię cienką wełnianą lub perkalową jasną albo jaskrawą, modną, z falbankami. Krawcowe już nie znają dawnych krojów" 89. Na marginesie opisu ubioru w powiecie gnieźnieńskim K o l b e r g za Encyklopedią rolnictwa podaje, że "w czasach ostatnich wiele rodzin zmienia swój ubiór, w czym kobiety przodują, i jeżeli stasze gospodynie przy dawnym pozostają ubiorze, to jednak córki swoje na wzór mieszczan przebierają" 90. Zmiany w ubiorze były zwalczane przez samych chłopów jak i prze~ warstwy uprzywilejowane 91. K o l b e r g podaje, że nowatorom przygadywano: "Gdy się kto przebierze po miejsku lub po niemiecku, mówią, że taki chodzi z kiepska po waćpańsku. Mimo to chłopi radzi się w ten sposób przebierają, zarzucając stopniowo swój ubiór" 92. Z opisów K o l b e r g a można wnioskować, że niekiedy ta sama odzież lub jej części były dla pewnych chłopów przejawem Kiączyn, pow. szamotuiski, 1858, tomże, cz. I, s. 65. pow. międzychodzki, 1870, tamże, cz. II, s. 332. "" pow. międzychodzki, 1870, tamże, cz. II, s. 332. ••• Dotyczy to mieszkańców Niechaniowa, pow. gnieźniel'lski, 87 "8 cz. '9Il, s. 25. "1 Łabiszyn, pow. szubiński, 1875, tamże, cz. III, s. 26. 92 Dębicz, pow. średzki, 1872, tamże, cz. I, s. 74. 1874, tamże, �111 110 Hyc. /.-5. Obraźnik wiejski - malarz wędrowny lujący obrazy na zamówienie mieszkańców Rys. K. W. Kielisiński; Album [rycin], Poznań (fot. L. Perz, F. Maćkowiak). mawsi. 1853. • I bogactwa - dla innych, na różnych obszarach były oznaką niezamożności. Zjawisko to ilustrują np. dane z biednych powiatów: odolanowskiego, pleszewskiego, i bogatych powiatów: średzkiego. kościańskiego, bukowskiego. Fakty te mówią nam również, jak silnie w latach 1860-1880 lepsze warunki bytowe chłopa i ubiór były uzależnione w wielkiej mierze od urodzajności gleby. Inne dane zebrane przeze mnie z terenu Ziemi Lubuskiej pow. sulechowskiego mówią o wielkiej zależności stanu majątkowego chłopstwa od szeregu urządzeń technicznych (młyny, koleje) i zbytu produktów. Jak silnie wpłynął zbyt produktów na zamożność chłopów, podaje K o l b e r g w toku opisu najbliższych mieszkańców Poznania, co szczególnie jaskrawo uwidacznia się u Bambrów zamieszkujących wioski należące ongiś do Poznania, a dziś stanowiące część miasta. Porównując zaob::;erwowane przez K o l b e r g a fakty ze stanem współczesnej wiedzy na temat zagadnienia rozwarstwienia wsi stwierdzić musimy, że K o l b e r g opisując ubiory ludu wielkopolskiego zaobserwował wyraźnie zróżnicowanie majątkowe mieszkańców wsi wielkopolskiej. Jego opisy dotyczą głównie odzieży zamożniejszych chłopów, tzw. gospodarzy, ale obok nich widział K o l b e r g i proletariat wiejski, ludność biedniejszą, tj. komorników, parobków, dworaków i żebraków. Z przytoczonych przez K o l b e r g a bardzo skromnych materiałów dotyczących "dworaków" widać wyraźnie, że wśród nich zauważył tarcia i niezadowolenie istniejące między "dworakami" związanymi z pałacem, a tymi, którzy pracują "w polu" i "w podwórzu", czego inni autorzy współcześni nie podają. Ważne również jest zwrócenie uwagi na karbowych, ubierających się tak samo jak ekonomowie, oraz uwzględnienie specjalnej kategorii, o której w literaturze dotyczącej rozwarstwienia wsi wielkopolskiej też nie ma żadnych wzmianek, tj. żebraków tak bardzo charakterystycznych dla okresu kapitalizmu. Wszystkie uwagi K o l b erga omawiające zróżnicowanie wsi są niewielkie i odnoszą się do skromnej ilości zanotowanych faktów, mimo to jednak akcentują jasno, jaki był podział ludności wsi. K o l b e r g był świadom istnienia różnic społecznych na wsi wielkopolskiej, o czym świadczą przytoczone cytaty jak i opis ubiorów dotyczący północnych powiatów, w których K o l b e r g na podstawi ubioru rozróżniał cztery kate_rie mieszkańców: np.: "Stroje ludowe powiatów szubińskiego, wyrzyskiego i chodzie- �113 112 skiego podzielić można na cztery kategorie: 1. Bez charakteru "mieszanina stroju kolonistów niemieckich ze strojem mieszczań3kim i wiejskim". 2. Kategoria, w której "już nieco oryginalności przebija" w surdutach, kamizelach, spodniach czapkach, u kobiet w spodnicach, fartuchach, stanikach, chusteczkach i czepkach. 3. "Trzecia kategoria ukazuje z rzadka już zachowane stroje polskie bogatszych włościan, tak jak są opisane w dziele "Lud", S. XI, s. 25 i s. 124---125". 4. W czwartej kategorii umieściłbym ludzi ubierających się wprawdzie w tkaniny cięte i szyte według kroju polskiego, ale tak nędzne, że raczej za łachmany niż za porządne ubiory uchodzić by winny. Ludzie ci ubodzy częstokroć na zgrzebne koszule i gacie zarzucają jedynie jakąś starą, znoszoną sukmanę lub jakę czarną albo granatową, nogi zaś obuwają w drewniaki" 9;l. Z materiałów K o l b e l' g a wynika także, że chłopi porzucający tradycyjny ubiór ludowy rekrutowali się z warstw zależnych od dworu; zmuszała ich w pewnych wypadkach nędza i brak pienięd7y na zakup i wyrób tradycyjnej odzieży (ko"mornicy, czeladź itp.) bądź też chęć dostosowania się do miejskiej mody (karbowi, ekonomi). W ośrodkach narodowościowo mieszanych ujemnie na zachowanie tradycyjnych form odzieży wpływali Niemcy. Jednak w pewnych wypadkach ulegli oni spolszczeniu, co znalazło wyraz także w ich ubiorze. Porzucenie dawnego stroju ludowego kształtowało się na podłożu ogólnych przemian ekonomiczno-społecznych, w wyniku których po pierwszej wojnie światowej niemal kompletnie wyszedł z użycia tradycyjny ubiór ludowy. Opisy odzieży biedniackiej, zanotowane przez K o l b e l' g a w okręgach dawnych powiatów pleszewskiego i ostrzeszowskiego, zgodne są z uwagami historyków gospodarczych. Na temat tej ludności dowiadujemy się, że "nędznie ubierała się i często mieszkała w fatalnych pomieszczeniach" 94. K o l b e r g nie podaje Vl ogóle danych dotyczących ubioru wyrobników, ratajów, karczTl?-arzy,młynarzy, sklepikarzy ani też ubioPowiaty: szubiński, wyrzyski, chodzieski, 1880, tamże, cz. V, s, 197 .~ Szczegóły patrz: W. Jak ó b c z y k, Uwłaszczenie chłopów w WieI-o kopo!sce w XIX w., Warszawa 1951, s. 68, 69, 71-76. 93 ru dzieci. Mało uwagi poświęca K o l b e l' ~ u~iorom ~łody~h ~obiet wie'JSkich , a szczególnie dziewek. BadaJąc Jego OpISYublOrow .. . z tere nu Wielkopolski uderza mała ilość notatek na temat zrOZ111.. cowania ubiorów. Dlaczego K o l b e l' g nie przekazał nam OplSOW wszystkich warstw chłopskich, tak jak one żyły na obszarz~ Wie~kopalski? Sądzimy, że wpłynął na to szer~g ,przyczyn, a ~lanowlcie: zależność autora od warstw uprzywIleJowanych, ktore były prawie wyłącznymi odbiorcami jego prac, a przez to niemożność przedstawienia chłopów wszystkich w faktycznych ich :"aru~kach życiowych. Szczerość pozbawiłaby K o l b e l' g a matenalne] podstawy badań. Inną przyczyną mogla być niechęć do przedstawienia poważnej częś.::i narodu polskiego w czarnych barwach; raczej stawiał sobie za cel podkreślenie piękna folkloru polskiego. Poważnym powodem była też mała ilość czasu i skromne fundusze badacza, który wielokrotnie w ciągu swej pracy wydawniczej borykał się z licznymi kłopotami jako dłużnik, ogrc,.~iczał więc swoje wydatki w czasie badań terenowych do minimum. Jednym z powodów mogła też być chęć odsunięcia jakichkolwiek podejrzeń, że pracach swych solidaryzuje się z już wówczas śledzonymi i prześladowanymi radykałami. Ze prywatne oblicze K o l b e l' g a było inne od tego, jakie można by sobie wytworzyć na podstawie jego monografii, świadczą materiały zawarte w nie opublikowanych tekach i korespondencji. Porównując postać K o l b e I' g a z takimi bojownikami, jak Edward D e m b O w s k i, Jarosław D ą b I' o W s k i, Ludwik War y ń s k i, trzeba stwierdzić, że ładunek bojowości i rozumienie zagadnień społecznych u Ko l b e r g a w stosunku do swych politycznych rówieśników były raczej skromne. Jednakowoż na tle ówczesnej epoki zaliczyć należy K o l b e r g a do ludzi postępowych, do tych, którzy czuli zachodzące zmiany i działalnością swą przyspieszali mające nastąpić przemiany wsi polskiej 95. 'w '5 Pisząc niniejszy artykuł poza celami naukowymi miałem na uwadzE: cel praktyczny: chciałem zwrócić uwagę osobom zajmującym się orga- ••• "Lud", t. XLII �LITERATURA C i c h o w i c z W., skiego, Kórnik G J. a p a A., Strój znań 1953. Jak ó b c z y kW., szawa 1951. O rań s k a J., Wielkopolska 1953. dzierż ac ki, Uwlaszczenie Atlas Polskich chlopów w grafice Strojów K. W. Kielisiit· Ludowych w Wielkopolsce w XIX PTL, Po~ Wrocław 1952. - Wielkopolska, wybój' żj'ódel (1851-1914), Wrocław 1954. K i e l i s i ń s k i K. W., Album [rycin], Poznań 1853. K o J. b e r g O., "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. I, S. IX, Kraków 1875. - "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. II, S. X, Kraków 1876. - "Lud", W. Ks. Pozna'ńskie, cz. III, S. XI, Kraków 1877. -- "Lud", W. Ks. Pozna'ń.skie, cz. V, S. XII, Kraków 1880. "Lech", Tygodnik ilustrowany, Poznań 1878. Muzeum Narodowe w Poznaniu, Gabinet Rycin - Teki rycin, rok 1954. Muzeum Narodowe w Poznaniu, Zbiory w Starym Ratuszu, 1955. "Przyjaciel Ludu", Tygodnik, Leszno 1837, 1846, 1848. R El i n f u s s R., Etnografia w produkcji Polskiego Filmu, "Lud", t. XXXVII, Kraków 1947. l' u r c z y n o w i c z M., Wykaz dat i miejscowości badań O. Kolberga, w W. Ks. Poznański.m (rękopis), 1954 .. W ó j c i c k i K. W., Pieśni ludu, t. I, Warszawa 1836. Z uchwal II Zjazdu KPRP, sierpien-wrzesień 1923, "Kwartalnik Historyczny", nr 1, Warszawa 1954. Z y g a d ł o w i c z F., Mari·an Jaroczyński, Poznań 1938. - Wielkopolska, wybór źródeł, T ADEUSZ WRÓBLEWSKI w., War- BUDOWNICTWO LUDOWE W PRACACH O. KOLBERGA (1815-1850), Opisy obrazujące polskie budownictwo ludowe stanowią w pracach K o l b e r g a mniej więcej 10J0 ogółu przez tego niestrudzonego zbieracza zgromadzonych i opublikowanych materiałów etnograficznych" na 11 000 stron druku zaledwie około 110 przypada na charakterystykę wsi, zagród i chałup. Stosunek ten znajduje zrozumiałe uzasadnienie w samych zainteresowaniach K o 1b e r g a, które nastawione były przede wszystkim na zjawiska folkloru. Materialną kulturę wsi traktuje K o l b e r g jedynie jako tło obrazu, którego pierwszoplanową treścią jest folklor poszczególnych regionów. Ma ono ułatwić zrozumienie cech charakterystycznych folkloru w danej okolicy, by - jak K o l b e r g określa - dać "obraz obrobiony i wykończony w szczegółach" 1. Rzecz zrozumiała, że przy takim założeniu zagadnienie budownictwa ludowego zostało potraktowane ubocznie i w sposób niepełny, a próba zrekonstruowania jego obrazu na podstawie materiałów opisowych K o l b e r g a nie prowadzi do zadowalających rezultatów. Przede wszystkim opisy wsi, zagród i chat, jakie znajdujemy w poszczególnych monografiach K o l b e r g a, są bardzo niejednolite. W każdym niemal przypadku akcent położony jest na inne szczegóły. Bardzo też nierówno pod względem jakości i ilości opisów potraktowane zostały poszczególne regiony. Wskutek powyższych niedociągnięć wyprowadzenie uogólniających wniosków, określających podobieństwa i różnice w zakresie czy to rozplanowania wsi albo zagrody, czy w typie chaty i jej konstrukcyjnych szczegółach, napotyka znaczne trudności. Rzec można; że brak wspólnych mianowników dla opisów budownictwa. Po- , ili.1 nizacją życia kulturalno-artystycznego na potrzebę ostrożnego przeprowadzania wyboru kostiumów ludowych. Znajomość odzieży ludowej jest li nas w dalszym ciągu mała. Zwrócił na to uwagę prof. R. R e i n f u s s w 1947 r. w artykule pt. Etnografia w produkcji Filmu Polskiego, .,Lud", t. XXXVII, 1947, s. 345. •• l O. K o l b e r g, .,Lud·'. S. I, S,1ndomierRkie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf956dd53cf86a18af6d45d6963bb7cd.pdf 02f4222f401cd545acde4324706e2e64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5526 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Wielkopolska- stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5141 Title A name given to the resource Strój szamotulski / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część II, Wielkopolska zeszyt 1 ; 52 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH ADAM GLAPA STRÓJ SZAMOTULSKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH CZĘŚĆ I I STROJÓW LUDOWYCH W I E L K O P O L S K A ZESZYT 1 A D A M GL A P A STRÓJ SZAMOTULSKI ŁUB 1 ŁIAI 9 5 1 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Z ZASIŁKU MINISTERSTWA W LUBLINIE KULTURY I SZTUKI �KOMITET REDAKCYJNY ATLASU POLSKICH STROJÓW L U D O W Y C H : E. FRANKOWSKI, J. GAJEK K. P I E T K I E W I C Z , R. R E I N F U S S , T. SEWERYN T. ZYGLER ORAZ DELEGAT MIN. KULTURY I SZTUKI RED AKTOR NACZELNY JÓZEF WYDAJE POLSKIE TOWARZYSTWO W LUBLINIE, ULICA GAJEK LUDOZNAWCZE CURIE-SKLODOWSKIEJ L. 2 Z ZASIŁKU MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI OKŁADKA ADAMA P L A N S Z E WANDA MŁODZIANOWSKIEGO B A R W N E M A L O W A Ł Y : MANTEUFEL I MARTA KOCH DO D R U K U P R Z Y G O T O W A Ł R O M A N REINFUSS UKŁAD GRAFICZNY H. MORTKOWICZ-OLCZAKOWEJ KRAK. ZAKŁADY GRAF. NR 4 KRAKÓW, J. SAREGO 7 KLISZE KZG JEDNOBARWNE ODDZ. I 24, K R A K Ó W , TRÓJBARWNE: K A R M E L I C K A 16 L . zam. 235 z 19 I V 1951. M-l-28705 Druk u k o ń c z , w listopadzie 1951. N a k ł a d 6.200 egz. 8 6 Papier bezdrz. ilustr. 61 > < . 1 0 0 S — Ark. druk. 31/4 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Część 1. POMORZE Strój: kaszubski, kociewski, borowiacki, tucholski, kraiński, chełmiński, lubuski, dobrzyński, malborski, słowiński, pyrzycki. Część II. WIELKOPOLSKA Strój: szamotulski, borowiacki, leśniacki, pałucki, wileński, łęczycki, kujawski. Część III. ŚLĄSK Strój: bytomski (rozbarski), wałaski, górali śląskich, opolski, Jacków jabłonkowskich, pszczyński, raciborski, dolno-śląski. Część IV. MAZOWSZE I SIERADZKIE Strój: mazowiecki (centralny), opoczyński, łowicki, sieradzki, kurpiow­ ski, poborski, podlaski, mazowiecki (północny), Mazurów pruskich. Część V. MAŁOPOLSKA Strój: krakowski, (z okolic Krakowa, Powiśla Dąbrowskiego, pogranicza śląskiego), kielecki, radomski, lubelski, Lachów sądeckich, Pogórzan, Dolinian sanockich, rzeszowski, przeworski, łańcucki, lesiacki, boro­ wiacki, górali żywieckich, babiogórskich, orawskich, szczawnickich, podhalańskich, spiskich, gorczańskich oraz Łemków, skalbmierski, szczyrzycki. Wymieniona kolejność poszczególnych monografii nie jest kolejnością ukazywania się zeszytów w druku i nie jest ostatecznym pełnym wykazem typów stroju. Zamówienia przyjmują wszystkie księgarnie „ D O M U KSIĄŻKI". �1. WSTĘP Ziemia Szamotulska od wieków należy do najgęściej zaludnionych obszarów histo­ rycznej Wielkopolski. Powiat szamotulski, jako jednostka administracyjna, jest tworem młodym. Powstał na początku XIX wieku. W skład jego wchodzą ziemie byłych kasztelanii: Bukowskiej i Obrzyckiej, z których powstały później powiaty: bukowski, poznański, i obor­ nicki. Na obszarze tym, oddalonym zaledwie o 30 km. na północny-zachód od Poznania, zachowały się do dzisiaj stroje ludowe. Na obszarze Wielkopolski występuje kilka odmian strojów ludowych, odróżniających się od siebie. Jedną z odmian jest strój Szamotulan, noszony jeszcze w połowie XIX wieku na dość wielkim obszarze w okolicy Poznania, a dziś zachowany na terytorium szcząt­ kowym tylko w Szamotułach i w kilku sąsiednich wioskach. Z powodu braku materiałów historycznych opisy, zawarte w tej pracy, opierają się głównie na analizie strojów z drugiej połowy XIX w., a ściślej rzecz biorąc z lat 1875—1900. Podstawowe źródło wiadomości stanowiły badania terenowe, w czasie których znajdywano jeszcze oryginalne okazy strojów oraz gromadzono informacje, pochodzące z ust ludzi starych. 2. OBECNY STAN STROJU NA BADANYM OBSZARZE Wielkopolska należy do tych części Polski, gdzie strój ludowy zaczął najwcześniej wychodzić z użycia. Mimo to w różnych jej stronach zachowały się jeszcze mniejsze lub większe obszary, na których tradycja stroju ludowego jest przez ludność do dnia dzisiej­ szego pielęgnowana. Jedną z takich wysp jest Szamotulszczyzna. Strój w okolicach Szamotuł przetrwał do dziś w kilkudziesięciu kompletach, podczas gdy w innych regionach już przed paru dziesiątkami lat zupełnie zaniknął. Utrzymanie się stroju szamotulskiego należy przypisać głównie uświadomieniu narodowemu mieszkańców których zdaniem oznaką zewnętrzną polskości jest również strój. Wysyłanie zespołów i delegacji w strojach ludowych na zjazdy międzynarodowe i krajowe, wyróżnianie osób noszących stroje ludowe przez kierowników miejscowego życia kulturalnego, wyrzeźbienie postaci w strojach ludowych na pomniku Wacława z Szamotuł w Szamotułach, wymalo­ wanie osób w ubiorze szamotulskim w sali Powiatowej Rady Narodowej i w niektórych kościołach (np. w Obrzycku) wpłynęło i wpływa w wielkiej mierze na pieczołowite prze­ chowywanie i trwanie miejscowego stroju ludowego. Chęć powstrzymania zaniku ubioru ludowego przejawia się w wyszukiwaniu i napra­ wianiu przez dorastającą młodzież poszczególnych części strojów, już nieużywanych przez starsze osoby, oraz coraz częstsze szycie strojów odświętnych w związku z uroczysto­ ściami państwowymi, narodowymi, konkursami, popisami i zjazdami organizacji społecznokulturalnych, gdzie zespoły ludowe w swych tradycyjnych strojach są zawsze mile widziane. Innymi podniosłymi momentami, w których delegacje Szamotulan wkładają zawsze stroje ludowe to witanie w mieście, lub w okolicznych wioskach, wyższych przedstawicieli Pań­ stwa. W życiu codziennym stroju ludowego używa się obecnie niezmiernie rzadko. Jeszcze pod koniec XIX wieku i w początkach XX strój ludowy stanowił rodzaj legity­ macji społecznej, informującej o wieku posiadacza, jego stanie cywilnym, pochodzeniu 5 �socjalnym, stanie zamożności. Przykładem może być sukienna, czerwona „jaka" która odróż­ niała ubiór bogatych chłopów od średniaków, ubierających się w „marynusowe jaki", uszyte z cienkiego, tańszego materiału czerwonego, zdobnego w czarny deseń o motywach roślin­ nych. Najbiedniejsi (a szczególnie parobcy) nosili zielone „jaki" ). Kolor „jak" męskich w pewnych wypadkach wskazywał na miejsce zamieszkania właścicieli. Niektóre wioski, przysiółki, części osad, lub czasem całe parafie miały jednakowy strój, odmienny jednak w szczegółach od sąsiadów. W okresie zaborów strój ludowy był oznaką polskości. Szczególnie ważką rolę spełniał na emigracji; „w Westfalii", czy „na Saksach", gdzie — jak Maria Szuflakowa rodem z Gąsawy wspomina — wyciskał łzy z oczu Polaków, wcielo­ nych do wojska pruskiego. W latach 1918—19, w okresie Powstania Wielkopolskiego przeciwko Niemcom, męski strój ludowy spełniał rolę narodowego munduru wojskowego. W tym czasie władze powstańcze zorganizowały z okolicznych chłopów kompanię kosynierów i ubrały ją w miejscowy, barwny strój ludowy. Obecnie strój w okolicznych wioskach w dalszym ciągu zanika a w mieście, w Szamo­ tułach, zaczyna się odradzać i staje się swoiście pojętym, reprezentacyjnym strojem „naro­ dowym". W 1948 r. na terenie powiatu znajdowały się 32 kompletne męskie stroje ludowe. Kobie­ cych jest znacznie więcej, gdyż są one tańsze i łatwiej można je uszyć, czy skompletować. Po­ wolniejszemu zanikowi strojów kobiecych sprzyja też większa zachowawczość kobiet. Głów­ nymi przyczynami zaniku stroju ludowego jest wysoki jego koszt (kompletny strój męski, odświętny kosztuje 5—6 tys. złotych) i przemiany ekonomiczne i społeczne, jakie przechodzi wieś polska. Ważką rolę odgrywa też wpływ mody miejskiej i standaryzacja odzieży, jedna­ kowej dla wsi jak i miast. Inną przyczyną, dziś już nieistotną, a w wielkiej mierze wpływającą na żywotność strojów ludowych pod koniec XIX wieku było pogardliwe ustosunkowanie się do ludności wiejskiej, noszącej strój ludowy, t. zw. pseudo-inteligencji. Ważnym również czynnikiem zaniku strojów był zwyczaj ubierania zmarłych do trumny w stroje ludowe. Spośród licznych części składowych stroju szamotulskiego nie wszystkie do dziś dnia się zachowały. Ze stroju męskiego spotkać można: kapelusz, „jakę", „kaftan", „katanę", onuce, buty-kropusy, kożuch, rękawice, „skopioki", „jedwabnice", a z kobiecego: „sznurówki", „jaczki", „spódniki", zapaski, czepki, „jedwabnice", „gorsiki", „ruroki", wstęgi barwne, chusty „francuskie", „tureckie", „pstruchy". W czasie badań terenowych prowadzonych w 1948 r. ze stroju męskiego nie napotkano już: „czapy", koszuli, spodni, „karuzeli" „czechoła", „duchenki", noża, zaś ze stroju kobie­ cego: koszuli, „gaci", zapaski ślubnej, ręcznej roboty pończoch, „wieńca" ślubnego. Proces zanikania ubiorów ludowych spowodowany przyczynami natury gospodarczej, społecznej i wpływem obcych narodowościowo elementów, które osiedlały się w Wielko­ polsce w czasach zaborów zapoczątkowany został bardzo wcześnie. Już Lipiński pisał w r. 1842 o tym, że „lud pospolity wszystkie znamiona swoje zaczyna tracić", czemu sprzyjało według cytowanego autora usamowolnienie włościan i nagle powiększająca się liczba „przychodniów" t. j . Niemców. ) Nie bez wpływu, jeżeli chodzi o zanik dawnego ubioru męskiego pozostała też przy­ musowa służba w wojsku niemieckim. O. Kolberg w czasie swych badań prowadzonych w Wielkopolsce już w 1858 r. notował, że niektórzy mieszkańcy wsi Kiączyna w powiecie szamotulskim, powracając z wojska rozpowszechniają modę noszenia niemieckich płaszczy z pelerynkami i kaszkietów. ) 1 2 3 3. RYS HISTORYCZNY Brak materiałów opisowych i ilustracyjnych dotyczących ubiorów szamotulskich z minio­ nych epok nie pozwolił na dokładniejsze opracowanie przemian, jakim ulegały one z biegiem czasu. Niektóre prymitywne formy odzieży jak: „płachty", krajki wełniane, kożuchy, zapaski, jak i zachowane do niedawna nazwy ubiorów i materiałów („czechoł", „duchenka", „portki", 6 �gacie", „warp", „pilśń") pozwalają przypuszczać, że w ubiorze Szamotulan istnieją elementy, których wykształcenie należy odnieść do czasów odległych. W przypuszczeniu tym utwierdza nas fakt, że szereg szczegółów znanych nam ze współczesnego ubioru szamotulskiego znajduje swe odpowiedniki w polskim materiale historycznym, lub ikonograficznym, pocho­ dzącym z XV w. Przykładem może być publikowana przez T. Seweryna reprodukcja z t. zw. Kodeksu Hornigowskiego, przedstawiająca chłopów, ubranych w sukmany o formie zbliżonej do tych, jakie do dziś nosi się na terenie Szamotulszczyzny. ) 4 5 Jan Filipowski ), opisując strój szamotulski podkreśla, jako jedną z jego cech, zwyczaj opasywania się włościan skórzanym pasem, do którego przytroczony był nóż. Podobny szczegół obserwujemy we wspomnianym wyżej ubiorze włościan z X V wieku. Kożuchy, które na przełomie wieku XIX i XX były w użyciu w powiecie szamotulskim znajdują analogię w kożuchach noszonych na znacznych obszarach Polski w wieku X V I . Opisy strojów z wieku X V I i XVII cytowane przez Łukasiewicza ) wskazują, że w tym czasie poznańscy mieszczanie i okoliczna szlachta nosiła granatowe i czarne kontusze i żupany, podobne do obecnych czarnych kaftanów szamotulskich. Po Szkotach przybyłych do Sza­ motuł z początkiem X V I wieku, a zajmujących się na wielką skalę handlem, pozostać miała kraciasta chusta, noszona do niedawna pod kołnierzem koszuli.') 6 Jak wyglądał strój na terenie Szamotulszczyzny w XVII i XVIII w. nie wiemy z powodu braku źródeł. Przypuszczać można, że dzisiejszy, bogaty i piękny strój Szamotulan rozwinął się głównie w początkach wieku XIX. Najwcześniejszy jego opis pochodzący jednak z drugiej połowy wieku XIX zawdzięczamy Oskarowi Kolbergowi. ) Jak wynika z notatek Kolberga w latach między 1858 a 1896 r. ubiór męski składał się z czapki baraniej, ozdo­ bionej pawim piórem, lub kapelusza granatowego, „brzuszlaka" tj. długiej do kolan kami­ zelki („kaftana") bez rękawów ze świecącymi guzikami, na którą nakładano na wierzch długą granatową sukmanę. W Sokolnikach Wielkich i Małych sukmany obszywane były jasno­ niebieskimi tasiemkami. Spodnie wpuszczone były do butów z cholewami. 8 Dziewczęta nosiły wówczas głowy odkryte, z włosami splecionymi w warkocze, przy­ strojone wstążkami lub nakryte białą kapką, mężatki lite czepce. Ponadto wkładały kobiety koszulki, sznurówki, granatowe, niedługie ale zato fałdziste kabaty, spódniki kolorowe a w Dobrojewie błękitno nakrapiane. Podobnie jak i męski, tak i kobiecy ubiór w okolicach Szamotuł już w czasach Kolberga wykazywał wpływy obce a mianowicie, niemieckie. I . S. S. w „Przyczynkach do etnografii Wielkopolski" ) w 1912 r. podaje krótki opis stroju szamotulskiego i fotografię chłopa z Żydowa pow. Poznań (obecnie Oborniki), z południowego krańca regionu szamotulskiego, na której dokładnie widzimy kształt podówczas noszonych czap. Jest to pierwsza znana fotografia stroju z okolic Szamotulszczyzny, W czasach feudalnych swobodny rozwój ubioru ludowego skrępowany był przez nacisk wywierany ze strony warstw wyższych. Przykładem mogą tu być odnośne zarządzenia wydawane przez sfery rządzące, w stosunku do uboższej ludności Poznania. ) Jeszcze przed końcem XIX wieku mimo zniesienia poddaństwa włościan ziemianie wpływali na wygląd zewnętrzny swej służby, zakazując np. mężczyznom (zwłaszcza woźnicom) noszenia wąsów. 9 10 Nie posiadając szczegółowych materiałów z szerszych obszarów Wielkopolski trudno coś orzec o linii rozwoju stroju szamotulskiego. Dotychczasowe fragmentaryczne dane i badania terenowe pozwalają jednak przypuszczać, że szczytowy rozwój ludowego stroju przypada na lata 1860 - 1890. Pod koniec tego okresu i na początku XX w. daje się zauważyć przenikanie na obszar Szamotulszczyzny upodobań do koloru czarnego, promie­ niujących z pow. obornickiego i wschodnich terenów położonych nad Wartą. Z początkiem XX w. strój szamotulski zaczyna dość szybko zanikać. W okresie wojny 1914—20 r. i w latach następnych zanika niemal zupełnie w codziennym życiu. 7 �/; 300 Rys. 5 Saktaw&ka - Zaktad Geografii (J.M.C.S., fliajsc OWO ŚC i, Z których pochodź' strój GraniQtz zasięgu strojów Obzcny zasiąg stroju szamotulskivqo Dawny z a si qq \\\\? stroju szamotulskiego \ \ \ \ Ryc. 1. Mapa zasięgu 8troju szamotulskiego 8 Granic t powiatów w k O r t O 1 ¡ a - Obszar sti oj ó w sąsiednich �4. ZASIĘG BADANEGO STROJU Ustalenie obecnego zasięgu występowania stroju ludowego w regionie Szamotuł nie przedstawia specjalnej trudności. Strój ten występuje dzisiaj w samych Szamotułach i w nielicznych wioskach, leżących w najbliższej okolicy miasta (ryc. 1). O wiele trudniej jest ustalić dawną granicę jego zasięgu. Strój szamotulski, jako strój pewnego regionu Wielkopolski wyróżnił się nie tak dawno. Na atrakcyjności zaś zyskał dopiero po wojnie światowej 1914—18 r. kiedy w większości wiosek wielkopolskich strój ludowy kompletnie zaginął, a zachował się jedynie w nielicz­ nych ośrodkach w formie szczątkowej. Wypowiedzi mieszkańców pozwalają jednak przy­ puszczać, że mimo wejścia stroju w fazę szybkiego zaniku, pierwotnie noszono go na obszarze znacznie rozleglejszym. Na reprodukowanej mapie obok miejscowości, w których do dzisiaj zachował się szamo­ tulski strój ludowy, zaznaczono również zasięg stroju, wyglądem bardzo zbliżonego do szamotulskiego. Przy jego opracowywaniu oparłem się głównie na materiałach publikowa­ nych przez Oskara Kolberga ). Na oznaczonym (szerszym) obszarze, powszechnie nosi się „pstruchy", używane przez kobiety jako narzutki (peleryny), „płachty" (chusty) i „wełnioki" (spódnice). Pstruchy były robione w kolorach: czerwono-granatowym lub czerwono-niebieskim. Czarno-czerwoną „pstruchę" spotykamy w okolicach Obornik i Objezierza obok „pstruchy" w kolorze czerwono-żółtym lub czerwono-granatowym. Inną charakterystyczną cechą tamtejszego stroju jest „naczółek", który do dziś w for­ mie szczególnie rozwiniętej pozostał na terenie Wielkopolski tylko w stroju bamberskim w postaci t. zw. „kornetów". Dalszymi charakterystycznymi cechami stroju kobiecego są czepki (kapki złociste) i kabaty granatowe, rzadziej czarne z czerwoną podszewką, sięgające do bioder i zapinane na mosiężne guziki. W połowie XIX wieku nosiły tam kobiety sznu­ rówki wiązane wstążkami i koszule z szerokimi kołnierzami, mocno marszczonymi przy szyi. Mężczyźni na obszarze zakreślonym na mapie nosili latem spodnie lniane, białe albo w wąskie pasy pionowe, różowe lub niebieskie, kamzele-płótnianki, modre i granatowe. Zimą powszechnie noszono spodnie i kożuchy skórzane, ostatnie zdobione kolorowymi naszywankami, sznurami i łatkami. Z sukna szyto części stroju na święta i na zimę — a więc „portki", „kaftan", „katanę", czamarę, sukmanę, rzadko „wołoszkę" koloru granatowego, wyjątkowo czarnego z podszewką czerwoną. Na tym terenie noszono także „jakę" czer­ woną, buty do kolan, niekiedy wywinięte na zewnątrz, zimą rogatywkę („czapę") koloru czerwonego lub granatowego z siwym lub czarnym barankiem. W okolicy Poznania po prawej stronie Warty i na południu koło Stęszewa i innych miejscowości nakrycia głowy a szczególnie „czapy" zdobiono pawimi piórami i wstążkami. Ponadto do cech charakterystycznych tego regionu należy zawiązywanie koszuli pod szyją czerwoną „wełnianką", nieprzepasywanie „kaftana" pasem (wyjątek pod tym wzglę­ dem stanowią okolice Gniezna i niektóre miejscowości na południu). Godnym uwagi jest fakt, że podany na mapie obszar występowania wspólnych cech stroju z drugiej połowy ub. stulecia pokrywa się z zasięgiem centralnego dialektu wielko­ polskiego, sięgającego od Śremu poza Szamotuły. Dialekt ten, łączący w sobie wszystkie znamiona językowe, wspólne większej części Wielkopolski, tworzy jakgdyby p o d s t a w o w ą bazę językową dla większego obszaru ). Podobną rolę w dziedzinie ubiorów gra dawny zasięg omówionych tu ubiorów, spokrewnionych z szamotulskimi. 11 12 5 OGÓLNY OPIS STROJU MĘSKIEGO Zachowany do dzisiaj męski strój ludowy składa się z tych części, które należały do ubioru odświętnego noszonego pod koniec XIX wieku przez zamożnych chłopów w oko­ licy Szamotuł. Na strój ten składają się: koszula, „gacie", „portki", „onuce", „kropusy" (buty 9 �z cholewami), „welnianka", „jedwabnica", „jaka", „kaftan", „katana", kapelusz i „lola". W zimie zamiast kapelusza do niedawna wkładano „czapę", a na katanę kożuch, zamiast płócien­ nych „gaci" — skórzane „skopioki" i kożuszek. Ubiór roboczy stanowi obecnie szare, ciemne ubranie, które wraz z bielizną, obuwiem i nakryciem głowy upodabnia się coraz bardziej do miejskiego ). Pewną odmianą odzieży do pracy był stosowany dawniej ubiór do sianokosów i do żniw. 13 Do sianokosów mężczyźni ubierali się w białe koszule lniane, domowej roboty, w takież spodnie, czarne buty z cholewami, i w słomkowe kapelusze. Jeśli było chłodno wkładali na wierzch modrą jakę i modre spodnie wykonane z „cajgowego" materiału, który był twardy i szorstki. Do żniw ubierali się podobnie z tą tylko różnicą, że zamiast b u t ó w z cholewami wdziewali lekkie starsze trzewiki. Kiedy było chłodniej zwłaszcza z rana, nakładali modre jaczki, które później zdejmowali. „Wilkowi" tj. parobkowi, który po raz pierwszy zaczął kosić, panny i młode mężatki ubierały kapelusz polnymi kwiatami i kłosami zżętego zboża, ustawiając je pionowo za tasiemką kapelusza. Również zdobiono mu pękiem kwiatów oprawę przy piętce kosy. Ubiór chłopięcy składał się z lnianej koszuli, spodni długich po kostki, noszonych na „sznurówce" (staniku), uszytej z płótna lub flaneli. W dni chłodniejsze chłopcy, wychodząc za opłotki nakładali marynarki szyte z tego samego materiału co spodnie, zimą dodatkowo gacie, pończochy, trzewiki, jupę, czapę i rękawice. W dnie świąteczne nosili te same części ubrania, lecz wykonane z gatunkowo lepszego materiału. Kawalerowie nakładali koszule białe spodnie, czerwoną jakę, onuce, czarne buty, kapelusz czarny i kaftan bez rękawów sięgający kolan, na szyję podszyjnik lub jedwabnicę, zimą dodatkowo gacie, kożuch i rękawice. Żonaci mężczyźni odziewali się podobnie jak kawalerowie. Na kaftanie z reguły nosili katanę lub płótniankę, na szyi wełniankę. Zimą nakładano kożuchy i ciepłe czapy. Strój starców był taki sam jak i żonatych mężczyzn. Częściami ubioru silniej związa­ nymi z podeszłym wiekiem były jaki ze skóry, „skopioki", kożuch. Strój obrzędowy był zwykłym strojem odświętnym, wzbogaconym drobnymi dodat­ kami w zależności od rodzaju obrzędu i uroczystości. Dziecko do chrztu ubierano w koszulkę z cienkiego płótna, jaczkę flanelową, kaftaniczek (chłopca w różowy, dziewczynkę w niebieski) oraz w czepek. Niesiono je w zwykłej poduszce, która miała jeden róg wciśnięty do połowy w przeciwny. Na drogę do kościoła poduszkę przewiązywano białą chustką lub ręcznikiem a całość przykrywano w lecie cienką, „delinową" chustką, w zimie wełnianą. Mężczyzna niosący dziecko do chrztu, w miejsce wełnianki wkładał na szyję „jedwab­ nicę", na głowę czarny kapelusz, strój zaś uzupełniała „katana" tj. płaszcz długi do kostek i czarne buty. W okresie narzeczeństwa młodzieniec sprawiał sobie kropowe buty („kropusy"), „katanę'' i kożuch, a do kapelusza w okresie zapowiedzi zatykał za wstążkę z lewej strony „wia­ nuszki", składające się z gałązki rozmarynu, przewiązanej trzema wstążeczkami w poprzek i ozdobionej „galonem"-staniolem, pociętym w nitki i paski (ryc. 2). Na wesele odrębnie w szczegółach ubierała się „kawalerka", „chłopy", drużba i młody pan. „Kawalerka" nakładała podczas wesela strój odświętny. Do kapelusza przypinano z lewej strony „wianuszek", ze świecidełek i mirtu. Na drogę do kościoła na katanę a później w domu na kaftan przypinały im „swachny" białe chusty płócienne, lub tiulowe, ozdobione haftami i koronkami. Chusta taka była przypięta na wysokości dolnej krawędzi kieszeni, nieco ku przodowi. Długość jej wynosiła 30 — 40 cm. Była u góry spięta, przymarszczona i ozdobiona „wianuszkami", mirtem i wąskimi, kolorowymi wstążkami. Podobnych chust używają Biskupianie w pow. g o s t y ń s k i m ) . Poza tym miał kawaler przypiętą z lewej strony na piersi kokardę z białej wstążeczki z gałązką mirtu. W ręce trzymał bat pleciony, na sarniej nóżce (przypominający szpicrutę), do którego uchwytu „swachna" po przy14 10 �byciu z kościoła do domu przywiązywała białą chustkę (40 x 40 cm). Chustka ta była ozdobiona kolorowymi wstążeczkami i służyła w czasie tańca do ocierania potu. Na końcu bata była umocowana „pękówka" (nitka, szpagat), która przy wymachiwaniu głośno strzelała. Mężczyźni żonaci, na wesele również wkładali strój świąteczny, ale bez żadnej z wyżej opisanych ozdób. Nie posiadali również batów. Jedyną ich obowiązkową ozdobą była jedwabnica na szyi. W zimie na drogę do kościoła wkładali kożuchy, których nie było wolno nosić „kawalerce" mimo najsilniejszych mrozów. Po przyjeździe z kościoła tańczyli wszyscy 3-5 tańców w „katanach", by potem na znak drużby zdjąć je i bawić się dalej w „kaftanach" a po oczepinach w „jakach". Przy zdejmowaniu poszczególnych części stroju znajdujące się na nich ozdoby „swachny" przypinały swoim towarzyszom kolejno do tych ubiorów, które stawały się wierzchnim okryciem a więc do „katany", „kaftana", „jaki". Drużba ubierał się jak „swatowie" („kawalerka") z tą jedną różnicą, że „swachny" prze­ wiązywały mu przez ramię i wokoło pasa biały ręcznik, podwójnie złożony, ozdobiony „wianuszkami", drobnymi kwiatkami i wstążecz­ kami. Na ten ręcznik z kolei przywiązywały ró­ żową wstążkę szerokości 8-10 cm i upinały ją w zmarszczki. Na niej zawieszały wspomniane ozdoby. Drużba jako dodatkową ozdobę miał zawiązaną wstążkę na lewym ramieniu powyżej łokcia, około 5 cm, zwykle koloru różowego lub czerwonego. Wiązana była w kokardę, któ­ rej końce zwisały20-25 cm. Jak długo drużba był Ryc. 2. Wianuszek no­ ubrany w „katanę" czy w „kaftan", tak długo szony w okresie zapo­ reszcie mężczyzn wolno się było bawić w tym wiedzi przez kawalera samym stroju. Ze zmianą stroju drużby wszyscy przy kapeluszu i przez zmieniali swe okrycie. Młody pan do ślubu ubie­ pannę przy czepku. rał się podobnie jak kawaler. Pewną różnicę jednak stanowiły czarne spodnie noszone zamiast białych. W zimie nie wolno mu było zakładać kożucha na „katanę". W ręce trzymał różdżkę z wieńcem. Różdżka ta była w kształcie litery Y. Robiono ją z patyka, na którym zawieszano wieniec ze świecidełek. Patyk był długości 20 25 cm, wieniec miał średnicę 7 cm. Do ślubu młody pan zdobił kapelusz „wieńcem", wykona­ nym ze świecidełek (staniolu) i wstążeczek kolorowych. Wieniec przypięty był 4 szpilkami o wielkich lusterkowych łebkach okofo 1 cm średnicy. Wieniec ten zdejmowano przed oczepinami. Po weselu oprawiano go w ramy za szklaną szybę. Wieniec taki posiada jeszcze Wawrzyn Szuflak w Szamotułach. Młody pan nie potrzebował stosować się do zmian w ubiorze, dyktowanych przez drużbę. Innych uczestników wesela obowiązywał najuroczystszy ubiór, jaki był w ich posiadaniu. Podobne zwyczaje w ubiorach weselnych obowiązywały i w innych stronach Wielkopolski ). Zmarłego mężczyznę ubierano do trumny w najokazalszy strój świąteczny. Jeżeli warunki materialne rodziny nie pozwalały na danie cennego stroju do grobu, albo nieboszczyk za życia sobie tego nie życzył, chowano go, bez względu na wiek i stan, w koszuli, „gaciach", „czechole", „duchence" i papierowym obuwiu. Uczestnicy pogrzebu, mężczyźni, wkładali kompletny uroczysty strój. Wielu zamiast „katany" wkładało skromną, granatową „płótniankę". Nigdy na pogrzeb nie wdziewano jako zwierzchniego odzienia czerwonej „jaki", białych spodni czy „kaftana". 15 Na dożynki mężczyzna wkładał czarny kapelusz, czerwoną lub zieloną jakę, białe spodnie czarne buty, na szyję podszyjnik. Żonaty ubierał się tak jak kawaler. Na wierzch wkładał 11 �jednak ponadto „kaftan". Przodownik ubierał się tak jak żonaty, a na wierzch dodatkowo wkładał „katanę", na szyję zaś nie podszyjnik lecz „jedwabnicę". Poza tym wkładał on na kapelusz wieniec obrzędowy, wykonany ze wszystkich zbóż i kwiatów polnych i ogro­ dowych ułożonych w koronę (ryc. 3). Wieniec ten, przy wtórze pieśni: „Plon, niesiemy plon" oddawał przodownik w ręce gospodarza. Podczas innych uroczystości mężczyźni wkładają kompletny strój świąteczny i jedwab­ nicę. Na defiladach i procesjach kawalerowie noszą „kaftany", a żonaci „katany". Baczną uwagę zwracają na połysk butów i świecących guzików. Dawniej kiedy noszono pow­ szechnie „kropowe" buty, wiele czasu poświęcano na właściwe, gęste i wyraźne ułożenie fałd na butach. 6. S Z C Z E G Ó Ł O W Y OPIS STROJU MĘSKIEGO Nakrycie głowy Jak wynika z materiałów ikonograficznych pochodzących z połowy ub. stulecia chłopi z Poznańskiego, zarówno starsi jak i młodsi nosili włosy długie (rys. 4), opadające poniżej uszu. Czesano je w przedział, czyli „ścieżkę" na środku głowy. Brody mieli golone, nato­ miast u wielu spostrzega się wąsy. W lecie na głowę wkładano kapelusz słomiany z wielkim rondem (ryc. 5). W dni robo­ cze jak i odświętne noszono przeważnie filcowe kapelusze koloru czarnego. Kapelusz taki posiadał szerokie rondo. Dookoła główki miał czarną, około 4 cm. szeroką wstążkę, z lewej strony zawiązaną w kokardę, za którą kawalerowie zatykali kwiaty albo kolorowe piórka. Kapelusz wkładano na głowę prosto, a denko wtłaczano do środka. Zimą noszono „czapy" barankowe, wysokie, walcowate z wklęśniętym dnem. Z tyłu barankowy otok był od góry do dołu rozcięty i związany na kilka barwnych kokardek. Kolberg wspomina, że podobne czapki noszono około r. 1875 w okolicy Poznania. Przy czapkach tych powie­ wały wstążki czerwone i błękitne, a niekiedy pawie pióra i wianek ). Taki kształt czap spotykamy na szeregu reprodukcji z połowy XIX w. przedstawiających Wielkopolan mieszka­ jących dookoła Poznania (ryc. 7). Chłopcy w tym czasie nosili czapy w rodzaju rogatywek, które z biegiem czasu, na przełomie XIX i XX wieku stały się głównym okryciem głowy mężczyzn dorosłych. Czapa kształtu rogatywki bez daszka (ryc. 4) była uszyta z sukna koloru czerwonego, z tego samego co podbicie kaftana i sukmany. Wysokość brzegu czapy wynosiła około 5 cm. dookoła była obszyta paskiem siwego lub czarnego baranka, składającym się z dwóch części. Krótsza część paska znajdowała się nad czołem, dłuższa obejmowała tył i boki głowy. Dłuższą część, nad głową, na denku wiązano tasiemką na pentelkę, a na mróz opuszczano na szyję (ryc. 6). Przy silnym mrozie opuszczone klapy zawiązywano pod brodę. Z przodu nad czołem pasek barankowy był zawsze podniesiony do góry, umocowany do pasa okala­ jącego głowę. Denko czapy nie było sztywne, dlatego krawędzie jej i narożniki również nie. były ostre. Denka czap były krojone z jednego kawałka albo z czterech (ryc. 8). Czapę wkładano tak, by jeden jej róg wypadał nad czołem, nie przechylano jej na bok. Noszenie na bakier uważano za swego rodzaju swawolę i wybryk. W ogóle czapa jest starym nakryciem głowy i sięga w Wielkopolsce XV wieku. W 1858 r. w Kiączyniu noszono czapki baranie, białe z pawim piórem (jednym lub paroma) — Kolberg ). Nakryciem głowy używanym głównie dla umarłych była t. zw. „duchenka" tj. czapka, szyta z cienkiego, białego płótna. Składała się ona z paska materiału wyciętego w cztery duże zęby, które ze sobą zeszywano krawędziami. Brzeg pasa wynosił około 6 cm. wyso­ kości. Dolną krawędź przylegającą do czoła podwijano. Duchenkę wkładano tak, aby czoło było odkryte, a włosy zasłonięte. 16 17 Koszula Koszula robocza, kroju „poncho" podłużnego (Tabl. II, 1) sporządzona była z białego, lnianego płótna własnej roboty. 12 �Stan koszuli składał się z jednego kawałka materiału złożonego na pół, z otworem okrągłym na głowę i pionowym przecięciem na piersiach. Na ramionach posiadała naszyte dla wzmocnienia naramienniki, naśladujące przyramki. Rękaw składał się z jednego głównego kawałka, mankiecika około 5 cm. szerokości oraz kwadratu złożonego po przekątni, posze­ rzającego rękaw pod pachą. Kołnierzyk pionowy wywijany na zewnątrz podobnie, jak i mankiety zapinany był na guzik. Koszule odświętne wykonywano również z białego płótna, delikatniejszego jednak niż do pracy. Filipowski ) w opisie: „Szamotulskich strojów ludowych" wzmiankuje, że latem mężczyźni wkładali także zielone koszule ). O kolorze zielonym w stroju ludowym na sąsiednich Pałukach wspomina również Poznańczyk ). Koszule odświętne różniły się od roboczych większą szerokością rękawa oraz krojem kołnierzyka, który zdobiono białym haftem atłaskowym w postaci pęczków, gwiazdek, ściegów o kształtach litery Y itp. Zdobioną część kołnierzyka wywijano około centymetra na zewnątrz i przykrywano nim częściowo chustę zwaną jedwabnicą. Obecnie na niedzielę i święta nosi się koszule fabrycznej produkcji bez kołnierzyków. W miejsce ich wkłada się specjalny półkoszulek z białego, delikatnego płótna, który z przodu zapina się na guzik (ryc. 9). Półkoszulek ma długości około 20 cm, szerokości 24 cm, i jest środkiem od przodu roz­ cięty. Część tylna zachodząca na plecy szeroka jest na około 8 cm, stojący kołnierzyk wysoki na około 4 cm. Po zawiązaniu na szyi jedwabnicy górna krawędź kołnierza szero­ kości około 1 cm wywija się na zewnątrz. Koszule robocze jak i odświętne wpuszczano do spodni. Odmianą koszuli był „czechoł", wierzchni ubiór wkładany do grobu. Szyto go z bia­ łego, taniego płótna (ryc. 10). Składał się on z jednego płata materiału i dwóch rękawów W głównym płacie znajdował się otwór na głowę nieobrębiony, a powycinany w ząbki Materiał pod szyją zbierano na silną, czerwo­ ną nitkę i ściągano. W miejscu związania nici z przodu, pod szyją, układano w kokardkę czerwoną wstążkę, której końce rozkładano zmarłemu na piersi. Rękawy przy dłoni rów­ nież wycinano w ząbki, mniejsze jednak niż wokół szyi. Rękawy związywano przy dłoni czerwoną wstążeczką, tworząc przez to rodzaj mankietu „Czechoł" sięgał do końca stóp. 18 18 19 Ubiory szyi Na szyję zakładano w miejsce obecnie przez ogół noszonych krawatów „podszyjniki", „wełnianki" i „jedwabnice". Podszyjnik zwany też „fartuszkiem" lub „bindką" (ryc. 11) szyto zawsze z czarnego materiału, z rypsu lub sukna, lewą stronę podszywano lnianym płótnem. Na prawej stronie wyszywano kolorowymi nićmi: czer­ wonymi, błękitnymi, różowymi i żółtymi roz­ maite ozdoby, najczęściej serca w różnych odmianach. W wyszywankach tych przeważnie stosowano ścieg płaski, przed igłą, łańcusz­ kowy i dziergany. Podszyjniki wyszywały dziewczyny swoim chłopcom, lub innym osobom w dowód sympatii. Podszyjniki noszono R y c . . Szamotulanin w obrzędowym wieńcu żniwnym na kapeluszu. Fot. A. Glapa 3 1 *3 �Spodnie Najstarszym rodzajem spodni, wspomi­ nanym przez lud są t. zw. „portki na sęku" (T. II, 2). Nie miały one rozporka z przodu tylko po bokach zapinano je na guziki. Spodnie te posiadały doszyte dwa paski, z których górny obiegał talię dookoła, dol­ ny zaś wszyty był na biodrach. Obydwa paski zapinały się z przodu na guziki. Mię­ dzy dolny pasek a boczny szew nogawek wszyty był dla ozdoby niewielki trójkątny płatek o wolnym boku nieco wklęsłym. Nogawki „portek" dosyć szerokie, wpusz­ czane w buty, u dołu zakończone były przecięciem i tasiemką służącą do okręca­ nia powyżej kostki. Tasiemki nie wiązano, lecz podwijano pod przedni pierścień za­ winięcia. Poniżej bioder po obu stronach spodni znajdowały się kieszenie, w których noszono kolorową chustkę do nosa i ta­ bakierkę. Ryc. 4. Ubiory z okolic Kórnika z I połowy XIX w. Album K. W. Kielisińskiego. Poznań 1853 Do roboty szyto portki z płótna lnia­ nego, grubej roboty, odświętne z delikat- w niedzielę i święta, specjalnie w dni chłod­ niejsze po przyjściu z kościoła, „na wychod­ ne", lub idąc w odwiedziny do panny. Prze­ ważnie każdy młodzieniec miał dwa podszyjniki. Inną ozdobą szyi była „wełnianka". Był to wełniany pasek szerokości około 3 cm a długi około 1 m, z wełny lub bawełny koloru ciemno - czerwonego bez żadnych de­ seni, wyrobu fabrycznego. Zawiązując ją na kokardę pod brodą opuszczano długie końce na zewnątrz jaki. Wełnianka stanowiła ozdobę stroju żonatych mężczyzn. Na większe uroczystości, o charakterze obrzędowym mężczjźni zawiązywali na szyję jedwabnicę, chustkę jedwabną o wymiarach 60 x 60 cm, koloru zielonego lub chabrowego z „kaczorowymi", barwnymi paskami dookoła brzegów. Po zwinięciu jej w „kiszkę", w ru­ lonik po przekątnej, obwiązywano nią szyję, wykładając kołnierzyk koszuli na zewnątrz i przypinając go szpilkami, ażeby się nie od^ chylał. Końce jedwabnicy zawiązanej pod bro­ dą, w małą kokardkę, opadały swobodnie na dół. 14 Ryc. 5. Ubiór chłopa z okolic Poznania. Album K. W. Kielisińskiego. Poznań 1853 �niejszego a później z materiałów fabrycznych i z sukna. W początkach XX wieku „kawa­ lerka" nosiła prawie wyłącznie białe spodnie (ryc. 14) a żonaci czarne. Dawniej obok takich spodni synowie gospodarzy zamożnych nosili także „portki" skórzane ) lub „brzozowe" (biało-siwe) z mocnego, fabrycznego dość sztywnego materiału. Przed wyżej wspomnianymi noszono w okolicach Szamotuł portki o innym kroju. Portki te noszono na paskach skórzanych 3 cm. szerokości, którymi ściągano je w pasie. Paski zapinały się na spinkę i były zdobione nacięciami i dziurkami. Oryginałów jednak w czasie badań nie znaleziono. Wiadomość, powyższe pochodzą tylko z ustnej tradycji^ ze wspomnień. Kalesony zwane tu „gacie" wkładali jedy­ nie mężczyźni bardziej wrażliwi na zimno i to w dnie chłodniejsze. Szyto je z szarego barchanu, gładkiego lub w różową kratę, albo w inny deseń. Ich kroju i opisu podać nie 20 Ryc. 6. Chłop z okolic Kórnika. Album W. K. Kielisińskiego. Poznań 1853 mogę z powodu braku oryginalnych okazów lub ścisłych opisów. Obecnie noszone są gacie fabrycznego, znormalizowanego kroju z płótna lub flaneli. Zimą starsi mężczyźni nakładali „skopioki". Były to spodnie szyte z owczej, wyprawionej skóry, futrem do wewnątrz. Pod skopioki w celu zabezpieczenia się od „ciągu" zimą nosili cienkie gacie płócienne. Krój skopioków, na które natrafiono w Kąsinowie u Stanisła­ wa Augusiaka nie różnił się od spodni dziś powszechnie noszonych. Kurtki Ryc. 7. Strój z okolic Poznania. Kaftan i katana jednakowej długości. Kołnierze pionowe. Album W. K. Kielisińskiego. Poznań 1853 „Jaka" była wierzchnim odzieniem (Tab. II , ryc. 14). „Jaki" szyto z sukna koloru czerw onego, „marynusowego" (czerwonego w des eń z czarnych gałązek) i zielonego. Były one podszyte flanelą, białą lub siwą. Najstarsze po bokach miały kieszonki. „Jaki" sięgały do bioder a nawet częściowo je zakrywały, w pasie 15 �Ryc. 8. Dwie odmia­ ny kroju rogatywek szamotulskich były lekko wcięte. Z biegiem czasu „marynus" podobnie jak i materiał zielony został zastąpiony suknem czerwono-amarantowym. „Jaki" tego rodzaju przetrwały do dzisiaj jako odzienie świąteczne (ryc. 14). Ozdobę „jaki" stanowi obszycie wykonane przy pomocy sznurka, mosiężne guziki i wzory wyszywane na kołnierzu. „Marynusowe" „jaki" obszywano czarnym sznurkiem na kołnierzu, wzdłuż górnej krawędzi, przedniego rozcięcia i przy kieszonkach, a czerwone „jaki" — białym. Zazwyczaj nowych „jak" na codzień nie szyto, do pracy używano tylko podniszczonych. Z chwilą gdy „jaki" zaczęły wychodzić z użytku na ich miejsce rozpowszechniły się kami­ zelki a ostatnio swetry wyrobu fabrycznego. Kamizelki (Tabl. I I , 3) miały przody wykonane z czarnego sukna, tył z materiału podszewkowego również czarnego. Z lewej strony kamizelka podszyta była materiałem lśniącym, w wąskie, ciemne paski, obecnie stosowanym zwykle w odzieży miejskiej na podszewkę do rękawów. Kamizelki zapinały się na jeden rząd małych guziczków sięgających pod szyję. Posia­ dały one niski kołnierzyk, z boków zaś u dołu po jednej kieszeni. Ryc. 9. Półkoszulek zastępujący dawną koszulę odświętną, rysunek po stronie lewej przedstawia wygląd całości, po prawej krój, płat prostokątny stanowi kołnierz. Rys. A. Glapa 16 �Tablica I STROJE SZAMOTULSKIE Malowały: Wanda Manteajel i Marta Kock �Kaftan Na czerwoną „jakę" nakłada się kaftan (Tabl. II, 5, ryc. 15), sięgający do kolan, bez rękawów. Materiałem jest czarne, w dobrym gatunku, sukno. Głównymi częściami kaftana są dwa płaty przednie i plecy, posiadające poniżej pasa charakterystyczny, cienki, szeroki w pasie na 3 cm. a na dole 6 cm. „język", stanowi on przedłużenie płata pleców od pasa do dolnej krawędzi kaftana. W dalszej części kaftana od strony pleców wszyte są dwa płaty boczne, zszyte z części i ułożone w gęste fałdy. Kaftan posiada kołnierz i dwie kieszenie, część górna kaftana do pasa jest uszyta do figury, dolna od tyłu i z boków jest fałdowana. Po każdej stronie środkowego „języka" wypada 17-19 fałdów, biegnących często w jednym kierunku- ~Ryc. 10. Krój męskiej koszuli śmiertelnej, zwa­ nej „czechoł" Ryc. 11. Podszyjnik. Rys. A. Glapa Długość dolnej krawędzi kaftana dochodzi do 3 m, z tego na „język" i fałdy przypada około 2 m, a na boczne płaty 1 m. Ażeby uchronić fałdy od rozchodzenia się, zaszywa się je z lewej strony lekko nicią w odległości 15 i 24 cm poniżej pasa. Ozdobą kaftana jest 24 guzików mosiężnych o średnicy 0,9 cm, przyszytych z przodu w odległości 3-4 cm jeden od drugiego i na klapach kieszeni. Dziurki na guziki obszywa się czerwoną wełną, ściegiem dzierganym. Stojący kołnierz kaftana, wyłogi na piersiach i kieszenie zdobione są maszynową stebnówką (ryc. 12). Na płatach przednich, niektórych kaftanów spotyka się monogramy i daty sporządzenia ubioru, wyszywane z boków wzdłuż dolnej krawędzi. Kaftany szyte były na czerwonej sukiennej podszewce. Kaftana nigdy nie zapinano na guziki. Nosiło się go głównie w lecie, był on ulubionym wierzchnim strojem „kawalerki", żonaci nosili go głównie przy domu. — Atlas s t r o j ó w . I �Ryc. 12. Stebnowane ozdoby przy kołnierzu, kieszeni i wyło­ gach kaftana, a. kołnierz, b. wy­ łogi, c. kieszeń Ryc. 13. Wyszycia stebnówką na katanie męskiej, a. wyłogi, b. mankiet a Płaszcze Idąc w odwiedziny mężczyźni tak w lecie jak i w zimie wkładali na kaftan „katanę", która nie tylko była wierzchnim odzieniem ale również oznaką pewnej powagi i odświętności. Katana różni się od kaftana tylko długością i tym, że posiada rękawy (ryc. 16). Rękaw krojony jest z dwóch kawałków tkaniny (Tablica I I , 4). Posiada wykładany mankiet szerokości około 7 — 9 cm tworzący przerwę 7 cm od strony tylnej, gdzie znajduje się w rękawie mały rozporek długości do 10 cm, zapinający się na haftkę i haczyk. Rękaw podszyty jest flanelą. Tylny jego szew schodzi się u góry ze szwa- 18 �Ryc. 16. Ubiór mężczyzn żonatych z okolic Szamotuł. Fot. A. Glapa mi łączącymi płaty pleców. Ozdobą rękawa jest mankiet posiadający wyszycia maszy­ nowe, wykonane brązowymi lub czarnymi nićmi podług wzoru podanego na ryc. 13 Katana sięga mniej więcej do kostek. Guzików ma tę samą ilość co „kaftan" tj. 24, jednak o średnicy większej, wynoszącej 2,2 cm. Metalowe guziki musiały być zawsze starannie wyczyszczone. Ażeby przy czyszczeniu guzików nie brudzić materiału, używano specjalnych podkładek (ryc. 17). Od strony podszewki w celu zapobieżenia rozchodzeniu się fałdów są one zeszyte podobnie jak przy kaftanie. Katana jest szersza od kaftana. Dolna jej krawędź po rozłożeniu ma długości około 3,30—3,50 m. „Katanę" podobnie jak „kaftan ' nosi się zawsze rozpiętą. Dzisiaj spotyka się prawie wyłącznie kata­ ny i kaftany koloru czarnego. W połowie XIX w. noszono głównie granatowe (ciemno-modre). Kolor czarny przeniknął na teren Szamotulszczyzny z pow. obornickiego. - W dni powszednie a nieraz i w niedzielę w celu zabezpieczenia się przed niepogodą nakładano „kamzelę" tj. płótniankę, skrojoną zupełnie podob­ nie do katany, ale szytą z grubego płótna, farbionego na granatowo. Kamzele noszone raczej przez uboższych nie weszły w skład reprezentacyjnego ubioru szamotulskiego. Dodzierane przez właścicieli do ostatka, a następnie darte na szmaty, nie zacho­ wały się do dnia dzisiejszego, skutkiem czego obec­ nie w terenie nie są już nigdy spotykane. Do pracy w dni dżdżyste i chłodne tak kawaIerowie jak i żonaci wkładali grubsze płaszcze z materiału kosmatego, szorstkiego t. zw. „moloki". 2' b k ł a d k i do czyszczenia guzików, a) klapki, b) blaszka. Rys. A. Glapa a R y c J 7 Pod 19 �Ryc. 18. a, b — krój kożucha, c, d — pętelki do zapinania, e — naszywka safianowa, kryjąca szew Molok prawdopodobnie w kroju dość znacznie różnił się od katany i płótnianki, zasadniczą różnicę jednak stanowił brak fałdów z tyłu i jeden rząd guzików do zapinania. Bliższych szczegółów dotyczących tego odzienia nie udało się zebrać. Ryc. 19. a i b. Szamotulanin w dawnym kożuchu Kożuchy Zimą wdziewano kożuchy (ryc. 6). Szyto je przeważnie z białych owczych skór, na kołnierz i mankiety brano czarne skóry, runem na wierzch. Przednia część kożucha skła20 �Ryc. 20. Buty kropowe dała się z dwóch „skrzydeł", z których każde tworzyło trzy kawałki skóry. (ryc. 18 a, b). Lewe skrzydło miało dodatkowy trójkąt, w krawędziowym pasku, na którego środku była przyszyta pętelka do zapinania. Miejsca zeszycia poszczególnych części były ozdobione paskami 8 mm. szerokimi, które były naszyte na szwach. Kołnierz składał się z kilku, a nie­ kiedy kilkunastu kawałków skóry. Kożuch zapinał się na pętelki i na 4 guziki, zrobione ze zwiniętego paska skóry (ryc. 18 c, d). Przy szyciu z boków jak i przy kołnierzu pomiędzy zszywane dwie skóry wkładano, dla wzmocnienia, wąski na 1 cm pasek skóry. Krawędź dolna, krawędzie skrzydeł, a także miejsce wszywania kołnierza było obrębione. Kożuch sięgał prawie do kostek (rys. 19). Po uszyciu kożucha noszono go przez 3-4 lat bez poszy­ cia. Później poszywano go z wierzchu suknem, koloru ciemno - siwego lub czarnym W połowie XIX w. kożuchy zdobiono kolorowymi wyszywankami ). Bogatszy kawaler musiał mieć kożuch, z kawalerem nie posiadającym kożucha zamożne dziewczyny nie rozmawiały w miejscu publicznym. Prócz opisanych wyżej noszone też były dawniej zwłaszcza przez ludzi podeszłych wie­ kiem krótkie kożuszki bez rękawów. Nie posiadały one kołnierzy, z przodu zapinały się na jeden rząd guzików. Kożuszki te noszono wprost na koszuli, na przełomie XIX i XX wieku zostały one wyparte przez jaki i kamizelki. 21 Ryc. 21. „Pachołek" do zdejmowania butów Obuwie Na nogi wkładano buty z cholewami t. zw. „kropusy' lub „okulokr'. Przed wciągnię­ ciem butów, nogi zawijano w płaty onuc, które wykonywano z mocnego, grubszej roboty lnianego płótna, później na onuce używano juty. W wypadku kiedy buty były za wielkie wkładano w nie słomę, ale nie ucinaną, lecz ręcznie ucieraną do odpowiedniej 21 �długości. Ucieranie słomy zapobiegało tworzeniu się ostrych ścięć słomy, co chroniło buty od szybkiego niszczenia, a nogi od kłucia. Na codzień noszono buty robocze „kujuny". Miały one cholewę skórzaną czarną, podeszwę drewnianą, do której przybijano dookoła drutem i gwoździami klamerkowatymi cholewę. Podobnie były wykonane ,.okuloki" — obuwie skórzane z podeszwą drewnianą zapi­ nane z przodu na spinkę, sięgające do górnych krańców kostek. W niedziele i święta oraz w dnie uroczyste „kawa­ lerka" nosiła buty z cholewami ,.kropusy", całe ze skóry bydlęcej (ryc. 20). W kostce posiadały one fałdy t. zw. „harmoniką". Dbający o swój wygląd kawaler starał się zawsze, aby harmonika miała osiem zagięć. W celu zapobieżenia obtarciu napiętków przy zdejmowaniu buta na „pachołku'" (ryc. 21) wielu dawało sobie robić z tyłu, przy obcasie rodzaj wyrostka, o który zahaczano but przy zsuwaniu go z nogi. Do zakładania butów służyły spe­ cjalne haki, które nadziewano na ucha znajdujące się wewnątrz butów przy górnej krawędzi. Haki posiadały wygodny uchwyt. Żonaci mężczyźni chodzili w butach bez fałdów albo mających ich znacznie mniej niż osiem. Fałdy te same się układały. Wyjątek stanowiły wypadki, kiedy żonaci „kropusy"' nosili z kawalerskich czasów. Oba rodzaje butów były czarne i sięgały do kolan. Obcasy butów mężczyzn żonatych były średniej wysokości (ok. 3 cm) o podstawie dość szerokiej, znacznie szerszej niż w bu­ tach kawalerskich. Podbijano je podkówkami. Dodatki do męskiego ubioru Idąc na zabawę, czy też do kościoła albo na targ, kawalerowie zabierali ,.lolę". Była to laska swojej roboty z drzewa wiśniowego albo dębowego z poobcinanymi sękami. Górną część, służącą za uchwyt, miała giętą nad parą albo ogniem (ryc. 22). Trzcinowe laski posiadali starsi mężczyźni, uchodziły one za lepsze i bardziej ele­ Ryc. 22. Lola — laska wykonana ganckie, były więc pożądane przez młodych, którym z drzewa jałowcowego, ozdobiona czasami też się udawało nabyć taką laskę. Zimą noszono rzeźbami na sękach. Rokitnica, rękawice swojej roboty, wełniane, o jednym palcu, koloru pow. Poznań, około 1910 r. Fot. kożucha. Drobiazgami należącymi do kompletu ubioru Leon Perz — Muzeum Narodowe, i wyposażenia męskiego była wielka około 60 x 60 cm Poznań czerwona chustka do nosa i tabakierka z rogu służąca do przechowywania tabaki do zażywania. Uzupełnieniem stroju u młodych parobczaków był nóż o rogowej rękojeści noszony bez pochwy na skórzanym pasku po prawej stronie ). 22 �Tablica II. Kroje ubiorów męskich. 1) koszula, 2) spodnie, 3) kamizelka, 4) katana, 5) kaftan, 6) jaka Uwaga: Rysunki krojów utrzymane są w podziatce 1:30, rysunki orientacyjne w podzialce 1:60. Linia pełna, przekreślana oznacza szew krawiecki, linia przerywana miejsca zagięcia. Przy rysunkach 1, 3, 4, 5, 6 K = kołnierz. Rysunki krojów wykonane zostały w Sekcji Poradnictwa PTL przez Z. Onyszkiewicz pod kierunkiem R. Reinfussa na podstawie szkiców terenowych, dostarczonych przez autora. Tablice rysowała Czesława Lewandowska ; 23 �7. OGÓLNY OPIS UBIORÓW KOBIECYCH Podobnie jak w stroju męskim i w stroju kobiecym zachowały się do dziś jedynie niektóre odmiany. Obecnie możemy wyróżnić trzy rodzaje kobiecego ubioru szamotulskiego, związanego ściśle z wiekiem i stanem kobiet. Do nich należy błękitem lśniący strój dziewczyn, biały a skromny strój starych panien i uroczysty, obrzędowy strój starszych kobiet. Strój ten noszony jest przez kobiety wyłącznie w dnie uroczyste, świąteczne. Znacznie rzadziej wkładają go na uroczystości rodzinne. Niekiedy pewne części dawnego ubioru, jak „czepek", „gorsik ', „jaczki ', spódniki i zapaski używane bywają przez kobiety w wieku podeszłym. Do zachowanych po dzień dzisiejszy części ubioru kobiecego zaliczyć należy „koszulkę", „sznurówkę", „jaczkę", „piekielnicę ' (spódnik), ..fartuch ', „czepek ', „gorsik", „spencerek", „kabat", „rurok", „płachtę ', ..drewniaki '. - - - - - - - Różnica między wspomnianym strojem odświętnym, obrzędowym a ubiorem roboczym polega głównie na kolorach materiału i odmiennym kroju. Do sianokosów kobiety wkładały na głowę białą chustkę batystową z koronką lub w drobne kwiatuszki na białym tle, złożoną po przekątni i związaną pod brodą. „Gorsik ' na szyję zapinała odświętny, tiulowy lub batystowy. Korale na szyi nosiły tylko panny, zawiązując je z tyłu czerwoną lub różową wstążeczką 3 cm szeroką na dość wielkiego „motyla". Sznurówki nosiły w krateczkę, już to w kwiatki w jasnym odcieniu. Kiedy było chłodniej, szczególnie z rana, pracowały w jaczkach koloru jasnego, w kwiatki, groszki lub paseczki. Po zdjęciu ich było widać białe koszule z krótkimi rękawami. Spódniki miały na sobie dwa: płócienny, biały, czasem różowy, z cienkiego materiału i drugi, wierzchni o jasnym odcieniu, w kwiatuszki. Zapaska ze specjalnego płótna w paseczki niebieskie lub inne na białym tle. Na bose nogi wkładały drewniaki z topolowego drzewa, mające w miejscu na piętę, przyklejoną ceratkę kolorową w różne desenie (ryc. 23), tą łatką różniły się one od zimowych drewniaków. - Do żniw „ubieroczki" tj. kobiety podbierające zboże i wiążące je w snopki, wkładały na siebie — podobnie jak do sianokosów — chustkę białą, koszulę, „sznurówkę ', cienką, starszą „jaczkę". Na przedramię od napięstka aż poza łokieć wciągały stare pończochy ze stopami obciętymi, przywiązane tasiemkami, w celu zabezpieczenia rąk od ostu i ścierniska. Spódniki nakładały cienkie, starsze, zużyte. Zapaska robocza była uszyta ze starego worka. Miała ona poza zwykłymi tasiemkami jeszcze dwie z tyłu, na wysokości kolan, którymi „ubieroczki ' związywały zapaskę, dla zabezpieczenia jej przed rozchylaniem się. Na nogi wkładały stare pończochy i takież trzewiki albo drewniaki. Na drogę do domu, kiedy wypadało iść przez wieś, przebierały się czysto i starannie, tak jak do sianokosów. - - W czasie dożynek przodownicą niosącą wieniec zawsze była panna. w strój odświętny, przypinając dodatkowo do czepka, po bokach gałązki było ciepło, ubrana była w biały spódnik, możliwie najładniejszy i białe było chłodniej, pończochy czarne i takież trzewiki, sznurowane. Wieniec na porcelanowym talerzu. Dwie, towarzyszące jej po bokach, dziewczyny również były ubra­ ne w strój odświętny, ale nie miały rozma­ rynu na czepkach. Inne kobiety szły w czep­ kach i w jaczkach. Letni strój dziewczęcy składał się z koszuli białej, z krótkimi rękawami, „barchanki" (haleczki), sukienki z cienkiego materiału, zapaski płóciennej białej lub w barwne paski i „gorsika". Zimą dziewczyny nosiły te same części 24 R y c Ubierała się ona rozmarynu. Jeśli pończochy, gdy niosła w rękach ż a n y przez kobiety w czasie sianokosów. Rys. A. Glapa 2 3 D r e w n i a k U yW �Ryc. 24. Narzeczeni z „wianuszkami", przypiętymi do nakryć głów. Fot. A. Glapa stroju, szyte jednak z cieplejszych materiałów i dodatkowo wkładały „gacie", „kabatek" wełniane pończochy, czapkę, rękawice, trzewiki lub drewniaki, często okrywały się chustką. Codzienny roboczy strój „dziewuchy' — panny składał się z białej koszuli, „sznu­ rówki ' — staniczka obcisłego - sznurowanej lub zapinanej z przodu, z dwóch spódników — czerwonego spodniego i wierzchniego koloru ciemno-szarego tego samego co „jaczka" — „jaczki" — bluzki, zapinanej z przodu sięgającej po biodra. Całość uzupełniały zapaska, ..drewniaki ' na nogach, „gorsik" — biały, okrągły kołnierzyk — korale czerwone i chusteczka na głowie. Strój mężatki odróżniał się od panieńskiego mniejszą jaskrawością kolorów Mężatki z zasady nie nosiły korali. Na głowę natomiast wkładały czepek a na niego dopiero chustkę „delinową" z cienkiej wełny, koloru pomarańczowego, fabrycznej roboty. 1 - Staruszki nosiły się podobnie jak mężatki z tą różnicą, że zwykle odzież ich była grubsza. Charakterystyczną cechą ich stroju było noszenie niemal przez cały rok barwnych „wełnioków" — spódników i „płacht", „pstruch" — grubych chust kolorowych. Tymi ostatnimi chętnie także okrywały się młodsze od nich mężatki, ale tylko w zimie. Poza wełniokami, płachtami, do typowo zimowych części odzieży należały: spencerki, gacie, trzeci spódnik, nakładany na wierzch, kabat i rękawice. Kobiecy strój obrzędowy jest podobnie jak męski odświętnym strojem, wzbogaconym pewnymi szczegółami. Panny, niosąc dziecko do chrztu, wkładały odświętny strój letni lub zimowy. Zwykle dodatkowo przypinały sobie do czepka z obu stron gałązki rozmarynu lub mirtu z kwia­ tuszkiem pelargonii, opadającym do dołu. Mężatki, będąc matkami chrzestnymi, nosiły podobny strój jak panny. Zimą wkładały kabat z fałdami, czepiec przystrojony jak po oczepinach, gdy były wyprowadzane z komory W lecie ubierały się w najciemniejsze kolory. 25 �Narzeczeństwo. Panny na wydaniu musiały mieć granatowy spódnik, mierzący około 4 m w obwodzie, układany w fałdy, obszyte u dołu dwoma wstążkami, czerwoną a nad nią niebieską, każda szerokości około 4 cm. W okresie zapowiedzi dziewczyna zaręczo­ na nosiła biały, czysty czepek, do którego po obu bokach przypinała ..wianuszki ', składające się z gałązki rozmarynu, świe­ cidełek i „galonu ' (pociętego staniolu) prze­ wiązanego wpoprzek, na przemian, białą i czerwoną wstążeczką. Gałązka taka miała 6-7 cm długości (ryc. 2, 24). - - Zasadniczymi częściami stroju ślubnego młodej pani były: biała koszula, takież gacie, sznurówka, na którą wkładano w zimie dodatkowo flanelową jaczkę, kabat i trzy spódniki. Pierwszy był czerwony, flane­ lowy, drugi biały z szeroką koronką i haf­ tem, trzeci czerwony sukienny, później w miejsce sukiennego noszono czasami ..marynusowy'. Zapaska była biała, tiulowa, bogato wyszywana lub batystowa z szero­ kim na 50 cm haftem czy koronką ręcznie wykonaną. Spod kabatu były widoczne na 5-7 cm haftowane tasiemki („bandki ') za­ paski. Pończochy i trzewiki były czarne Na szyi ..gorsik", dwa rzędy czerwonych korali i dwa białych. Pod korale i gorsik Ryc. 25. Sposób wiązania wstęg przez pannę narzucały panny jedwabnicę, złożoną \,o młodą, idącą do ślubu. Rys A. Glapa przekątni, opadającą trójkątem na plecv, a z przodu na przestrzeni około 20 cm scho­ waną pod kabatem. Końce jedwabnicy wychodziły spod zapiętego kabatu. Jedwabnicę w ten sam sposób zarzucały i mężatki na ubiór świąteczny i weselny. Starannie i bogato przystrajano głowę panny młodej. Włosy czesano w przedziałek na środku i zaplatano zgodnie z umo­ wą z druhnami w jeden warkocz opuszczony z tylu, albo we dwa, ułożone z tyłu, ponad karkiem, w ósemkę. Na głowę wkładano mały płócienny czepek, który przypinano do włosów szpilkami. Na nim upinano w karby trzy wstążki: czerwoną lub różową, niebieską i białą. Wstążki te miały obrzeżenie odmiennej barwy. Potem przypinano we wklęsłości karbów ..wianeczki" składające się ze wstążeczek, galonu i gałązek rozmarynu, tak że wianeczki wystawały ponad wstążki ułożone w karby. Wianeczki zakrywały czepek, a odsła­ niały od strony czoła włosy na szerokość około 2 cm. Z tyłu do czepka i włosów młoda pani miała przymocowane dwie wstęgi, zawiązane w „motyla" ułożone jedna nad drugą, silnie przymocowane. Spodnia wstęga była czerwona, w kwiaty białe i zielone, wierzchnia biała, w kwiaty czerwone. Wstążki te były związane wstążeczką koloru różowego, zawią­ zaną również w ..motyla", w którego środku była wpięta szpilka z kolorową szklaną główką (ryc. 25). Długie wstążki opadały kilkanaście centymetrów poniżej kabata Tak ubrana młoda pani szła 50 lat temu do ślubu. Po powrocie z kościoła w tym stroju tańczyła i jadła. Po posiłku zdejmowała kabat a mężczyźni katany. Przed 30 laty młoda pani do ślubu wkładała białe spódniki, białe jac7ki i przypinała z tyłu do włosów szeroką na 20 cm wstążkę, opadającą prawie do długości spódników, bogato zdobioną mirtem. - Druhny były podobnie ubrane jak młoda pani. Nie miały tylko czerwonego spódnika, jedwabnicy i takich samych jak ona ozdób na głowie, lecz barwne wstążki i wieńce ze świe­ cidełkami. 26 �Strój oczepinowy: Po oczepinach młodą panią wyprowadzano z komory bez „wieńców" na głowie, w miejsce których miała już czepiec. Po nałożeniu jedwabnicy przypinano do czepca z tyłu dwie barwne wstęgi, w których szła do ślubu, zawiązane w kokardy. Druhny (drużki) po oczepinach zdejmowały również wieńce z głowy, a w ich miejsce zakładały czepki panieńskie, do których przypinały sobie po bokach wianuszki tak jakby wszystkie teraz znajdowały się w okresie własnych zapowiedzi. Mężatki na wesele przychodziły w stroju świątecznym i w czepcach. Do trumny ubierano panny w strój odświętny, w czepek z upiętym po bokach mirtem. Młode mężatki w strój, w którym szły do ślubu tylko w czepcu bez wianuszków na głowie. Starsze mężatki ubierano również w strój odświętny, ale nigdy nie odziewano ich płachtą. Do trumny dawano książkę do nabożeństwa, różaniec i chusteczkę. Dawniej również igłę i nici wraz z łateczką z szytego ..czechoła", w którym jednak częściej chowano mężczyzn. Panny jak i mężatki ubierały się, idąc na pogrzeb, możliwie jak najskromniej i jak najciemniej. Nigdy nie wdziewały kabatów z fałdami Chusty, zapaski, pończochy nosiły czarne. Jeśli która kobieta nie miała czarnej zapaski, wkładała fioletową, niebieską albo prostą płócienną. Niektóre mężatki nosiły czepce i jedwabnice, ale wtenczas przykrywały je mocno czarnymi chustkami wiązanymi pod szyją, 8. OPIS S Z C Z E G Ó Ł O W Y UBIORU KOBIECEGO Okrycie głowy Najpowszechniejszym okryciem głowy stosowanym przez kobiety w dni robocze była chu­ stka z cienkiego materiału, płócienna, wyrobu fabrycznego w kratkę lub w kwiatki. W dni gorące nakładano białe chustki, o rozmiarach 80 x 80 cm. Skła­ dało się je wzdłuż przekątni a następnie wzdłuż złożenia wywija'o na wierzch na szerokość około 20 cm, ta część wypadała nad czołem. Rogi chustki zawiązywano na węzeł pod brodą. Same chustki na głowie nosiły również dziewczęta. Chustki wykonane z bardziej szlachetnych materiałów wchodziły w skład świątecznego ubioru głowy. W lecie kobiety wychodząc poza dom do miasta, czy do kościoła, szczególnie w czasie upału, w święto nakła­ dały białe woalowe chustki. Chustka taka była kwadrato­ wa, 1 x 1 m, obszyta koronką tiulową szerokości 4-6 cm. Wielkie chusty „deiinowe", 1 5 0 x 150 cm, będące oznaką zamożności i „parady" nosiły przeważnie córki bogatych gospodarzy. Posiadały one frendzle 10 cm długości. Otoczone były szeroką okolnicą. Przełamywano je także po przekątni, wywijano pas około 30 cm i nakła­ dano na głowę, tak aby część czepka było widać nad czołem. Opadające końce chustki przewijano do tyłu i tam przewiązywano je w jeden węzeł, po wierzchu trzeciego rogu, który opadadając w tył sięgał do pasa. Gdy było cieplej, chust tych nie zawiązywano z tyłu, lecz boczne rogi opuszczano z przodu, wzdłuż rąk. Ryc 26. Ramki służące do układania Mężatki w dni robocze nakładały na głowę czepki szyte z białego płótna. Składały się one ze „środka", dwóch „kwaterek" i wiązadeł, krawędzie miały podwinięte, z tyłu zaś znajdowała się obszewka, przez którą przeciągano tasiemkę, służącą do ściągania czepca i przywiązyt l u l e k 27 �Ryc. 27. Haftowane wiązadła czepca. — Szamotuły Fot. A. Glapa wania go do głowy. Boki i przód czepka obszywano falbanką z koronki 1 cm sze­ roką. Przy prasowaniu zwykle ją mocno marszczono i rurkowano. Do bocznych części czepka przyszywano dwa wiązadła, szerokości 6-7 cm. Były one z gładkiego płótna. Wiązano je pod szyją w węzeł lub w „motyla", szerokości około 25 cm. Końce wiązadeł często przypinano do czepka, aby nie przeszkadzały w pracy. W dni świąteczne panny i mężatki no­ siły czepki ozdobniejsze. Najstarsze czepki wspominane obecnie przez lud były batys­ towe, następnie noszono niciane wykony­ wane szydełkiem, a ostatnio weszły w użycie tiulowe, które zachowały się po dzień dzi­ siejszy. Wszystkie były koloru białego. Kol­ berg ) w swych materiałach podaje, że w r. 1858 we wsi Sokolniki kobiety zamężne chodziły w złocistych czepkach a nieza­ mężne w „kapkach" białych. Również złotolite (Tabl. IV, 3), czepki nosiły kobiety w Kłodzisku. Czepki używane przez panny i mę­ żatki różnią się między sobą kształtem. Obecny odświętny czepek mężatki (Tabl.IV,l) jest tak samo skrojony jak opisany wyżej roboczy z tą jednak różnicą, że jest wyko­ nany z tiulu, a nad czołem i po bokach twarzy jest obszyty misterną „tiulką", uło­ żoną z kawałka tiulu przez przewijanie go na słomkach, czy patykach przy pomocy ramek (ryc. 26). Środek czepka, kwaterki i wiązadła są bogato ręcznie haftowane (ryc. 27). Środek czepka w celu dopasowania do głowy jest dwa razy zagięty (tabl. IV. 1 b). Czepek panieński wyróżnia się naszytymi jedna na drugą dwoma „tiulkami" oraz skromniejszymi wymiarami, posiada znacz­ nie mniejsze „kwaterki" i środek tak nało­ żony, że nakrywa tylko czubek głowy (ryc. 28, 29), natomiast u mężatek przykrywa uszy. Panny zakładają go trochę do tyłu. Tasiemki zawiązują pod brodę na „pentelkę", albo „motyla", tak aby dwa końce były równe i spadały lekko na piersi (ryc. 2Q). Od tyłu czepek spoczywa na włosach sple­ cionych w warkocze, które są ułożone nad karkiem w ósemkę, lub na jednym war­ koczu opuszczonym na plecy i zakończo­ nym „motylem" z różowej wstążki. Ko- 24 28 Ryc. 28. Szamotulanka w czepku panieńskim. — Szamotuły 1948. Foto-Kamera. Poznań �biety czeszą się gładko z przedziałem na środku głowy. Obok wyżej opisanego znana jest na terenie Szamotulszczyzny jeszcze odmiana czepka, noszonego podczas uroczystości wyjątkowo podniosłych. Po raz pierwszy wkładano go młodej mężatce na weselu po oczepinach. Czepiec ten składa się z 1 ka­ wałka tiulu (Tabl. IV, 2) z tyłu zmarszczonego przez wciągniętą w obręb tasiemkę. Czepiec od przodu był również marszczony i obszyty koroneczką. Po bokach na wysokości uszu przyszywano dwie półkoliste klapki tiulowe, otoczone koronką szerokości około 2 cm, zebraną w fałdy przy krawędzi „nauszników". Czepiec nakładano z czoła, lekko do tyłu. Wysuwające się z obrąbu tasiemki krzyżowano z tyłu, marszcząc czepiec, na­ stępnie przeciągano je do przodu i nad czo­ łem przy krawędzi czepca wiązano. Główkę omawianego czepca obwiązywano chustką (ryc. 30) t. zw. jedwabnicą, którą złożywszy po przekątni zwijano w cienki wałek, na­ stępnie upinano na czepiec. Skrzyżowane z tyłu końce chustki wiązane były nad czoRyc. 29. Szamotulanka w panieńskim czepku skła­ dającym się z dwóch tiulek. — Szamotuły 1948 łem w postaci kokardy czyli t. zw. „mo­ tyla", o skrzydłach długości 6 cm. Pozo­ stałe końce podkładano pod wianek jedwabnicy i przypinano szpilkami. Przy nakładaniu jedwabnicy uważano, aby biała koronka przyszyta do krańców czepca była widoczna. J e d w a b n i c ą " była to chustka jedwabna o wymiarze 1 1 0 x 1 1 0 cm, koloru niebies­ kiego, zielonego lub bordo, obramowana wzdłuż czterech boków sześcioma barw­ nymi, „kaczorowymi" paskami koloru amarantowego, zielonego i białego. Szerokość kolorowych pasków wynosi 1,2 cm. Jedwabnicę zwiniętą w wałek noszą mężatki na czepkach w formie wianka, (ryc. 30). Na ramiona z trójkątem opadającym na plecy nakładają ją panny, idące do ślubu i mężatki, jadące z nimi do kościoła. Ryc. 30. Szamotulanka — mężatka w czepku, skła­ dającym się z jednej tiulki, opasanym jedwabnicą Koszula Koszulę roboczą szyto dawniej z białe­ go płótna, samodziałowego. Z początkiem XX w. koszule noszone były już prawie 29 �wyłącznie z płótna wyrobu fabrycznego. Koszula posiadała krój ,.poncho" podłuż­ nego, od pasa w dół poszerzona była kli­ nami, wszytymi po bokach (Tabl. IV, 4). Sięgała do połowy łydek, przy szyi była marszczona i wpuszczona w oszewkę. Rę­ kaw, dość szeroki, sięgał powyżej łokcia. Pod pachą miał wszyty kwadracik, który często krojono łącznie z głównym płatem rękawa. Noszono też koszule z rękawami gładkimi, niemarszczonymi. Były one węż­ sze, od strony łokcia zakończone koronką ręcznej lub fabrycznej roboty. Koszule odświętne szyto zawsze z dwóch gatunków materiału. Część górną do pasa wraz z rękawami, t. zw. kabatek, wykony­ wano z delikatnego płócienka, perkaliku lub batystu, część dolną, t. zw. nadołek: z lnia­ nego grubszego płótna. Stan kabatka kro­ jono z jednego kawałka płótna złożonego Ryc. 31. Wielkopolanka z okolic Poznania w stroju na trzy części (Tabl. IV, 5). Przód jego ze­ z końca XIX w. Reprodukcja obrazu M.Jaroszyń­ szyty był na przestrzeni od połowy piersi skiego (1819-1901). Fot. Leon Perz - Muzeum do pasa. Górny koniec szwu dla zabezpie­ Narodowe, Poznań czenia przed rozpruciem obdziergiwano parokrotnie. Szwy naramienne przykryte były naszywanymi naramiennikami. Wykrój na szyję, dość obszerny, marszczony był obficie na przodzie, mniej od strony pleców i wszyty w wąski kołnierzyk-oszewkę. Po bokach na szerokości naramienników zmarszczek nie było. Rękaw szeroki na około 50 cm krojony był łącznie z kwadracikami, poszerzającymi go pod pachami. U góry na ramieniu rękaw był silnie marszczony, u dołu marszczono go równocześnie na całym obwodzie i wszyto w mankiet, szeroki na 5 cm. Krawędzie mankietów obszyte były koronką, około 2 cm szeroką ułożoną w zmarszczki. Miejsca połączenia koronki z mankietem, mankietu z rękawem oraz naramienniki zdobiono potrójną stebnówką. Dolna część koszuli, czyli t. zw. nadołek sięgała poniżej kolan. Składała się ona z dwóch płatów trapezowato skrojonych f z boku zeszytych. W zależności od szero­ kości materiału nadołki miały z boków kliny szerokości około 5 cm. Koszule zimowe nie różniły się krojem od letnich. Szyto je z materiałów cieplej­ szych: flaneli i barchanu. Odnosi się to do koszul roboczych. Koszule odświętne zimą wkładano często na koszule robocze, aby było cieplej. Koszuli roboczych używano z reguły jako koszul nocnych. Obecnie koszule szyje się krótsze i z jednego ma­ teriału. Bardzo często nosi się sam tylko kabatek. Kołnierzyki Ryc. 32. Gorsik ręcznej roboty. Kąsinów, pow. Szamotuły. Fot. A. Glapa 30 Uzupełnieniem koszuli był t. zw. "gorsik" czyli biały kołnierzyk. Jak wskazują zabytki ikonograficzne pochodzące z XIX wieku (ryc. 31) „gorsik" powstał przez oddzielenie od koszuli kołnierzyka stanowiącego daw- �niej jedną całość z koszulą. Około roku 1890 spotykamy jeszcze stare kobiety, które nosiły gorsiki, przyszyte do koszuli, zmarsz­ czone przy szyi przez ściągnięcie tasiemki przechodzącej przez oszewkę kołnierza. Gorsik szyto z różnych materiałów, z płócienka, tańszego batystu, fabrycznej koronki a często też z koronek robionych ręcznie (ryc. 32) lub (w ostatnich latach) z tiulu (ryc. 33). Gorsik starszego typu składał się z tasiemki szerokiej na około 2 cm, obejmującej szczelnie szyję i t. zw. „korony" tj. wszytej w tasiemkę marszczo­ nej krezy wykonanej z haftowanego maté. . . i riału lub koronki szerokości od 6-20 cm (ryc. 34). Nowsze gorsiki noszone z po­ czątkiem XX wieku miały doszytą od strony wewnętrznej koronkę ułożoną w fałdki szerokości około 2-4 cm. Gorsik zapinano z przodu na guzik. Dziurka niekiedy była zastępowana przez kółeczko wykonane z nici. Zależnie od przeznaczenia gorsika i wieku właścicielki drugą część opadającą na ramiona, plecy i piersi wykonywano z odpowiedniego materiału. Stare babki nosiły przeważnie gorsiki z płótna, skromnie haftowane i bardzo wąskie około 6 cm. Na codzień mężatki i panny nosiły przeważnie gorsiki o „koronie'' 10 cm, z płócienka, batystu, specjalnie szyte. Najpiękniejsze gorsiki nosiły dziewczyny w okresie poprzedzającym zamążpójście i do ślubu. Około r. 1890 rozpowszechniły się gorsiki tiulowe, do których poszczególne części można było kupić gotowe w sklepach. R y c 3 3 G o r s i k t i u I o w y ; S z a m o t u ł y F o t A G a p a d Ryc. 34. Krój gorsika. a) płat materiału, z którego wykonany jest kołnierz czyli „korona" gorsika, b) tasiemka Obejmująca szyję, przyszyta jest do niej gęsto zmarszczona „korona" oraz (również marszczona wąska stojąca koroneczka — c), d) gorsik zeszyty w całość i złożony do przechowania Gorsety Na koszule wkładały kobiety w dni robocze t. zw. „sznurówkę", był to rodzaj obcisłego gorsetu, szytego z płócienka kolorowego, w kratkę lub w kwiatki na ciemniejszym tle (Tabl. IV. 6). Sznurówki podszyte były flanelą lub płótnem lnianym. Ilość zaszewek z przodu była różna, zależnie od tuszy właścicielki. Sznurówki prócz tego, że ogrzewały, spełniały również i zadanie dzisiejszych biustonoszy. O d dołu były zakończone t. zw. „kiszką" — pasem wypełnionym szmatkami, który ułatwiał przymocowanie „spódnika". Sznurówki sięgały do pasa. Ozdoby na nich były wykonane z tego samego materiału co całość Składał się na nie sznurek, obciągnięty materiałem, wszyty na plecach w kształcie łuku mb ząbki, albo „plotki", zrobione ze sznurka plecionego, którymi obszywano wycięcia wkoło szyi i pachy (ryc. 35). Z biegiem czasu ozdoby te zastąpiono podobnymi fabrycznego pochodzenia. „Sznurówki" z przodu sznurowano, przewlekając tasiemkę przez oczka wykonane z obszewki, biegnącej wzdłuż krawędzi, później zaczęto stosować zapinanie na haczyk i haftkę. Sznurówki świąteczne w kroju niczym nie różniły się od roboczych. Szyto je z mate­ riałów wełnianych, atłasowych i aksamitnych koloru niebieskiego, błękitnego, różowego, - -31 �a Ryc. 35. Sznurówka robocza. Linia przerywana oznacza zaszewki. Rys. A. Glapa seledynowego, niekiedy zdobionego w kwiecisty deseń. Obecnie noszone są wyłącznie sznurówki koloru błękitnego ze satyny, jedwabiu lub lamy ozdobione białym obszyciem ze wstążki układanej w fałdki (ryc. 36). Na podszewkę sznurówek brano białe lniane płótno. Sznurówki mężatek w kolorze i kroju były takie same jak panieńskie. Odróżniały się tylko zdobieniami w postaci wąskiej wstążeczki, przyszytej w miejsce zmarszczonych i pofałdowanych wstążeczek ze sznurówek panieńskich. Inną odmianą ozdób były ząbki i „plotki". Zimą noszono sznurówki z cieplejszych materiałów koloru ciemniejszego. Bluzki Jako ubiór wierzchni noszono różnego rodzaju bluzki. Należały tu między innymi t. zw. „jaczki" szyte bądź z tego samego materiału co wierzchnie spódniki, bądź z innego nie tworzącego kompletu ze spódnikiem. Materiałem tym były cienkie płócienka zwane „nesel", koloru ciemniejszego, w jasne drobne desenie roślinne i geometryczne, wyrobu fabrycznego. Jaczki szyto bez podszewki. Długością swą sięgały do połowy pośladków. Nie były obcisłej luźno opadały z przodu i z tyłu. Plecy krojono z jednego kawałka, przód z dwóch (Tabl. IV, 7). Kołnierzyk, szerokości około 2 cm, lekko przylegał do szyi. Od wewnątrz podszyty był białym płócienkiem, które na 2-3 mm wystawało tworząc wypustkę. Zapinano go na guzik i pętelkę z nici a później na haczyk i haftkę. Z przodu jaczkę zapinano na 6-8 guzików, z płótna lub nici. Rękaw składał się z dwóch części (Tabl. IV, 7). Zakończony był przy dłoni małym mankiecikiem, wywiniętym na zewnątrz. Przy ramieniu rękaw wszyty był gładko lub w parę drobnych ,,zagiętek"-fałd. Dolna krawędź jaczki była ozdobiona falban­ kami 6-8 cm szerok. Przeważnie na ten cel odcinano krajkę, tak by nie potrzeba było obrębiać i by lepiej się fałdy układały. Jaczki noszono z rana, kiedy było chłodno. Z ociep­ leniem się zdejmowano je i pracowano w koszulach i sznurówkach. Na święta i niedziele szyto „jaczki" z materiałów cienkich, z przeźroczystych batystów, perkali koloru białego łub w drobne kwiateczki na białym tle. Często przez cienki materiał przeświecała sznurówka i bielizna. Krojem i szyciem nie różniły się one od jaczek robo­ czych. W ciągu kilku lat około r. 1895 przyszywano do jaczek, do dolnej krawędzi marsz­ czoną falbankę z tiulu szerokości około 12-15 cm, haftowaną w desenie, przy jaczkach ciemnych przyszywano tiul koloru czarnego, przy białych i jasnych koloru białego. Kobiety po powrocie z kościoła, czy z wizyty, zdejmowały wierzchni strój i chodziły po domu w sznurówce. „Jaczki" noszone zimą, szyto z barchanu białego lub szarego. Krojone były jak opisane wyżej letnie, ale nie posiadały kołnierzyka, rękawy miały bardziej obcisłe bez mankietów. Były krótsze, sięgały tylko do bioder. Koło szyi i rękawów, wzdłuż zapięcia i dolnej 32 �T a b l i c a III STROJE SZAMOTULSKIE Malowały: Wanda Manteufel i Marta Koch �krawędzi obszywano je taśmą albo cienkim materiałem, koloru czarnego. Nakładano je pod sznurówki. Prócz tych noszono także jaczki na podszewce wykonane w sposób opisany powyżej lub spencerki. ,.Spencerek" (Tabl. IV, 9) było to odzienie szyte z czarnego aksamitu w drobne kwiateczki żółte, zielone, czerwone lub z czarnego rypsu w drobny deseń zdobiony maleńkimi czerwonymi różyczkami. Używano też materiału jedwabnego, jednokolorowego w lśniące kwiaty. Na podszewkę brano w dobrym gatunku, siwy materiał i szare płótno. Plecy krojono z jednego kawałka, część przednią z dwóch, przy czym szwy przebiegały na barkach. Rękaw krojony z jednego kawałka i wszywany dość wysoko nie posiadał man­ kietu. Spencerek był obcisły i sięgał do pasa. Zdobił go niski kołnierzyk zapinany na haftkę i haczyk, posiadający od wewnątrz przyszytą białą wypustkę na 2-3 mm i widoczną na zewnątrz. Ozdobą rękawów przy napięstku była wąska na 8-10 mm koroneczka. Plecy zdobił wypukły wałek, taki sam jak przy roboczej sznurówce. Z przodu od pasa wzno­ siły się z każdej strony po dwie zaszewki, które uwypuklały kształt biustu i nadawały smukłość kibici. Spencerek zapinano na haftki i haczyki, u dołu okalał go pasek szerokości około 3 cm wykonany z tego samego materiału. Ubiorem odświętnym był „rurok" (Tabl. IV. 8). Posiadanie ruroka (ryc. 37), inaczej zwa­ nego ,.kabatem z fałdami", było ambicją każdej panny na wydaniu. Jako materiału na kabat używano czarnego sukna. Kolberg ) notuje, że około r. 1858 nosiły kobiety w Kiączyniu i Dobrojewie kabaty granatowe. Guziki były drewniane obszyte błękitno-modrym jedwa­ biem. Służyły tylko do ozdoby. Kabat zapinał się na haczyki i haftki przyszyte pod guzi­ kami. Podszewka kabata wzdłuż rozcięcia na przodzie była z czerwonego sukna, podobnie jak w sterczących fałdach, składających się z trapezów o wymiarach 4 x 8 x 1 0 cm. Resztę podszewki wykonywano z flaneli. Kołnierz szerokości 6,5 cm. podobnie jak i mankiety szyte były z samego materiału bez podszewki. Ząbki o głębokości 5 mm były nożyczkami wycięte i nieobrębione. Tył ruroka składał się zasadniczo z dwóch kawałków, z których każdy drobniutkimi zaszewkami podzielony był na 15 mniejszych części, przechodzących u dołu w „ruroki", doszywane w pasie. Przód tworzyły też dwie części, każda z nich miała 5 ruroków. Rękaw składał się z jednego płatu. Przy dłoni szeroki był zazwyczaj na 13 cm, a przy ramieniu na 22 cm. Na mankiecie szerokości 9 cm miał naszyte trzy guziki o średnicy 1,5 cm. Rurok ściśle przylegał do figury i sięgał bioder. 25 �S p ó d n ce Spódnice zwane tu „spódnikami" na codzień kobiety nosiły dwa a mianowicie: spódnik spodni i wierzchni. Spódnik noszony od spodu, t. zw. „piekielnica"', był zazwyczaj cały czerwony lub na czerwonym tle miał desenie geometryczne, np. kratkę, albo roślinne. Szyto go z t. zw. „barchanek"' — barchanu, ciepłego materiału wyrobu fabrycznego. Spódnik szyto z trzech szerokości czyli ..półeczek". Sięgał on do 10 cm powyżej kostek. W pasie układał się w fałdy, szerokości około 2 cm. Najwięcej fałdowano z tyłu i z boków, z przodu prawie wcale nie robiono fałdów, by nie stwarzać podejrzenia, że kobieta jest w odmiennym stanie. Fałdy układano w jednym kierunku. Z lewej strony, w miejscu zeszywania dwóch półek zosta­ wiano rozporek długości 28 cm. Z prawej strony, w miejscu ze­ szycia dwóch kawałków mate­ riału wszywano od spodu kie­ szenie. Ozdobą spódnika była „pliska"-pas delikatnego materiału szerokości około 10 cm w barwne kwiatki, którym podszywano dół z lewej strony. Dolna krawędź obszywana była „bortą"' tj. czar­ ną taśmą, z mocnego materiału, stroną strzępioną zwróconą ku dołowi, czarnym sznurkiem lub „zębami", zrobionymi z czarnej wełny na „iglicach" tj. drutach. Spódnik noszono na pasku, w który wszywano fałdy. Zapi­ nano go z lewej strony na guzik, względnie haftkę i haczyk. Na ten spódnik wkładano drugi, wierzchni. Był on zazwy­ czaj uszyty z tego samego ma­ teriału co „jaczka" - bluzka, t. j . z „neslu" — materiału popiela­ tego, czarnego, brązowego, mod­ rego w drobne desenie roślinne i geometryczne. Spódnik ten był Ryc. 37 Ubiory chłopów z okolic Kórnika według J. J. Lipińszerszy, Szyty Z 4 półek, poskiego. Piosnki ludu wielkopolskiego 1 cz. Poznań r. 1842 dobnie jak poprzedni. Różnicę stanowiła szara, gładka „pliska". Spódnik ten rzadko miał kieszeń. Przy pracy, gdy ubranie było narażone na zamoczenie, podwiązywano się sznurkiem razem z zapaską. Sznurek ten wykonywano w domu, z wełny, około 1,2 cm grubości. W lecie mimo upałów, w dni świąteczne nosiły panny trzy spódniki. Bezpośrednio na nadołek koszulki wkładano spódnik czerwony, „piekielnicę", bardzo rzadko barwy kawowej. Szyto go zupełnie podobnie jak piekielnicę roboczą, ale szerszą (4 półki) i ozdabiano na dole haftem wykonanym czarną wełną (ryc. 38). Na ten spódnik wkładano z kolei drugi, batystowy albo perkalikowy w białe wypukłe desenie, wyrobu fabrycznego. Krojono go z 4 półek. Był on nieco dłuższy niż poprzedni, spódnik ten nie miał paska przy górnej krawędzi. Noszono go na tasiemce przeciągniętej przez obręb. Dolna część spódnika była bogato zdobiona ręcznym, już to maszynowym 34 �I I haftem i koronkami, które wszywano w formie • „listewek" tj. koronkowych wstawek lub naszywano z wierzchu na materiał spódnicy, niekiedy przyszywano u dołu koronkę 3 cm szeroką, (ryc. 39). Haft jak i koronkę układano w 2-3 cm fałdki, które uważano za oznakę piękna i bogac­ twa stroju. Dla większej ozdoby w odległości około 20 cm od dolnego brzegu wykonywano Ryc. 38. Motyw zdobniczy, wykonany czarną wełną na czerwonym spodniku tzw. „piekielnicy" zakładki szer. ok. 8 mm, odległość między jedną a drugą wynosiła około 3 cm (ryc. 39). Trzecim z kolei był t. zw. ..spódnik wierzchni", biały albo w drobne kolorowe kwiatki na białym tle, wykonany z batystu, woalu lub muślinu. Był on znacznie szerszy niż poprzedni. Szyto go z 5 lub 6 półek, zupełnie podobnie do piekielnicy, z tą różnicą, że był dłuższy 0 1 cm od poprzedniego spódnika i nie posiadał kieszeni. W zasadzie był on zupełnie gładki, czasem ozdabiany u dołu zakładkami (1-3). Zakończeniem była marszczona falbanka z tego samego materiału, szerokości około 3 cm. Spódniki mężatek różniły się od panieńskich tylko długością. Były one parę centymetrów dłuższe Wszystkie trzy spódniki noszono razem zawieszając je na „kiszce" sznurówki. W zimie podobnie jak i w lecie nakładano trzy spódniki, tego samego kroju i w tej samej kolejności co latem. Jedynie w dni dżdżyste drugiego białego spódnika nie wkładano. Poza opisanymi najbardziej typowymi spódnikami, jako wierzchnie noszono także granatowe, brązowe, w kratę kawową, ciemno czerwoną, zieloną, albo też w szersze i wąskie paski koloru żółtego t. zw. „kamletowe". Największym powodzeniem cieszyły się spódniki „marynusowe". Szyto je z 5 „półek" po 80 cm szerokich. Fałdy na nich układano 2 cm szerokie i przyprasowywano żelazkiem. Bardzo charakterystyczny dla mężatek był „wełniok"spódnik wierzchni, uszyty z samodziału wykonanego w domu na krosnach. Posiadał on osnowę lnianą a wątek wełniany, utkany w pasy czerwono-granatowe. Spódnik ten był podobnie szyty jak piekielnica 3-4 m szeroki, w pasie gęsto marszczony. Bielizna Pod spódniki nosiły niekiedy kobiety majtki, zwane tu „gaciami". „Gacie" posiadały krój miejskiej kobiecej bielizny, noszonej przed l wojną światową. Składały się one z dwóch szerokich nogawek, połączonych ze sobą paskiem i krótkim szwem biegnącym z przodu od paska w dół na przestrzeni kilku centimetrów. U dołu poniżej kolana były marszczone 1 obszyte haftowaną krezą z drobnymi ząbkami na brzegach. Zapaski Na zapaski robocze używano najczęściej fabrycznych płócien koloru modro-błękitnego. Składały się one z kawałka materiału, okrywającego brzuch i biodra, przeciętnie 1 m sze­ rokiego, górą posiadały obrąbek, przez który była prze­ ciągnięta tasiemka do zawiązywania. Zapaskę marszczono, najwięcej z boków, z przodu bardzo mało. Zależnie od rodzaju pracy zmieniano kolor zapaski. Zapaska na codzień była koloru modrego, ozdobiona przy dolnej kra­ wędzi białym haftem (ryc. 40). Takich zapasek bogato i ręcznie wyszywanych używano w dzień roboczy na wyjście do kościoła, na targ, lub wieczorem, kiedy sia­ dano na przyzbie dla pogwarki. Noszono zapaski w pasy różne desenie. Ze względów praktycznych używano przeważnie kolorów ciemniejszych. Jaśniejsze natomiast Ryc. 39. Odświętny spódnik a, b, haft a szczególnie te, w których dominował kolor biały? lub koronka, c — szereg zakładek, świadczyły o większej zamożności i zamiłowaniu do d — koronka 35 �czystości. Zapaski wiązano z tyłu tasiemką wykonaną z tego samego materiału. Wią­ zano ją na węzeł i kokardę. Zapaska była krótsza o 3-5 cm od spódnika, niekiedy do zapasek przyszywano zdobione kie­ szenie. Zapaski świąteczne szyto z jedwabiu albo batystu koloru niebieskiego, rzadziej zielonego, seledynowego lub białego. Te ostatnie noszono, gdy spódniki były w de­ senie. Przy nakładaniu zapaski odświętnej przewijano się tasiemką z tyłu do przodu Ryc. 40. Biały haft na dolnym brzegu modrej za­ i po przewinięciu znów do tyłu zawiązy­ paski. Kąsinów, pow. Szamotuły. Fot. A. Glapa wano. Tasiemki zakańczano wstążkami zdo­ bionymi ręcznym haftem (ryc. 41), fabrycz­ ną koronką lub paskiem wzorzystego tiulu. Zapaski dawniej zdobiono 3 lub 4 zakładkami około 1 cm szerokości i haftem ręcznym lub koronką sięgającą czasami do połowy długości. Często też miały zapaski na dolnej krawędzi tiulowe falbanki lub niciane koronki, szero­ kości około 10 cm. Zimą nakładano zapaski stosowne do pogody i koloru spódnika. Na suchy mróz noszono przeważnie zapaskę jasną, jeśli spódnik był czerwony wkładano zapaskę białą, jeśli nie­ bieski kremową, do spódnika marynusowego zapaskę zieloną. Okrycia wierzchnie Najstarszą i najprostszą formą okrycia wierzchniego była „płachta"' (ryc. 42) czyli ..pstrucha"' tj. kawał samodziałowej tkaniny kolorowej, bez frędzli, o wymiarach 200x180 cm. Płachty sporządzały sobie gospodynie same. Tkały je na lnianej osnowie w gra­ natowe lub błękitne pasy przeplatane czer­ wonymi. Jedne pasy od drugich oddzielały pojedyncze białe i czarne nitki. Wychodząc z płachtą w drogę przewijano ją na pół i niesiono przewieszoną na lewym przed­ ramieniu. Podczas niepogody i zimna ko­ biety okrywały się szczelniej płachtami. Obok płacht kobiety używały jako okry­ cia zapaski czerwonej, zrobionej z pa­ siastego samodziału, zwanej „fartuchem", „okryjbiedą", czy narzutką. Były one skro­ jone tak samo jak zapaski robocze, lecz węższe i bardziej zmarszczone w pasku. Tkane były wełną w pionowe wąskie, zie­ lone i błękitne paseczki rzucone na tło czerwone. Sięgały mniej więcej do połowy pośladków. O różnicy zachodzącej pomię­ dzy tkaninami używanymi na płachty, „okryjbiedy" wspomina Filipowski ). W miarę rozwoju przemysłu zaczęły znikać płachty i narzutki. W miejsce ich 26 36 . zapaski. Kąsinów, pow. Szamotuły. Fot. A. Glapa R y c 4 1 > B i a ł y h a f t n a d o l n y m b r z e g u m o d r e j �Tablica IV. Kroje ubiorów kobiecych. 1) czepek tiulowy odświętny, 2) czepiec obrzędowy, 3) czepiec złotolity, 4) koszula robocza, 5) koszula odświętna, 6) sznurówka, 7) jaczka, 8) kabat-rurok, 9) spencerek U w a g a : Rysunki 1—3 utrzymane są w podziałce 1:9, rysunki 4—9 w podziałce 1—30, rysunki orienta­ cyjne w podziałce 1 :60. Linia przekreślana oznacza szew krawiecki, linia przerywana miejsca zagięcia. Przy rysunkach 4, 5, 7, 9, K — kołnierz, przy rysunku 9, P = pasek. Rysunki krojów wykonane zostały w Sekcji Poradnictwa PTL przez Z. Onyszkiewicz pod kierunkiem R. Reinfussa na podstawie szkiców terenowych dostarczonych przez autora. Tablice rysowała Czesława Lewandowska 37 �coraz częściej zaczęto nosić różnego rodzaju chusty. Wśród chust noszonych na ramio­ nach jako narzutki rozróżniamy jedwabnice, te same których używano do obwiązywania czepków, chusty ..delinowe", drukowane, ozdobione po krajach frędzlami, noszone przez zamożniejsze kobiety i wielkie chusty „tureckie ' o wschodnich wzorach, podobnych do tych, które występowały na „delinowych", ale nie drukowanych, tylko tkanych. Rozmiary ich były dosyć znaczne (około 300 x 150 cm). 4 Rękawiczki W zimie noszono rękawiczki w różnych kolorach, wykonywane własnoręcznie z wełny, o jednym albo o pięciu palcach. Najczęściej noszono czarne albo brązowe. Kobiety nie posiadające rękawiczek nakładały na złożo­ ne ręce „płachty", chusty delinowe lub „tu­ reckie". Pończochy W lecie w dni robocze pończoch nie noszono, wkładano je tylko w dni chłod­ niejsze. Najstarsze pończochy w pierwszej połowie XIX wieku były kolorowe, z boku zdobione jaskrawymi, wąskimi paskami roz­ chodzącymi się na wysokości kostki wdół w kształcie odwróconej litery V. W po­ czątkach opisywanego okresu noszono poń­ czochy w białe i czarne pasy, potem jedno­ kolorowe: czarne, brązowe, modre, różowe, czerwone itp. W święta noszono pończo­ chy, białe, fabrycznej roboty, t. zw. „farkietowe", wykonywane ściegiem 2 oczka w prawo, 2 oczka w lewo. Obecnie nosi się wyłącznie czarne. Pończochy przymo­ cowywano „podwiązkami", zwykłymi ta­ siemkami, sznurkami i specjalnie szytymi podwiązkami, składającymi się z szerszego kawałka materiału podszewkowego i tasie­ mek do niego przyszytych przytrzymujących pończochę poniżej kolana. Później zaczęto używać podwiązek gumowych. Do pracy nakładano drewniaki (ryc. 23), Ryc. 42. Ubiór zimowy kobiety z okolic Kórnika. składające się z grubej podeszwy z olszyAibum K. w. Kielisińskiego, Poznań 1853 nowego lub topolowego drzewa, oraz części skórzanej, ochraniającej połowę stopy z wierzchu, od przodu. Skóra do drewna była przymocowana przy pomocy druta i gwoździ drucianych, zgiętych w kształcie odwróconej litery U. W dni odświętne noszono trzewiki „szadronowe", półwysokie, wykonane z czarnego, nieprzemakalnego materiału, z podszewką białą, płócienną. Podeszwy i obcasy były skó­ rzane, około 3 cm wysokie, noski i boki miały z czarnego lakieru. Wzdłuż dziurek i górnej krawędzi były wyszywane białymi nićmi w różne wzory. Trzewiki wykonywali okoliczni szewcy i fabryki. Obecnie używane są czarne skórzane trzewiki na niskim obcasie. 38 �39 �Uzupełnienie stroju W dni odświętne przy gorsiku przypinało się zawiązaną w kokardę, różową wstążkę, która przebijała przez tiulowe tasiemki włożonego później czepka. Na gorsik wkładano naszyjniki opadające na piersi kilku łukami o długości 35-55 cm Najstarsze korale były wykonane ze szkła, wewnątrz puste, łatwo tłukące się, białe i srebrne W latach 1880-1900 weszły w powszechne użycie korale czerwone „prawe", sztuczne i niebieskie. Korale czerwone nosiły głównie panny, niebieskie mężatki, które jednak czasem jakiś okres po ślubie „donaszały' swoje panieńskie korale czerwone. W korale strojono się prawie wyłącznie w niedziele i święta. Przywiązywano je z tyłu wstążką związaną w „motyla" o rozpiętości około 25 cm. Około 35 cm wstążki opadało na plecy. W dni robocze korale noszono rzadko. W dniu imienin, w rocznicę ślubu, czy inne radosne święta osobiste i rodzinne zawiązywano korale wąską wstążeczką 2 cm szeroką, opadającą na plecy 10-15 cm. Kolor wstążek był zawsze dopasowany do barwy naszyjnika. Kobiety, idąc do kościoła w lewej, zgiętej w łokciu ręce niosły książkę do nabożeństwa położoną na chustce haftowanej, złożonej wachlarzowato, opadającej dekoracyjnie w dół. Innymi uzupełnieniami stroju były kolczyki i pierścionki. 9. MATERIAŁY I W Y T W Ó R C Y STROJÓW L U D O W Y C H Materiałami wyrabianymi przez ludność na pewne części ubioru jeszcze około 1900 r. były płótno i tkanina wełniana, zwana „pstruchą" lub „płachtą". Płótno wyrabiane z lnu było różnej szerokości, zależnie od jego przeznaczenia a jeszcze więcej od szerokości warsztatu (60-80 cm). Grubość płótna zależała od grubości nici> branych na wątek i osnowę. Najdelikatniejsze wyrabiano na górne części kobiecych koszul, t. zw. „kabatki". „Nadołki" sporządzano z grubszego płótna. Portki wyrabiano jeszcze z „partu", podobnie jak prześcieradła, worki na zboże oraz płachty, służące do wyścielania wozów drabiniastych, którymi zwożono zboże z pola. Płótna tego nie barwiono, było ono siwe lub białe. Bielono je głównie przez pranie i suszenie na słońcu. Płótno, z którego szyto „kamzele", barwiono na kolor granatowy. Do I wojny światowej w Jelonku k. Ostroroga wyrabiała jeszcze płótno Jadwiga Kawina. Na „płachty", „welnioki", „pstruchy", tkaniny grube, kolorowe, używano osnowy lnianej i watka wełnianego. Wełnę barwiły gospodynie domowym sposobem barwikami chemicz­ nymi lub dawały do barwienia farbiarzom w Szamotułach. Najczęściej barwiono wełnę na kolor granatowy, czerwono-amarantowy, wyjątkowo błękitny i żółty. Wełny o naturalnej barwie runa owczego: białej i czarnej rzadko używano w tkactwie ludowym, częściej do wyrobów dzianych. Z tkanin tych wyrabiano wełniaki, zapaski, płachty. W ubiorze zacho­ wywano pionowy układ pasów. Tkaniny i sporządzone z nich ubiory można było naby­ wać w Szamotułach na jarmarkach jesiennych, od kupców przyjezdnych z Obrzycka i innych miejscowości. 40 �Do najstarszych sposobów zdobienia należą różnego rodzaju wyszywanki, haft na materiałach kolorowych (modrych i różowych) wykonywany białymi nićmi. Haft ten zachował się do dziś wyłącznie na zapaskach (ryc. 40 i 41). Późniejszy prawdopodobnie jest delikatny, biały haft na białym płótnie, stosowany dawniej na kołnierzach i mankietach koszul. Haft snutkowy, dziś już zupełnie zanikły, stanowi pośrednie ogniwo pomiędzy haftem na płótnie a haftem na tiulu. Snutki, ongiś bogato stosowano w strojach szamo­ tulskich na zapaskach i czepkach. Najnowszy jest haft na tiulu (Tabl. V), spotykany dziś jeszcze często na czepkach i gorsikach. Haft ten również jest wykonywany białymi nićmi i t. zw. „bawełniczką". Obok haftu białego w różnych odmianach, spotyka się haft barwny, kilkukolorowy, wykonywany przez dziewczyny i kobiety dla mężczyzn, na podszyjnikach. Odmianą tego haftu są zdobiny, wykonywane ręcznie i maszyną przez dawnych krawców na kaftanach i katanach oraz na piekielnicach. Kożuchy zdobiono kolorowymi aplikacjami. Kolberg podaje, że w Objezierzu „kożuchy te są pospolicie wyszywane mnogą pstrokacizną łatek i sukien­ nych rzemyczków" ). 27 W wielu wypadkach w celu spotęgowania plastyczności haftu, szczególnie kolorowego, stosowały hafciarki pod właściwy haft podkład z nici tego samego koloru co warstwa wierzchnia ściegów. Technikę tę stosowano nie tylko w regionie szamotulskim ale również w innych okolicach Wielkopolski. Na podstawie ustnej tradycji i wiadomości zaczerpniętych od starszych osób z różnych powiatów Wielkopolski można przypuszczać, że barwne wstęgi fabrycznego wyrobu, zdobione w róże i kwiaty, były przez rysowników kopiowane z ręcznie wyszywanych ozdób na podobnych wstęgach, wykonywanych przez hafciarki wiejskie. Wstęgi te nosiły kobiety jako ozdoby głowy w strojach obrzędowych. W okresie opisywanym, krawiectwem zajmowali się mężczyźni i kobiety. Do zakresu obowiązkowego przygotowania kobiety do wejścia w życie przed zamążpójściem należało jej zapoznanie się z umiejętnością szycia. Kobiety szyły niemal że cały strój dla siebie. Wyjątek stanowiły kabaty i spencerki szyte przez zawodowych krawców. Mężczyznom szyły kobiety koszule, gacie, odzież płócienną i podszyjniki. Męski strój ludowy, kaftany, katany, jaki, czapy szyli krawcy wędrowni, sprzedający materiały i krawcy posiadający warsztaty w Szamotułach. Ostatnim krawcem umiejącym szyć tradycyjne ubiory szamo­ tulskie jest Skrzypczyński Władysław z Szamotuł, który jeszcze w 1919 r. wykonywał na zamówienie poszczególne części ubioru ludowego. Kożuchy wykonywali kuśnierze w Sza­ motułach a poza tym znaczne ich ilości przywozili na jesienne jarmarki kuśnierze ze Swarzędza. Trzewiki, buty, kujuny i drewniaki nabywano u miejscowych rzemieślników, zamawiając je na miarę lub też kupowano wyroby fabryczne 10. CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Ubiorami regionu szamotulskiego dotychczas zajmował się szereg osób. Zebrane jednak wiadomości są fragmentaryczne i dotyczą w każdym wypadku tylko pewnych szczegółów, które są potraktowane powierzchownie i omawiane na marginesie szerszego zagadnienia Poza drobnymi bardzo wiadomościami rozsianymi w czasopismach spotykamy też dane, które mimo ich niewielkich rozmiarów zwracają uwagę jako jedyne ścisłe informacje. Najstarsze wiadomości dotyczące szamotulskich strojów ludowych zawdzięczamy O. Kolbergowi z 1858 r. Opis ten jest bardzo ogólnikowy i ma charakter jedynie orientacyjny, dla pewnych jednak szczegółów ubiorów posłużył mi za materiał porównawczy. Szcze­ gółowiej strój szamotulski omawia I . S. S. w „Przyczynkach do etnografii Wielkopolski" i Jan Filipowski w artykule „Szamotulskie stroje ludowe" 41 �Na temat ubiorów najbliższej okolicy Poznania, do których również należy strój szamo­ tulski, pisał ogólnikowo Zienkowicz Leon w pracy: „Les costumes du peuple Polonais", wydanej w Paryżu w 1841 r. W pracy tej znajduje się kolorowa plansza, która jest naj­ starszą, barwną i dość wierną ilustracją stroju odświętnego z okolic Poznania. Większą wartość posiadają ilustracje, zamieszczone w „Etnografii Polski" Stanisława Poniatowskiego, zwłaszcza doskonałe fotografie ubiorów z okolic Poznania są cennym materiałem porów­ nawczym. Zagadnieniami zdobnictwa stroju szamotulskiego zajmował się Stanisław Zgaiński, który wykonał szereg precyzyjnych drzeworytów i rysunków haftu. Dużą wartość porównawczą posiadają sztychy Kajetana Kielisińskiego, pochodzące z ok. 1840 r., przedstawiające ubiory ludowe z okolic Kórnika. 42 �W Y K A Z LITERATURY Bzdęga Jan: Biskupianie, Poznań 1936. Cichowicz Wiesława: Strój bamberski, XXV-lecie zbiorów ludoznawczych, Poznań 1937. Cichowicz Wiesława: Strój wielkopolski w plastyce, Świat Nr 17. Ilustrowany dodatek tygodniowy do „Głosu Wielkopolskiego", Poznań 1949. Fischer Adam: Lud Polski, Lwów 1926. Filipowski Jan: Szamotulskie stroje ludowe. Z grodu Halszki, miesięcznik, Szamotuły 1932, Nr 1. Frankowski Eugeniusz: Sukmany ludu polskiego, Warszawa 1928 Hanyż Andrzej: Ziemia szamotulska w walce o wolność 1793 — 1919, Szamotuły 1939. Hejwosz A : Wesele szamotulskie, Z grodu Halszki, miesięcznik, Szamotuły 1932, Nr 2. Horowski Jan: Dawny strój ludowy w okolicy Śremu, Śrem 1939. 1VY; Hafty wielkopolskie, XXV-lecie zbiorów ludoznawczych im. H. i W. Cichowicz w Poznaniu Poznań 1937, I. S. S.: Przyczynki do etnografii Wielkopolski. Mat. antr. archeol. i etnogr. P. A. U. Kraków 1906 t. VIII, Kraków 1912, t. XII. Kielisiński Kajetan Wincenty: Album (r>cin), Poznań 1853. Kolberg Oskar: W. Ks. Poznańskie, Kraków 1875. Księga pamiątkowa Akad. Koła Szamotulan (wesele szamotulskie), Praca zbiorowa, Poznań 1934. Lipiński J. J.: Piosnki ludu wielkopolskiego, cz. I , Poznań 1842. Łukasiewicz Józef: Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach, Poznań 1838, t. I . Matejko Jan: Ubiory w Polsce, Kraków 1860, tabl. IV, V, VI. Moszyński Kazimierz: Kultura ludowa Słowian, cz. I , Kraków 1929. Nitsch Kazimierz: Mapa narzeczy polskich, Kraków 1919. Poniatowski Ftanisław: Etnografia Polski, Wiedza o Polsce, t. III, Warszawa 1929. Poznańczyk: Lud wiejski w Poznańskim, Przegląd Wielkopolski, Poznań 1913, Nr 4. Przybylski Henryk: Szamotulanie z XV i XVI wieku na studiach na Uniwersytecie Jagiellońskim, Raczyński Henryk: Wspomnienia Wielkopolski, t. II. Poznań 184?. Seweryn Tadeusz: Ikonografia etnograficzna, Lud, t. XXXVIII, Kraków 1948. Zg^iński Stanisław: Motywy haftu szamotulskiego. XXVlecie zbiorów ludoznawczych im. H. i W. Cichowicz, Poznań. Zgaiński Stanisław: Drzeworyty odbite w drukarni Kawalera, Szamotuły 1930. Zienkowicz Leon: Les costumes du peuple Polonais, Paryż 1841. 43 �PRZYPISY J ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Z grodu Halszki, 1932, Szamotuły, Nr I str. 5. ) J J. Lipiński, Piosnki ludu wielkopolskiego I cz., Poznań, 1842, str. 5. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków, 1875 cz. I , str. 65. ) T. Seweryn, Ikonografia etnograficzna, Lud, XXXVIII, str. 32. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Z grodu Halszki, Szamotuły, 1932, Nr I , str. 5. ) J. Łukasiewicz, Obraz historyczno - statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach, Poznań 1838, t. I , str. 140-145. ) H. Przybylski, Szamotulanie w XV i XVI w. na studiach w Uniwersytecie Jagiellońskim, Szamotuły. 1945, str. 15. ) Kiączyn (1858). Mężczyźni noszą jedną suknię długą granatową [na wierzchu, drugą zaś krótszą spodem, także granatową i bez rękawów, ze świecącymi guzikami. Spodnie w butach i czapki baranie białe z pawim piórem (z jednym lub parą). Wkrada się między tych mianowicie co z wojska wracają moda noszenia płaszczy niemieckich z pelerynami i kaszkietów. Kobiety noszą kaftaniki sukienne, granatowe, spódniki kolorowe, a na głowie czółka lite (czapki błyszczące tkaniną bogatą); dziewczyny warkocze z wplecionymi weń wstążkami. 2. Sokolniki Wielkie i Małe, Polskie (1858). Mężczyźni noszą granatowe suknie długie, jasnymi (niebieskimi) tasiemkami obszyte, czapki z siwym barankiem, pasy czarne, buty długie. Kobiety w kabatach niedługich i fałdzistych chodzą, zamężne w złocistych czepkach, niezamężne w kapkach zwykle białych. 3. Biezdrowo (1896). Ubiór, jakkolwiek już dużo stracił cechy starodawnej, jednakże suknia polska u mężczyzn, jak i brzuszlaki, dość jeszcze używane. Strój kobiet, jak wszędzie w okolicy stanowi mieszaninę starodawnej mody z niemiecką, wszakże tkaniny jego zawsze w żywych barwach, a nawet jaskrawszych niż u Niemców. 4. Kłodzisko (1865). Ubiór po największej części polski. Długie suknie u mężczyzn, brzuszlaki i długie buty. Na głowie kapelusze lub kaptury (czapki). U kobiet kabaty sukienne, koszulki, sznurówki, czapki szychowe (z szychu tkane, t. j . złocone). 5. Dobrojewo. Suknia długa, granatowa u mężczyzn a u kobiet granatowy kabat i błękitno nakrapiany lub innobarwny spódnik, stanowią główną część ubrania (O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz I , str. 65), Szamotuły (parafia). Ubiór drużby weselnego składa się z sukmany modrego koloru przepasany przez ramię białą szarfą, na której są kokardy ze wstążek poprzypinane. Czapka wysoka z baranka, z tyłu wstążkami spięta; na wierzchu koło baranka wpięte pawie piórka. Druchny (swachny) noszą kabaty sukienne; na głowie mają czółka suto wstążkami i świecidełkami upięte; (O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I str. 254). ) Z. S. S. Przyczynki do etnografii Wielkopolski, Mat. antr. archeol. i etnogr. Kraków 1912, t. XII, str. 40w) J. Łukasiewicz. Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania, t. I , str. 140-245. ") O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I . str 60. ) K. Nitsch, Mapa narzeczy polskich, Kraków 1919, str. 5. ) Proces urbanizacji ubioru włościan wielkopolskich zapoczątkowany został jak wiemy bardzo wcześnie. Już w pocz. II połowy nb, wieku odzywały się w prasie wielkopolskiej głosy ubolewania z powodu zani­ kania tamtejszych ubiorów tradycyjnych. ") J. Bzdęga, Biskupianie, Poznań 1936, str. 22. ) I. S. S Przyczynki do etnografii Wielkopolski, Mat. antr. archeol. i etnogr. Kraków 1906, t. VIII, str. 60-74, ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków J875, cz. I , str. 60. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 65. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szamotuły 1932, str. 5. * ) Poznańczyk, Lud wiejbki w Poznańskim, Przegląd Wielkopolski, Poznań 1913, Nr 4, str. 71, 72. - ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szarroiuły, str. 5. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 66. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szamotuły, str. 5. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szamotuły, str. 5. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 65. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 65. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szamotuły 1932, sir. 5. - ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 66. 2 s 4 B 6 7 8 9 12 1S 15 16 17 18 9 >0 21 22 23 24 25 26 7 �LUAMOTyjlbCKMM KpaTKoe HAPKJX H3Jio)KeHHe OjJ,HOÜ H3 pa3HOBHAHOCTeH BeJIHKOnOJIbCKOro HapOUHOrO HapH^a HBJIfleTCH T3K. Ha3. H a p a n . Oh coxpaHHJica u,o ceronHsmiHero una b oKpecTHOCTax ÜJaMOTyji, liíaMOTyjibCKMÍí ye3HHoro ropojj.Ka, p a c n o j i o K e H H o r o b 30 km. Ha ceBepo-3anajj, o t rio3HaHH. HeKOTopbie H3 cocraBHbix HacTeíí 3 T o r o Hapaj,a, b oco6chhocth KOHfpencpaTKa, a TaK>Ke cbacoH cepMarH h K o w y x a hocht o m e n a T O K d a p o r o HCTopHsecKoro npoHcxoKAeHHH X V b. B TeneHHM .aojirHx jieT repiwaHCKoH OKynau.nn b X I X h XX bb 3 t o t Hapan, a.m jihu hoCHUJ.HX ero o,h,hhm H3 npoHBJieHHH HapojiHoro co3HaHHfl h aKueHTnpoBaHHH nojibcKoro jj,yxa. B n e p n o j í HapojiHoro BoccTaHH b 1848 roaa uiaMOTyjibCKHH jviy>KCKOH Hapaj; hoiojiHÍÍJI pOJTb BOeHHOrO MyHÜHpa C BbIJI.arOUJ,HMHCJI HapOü,HbIMH MepTaMH. Cerojj,HH inaMOTyjibCKHH Hapan hocht HCKJitOHHTeJibHO bo BpeMa HaponHbix, rocyjj,apcTBeHHbix h pejiHrH03Hbix npa3HHHK0B. Hanóonee oxotho o,n.eBaeT s t o t Hapíij. MOJiojJ,e>Kb, yMacTByromasi b pa3JiHMHbix KyjibTypHbix M e p o n p n a T H í i x , Bbie3>Kar0inasi Hacro nm opraHH- TeaTpajibHbix h xyjiojKecTBeHHO-apTHCTHHecKHx KOHKypcoB h rpecTHBajieii y ceóa Ha pojiHHe h 3a rpaHHueR. YHHTbiBaH B03pacT, BpeMíi r o j i a , npa3jiHHKH h oSpajibi, inaMOTyjibCKHH Hapajj, hocíit b HecKOJibKHX BHuax. B H a c T o a m e e Bpeiwa s a m e Bcero oneBatOT npa3,n,HHMHbiH Hapají,, 30BaHHfl KOTOpblH HOCHT J].eByUJKH H napHH H HapSlJI, 3aJV\y)KHHX KeHLUHH H WeHaTbIX My>KMHH. MY>KCKOH HAPfl/J, jvwkckoM Hapsiji. m o j i o j i o r o napHSi (pHC 14) coctoht H3 mhophx w a c r e H : H3 pyóaujKH, Sejibix LUTaHOB (pnc. 15) ,,nopT5iHOK", o6epHyTbix BOKpyr hoph, bmccto nocKOB, MepHbix . . c ó o p i a T b i x " c a n o r (pnc. 20) „nojiiiieHHHKa" — KycKa TKaHH pacuiHToro UBeTHOM rjiau.ro, Bpojj.e r a J i c r y K a , 3aBH3aHHoro UOR uieen (pnc. 11) hjih „uieJiKOBHHU,bi"— mejiKOBoro pa3Hou.BeTHoro njiaTKa, KOTopbití tiOBaawBafOT TojibKO b Top>KecTBeHHbie JleTHHH óejiofí npa3iiHHKH, KpacHOÍí „51kh" (Bpojj.e KaM30Jia), MepHoro n o a m u T o r o KpacHbiM cyKHOM Karp- (pnc. 16), HepHoft" Lujmnbi (pnc. 15), npe»Ae hochjih (pHC. 8) H ..JlOJlbl" HJIH TpOCTH (pHC. 22). TaHa JleTHHH CKpoMHOH Hapajj, K e H a T o r o KpacHOÍí My>KHMHbi ( p n c . 14) uiepcraHKOM, KOHCpe,n,epaTKH 6e3 OTJiHMaeTca o t ocoóeHHoro pojia K03bipbKa iiapajia m o j i o j i o r o n a p u a jieHTOHKOH, noB5i3aHHOH noBepx BMecro ,,uiejiK0BHHU.bi", KOTopyío hocht MOJiojibie n a p m i . .Hpyrasi ocoóeHHOCTb Hapajia, OTJiHMaroaiaa MOjio^oro napHH o t w e n a T o r o /wy)KMHHbi, 3T0 npeHMymecTBeHHO cepjvwra (pnc. 16), o^eraü Ha KacpTaH. ó o j i e e cKpoMHbie canorn p y ó a x H Ha m e e C MeHblUHM BejibHHKOBOH H3 ó a p a H b e i í KOJlHMeCTBOM CKJiaü,0K, cyKOBaToíí najiKH, a HBOBafl Tao<e TpOCTb, HOUieHHaH Mame HOineHHbie BMeCTO „J10JIbl", nonuiTaHHHKH hjih MO)KeuxraHbi kokh. >KEHCKMM HAPH/J, JleTHHH Hapao. j i . e B y u i K H (pnc. 15) coctojjji H3 tohkoíí ó e j i o n p y S a n i K H , nojj,ujTaHHHKOB (pHC. 36), H3 CHHerO KOpceTa (pHC. 36), TpeX 6oraTO BblUlHTblX HH5KHHX k)6ok (pnc. 39), cHHero nepejj.HHKa, qepHbix nyjioK, qepHbix kopotkhx óothhok, TrOJieBoro B b i u i H T o r o rjiajibio Harpyji,HHKa, oji,eToro Ha m e t o , 6 y c o B noBepx HarpyjiHHKa, cBH3aHHbix C3ajw jieHTa.MH, a TaK>Ke Herma (pnc. 29), yKpameHHoro jiByMH c6opoHKa.r\H. 45 �K jieTHeMy Hapsmy 3aMyKHeM >KeHm,HHbi npHHajyieMcajia eme jioóaBOHHO KaM30JiKa Ou.eBa.nn nacTO Ha KopceT, neneu, c ojihoh cfjopKofi H3 r\om, ojiHaKO o ó B A 3 a H - KOTopyK) HbiH ji,o6aBOHHO b cpopMe BeHKa UBeTHOH „mejiKOBHHU,eM", coóiipasicb b nyTb. Bo BpeMH o6pa6oTKH HacToametí ny6.riHK.au.nn h KpoMe Toro njiaTOK, KOTopbiñ OiieBajiH, repnajTOM no nccjieji,OBaHHrO MecTHOCTH, coópaHHOM nojib30Bajicíi rjiaBHbiM o6pa30M jv\a- b 1948 othocíiuj,hmch r, h k Hapn- jiaM jieT 1875—1900 nepHoaa, Koraa eme MHorne MaxepnH h nacra ojioKAbí npon3BoflHJIHCb KyCTapHblM 0 6 p a 3 0 M . CnMCOK PHCYHKOB 1. KapTa. 2. „BeHOHeK" KOTopbiH hocht Ha nuisme MojioAbie napHH bo BpeMfl noMOJiBKH. 3. )KHTe^b LUaMOTyji b oóphahom BeHKe bo Bpeiwa c ó o p a ypo^Kaa. 4. HapHA H3 OKpecTHocTefí KypHHKa c n e p B o ñ nojioBHHH XIX b. M3 ajibóoMa K. B. KejincnHCKoro. rio3HaHb 1853 r. 5. HapHA KpecTbHHHHa M3 OKpecTHOCTeñ rio3HaHH. Ajióom K. B. KejiHCHHCKoro. FIo3HaHb 1853. 6. KpeCTbHHHH H3 OKpecTHOCTefi KypHHKa. A;ibóoM K. B. KejiHCHHCKoro. I~Io3HaHb 1853. 7. HapaA H3 OKpecTHOCTeM rio3HaHn. A.ibóoM K. B. KejmcHHCKoro 1853. 8. ÜBa rJacoHa inaMOTyjibCKHx KOH^eflepaTOK. 9. MaHHuixa 3aivieHHiomaa npeKHHO npa3AHHHHyro pyóauíKy. Phc. A. ruana. 10. BbiKpoñKa My)KCKoñ CMepTe^bHoñ p y ó a x w , Ha3. „4exo.n". 11. „rioAuieíÍHHK" — KycoK i^bgthoh MaTepnn BpoAe rajiCTyKa, pno. A. T.nana. 12. HapnA MOAOAoro napHH H3 OKpecTHocTeH IUaMOTyji, <|)ot. A. Diana. 13. }Khtéjih LUaiviOTyji, AeByuíKa m mojioaoh napeHb b 1949 r. OoTO-Kaiviepa I~Io3HaHb. 14. CTeraHbie yKpauíeHHa npH BopoTHHKe, KapMaHax h OTBopoTax Ka4>TaHa. 15. HapflA JKeHaToro My>KHHHH H3 OKpecTHOCTeñ LUaMOTyji, $oto A. Dana. 16. CTeraHaa BbiiiiHBKa Ha MaHHceTe iuy>KCKoro KacjíiTaHa. 17. rioAoaAKa mhctkh nyroBHU,, phc. A. Dana. 18. B b i K p o í k a K o x y x a . 19 a h 19 6, HCHTe/ib LUaMOTyfl b CTapHHHOM KO»cyxe. 20. C ó o p q a T b i e canorn. 21. 22. Ilpnóop nnn CHHMaHHH canoroB t . Ha3. „npHCJiy>KHHK". 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. H3 MO>KJKeBejibHHKoro AepeBa c p e s b ó o f t Ha c y i b a x . PoKHTHHLia, ye3A í~[o3HaHb ok r. 1910 <$ot. JleoH na>K. HapoAHbiií My3efl. ,„¡lepeBfliiiKa" AepeBaHHbiñ óothhok, kotopmh y n o T p e ó j i a i o T weHUJHHbi bo Bpeivia ceHOKOca. )KeHHx h HeBecTa c BeHoiKaMH npHKpenjieHHbiMH k rojioBHbiM yóopaivi, (Jot. A. Diana. Cnocoó CBH3biBaHMH jieHT mojioaoíí, HAymefí k BeHiry. PaiwoMKM a-"h <J)opMHpoBk-n cóopoK Ha Menue. BbiuiHTbie rjiaAbio noBH3KH qenu,a, c[)ot. A. Dana. >KnTejibHniia LLlaMOTy^ b AeBHHbeiw Henne. LUaMOTy^bi 1848 r. OoTO-Kaiviepa. rio3HaHb. )KHTe^bHnqa IilaMOTyA b AesHibeM nem^e, cocToauíHivi H3 AByx phaob cóopoK. )KHTenbHML(a LLIaMOTy^-3aMy>KHaa b neni^e, yKpameHHOM oahhm p^aom cóopoK, onaacaHHOM KycKOM 31. BejiHtconojiHHKa H3 Jlcna-TpocTb me^Ka. LLlaMOTy^bi. OKpecTHOCTeñ CKoro (1819-1901). 32. HarpyAHHK pyHHoñ paóora, ye3A 34. BbiKpoñKa HarpyAHHKa. río3HaHH b HapaAe IUaMOTyjibi, c KOHL\a XIX b. PenpoAyKi4HH KapTMHbi M. 5IpomnH- rJ)OT. TjiHna 1949. 35. PaóoHHH KopceT. 36. npa3AHHHHbiñ KopceT. 37. HapaAbí KpecTbaH m OKpecTHOCTeñ KypHHKa no 14. JlnnHHCKOMy. FlecHH BejiHKono/ibCKoro HapoAa. 4. I Ilo3HaHb 1848 r. 38. T^aAb HepHoñ mepcTbio Ha KpacHOM HcnoAHHKe t . Ha3. „HepTOBinHHbi". 39. ripa3AHHHHbiH HcnoAHHK a, 6, maAb hjih KpyaceBO, b, poA CK.naAOK, r, Kpy>KeBO. 40. TjiaAb Ha HM>KHeM Kpae CHHero nepeAHHKa, Kchchhob, ye3A LUaMOTyubi, cJjot. A. Tüana. 41. T^aAb Ha HH>KHeM Kpae CHHero nepeAHHKa. Kchchhob, ye3A LUaMOTyjibi. 42. 3hmhmh HapaaA >KeHmnnbi H3 OKpecTHOCTeñ KypHHKa. AjibóoM K. B. Ke^ecHHCKoro. F I o 3 H a H b 1853 r. Taóji. I . HapaAbí «HTeAbH LLIaMOTyA, pnc. TaÓJI. II. BbIKpOHKH My>KCKHX HapaAOB. 46 BaHAa MaHTeH^e.nb h MapTa Kox. �T a ö j i . I I I . Hapa/ibi >KHTejibn LUaMOTyji, puc. BaH/ia MaHTenrJejib u MapTa Kox. T a ó j i . I V . BbiKpoHKH >KeHCKHx HapaflOB. Taöji. V. MoTHBbi rjia/ibio Ha Tiojie H 3 OKpecT. LUaMOTyji no C . 3roHHCKOMy. cnncoK 1. BcTyn/ieHHe 5 - 2 . cojj:ep>kahmh CocToaHne Hapaaa Ha HCC/ieayeMOM ynacTKe B HaCToauiee Bpe.Ma 5 — 3. McTopn- MecKHM 0630p 6 — 4. PacTa>KMMOCTb Haó^iofleHHM HaA HapaAaMH 9 — 5. OnncaHne MyjKCKoro Hapafla B OÓIHHX MepTax 9 — 6. IToApoÖHoe onHcaHHe MywcKoro Hapafla 12 — 7. onncaHHe xeHCKoro HapaAa B OOUIMX nepTax 24 — 8. iToApoÖHoe onHcaHHe weHCKoro HapaAa27 — 9. MaTepnaJi H npoH3BO/JHTGjiH HapoAHbix HapaAOB 40 — 10. XapaKTepHCTHKa H C T O 4 H H K O B 41 — 11. CnncoK /iHTepaTypu 43 — npwvienaHHa 44 — CnncoK njifoCTpaiiHñ 50 — CoAep»caHne 51 4? �In preparing the above monograph the writer obtained his material chiefly during fieldwork conducted in 1948. It was then still possible to obtain some data concerning the folk costumes as they were between 1875 and 1900, that is the period when much of the costume and materials were still made on the spot by hand. LIST OF ILLUSTRATIONS 1. 2 3. 4. Map. A little spray worn by a bachelor on his hat during the period of reading of the banns. Szamotuły man with a ceremonial harvest wreath on his hat. A dress from the Kórnik district from the first half of the X I X century. From the collection of K. W Kielisiński, P o z n a ń 1853. 5. Costume of a peasant from the district of Poznań. From the collection of K. W . Kielisiński, P o z n a ń 1853. 6. A peasant from the neighbourhood of Kórnik. The collection of K. W . Kielisiński, P o z n a ń 1853. 7. Costume from the district of P o z n a ń . From the collection of K- W . Kielis ński, P o z n a ń 1853. 8. T w o varieties of cut of the Szamotuły four-cornered cap. 9. A „dicky" replacing former festive shirt. Drawing by A. Glapa. 10. The cut of man's shroud. 11. Woman's embroidered „dicky" collar. D r a w i n g by A. Glapa. 12. Bachelor's costume from the neighbourhood of Szamotuły. Phot, by A. Glapa. 13 Szamotuły couple, an unmarried gir) and a bachelor in 1949. Photo-Kamera, Poznań. 14. Ornamental stitching on the collar, pockets, and the lapels of the sleeveless coat (kaftan). 15. Married mans costume from the neighbourhood of Szamotuły. Photo by A. Glapa. 16. Stitching on the cuff of man's sleeved coat (katana). 17. Button stick for polishing buttons. D r a w i n g by A. Glapa. 18. Cut of a sheepskin coat. 19 a and 19 6 Szamotuły man in an old style sheepskin coat. 20. The Szamotuły „accordion" boots. 21. „Boy" for taking off boots. 22. „Lola", stick made of juniper w o o d with carvings on the knots. Rokitnica, the district of P o z n a ń about 1910. From the P o z n a ń Muzeum. Phot, by Leon Perz. 23. Wooden shoe worn by women during haymaking. 24. Betrothed couple with little sprays on their headcovers Phot, by A. Glapa. 25. Way of tying ribbons by bride at her wedding. 26. Frame for arranging veiling on a bonnet. 27. Embroidered bonnet string. Phot by A. Glapa. 28. Szamotuły girl in unmarried girls' bonnet. Szamotuły 1948. Photo-Kamera, P o z n a ń . 29. Szamotuły girl in unmarried girls' bonnet consisting of two veils. 30. Szamotuły married woman in a bonnet consisting of one veil tied with a silk kerchief. 31. Woman from the neighbourhood of P o z n a ń in a costume from the end of X I X century. Reproduction collar of a painting by M . Jaroszyński (1819—1901). 32. Hand made collar. Kęsinów, the district of Szamotuły. Phot, by A . Glapa 1919. 33. Net collar. Szamotuły. Phot, by A. Glapa. 34. Cut of collar. 35. Laced bodice used when working. 36 Laced bodice used for festive occasions. 37. Peasant costumes from the neighbourhood of Kórnik after J. J. Lipiński, Songs of the Wielkopolska People, V o l . I , P o z n a ń 1842. 38. Black w o o l embroidery on red skirt. 39. Festive skirt, a, b embroidery or lace, c tucks, d lace. 40. Embroidery on the bottom edge of a blue apron. K ę s i n ó w , the district of Szamotuły, Phot, by A. Glapa41. Embroidery on the bottom edge of a blue apron. Kęsinów, the district of Szamotuły. 42. Winter dress of a woman from the neighborhood of Kórnik. From the collection of K. W. Kielisiński Poznań 1853. Table I . Costumes of the Szamotuły people painted by Wanda Manteufd and Marta Koch. Table I I . Cuts of woman's dress. Table I I I . Costumes of the Szamotuły poeple painted by Wanda Manteufel and Marta Koch. Table I V . Cuts of men's dress. Table V. Embroidery motifs on net from the neighbourhood of Sz >motuły after St. Zgaiński. 4 — Atlas s t r o j ó w . 49 �CONTENTS 1. Introduction 5 — 2. The present position of the costume in the area under investigation 5 — 3. A n account of historical development 6 — 4 . The area of the costume under investigation 9 - 5 . General description of man's costume 9 — 6 . Detailed description of man's costume 12 — 7. General description of woman's costume 24 —8. Detailed description of woman's costume 27 — 9. Materials and makers 40 — 10. Sources 41 — 11. Literature 43 — Notes 44 — List of plates 51 — Contents 52 4 50 �I SPIS ILUSTRACJI Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 1. Mapa. 2. „ W i a n u s z e k " noszony w okresie zapowiedzi przez kawalera przy kapeluszu, p a n n ę przy czepku. 3. Szamotulanin w o b r z ę d o w y m wieńcu ż n i w n y m na kapeluszu. 4. Ubiory z okolic Kórnika z pierwszej połowy X I X w. z A l b u m u K. W. Kielisińskiego. P o z n a ń 1853. 5. Ubiór c h ł o p a z okolic Poznania. A l b u m K. W. Kielisińskiego P o z n a ń 1853 6. C h ł o p z okolic Kórnika. A l b u m K. W. Kielisińskiego P o z n a ń 1853. 7. Strój z okolic Poznania. A l b u m K. W. Kielisińskiego P o z n a ń 1853. 8. Dwie odmiany kroju rogatywek szamotulskich. 9. P ó ł k o s z u l e k z a s t ę p u j ą c y d a w n ą koszulę odświętną. Rys. A. Glapa 10. Krój męskiej koszuli śmiertelnej, zwanej „czechoł". 11. Podszyjnik, rys. A. Glapa 12. Stebnowane ozdoby przy kołnierzu, kieszeniach i wyłogach kaftana. 13. Wyszycia s t e b n ó w k ą na katanie męskiej. 14. Ubiór kawalera z okolic S z a m o t u ł , fot. A. Glapa. 15. Szamotulanie, panna i kawaler w r. 1949. Foto-Kamera, P o z n a ń . 16. Ubiór m ę ż c z y z n ż o n a t y c h z okolic S z a m o t u ł , fot. A. Glapa 17. Podkładki do czyszczenia g u z i k ó w , rys. A. Glapa 18. Krój k o ż u c h a . 19 a i b, Szamotulanin w dawnym k o ż u c h u . 20. Buty kropowe. 21. P a c h o ł e k do zdejmowania b u t ó w . 22. Lola — laska wykonana z drzewa j a ł o w c o w e g o z r z e ź b a m i na sękach, Rokietnica, pow. P o z n a ń ok. r. 1910 fot. Leon Perz. Muzeum Narodowe, P o z n a ń . 23. Drewniak u ż y w a n y przez kobiety w czasie s i a n o k o s ó w . 24. Narzeczeni z wianuszkami p r z y p i ę t y m i do nakryć głów, fot. A. Glapa. 25. S p o s ó b wiązania w s t ę g przez p a n n ę m ł o d ą , idącą do ślubu. 26. Ramki do u k ł a d a n i a tiulek na czepku. 27. Haftowane wiązadło czepca, fot. A. Glapa. 28. Szamotulanka w czepku p a n i e ń s k i m S z a m o t u ł y 1848. Foto-Kamera P o z n a ń . 29. Szamotulanka w czepku p a n i e ń s k i m , składającym się z dwóch tiulek. 30. S z a m o t u l a n k a - m ę ż a t k a w czepku składającym się z jednej tiulki, opasanym j e d w a b n i ć ą . S z a m o t u ł y . 31. Wielkopolanka z okolic Poznania w stroju z k o ń c a X I X w. Reprodukcja obrazu M . J a r o s z y ń ­ skiego (1819—1901). Fot. Leon Perz - Muzeum Narodowe, P o z n a ń . 32. Gorsik ręcznej roboty. Kąsinów, pow. S z a m o t u ł y , fot. A. Glapa 1949. 33. Gorsik tiulowy. S z a m o t u ł y , fot. A. Glapa. 34. Krój gorsika. 35. S z n u r ó w k a robocza. 36. S z n u r ó w k a odświętna. 37. Ubiory c h ł o p ó w z okolic Kórnika wedle J. J. Lipińskiego Piosnki ludu wielkopolskiego. Cz. I . P o z n a ń 1842. 38. Haft wykonany c z a r n ą wełną na czerwonym s p ó d n i k u t. zw. piekielnicy. 39. Odświętny s p ó d n i k , (a, b, haft lub koronka, c, szereg zakładek, d, koronka). 40. Haft na dolnym brzegu modrej zapaski. Kąsinów pow. S z a m o t u ł y , fot. A. Glapa. 41. Haft na dolnym brzegu modrej zapaski. Kąsinów, pow S z a m o t u ł y , fot. A. Giana 42. Ubiór zimowy kobiety z okolic Kórnika. A l b u m K. W. Kielisińskiego. P o z n a ń 1833. Tabl. I . Stroje Szamotulan, mai. Wanda Manteufel i Marta Koch. Tabl. I I . Kroje u b i o r ó w męskich. Tabl. I I I . Stroje Szamotulskie, mai. Wanda Manteufel i Marta Koch. Tabl. IV. Kroje u b i o r ó w kobiecych. Tabl. V. Motywy haftowane na t i u l u w okolicach S z a m o t u ł , wdg. St. Zgaińskiego. 4* 51 �SPIS TREŚCI 1. W s t ę p 5 — 2. Obecny stan stroju na badanym obszarze 5 — 3 . Rys historyczny 6 — 4. Zasięg badanego stroju 9 — 5. Ogólny opis stroju męskiego 9 — 6 . Szczegółowy opis stroju męskiego 1 2 — 7 . Ogólny opis stroju kobiecego 24 — 8. Szczegółowy opis stroju kobiecego 27 — 9. Materiały i wytwórcy strojów ludo­ wych 40 — 10. Charakterystyka źródeł 41 — 11. Wykaz literatury 43 — Przypisy 44 — Spis ilustracji 51 — Spis treści 52 52 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61b8a081e80a099e81877e93bcbe368f.pdf de24569c393582e924dd0b16aefb9e81 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5525 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Wielkopolska- stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5140 Title A name given to the resource Strój dzierżacki / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część II, Wielkopolska zeszyt 2 ; 74 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH A D A M STRÓJ G L A P A DZIERŻACKI POLSKIE T O W A R Z Y S T W O LUDOZNAWCZE �A T L A S P O L S K I C H CZĘŚĆ II S T R O J Ó W L U D O W Y C H ZESZYT 2 WIELKOPOLSKA A D A M STRÓJ G L A P A DZIERŻACKI ' — I — i P O Z N A N 1 9 5 NAKŁADEM POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A 3 LUDOZNAWCZEGO W POZNANIU �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH, WYDAWANY PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE PRZY WSPÓŁUDZIALE PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU SZTUKI KOMITET REDAKCYJNY: EUGENIUSZ FRANKOWSKI JÓZEF GAJEK, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ. KSAWERY PIWOCKL ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN, BOHDAN URBANOWICZ REDAKTOR NACZELNY JÓZEF GAJEK R E D A K C J A A T L A S U : P O Z N A Ń , F R E D R Y 10 OKŁADKA: ADAM MŁODIANOWSKI PLANSZE BARWNE: JERZY K A R O L A K U K Ł A D G R A F I C Z N Y : E. F R A N K O W S K I DRUK: ZAKŁADY GRAFICZNE IM. MARCINA KASPRZAKA W POZNANIU CZCIONKI MONOTYPOWE - SKŁADAŁ I ŁAMAŁ: SZKUDLAREK BOLESŁAW DRUKOWALI KLAUSE ALEKSY I STRUGAŁA JÓZEF KLISZE JEDNOBARWNE I TRÓJBARWNE WYKONALI: URBANEK CZESŁAW, SĘPIŃSKI ANTONI I GIELNIK WŁADYSŁAW Nakład 6.200 egz. — Arkuszy wydawn. 7 — Arkuszy druk. Papier bezdrzewny ilustracyjny kl. I I I , 61x86, 100 gramowy. Oddano do składania dnia 3. 12. 1952 — Podpisano do druku dnia 20. 4. 1953 - Druk ukończono dnia 28. 5. 1953 - Zam. 3891/52 Zakłady Graficzne im. M. Kasprzaka w Poznaniu, Wawrzyniaka 39 K-4-21240 Cena zł 27,- �Tablica I STRÓJ DZIERŻACKI WSPÓŁCZESNY Malował Jerzy Karolak �WSTĘP P o ł o ż e n i e o b s z a r u . Strój cbierżacki występuje na terenie zwanym dawniej Biskupizną. Nazwa ta w znaczeniu etnograf iczno-kulturowym obejmuje południową część po­ wiatu gostyńskiego t j . obszar, należący do południowej Wielkopolski, na którym znajduje się ponad 30 wsi, leżących wokół Krobi, Domachowa i Żytowiecka (patrz mapa). Na powstanie tej nazwy wpłynęła przynależność tego obszaru w ciągu 600 lat do biskupów poznańskich, którzy posiadali w Krobi swą letnią rezydencję. H i s t o r i a r e g i o n u . Na terenie byłej Biskupizny, od neolitu po dni dzisiejsze, możemy śledzić ciągłość życia ludzkiego i przekształcanie się różnych form jego bytowania i go­ spodarki . Wiele szczegółów z życia ludności w okresie najdawniejszym wyjaśniają ślady osadni­ ctwa pierwotnego istniejącego na przestrzeni kilku okresów archeologicznych i wielkie cmentarzy­ sko z okresu późno-lateóskiego i rzymskiego w Wymysłowie , wiosce leżącej w środku interesu­ jącego nas obszaru etnograficznego. Podobnie jak Pałuki w północnej Wielkopolsce nawiązują przez Biskupin do odległych czasów, tak też i Biskupizną w południowej Wielkopolsce, poprzez jedno z największych w Polsce stanowisk archeologicznych w Wymysłowie, wiąże współczes­ ność z odległymi wiekami. Jednym z ciekawszych dowodów dawności kulturowej tego obszaru są niezmiernie stare i ciekawe nazwy zachowane po dzień dzisiejszy oraz liczne relikty etno­ graficzne . 1 2 3 4 Krobia, dzisiejsze centrum byłej Biskupizny, o której pierwsze wiadomości historyczne posia­ damy z X I w . jest osadą młodą w stosunku do Starej Krobi i archeologicznego stanowiska w Wymy­ słowie. Mieścina ta, w okresie wczesno-średniowiecznym była zapewne opolem , a w X I I I w. — kasztelanią . W 1232 r. Krobia była już własnością biskupa poznańskiego , a w 1374 r. kroni­ karz Janko z Czarnkowa nazwał tereny leżące wokół Krobi, powiatem krobskim . W 1564 r. do biskupiego klucza krobskiego należało 12 wsi: Chumiątki, Żychlewo, Potarzyca, Posadowo, Suł­ kowice, Rębowo, Domachowo, Kościelna Wieś, Bukownica, Stara Krobia, Sikorzyn, Grabianowo. Wioski te nie odrazu zostały włączone do posiadłości biskupa poznańskiego, wcześniej zostało np. nabyte Domachowo (przed 1290 r.), Rębowo (po 1293 r . ) , znacznie zaś później Grabianowo ( I I poł. X V w.) i Potarzyca (w 1510 r.). Wymienione wsi należały do posiadłości biskupich aż do upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej, do 1796 r., w którym to czasie majątki kościelne na obszarze b. Wielkiego Księstwa Poznańskiego zostały częściowo skonfiskowane na rzecz pruskich zaborców . Ostatnim dziedzicem Krobi i całej Biskupizny był biskup poznański, Ignacy hr. Raczyński . W czasach Rzeczypospolitej szlacheckiej Biskupizną należała do powiatu kościań­ skiego i Ziemi Wschowskiej, w okresie zaboru, t j . od 1793—1918 r. rozwijała się w ramach germanizacyjnego reżimu państwa pruskiego i należała najpierw do powiatu krobskiego a póź­ niej t j . od ok. 1880 r. do pow. gostyńskiego. W latach 1808—1823 r. chłopi tego obszaru zostali uwłaszczeni. Manifestowali oni niejednokrotnie swój patriotyzm biorąc udział w powstaniach i walkach o wyzwolenie narodowe i społeczne. W 1918—1920 r. Dzierżący i okoliczna ludność brała czynny udział w powstaniu Wielkopolskim . W okresie polskich rządów kapitalistycznych, od 1918—1939 r. uwidoczniły się na byłej Biskupiźnie wielkie kontrasty społeczne i ekonomiczne. Obok wielkich i zamożnych gospodarstw istniało tu sporo bezrobotnej biedoty wiejskiej, która z braku zajęcia i środków do życia zmuszona była emigrować . W latach okupacji hitlerowskiej, od 1939—1945 r. Dzierżący doświadczyli wszystkich okropności faszyzmu. W okresie tym zgi5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 3 �Ryc. 1. Drużba na koniu — w kapeluszu ozdobionym „wianeczkiem", wołoszce, białych rękawiczkach, butach wysokich, w ręce trzyma bat obrzędowy, ozdobiony barwną chustką. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. nęło też sporo zabytków kultury ludowej: rzeźba figur przydrożnych, instrumentów muzycznych, strojów itp. oraz cennych zbiorów, rękopisów, fotografii i klisz. Po wyzwoleniu omawianych terenów przez wojska radzieckie w 1945 r. wieś biskupiańska zaczyna się odradzać. Urodzajna ziemia w dolinie ongiś wielkiej rzeki, po której do dzisiaj zachował się Rów Polski i rzeczka Kania wraz z podmokłymi łąkami stwarzały lepsze warunki bytowania. Położenie tego obszaru na zacisznym uboczu, w pobliżu wielkiego szlaku handlowego, ciągnącego się z południa na północ przez Wrocław—Poznań, wzdłuż dawniejszych mokradeł i pustkowi, oddzielających Śląsk od Wielkopolski — stwarzało lepsze warunki rozwoju kultury ludowej. C e c h y s t r o j u . Do charakterystycznych części stroju dzierżackiego z pierwszej po­ łowy X I X w. należał u mężczyzn szeroki skórzany, podszyty czerwonym suknem pas, a u kobiet 4 �15 barwne pończochy, spódnice białe w czerwone prążki i „kuse ubranie" . Przypuszczalną ilu­ stracją dawnego stroju jest rysunek z 1693 r. przedstawiony na dokumencie erekcyjnym szpitala św. Ducha w Krobi. Obecnie z wyobrażeniem stroju dzierżackiego łączą się wszystkie te elementy ubioru, które wyodrębniają Dzierżaków od otaczających ich sąsiadów, a w szczególności: amarantowa „jaka", czarna kamizelka, białe spodnie wpuszczane w buty, czarne buty o sztywnych cholewach, czarny pilśniowy kapelusz, wąski biały kołnierzyk, „świtka" i „wołoszka". (Tablica I ) . W kobiecym stroju dzierżackim wyróżnia się biały skrzydlaty czepek — „kopka", nakładanie chust na głowę w tzw. „budę", pastelowe kolory letnich spódników panieńskich, kaftanik z pelerynką, wreszcie charakterystyczne zakładki u spódnic i zapasek oraz rozwijający się po 1945 r. haft kolorowy na zapaskach (Tablica I , ryc. 7, 52 i 53). Strój dzierżacki nabrał specjalnego znaczenia od mniej więcej 1920 r. kiedy to na sąsiednich obszarach, otaczających Dzierżaków strój ludowy zaginął. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Fragmentaryczne wiadomości za­ warte w kilku źródłach w formie przyczynków nie pozwalają uchwycić i podkreślić dokładnie istotnych różnic. Graniczący bezpośrednio z Dzierżakami od północy, wschodu i południa Człoki ubierali się w pojęciu Dzierżaków biedniej i mniej starannie. Kobiety nosiły płaskie czepki, bez skrzydeł — „okapu", kaftany sukienne zwane kabatami były znacznie dłuższe, w X X wieku ko­ biety nie nosiły zapasek. Mężczyźni odróżniali się od Dierżaków czerwonymi — w odcieniu cynobro­ wym „jakami", szamerowanymi sukniami i karbowanymi butami. Charakterystyka stroju Człoków odnosi się również w dużej mierze do stroju Rybków, mieszkających na zachód od Dzierżaków. Bardziej charakterystyczne różnice stroju zaznaczają się w stosunkowo bardziej odległych okolicach Śremu, Koźmina, Krotoszyna, Rawicza, Leszna i Kościana. Wyjątek stanowią okolice Ponieca, stykające się bezpośrednio z byłą Biskupizną (ryc. 63) na południowym zachodzie. Charakterystyczną cechą tego regionu jest zapaska kobieca zarzucana na ramiom, uważana np. przez Niemców za wybitnie polską część stroju. 16 17 ls ROZDZIAŁ I OBECNY S T A N STROJU LUDOWEGO N A B A D A N Y M TERENIE Ż y w o t n o ś ć s t r o j u . Jakkolwiek podczas badań nad dzierżackim strojem ludowym stwierdzono w wielu wsiach silny jego zanik, to jednak w wielu jeszcze innych uderza jego żywot­ ność. Zaznacza się to wzrostem kolorowego haftu oraz tym, że do dziś szyje się tu prawie wszyst­ kie części stroju kobiecego z wyjątkiem „kabata". Ważkim dowodem żywotności stroju jest też zjawisko przystosowywania najnowszych materiałów (np. nylonu na zapaski) do starych form. Zanikło natomiast prawie już zupełnie szycie strojów ludowych dla dziewczynek. Podczas badania stroju męskiego stwierdzono, że obecnie wykonuje się bardzo rzadko kom­ pletne, oryginalne ubiory dzierżackie; tylko kamizelka jest częścią dawnej odzieży dzisiaj jeszcze często szytą, ale już nie w dawnych kolorach. Funkcja społeczna stroju. Strój dzierżacki roboczy jak i odświętny ma jeszcze obecnie na terenie zamieszkania Dzierżaków a niekiedy i w wioskach przyległych zasto­ sowanie latem i zimą w życiu codziennym; w wioskach okolicznych noszą go przeważnie osoby pochodzące z Biskupizny. Wkładany bywa do pracy, na święta rodzinne, kościelne, narodowe, państwowe i społeczne, przez ludność zaś powiatu i województwa uważany bywa za reprezenta­ cyjny strój ludowy tego obszaru. Często też miejscowe zespoły ludowe i świetlicowe wyjeżdżają w stroju dzierżackim na regionalne i ogólnokrajowe imprezy. W okresie międzywojennym strój dzierżacki wielokrotnie malowany był przez Wacława Boratyńskiego i popularyzowany w formie jednobarwnych lub kolorowych pocztówek; był też między innymi wystawiany np. na światowej wystawie w Nowym Jorku . W Polsce Ludowej w 1951 r. ludowy strój dzierżacki utrwalono na taśmie filmowej pierw­ szego filmu morskiego „Załoga". Stró) ten byl również przedmiotem opisów literackich; Leonard Turkowski w wierszu zatytułowanym „Biskupizną" tak opisał strój dzierżacki: 19 5 �„Stare stroje, polskie stroje, Kaftany, spódnice, kopki, wstążki, chusty, hafty, Kryzki, jedwabnice, Piękne stroje, żywe stroje, Kwieciste koronki, Barwy, barwy jako kwiaty prosto z polskiej ł ą k i " . 20 Dzierżący są świadomi wartości swego stroju i starają się zachować go, by przekazać przy­ szłym pokoleniom. Przyczyny zanikania. Główną przyczyną zanikania stroju dzierżackiego jest brak tradycyjnych materiałów, z których był szyty; obok tej przyczyny działają i inne, do nich należy zaliczyć niepraktyczność białych czepków, kryzów, watówek, długich spódników i wołoszek. Dodać należy, że strój taki jest kosztowny, a poza obrębem byłej Biskupizny — nieco krę­ pujący ze względu na swą odrębność. Dane zebrane przy pomocy ankiety i badań terenowych wykazały, że w dzierżackie stroje ubierają się zarówno chłopi małorolni, średniacy jak i bardzo zamożni gospodarze. Strój poszczególnych tych warstw nie różni się żadnymi istotnymi cechami; różnice społeczne wyrażają się raczej w ilości posiadanych części stroju i jakości materiału. Za­ znacza się to szczególnie w ilości zapasek kobiecych lub kożuchów męskich. Poważną przyczyną zaniku stroju jest przeprowadzenie dróg kolejowych i autobusowych przez tereny dzierżackie, co umożliwia ludności żywszą wymianę dóbr kulturowych, a w zakresie stroju wpływa na zanik form tradycyjnych. Odrodzenie stroju ludowego. Obok zjawiska zanikania stroju ludowego na terenie dzierżackim widzimy pewne poczynania zmierzające do jego regeneracji. Działają tu przede wszystkim względy artystyczne, to też krzewieniem stroju ludowego zajmują si^ głównie takie organizacje jak: Związek Samopomocy Chłopskiej, Koła Gospcdyń Wiejskich, Związek Młodzieży Polskiej. Z a g a d n i e n i e r o z w a r s t w i e n i a w s i . Rozpatrując zagadnienie to w cza­ sie badania nad dzierżackim strojem ludowym stwierdziłem, że najchętniej obecnie nakładają strój ludowy małorolni i średniorolni chłopi. Różnice znamionujące rozwarstwienie wsi uwidoczniały się jaskrawiej między ludnością folwarczną a gospodarzami oraz najemną służbą (parobcy i dziewki) a ich panami, szczególnie — sołtysami. Zaznacza się to też w piosence: „Miałeś porczyska, same łaciska a ja miałam trzy sukniska jakby sołtyska" . 21 Aktualne przemiany. Analiza dzierżackiego stroju ludowego wykazuje, że ulegał on poważnym przemianom wynikającym przede wszystkim z produkcji nowych materia­ łów, deseni i kolorów. Tradycyjne surowce, takie jak len, wełna, skóra, bawełna, jedwab są coraz częściej zastępowane przez tkaniny z włókien sztucznych jak nylon, stylon, sztuczny jedwab. W ubiorze ludu ostatnimi czasy pewną rolę odgrywają wyroby z gumy, jak płaszcze i buty oraz korek używany przy wyrobie trzewików kobiecych. Pewne części odzieży pod wpływem zmiany surowców i nowej mody zmieniają również krój i formę. W męskim ubiorze największe zmiany zaznaczyły się w tych częściach odzieży, które są produkowane w skali fabrycznej, są to bielizna, ubrania, płaszcze, skarpety, kapelusze. Także ulega przemianom i strój kobiecy np. bielizna, pończochy, obuwie oraz części odzieży pochodzenia fabrycznego. Specjalnym zaś przemianom podlegają obecnie odświętne zapaski. Chwilowy brak materiałów w okresie powojennym wpłynął na rozwój barwnego haftu po 1945 r., prawie nieznanego Dzierżakom przed 1939 r. Nowym przedmiotem włączającym się do odzieży ludowej staje się parasol. Resumując należy stwierdzić, że strój dzierżacki upodabnia się obecnie do stroju miejskiego, a fakt ten dotyczy w większym stopniu stroju męskiego niż kobiecego. 6 �ROZDZIAŁ Zarys historyczny rozwoju II dzie. r ż a c k i e g o s l t o j u Rekonstrukcja pełnego stroju ludowego z okresu przedhistorycznego jest na terenie dzierżackim niemożliwa, pewne światło rzucić mogą na zagadnienie to wykopaliska archeologiczne jak igły, szpile metalowe i ciężarek do krosna znaleziony w Krajewicach . Na podstawie znale­ zisk z Grabonoga, Ponieca i Przyborowa, miejscowości leżących tuż poza dzisiejszą granicą zasięgu stroju dzierżackiego dowiadujemy się, że w czasach tych używano ozdobnych brązowych szpil, naramienników, bransolet i pierścionków . Większa ilość elementów ubioru przechowała się z okresu późno-lateńskiego. Ciekawego materiału dostarcza zbadane przez Stanisława Jasnosza stanowisko w Wymysłowie, znajdujące się w środku omawianego obszaru. Z ubiorem wiążą się ścisłe takie przedmioty wykopane w licznych grobach jak noże, szydła, przęśliki, szczypce, zapinki (fibule), klamry do pasa i guzy brązowe do spinania odzieży . 22 23 24 Z okresu wpływów rzymskich zachowały się podobne przedmioty co z okresu poprzedniego, prócz nich, jako nowość pojawiają się nożyce, które poza Wymysłowem znaleziono również w K a r c u ; szpile, pierścionki, wisiorki, paciorki, sprzążki do pasa, okucia końców pasa, wresz­ cie brzytwy i grzebienie . Wymienione przedmioty nie upoważniają nas jednak do twierdzenia, że były one powszechnie przez ludność wówczas używane . Prawdopodobnie już wówczas strój był zróżnicowany; pewne przedmioty, jak np. kolie z paciorków szklanych pochodziły z odległych krajów . Podstawowymi materiałami dla szycia odzieży były zapewne tkaniny konopne, lniane i wełniane. Nie jest wykluczone, że były one barwione naturalnymi barwnikami na kolor czerwony, granatowy lub niebieski . Zmianę w produkcji tych surowców wpro­ wadziły zapewne krosna poziome, których użycie w Polsce stwierdzono już w X I I w . , potwierdzenia jednak występowania ich na terenie dzierżackim dotąd nie posiadamy. Pod wpływem przemian ustrojowych w Polsce i coraz większej eksploatacji chło­ pów przez feudałów, koniec X V i X V I w. przyniósł chłopom pogorszenie warunków życiowych, co wpłynęło również na wygląd odzieży. Nie zmieniły faktu tego ani rozwój wytwórczości, ani specjalizacja poszczegól­ nych cechów. Z wymienionych czasów posiadamy już wiadomości dotyczące nowego materiału — sukna, oraz wyraźne potwier­ dzenie, że produkcją płótna zajmowała się głównie ludność wiejska . Ciekawym źród­ łem dla badania historii rozwoju stroju ludowego jest przywilej cechu szewskiego w Krobi z 1453 r., przekazujący nam wiadomości dotyczące organizacji pro­ dukcji obuwia . Z tych dwóch dokumen­ tów dowiadujemy się, że w X V i X V I w. strój dzierżacki kształtował się pod wpły­ wem warsztatów małomiasteczkowych znaj­ Ryc. 2. Dudziarz w rogatywce. K. W. Wójcicki, Pieśni dujących się w Krobi i Gostyniu, podobnie Ludu, Warszawa, 1836, 25 26 27 28 29 3 0 31 32 7 �zresztą jak i dzisiaj. Dodać trzeba, że wielki wpływ na produkcję sukna i foluszu, a pośrednio i na strój ludowy wywierała wówczas szlachta, która była w posiadaniu warsztatów sukienniczych i foluszniczych. Analizując np. portrety trumienne z powiatu gostyńskiego z X V I I i X V I I I w., stwier­ dzamy wyraźny wpływ stroju szlacheckiego na ludowy strój dzierżacki . Wpływ ten zaznaczył się w kamizelkach męskich, małych kołnierzykach i w białych, wąskich wypustkach, wystających spoza kołnierzyków; w stroju kobiecym przejawił \ się w kształcie czepca obrzędowego i sposobie wiązania chustki nad czołem. Występuje to szczególnie wyraźnie na portrecie przedstawiającym żonę Dzierżanowskiego . Pewne nawiązanie do ludowego stroju z X V I I w., daje wspomniana już rycina na dokumencie erekcyjnym szpitala w Krobi z 1693 r . Wymienione źródła podają kolory strojów (czerwony, niebieski, zielony), ogólny kształt okrycia głowy, wykazują również kusość spódników podkreślaną przez O. Kolberga jako charakterystyczną cechę ubioru kobiet dzierżackich. 33 34 35 Ryc. 3.| Stroje z okolic Kościana z pierwszej połowy XIX w. podobne do ówczesnych strojów Dzie­ rżaków. Sposób wiązania jedwabnicy na głowie oraz kaftanik z peleryną zachował się do dnia dzi­ siejszego. J. J. Lipiński, Piosnki Ludu Wielko­ polskiego, 1842 r. Rys. K. W. Kielisinski. Więcej szczegółów dotyczących stroju ludowego zachowało się w danych cechowych, pochodzących z X V I I I w. Na ich podstawie przypuszczać możemy, że używano płótna surowego, blechowanego, białego, drelichowego, cienkiego, pacześnego i zgrzebnego . Cechy płócienników w Krobi i Gostyniu powstały pod wpływem konkurencji jaką stwarzały warsztaty wiejskie . Z dalszych materiałów cechowych dowiadujemy się, że rzemieślnicy gostyńscy wykonywali dla chłopów buty męskie, trzewiki kobiece, kożuchy i kabaty ze skóry oraz suknie i kabaty z materiału , a dalej — że kobiety spały w kopkach i chustkach , a mężczyźni nosili suknie niezbyt „ k u s e " . Pewne wyobrażenie jak wyglądały te suknie męskie daje rycina przedstawiająca szewców z Krobi w 1777 r . — osady liczącej pod koniec X V I I I w. ledwie 864 mieszkańców . 36 37 3s 39 41 40 42 Znany materiał ikonograficzny oraz pierwsze opisy stroju podane przez „Przyjaciela Ludu" i Kolberga pochodzące z X I X w. są jeszcze wciąż na ogół szczupłe i nie orientują nas w jego wyglądzie. Przypuszczać należy, że strój ludowy na obszarze dzierżackim uległ znacznym zmianom po uwłaszczeniu chłopów w 1823 r. Zaszły w nim również wielkie zmiany pod wpływem rozwoju manufaktury w Wielkopolsce pod koniec X V I I I i w początkach X I X w.; mogły też wywrzeć wpływ na strój ludowy tego obszaru ruchy wolnościowe z 1846 i 1848 r. Decydującym jednak wydarzeniem, które wpłynęło na poważne zmiany w ubiorze to wojna niemiecko-francuska w 1871 r., po której rozpoczęła się na większą skalę urbanizacja wsi i odpływ elementu wiejskiego na zachód, co z kolei wpłynęło niewątpliwie na zniwelowanie różnic regionalnych i stanowych. Ogólnie stwier­ dzić można z dużą dozą prawdopodobieństwa, że strój ludowy do 1823 r. był biedny, wykonywany w domu lub też chałupniczo, a charakterystyczną częścią jego w tym okresie są męskie suknie podobne do szlacheckich. W latach 1823—1848 zanikły starsze formy odzieży jak np. szerokie pasy w stroju męskim, granatowe sukmany z czerwonymi wyłogami — a w stroju kobiecym — spódniki w białe i czer­ wone pasy, pończochy o wrobionych kolorowych niciach. Okres od 1848 — 1871 r. to okres dalszych gruntownych przemian w stroju ludowym, zaznaczający się już użyciem wyrobów fabrycznych; jest to zresztą okres pojawienia się na wsi i użytkowania maszyny do szycia. W stroju zaś zaznacza się wielki wpływ miasta — w męskim występują kołnierzyki, cylindry, w kobiecym — czepki. 8 �Koniec X I X i początek X X w. zaznaczył się stopniowym upadkiem przemysłu chałupniczego, a wtargnięciem wielkiego przemysłu, opartego na zasadach kapitalistycznych. W okresie tym, uchwyt­ nym dość szczegółowo dla badań, zaznacza się również zjawisko rozwarstwienia wsi wyrażone zróżnicowaniem się stroju ludowego. Granatowe sukmany męskie zostają zamienione na czarne, wysokie cylindry — na kapelusze o niskich główkach a szerokich rondach (ryc. 20), buty wykonywane dawniej bez uwzględnienia kształtu nogi, otrzymują określone kształty. W okresie tym giną kobiece czepki złotolite, jak również niskie, białe, natomiast używa się czepków wyższych o szerokich skrzydłach (porównaj ryc. 31 i 32). Wreszcie pod koniec tego okresu skracają się spódniki a modna staje się watówka (ryc. 44. 45). Cechą charakterystyczną stroju dzierżackiego z okresu 1918— 1939 r. jest powszechne stosowanie bryczesowego kroju białych spodni, a dalej białe rękawiczki, nowy fason kapeluszy (ryc. 11) oraz poszywane kożuchy. Kobiecy strój charakteryzuje dalsze skrócenie spódników, podwyższenie czepków i „okapu", t j . części zwisającej z tyłu, zwiększenie wiązań pod szyją (ryc. 32), wreszcie noszenie chust w formie „budy" (ryc. 34). Po 1945 r. widoczny jest zanik stroju ludowego zwłaszcza wśród kułaków, którzy w ten sposób pragną podkreślić swój negatywny stosunek do socjalizacji wsi. Do specyficznych cech tego okresu należy zastępowanie czarnego koloru przez kolory: siwy, popielaty, zielony i brązowy (spodnie, kamizelki, kapelusze) oraz zarzucenie „wołoszek" a używanie płaszczy i jup, a także wysokich butów , zwanych „oficerkami". W strojach kobiecych tego okresu znikają chusty nakładane w kształcie „budy", tak charakterystyczne dla okresu poprzedniego. Obecnie kobiety nakładają Ryc. 4. Chłop wielkopolski, dowódca oddziału chusty bezpośrednio na głowę (a nie na czepek — jak powstańczego. Rys. J. Minutoli, 1846. poprzednio, ryc. 35). Wyszły też z mody wysokie trze­ wiki na obcasie zwanym „warszawskim". Szyje się zapaski z nylonu, wzbogacone kolorowym haftem. Powszechnie noszony w latach 1871—1918 ludowy strój dla dzieci zanikł niemal zupełnie w latach 1918-1939. Najmniejszym zmianom uległy w stroju męskim białe, lniane koszule, takież spodnie oraz czerwone „jaki" i buty. W strojach kobiecych — koszule i spódniki. f Do najtrwalszych elementów stroju dzierżackiego należy kolor, związany ściśle z gatunkiem materiału (surowiec) i krój kilku części odzieży. Mimo tych zmian wewnętrznych strój dzierżacki posiadał i posiada wiele cech odmiennych od stroju grup sąsiednich i był widocznym wyrazem odrębności etnicznej Dzierżaków. Odręb­ ność ta była często podkreślana przez wszystkich badaczy tego regionu. Pierwszy opis stroju dzierżackiego jest podany w „Przyjacielu Ludu" w 1839 r . . Jan Kilarski, wymieniając charak43 �terystyczne cechy obszaru dzierżackiego tak pisze: „Strój, śpiew, taniec i obrzędy Biskupian, świetnością, rozmaitością i pięknem zachwycają turystę i krajoznawcę^ . 44 Strój chałupników, bezrolnych robotni­ ków, rzemieślników wiejskich i sklepikarzy, był w przeszłości zbliżony do stroju robot­ ników folwarcznych, lub gospodarzy względ­ nie posiadał wiele cech stroju miejskiego. Obecnie nakładają oni głównie strój miejski, względnie wiejski, określany „na wyjazd do miasta". R O Z D Z I A Ł III. Zasięg badanego stroju. Zasięg stroju dzierżackiego łączy się w wiel­ kiej mierze z osadami należącymi do klucza krobskiego. Do wiosek tych należą wspomniane już wsi: Sikorzyn, Rębowo, Domachowo, Stara Krobia, Bukownica, Żychlewo, Wymysłowo, Sułkowice, Posadowo, Potarzyca, Grabianowo, Chumiątki i miasteczko Krobia. Niezależnie Ryc. 5. Stroje robocze z Potarzycy. Rys. Bogumił Hoff, 1866. od tego strój dzierżacki występuje mniej licznie lub w formie szczątkowej w miejscowościach: Ziółkowo, Krajewice, Czachorowo, Czajkowo, Bog­ danki, Pijanowice, Żytowiecko, Łąka Mała, Teodozewo, Rokosowo, Kokoszki, Pudliszki, Karzec, Ziemlin, Ciołkowo, Rogowo, Chwałkowo, Kuczynka, Kuczyna. Miejscowości te, według opinii okolicznych mieszkańców, zamieszkują Dzierżący, a strój przez nich noszony na­ zywają dzierżackim. Dodać należy, że cała ludność nosząca strój dzierżacki dzieli wszystkich mieszkańców tego obszaru na B i s k u p i a n , podległych ongiś biskupowi, a mieszkających wokół Krobi i Domachowa, na Z a b ł o c i a n , mieszkających wokół Żytowiecka, za łąkami i błotami, przez które przepływa rzeczka Kania i Polski Rów, oraz D z i e r ż a k ó w zwanych inaczej D z i e r ż o k a m i lub D z i e r ż a n a m i , utożsamianymi przez starych mieszkańców z Biskupianami i Zabłocianami. Obszar za­ mieszkania przez Dzierżaków bywa określany szeroko a niekiedy już ogólnikowo. W Krobi np. informowano nas, że „Dzierżoki miesz­ kają tam dalej, za Bukownica, Krajewicami, "koło Gostynia", w Nieparcie zaś utrzymy­ wano, że „Dzierżanie to Biskupianie". Dzierżacy-Biskupianie zaś twierdzą, że wszyscy mieszkańcy wsi nie należący dawniej Ryc. 6. Stroje odświętne z Potarzycy. Rys. Bogumił do klucza biskupiego, to C z ł o k i . Człoki Hoff, 1866. 10 �jednak do tej nazwy się nie przyznają, gdyż jest to nazwa pogardliwa, podobnie jak Zabłocianie, którzy uważają siebie za rdzennych Biskupian. Właściwy ton jednak modzie nadają Dzierżący, mieszkańcy wiosek leżących w pobliżu Krobi. W oparciu o literaturę i badania terenowe można przypuszczać, że zasięg stroju dzierżackiego był pierwotnie większy i że począł zmniejszać się w drugiej połowie X I X w. Obecnie zasięg poszczególnych części stroju jest różny. Na załączonej mapie przedstawione są zasięgi najważ­ niejszych elementów, uchodzących w mniemaniu Dzierżaków za typowo dzierżackie. Do nich na­ leżą: „jaka" amarantowa (ryc. 13), buty o sztywnej cholewie (ryc. 22), „wołoszka" z wykładanym kołnierzem (ryc. 15); w stroju kobiecym zaś — czepek z „okapem" — „skrzydlaty" (ryc. 32, 54), sposób nakładania chustki w „ b u d ę " (ryc. 34), kabat z peleryną (ryc. 49) i zapaska z 4—5 zakład­ kami („zagiętkami", ryc. 36). Najściślej jednak z terenem dzierżackim związany jest zasięg amarantowej „jaki". W okolicy Żytowiecka jeszcze około 1910 r. noszono obok „jak" amarantowych rów­ nież „jaki" czerwone w odcieniu cynobru, podobne noszone są i na krańcu południowej części oma­ wianego obszaru, t j . w Przyborowie i Szczurkowie — miejscowościach, leżących poza obszarem wytyczonym przez Jana Bzdęgę. Znacznie większy obszar obejmuje zasięg butów, jego wschod­ nia i północna granica pokrywa się mniej więcej z zasięgiem „jaki", granica zaś zachodnia sięga aż za Poniec, a południowa biegnie przez Skoraszewice, Gogolewo, Przyborowo, Sarbinowo i Sowiny. Zasięg „wołoszki", jest obecnie taki sam co i amarantowej „jaki", dawniej sięgał aż do Bodzewa. Ostatni mężczyzna, który nosił „wołoszkę" w Nieparcie, zmarł w 1948 r. Z zasięgiem „jaki" pokrywa się zasięg obrzędowej rózgi weselnej na północy i południu, w nie­ dawnej jednak przeszłości granica jej występowania sięgała na południu do Skoraszewic (1911 r.), a w 1939 r. rózga obrzędowa miała jeszcze zastosowanie w Nieparcie. Na zachodzie, w okolicy Żytowiecka wyszła już prawie z mody. Przy tej sposobności stwierdzić należy, że zachodnią gra­ nicę omawianego obszaru należy uznać za otwartą i pcdatną na różne wpływy. Na północy za­ sięg rózgi obrzędowej sięga jeszcze do Czajkowa. Elementy stroju kobiecego nie posiadają również jednakowej granicy zasięgu; czepek „skrzy­ dlaty" n.p. występuje obecnie przeważnie w tych samych miejscowościach co i jaka, około jednak 1900 r. sięgał na północy aż do Brzezia pod Gostyń, w 1910 r. zanikł w Czajkowie, a około 1920 r. w Bodzewie, w którym obecnie noszą go już tylko trzy kobiety, pochodzące z środkowego obszaru dzierżackiego. W Sowinach przestały go nosić kobiety około 1912 r., a w Sarbinowie — 1925 r. W innych miejscowościach na południu od Krobi rzadko już można zobaczyć czepek. Zasięg chusty, układanej i wiązanej w „budę", sposób tak powszechny w okresie między­ wojennym, obecnie zaś stosowany tylko w momentach wyjątkowo uroczystych, pokrywa się z za­ sięgiem „jaki" z małym odchyleniem w kierunku Bogdanek na północy, a Sarbinowa na połud­ niu. Zasięg ten jest mniejszy od obszaru noszenia czepka z „okapem". Zasięg kabata z peleryną jest taki sam, co i chusty układanej w „ b u d ę " z tą różnicą, że nie sięga Bogdanek i Sarbinowa. Natomiast zasięg zapaski z 4—6 zakładkami jest największy, na północy sięga Łąki Wielkiej, Czajkowa, Czachorowa i Krajewic, na południu od Gogolewa przez Szczurkowo, Kawcze aż do Sowin, na zachodzie i wschodzie biegnie tradycyjną granicą większości elementów. Porównując granice zasięgów widzimy, że wschodnia granica jest jednakowa dla wszystkich części stroju. Przechodzi ona przez wsi: Rębowo, Domachowo, Sułkowice, Posadowo, Potarzyce i Chwałkowo. Na regularność tej granicy wpłynęły prawdopodobnie lasy ciągnące się na wschód od wymienionej granicy . Na południu granice zasięgów kończą się na nisko położonych tere­ nach łąk i pól, na południowym-zachodzie opierają się w okolicy Ziemlina i Karcą o lasy, by dalej na północ biec przejściem wzniesienia zabłociańskiego. Północną granicę stroju dzierżackiego wytyczają również lasy, łąki i miasto Gostyń. Poza opisanymi granicami strój dzierżacki jest jeszcze noszony we wsiach, do których Dzier­ żący dotarli poprzez małżeństwa. Również na pograniczu wśród Człoków spotyka się sporadycz­ nie elementy stroju dzierżackiego, jak np. formy szycia amarantowych spódników, czepków, obu­ wia; znamiennym jest też, że obszar występowania stroju dzierżackiego pokrywa się z granicą wymowy śyeno, która to cecha występuje także na Pałukach i Kujawach ). 45 453 11 �Ogólny ROZDZIAŁ IV opis męskiego stroju Męski strój dzierżacki posiada kilka odmian uzależnionych od tego, kto i kiedy go wkłada. Ubiór roboczy np. szyty jest z trwalszych materiałów, względnie z poważnie podniszczonych części stroju odświętnego; inny jest też ubiór „do wyjścia" lub wyjazdu do miasta(ryc. 21), a inny na codzień koło domu (ryc. 17). U b i ó r r o b o c z y l e t n i c h ł o p c ó w . Letni ubiór chłopca składał się około 1900 r. z białej, sięgającej kolan i posiadającej długie rękawy koszuli, szytej z płótna fabrycznego. Spodnie szyto z szarego materiału, zwanego „cajgiem", nogawki sięgały kostek. Spodnie takie nosił chło­ pak na staniku — „sznurówce" z tyłu zapinanym, szytym zazwyczaj z tego samego materiału co spodnie. Na stanik wkładał marynarkę uszytą również z tego samego materiału co spodnie. Na głowę wkładał słomiany kapelusz, a chodził boso. Współczesny ubiór chłopców składa się z białej koszuli z krótkimi lub długimi rękawami, z krótkich siwych lub szarych, sięgających kolan spodni, noszonych na pasku, oraz siwej, szarej czapki z daszkiem. U b i ó r r o b o c z y l e t n i k a w a l e r ó w . Młodzieńcy około 1900 r. nosili spodnie cajgowe, siwe na szelkach, kamizelkę również z cajgu, na nią nakładali „jakę" brązowo-czerwoną, w kratę, o kroju jak na ryc. 13. Na głowę nakładali kapelusz brązowy lub czarny filcowy, rza­ dziej słomiany. Chodzili boso. Obecnie roboczy ubiór młodych mężczyzn składa się z bawełnianej lub lnianej koszuli (ryc. 10), takich samych kalesonów, ciemnych bawełnianych spodni, czarnych skarpetek i robo­ czych butów. Na koszulę nakładają modrą lub siwą bluzę zwaną „litewką". Na głowę nakładają czarny kapelusz, rzadziej sportową czapkę z daszkiem. W dni deszczowe wkładają „jupę" (ryc. 21), względnie podniszczoną marynarkę odświętną. U b i ó r r o b o c z y l e t n i m ę ż c z y z n . Ubiór letni mężczyzn żonatych nie różnił się pod koniec X I X w. w zasadzie od ubioru kawalera; jedyną ważną różnicę stanowiły buty. Tak też przedstawił strój Dzierżaka Bogumił Hoff w 1866 r. (ryc. 5). Roboczy ubóir mężczyzn skła­ dał się z niebieskiej kamizelki, zielonej marynarki, białych spodni i czarnych butów. Spod kami­ zelki wystawał modny wówczas przy koszuli wielki, biały kołnierz . Ubioru dopełniał czarny cylinder. Obecnie ubiór mężczyzn żonatych jest taki sam jak kawalerów. 46 U b i ó r r o b o c z y l e t n i s t a r c ó w . Starcy odziewali się w lecie podobnie jak męż­ czyźni młodsi, żonaci. Ze względu na większą wrażliwość na temperaturę nakładali podniszczone odświętne marynarki, a niekiedy kożuszki. Rozpatrując różnice poszczególnych ubiorów stwierdzamy, że ubiór chłopców od ubioru dorosłych mężczyzn dawniej odróżniał się tym, że chłopcy nosili spodnie na staniku, a obecnie coraz częściej noszą krótkie spodnie. Żonaci przy robocie noszą buty a kawalerowie częściej — drewniaki. Starcy noszą cieplejsze ubiory, niekiedy nakładają na siebie większą ilość tych samych części ubioru. Poważną różnicę między dawnym ubiorem roboczym a obecnym wykazuje krój spodni współ­ czesnych, które obecnie są od kolan bufiaste (spodnie bryczesowe) w przeciwieństwie do daw­ nych, które były u dołu węższe, jednak niewiele poszerzone u kolan (ryc. 5). Spodnie bry­ czesowe rozpowszechniły się wśród Dzierżaków po 1920 r. (ryc. 11, 12, 21). U b i ó r r o b o c z y , z i m o w y c h ł o p c ó w . Zimowy ubiór chłopca był podobny do letniego, tylko wykonany z cieplejszych materiałów. Bieliznę szyto z barchanu lub kupowano gotową, trykotową. Na głowę nakładał czarną czapkę „krymerkową" (ryc. 19). Szyję obwiązywał chustką iglicową, czarną lub siwą. Ręce zabezpieczały przed zimnem rękawice, wykonane z wełny lub materiału. Nogi owijał w barchanowe „onuce" i wkładał w buty wyściełane wiechciem słomy. Buty były czarne z dwóch boków zszywane sięgające pod kolana. Nazywano je „szewkowymi", wyszły zaś z mody w latach 1914—1918. 12 �U b i ó r r o b o c z y , z i m o w y k a w a l e r ó w . Około 1900 r. nosił kawaler bieliznę barchanową, siwą i „portki" cajgowe. Na koszulę nakładał siwą jakę, na nią czarną kamizelkę, a na nią niekiedy i drugą jakę; czasem nakładał podniszczoną marynarkę odświętną lub krótki kożuszek (ryc. 16). Szyję obwiązywał chustką w ciemnym kolorze. Na ręce wkładał rękawice, a na nogi „onuce" i buty wyściełane wiechciami słomy. Ubiór uzupełniał czarny kapelusz (ryc. 20). Obecny ubiór kawalera charakteryzują spodnie manczestrowe, brązowe lub siwo-zielone, ciemna marynarka, czapka obszerna dająca się naciągać na uszy i buty zwane „kujuny". U b i ó r r o b o c z y , z i m o w y m ę ż c z y z n ż o n a t y c h . Ubiór mężczyzn żona­ tych podobny był do kawalerskiego. Pod koniec X I X wieku aż do 1910 r. nosili mężczyźni spodnie zwane „skórzokami" z owczej skóry, kożuszek, a na głowie czarną czapkę „krymerkową". Chu­ stka na szyi i rękawice dopełniały stroju. Niekiedy nakładał na głowę „rogatywkę" bez daszka z siwym barankiem, i sukiennym zielonym denkiem. W dni zimne opuszczał baranek z tyłu i bo­ ków. Na nogi wkładał skórzane buty, podszewkowane filcem. Obecnie odzież mężczyzn żonatych różni się od ubioru kawalerów tylko nakryciem głowy, mężczyźni bowiem noszą czarną, „krymerkową" czapkę (ryc. 17, 18, 19). U b i ó r r o b o c z y z i m o w y s t a r c ó w . Odzież starców nie różniła się od odzieży młodszych mężczyzn, czasem jednak nakładali starcy podwójną ilość „jak", lub częściej kożu­ szek. Obecnie spotyka się jeszcze wśród starców osoby, które noszą tzw. „skopioki" lub „skórzoki" tj. spodnie z owczej skóry, runem zwrócone bezpośrednio do ciała. Różnicę pomiędzy ubiorem chłopców a dorosłych mężczyzn, w zimowym stroju, stanowi głównie k o ż u s z e k lub zastępcza ciepła „jaka" oraz „skopioki". Wśród ubioru dorosłych specjalnych różnic nie stwierdzono, poza ilością i grubością odzieży, wynikającą raczej z indywidualnej wrażliwości na zimno lub warunków ekonomicznych. 47 Strój odświętny c h ł o p c ó w . Odświętny strój chłopców był • cały czarny . Zamożniejsi gospodarze, włodarze lub stangreci dworscy szyli ubrania dla chłopców z sukna, robotnicy zaś dworscy z materiału tańszego t j . z cajgu. Całość składała się ze spodni wpuszczo­ nych w buty, kamizelki, marynarki i czarnego kapelusza. Strój taki jest obecnie już rzadko no­ szony, natomiast utrzymuje się ubiór będący połączeniem stroju miejskiego i wiejskiego a stano­ wiący charakterystyczną mieszaninę okresu przejściowego. S t r ó j o d ś w i ę t n y k a w a l e r ó w . Młodzież męska posiadała dwa rodzaje stroju odświętnego, W dni uroczyste lub z okazji większego wydarzenia ubierała się na czarno. Około 1914 r. nakładano na czarną kamizelkę czerwoną „jakę" (ryc. 13), ale od 1920 r. zarzucono amarantowe „jaki", a w miejsce ich zaczęto używać dwurzędowej, czarnej, lekko wciętej do figury marynarki, posiadającej wykładany kołnierzyk. Obecine, jeśli nakłada się marynarki, to bezpo­ średnio 'na kamizelkę wciąga się jakę a na nią „wołoszkę", zwracając uwagę, by końce rewersów jaki były trochę widoczne spod rewersów wołoszki. Spod kołnierzyka kamizelki wystaje biały kołnierzyk i przypięta szpilkami różowa „świtka", tj. mała kokardka (ryc. 56, 6, t, u). Na gło­ wę nakłada się pilśniowy, czarny kapelusz. Drugim rodzajem stroju odświętnego jest ubiór noszony głównie latem (na zabawę, wesele itp.). Składa się on z białych spodni, czarnej kamizelki i czerwonej jaki. Inne części są takie same, jak w ubiorze odświętnym. Wołoszki jednakże w stroju tym nie nakłada się nigdy na jakę (tabl. I , ryc. 11). S t r ó j o d ś w i ę t n y m ę ż c z y z n ż o n a t y c h i s t a r c ó w . Żonaci i starcy no­ sili głównie strój czarny; amarantową „jakę" traktowano jako miłe wspomnienie młodości i pod­ kreślenie dobrego samopoczucia. Od 1920 r. miejsce wołoszek zaczęły zajmować miejskie palta. Mężczyźni, szczególnie młodsi, przywiązują mniejszą wagę do kolorów tradycyjnych (czarny, granatowy), szyją więc sobie spodnie, kamizelki, marynarki, kupują kapelusze różnego koloru, przeważnie siwo-zielonego; krój jednak i kształt pozostał tradycyjny. „Świtek" już w ogóle nie nosi się. Różnice w męskim stroju odświętnym występują wyraźnie, szczególnie między strojem chłopców a młodzieży dorosłej, ta ostatnia nosi wołoszki i „kolorowy strój": amarantowe „jaki" 13 �i białe spodnie. Żonaci i starcy nakładają amarantowe jaki rzadziej, w żadnym wypadku do stroju odświętnego nie nosząc białych spodni. Strój o b r z ę d o w y : chrzciny — strój dziecka i dorosłych. Dziecko do chrztu noszono dawniej w bogato haftowanej poduszce, używanej kiedy indziej przez osoby dorosłe za podgłówek do spania. Aby dziecko nie wypadło, wciskają jedną połowę poduszki w drugą i w utworzone w ten sposób gniazdo, wkładają dziecko (podobnie jak w Szamotulskiem). Ojciec chrzestny niosący dziecko na­ kładał ubiór odświętny, którego składową część stanowiła „wołoszka". Za wstążkę ka­ pelusza zatykał kwiatek pelargonii a niekiedy gałązkę rozmarynu. Obecnie dziecko do chrztu niosą w mod­ nej poduszce składanej. Ojciec chrzestny, podobnie jak dawniej, obowiązkowo winien być ubrany w „wołoszkę". Jeśli jej nie po­ siada, powinien ją pożyczyć. Ryc. 7. Młoda para w ślubnym stroju. Mężczyzna trzyma rózgę, przewiązaną zieloną wstążką. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Zaręczyny. W okresie zaręczyn, szcze­ gólnie od dnia zapowiedzi, nosił narzeczony w niedzielę i święta gałązkę rozmarynu, zatkniętą z przodu za wstążkę kapelusza. Gałązkę tę zwano „wianuszek", a przewiązy­ wano zieloną wstążeczką (tabl. I ) , zatykała ją narzeczona. W okresie zapowiedzi narze­ czony nosił „świtkę" zieloną. Obecnie narzeczeni wianuszka już nie noszą, tylko z boku, z lewej strony kapelusza, zatykają małą gałązkę rozmarynu, imitującą dawny wianuszek noszony na przodzie. Wesele. Strój kawalerów, drużby, młodego, żonatych, starców. Młodzież wkładała na wesele strój odświętny. Do kościoła jechała w „wołoszkach", białych rękawiczkach; w rękach trzymała obrzędowe baty (ryc. 1, 8, 9). Po przyjeździe z kościoła i przetańczeniu trzech tańców w „wołoszkach", zdejmowała je pozostając w amarantowych jakach i białych spodniach. Oznaką przynależności do drużyny weselnej była gałązka rozmarynu, przewiązana różową wstążeczką i za­ tknięta za wstążkę kapelusza oraz różowa „świtka". Dodatkową ozdobą młodzieży był bat we­ selny z przypiętą chustką turecką (ryc. 8, 9), którą po przyjeździe z kościoła druhna wymieniała na białą. (ryc. 9) Drużba wyróżniał się od reszty młodzieży przypiętym z lewej strony „wianuszkiem", który otrzymywał od swej druhny. Wianuszek był taki sam jak zatknięty za kapelusz. Zwyczaj ten powszechny przed 1914 r. zachował się w szczątkowej formie do obecnych czasów. W okolicach Ponieca, jak i w wielu dawnych wsiach „dworskich" oraz na terenie innych obszarów Wielkopolski, drużbowie odznaczali się przewiązanymi przez ramię i pas ręcznikam, zdobionymi rozmarynem i wstążkami. Szczegółowe opisy stroju drużby z omawianych okolic podaje I.S.S . Pan miody wyróżniał się od kawalerów czarnymi spodniami, zieloną „świtką", takim samym wianuszkiem oraz brzozową rózgą / m długości, przewiązaną przez środek zieloną wstążką (ryc. 7). Do ślubu szedł pan młody ubrany w wołoszkę . 48 l 2 49 14 �Od około 189,0 r. żonaci i starsi mężczyźni po przyjeździe do domu ze ślubu coraz częściej w miejsce czerwonych „jak" zaczęli nakładać czarne, sukienne marynarki. Jadąc do kościoła nakładali wołoszki lub kożuchy (ryc. 18). Pogrzeb. Strój zmarłego i biorących udział w po­ grzebie. Podług informacji zebranych podczas badań tere­ nowych odzież zmarłych od dawna składa się z białej bielizny, czarnych skarpet, czarnych spodni, białego kołnierzyka, czarnej kamizelki i wołoszki oraz czarnych, papierowych, płytkich trzewików, wykonywanych specjalnie na pochówek. Osoby, które nie posiadały wołoszki, chowano w czarnych marynarkach. Mężczyźni biorący udział w pogrzebie nakładali wołoszki, lub jeśli ich nie posiadali — ciemne marynarki; na pogrzeb nie nakładano nigdy białych spodni ani czerwonych „jak". Dożynki. „ W wieńcu" bierze udział tylko odziana w białe spodnie i czerwone jaki. młodzież, Gwiazdka. Strój gwiazdora i mężczyzn. W wigilię Bożego Narodzenia wieczorem chodzą grupami gwiazdorzy od 2 - 1 0 . Okrycie gwiazdora składa się: z wywróconego futrem na zewnątrz kożucha, słomianej, stożkowatej czapki, „larwy" czyli maski. „ M l u n " , t j . 2-metrowy kij, bat — rózga, łańcuch Ryc. 8. Drużba w wołoszce z obrzędowym batem w ręce. Rys. W. Boratyński, 1935. („różaniec") oraz krzyż dopełniają całości. Gwiazdor przynosi podarki w torbie wyko­ nanej ze słomy, jest też kilkakrotnie prze­ wiązany powrósłami w pasie, przez ramiona, ręce i buty. Święta narodowe i kościelne. W święta narodowe ubiera się młodzież jak na zabawę, tzn. w białą koszulę, czarną kamizelkę, koł­ nierzyk, białe spodnie, amarantową jakę, kurtkę, czarne buty i czarny kapelusz. Cza­ sem dla podkreślenia dostojeństwa i powagi nakłada się wołoszkę. W święta kościelne młodzież i żonaci nakładają wszystkie wyżej wymienione czę­ ści stroju z wyjątkiem amarantowych jak, w miejsce których używa się marynarki lub wołoszki. Młodzież biorąca udział w świętach na­ rodowych i kościelnych na koniach ubiera się zawsze kolorowo; prowadzący ubrany Ryc. 9. Baty obrzędowe. Bat z lewej strony, z barwną jest zazwyczaj w wołoszkę (ryc. 1). chustą, używany podczas uroczystości; bat z prawej Porównując strój odświętny ze strojem strony, z białą chustką, używany do tańca. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. obrzędowym można zauważyć, że do elemen15 �tów wyróżniających strój pierwszy od drugiego należą w stroju zaręczynowym — wianuszek, zielona „świtka"; w stroju weselnym, u członków drużyny weselnej — gałązka rozmarynu przewiązana różową wstążką, różowa „świtka" i bat weselny, obrzędowy, ozdobiony turecką albo białą chustką. Drużba odznaczał się wianuszkiem po lewej stronie na piersi, „dworski" drużba — przewiąza­ nymi ręcznikami, pan młody — czarnymi spodniami, zieloną „świtką", zieloną wstążką przy wia­ nuszku oraz rózgą. Natomiast strój noszony w święta narodowe świeckie różni się od stroju noszonego w święta kościelne — barwnością, w przeciwieństwie do ciemnych i czarnych szat nakładanych w święta religijne. Strój ten zdejmuje się zaraz po powrocie z kościoła do domu. Wy­ mienione, charakterystyczne części stroju odświętnego, poza białymi rękawiczkami i białymi spodniami kroju bryczesowego należą do starszych, tradycyjnych części stroju dzierżackiego. ROZDZIAŁ Szczegółowy opis V stroju męskiego Bielizna O najdawniejszej koszuli z około 1860 r. pisze Kolberg, że posiada wysoki, stojący kołnierz „aż uszy zakrywa". Koszule pod szyją zawiązywano czerwoną Jub zieloną wstążką, w Skoraszewicach „kolorową jedwabną wstążeczką". Gatunku materiału wobec braku danych nie mo­ żemy dokładniej określić. Obecnie, zimą i latem, w dzień roboczy i odświętny noszą młodzieńcy, żonaci i starcy ko­ szule jednakowego kroju, uszyte na lato z białego, fabrycznego płótna, a na zimę z barchanu. Głównymi częściami koszuli jest płat przedni i tylni, karczek oraz rękawy (ryc. 10). Przednia część jest prawie do połowy przecięta w celu łatwiejszego nakładania. Przecięcie to od dołu, poniżej klatki piersiowej jest zabezpieczone przed rozdarciem pliską; koszula za­ pina się na 3 guziki. Dla dekoracji, wzdłuż przecięcia posiada koszula dwie zakładki. W tylnim płacie dla poszerzenia zakłada się 4 fałdy, każdy szerokości 6 cm, wszyte w karczek. Oba płaty są po bokach zszyte płaskim szwem z wyjątkiem 12 cm od dołu. Karczek wykonany jest z jednakowych dwóch części nałożonych na siebie, pomiędzy które wszywa się przedni i tylni płat koszuli. Dla ozdoby miejsce zszycia stebnuje się. Rękaw składa się z głównego, jednego kawałka płótna, mankietu — szerokości 6 cm i kwa­ dratu wszytego pod pachę o wymia­ Ryc. 10. Koszula męska: a — z przodu, b — z tyłu, c — krój przodu rach 8,5 x 8,5 cm. Mankiet zapina się d — krój tyłu, e — obojczyk, f — części rękawa, g — kołnierzyk na jeden niciany guzik. Przy zapięciu h — podpasze. rękaw ma rozporek długości około 10 cm. Wykończenie koszuli wokół szyi stanowi niski, 1,5 cm kołnierzyk zapinany również z przodu. W drugiej połowie X I X w. noszono koszule z wielkimi, sięgającymi uszu kołnierzami (ryc. 5, 6); później weszły w modę kołnierzyki, które nosi się obecnie przeważnie w dni świąteczne. Przy­ czyną oddzielenia kołnierzyka od koszuli był prawdopodobnie wzgląd na to, że kołnierzyki bru­ dzą się szybciej niż koszule. Kołnierzyk jest wykonany z białego płótna (ryc. 56, 5, r, s). Składa się on z 4 części: z podwójnie złożonego paska otaczającego szyję oraz 3 części wszytych w niego małymi 16 �Ryc. 11. Młodzież wiejska w strojach letnich. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952. fałdkami, kilkakrotnie dla ozdoby przystebnowanymi; zapina się na guzik i dziurkę, poza opisanym typem kołnierzyka Dzierżący noszą kołnierzyki takie same jak Szamotulanie. Dawniej noszono zimą wyłącznie „skopioki" wykonane z owczej skóry, które nakładano bezpośrednio runem do ciała. Obecnie nosi się kalesony fabrycznego wyrobu płócienne lub try­ kotowe, „skopioki" zaś należą do rzadkości. . Spodnie Do starszych form okrycia nóg należą spodnie skórzane, „kożuchowe", o których wspomina Kolberg ; noszono je jeszcze około 1860—1875r. O kroju ich dzisiaj nic już nie wiemy, Kolberg zaś mówi o nich ogólnie, że są: „krótkie, t j . dochodzące do bioder, ściągnięte i na jeden guzik zapinane, które schodziły w buty". Zapewne dotyczy to też ówczesnych, białych, lnianych spodni, farbowanych niekiedy na kolor niebieski. Poza tym noszono w okresie badań Kolberga spodnie 50 Ryc. 12. Spodnie współczesne: a — przód, b — tył, c — krój przodu lewej nogawicy, d — krój tyłu lewej nogawicy, e — połowa paska 17 V �sukiennej granatowe i ciemne (czarne?). Spodnie te w przeciwieństwie do poprzednich były dhigie, noszone na szelkach. Obok spodni długich, kroju fabrycznego,, znormalizowanego, wpuszczonych w buty, około 1920 r. Dzierżący zaczęli nosić spodnie bryczesowe, które uważają za swoje, ludowe (ryc. 12). Spodnie tego kroju są jednakowe dla wszystkich mężczyzn. Dla młodzieży, na zabawę, szyje się spodnie z białego płótna, (ryc. 11) Na dni uroczyste szyje się dla żonatych i młodzieży spodnie z czarnego sukna zwanego „kre­ powym" przypominającego ryps. Spodnie te składają się z 4 części zszytych w kroku, z tyłu i po bokach nogawek. Przednia część nogawki w najszerszym miejscu posiada 37 cm, tylna 50 cm. Kieszenie dług. 15 cm są od zewnątrz wcięte; spodnie nosi się na szelkach i wpuszcza w buty. Obecnie szyją coraz częściej spodiie z materiałów siwych, zielonych, ciemnych, nigdy jas­ krawych. Kurtki. Kamizelki 51 Około 1866 r. jak widać na planszy Bogumiła Hoffa (ryc. 5) noszono błękitne kamizelki , szyte latem „ z rozmaitych lekkich materii", a zimą noszono „westki sukienne" . Kamizelki te zapinały się na świecące guziki . Do dzisiaj kamizelki pozostały najbardziej charakterystyczną częścią odzieży. Obecnie nakładają latem na koszulę, a zimą na koszulę i flanelową „jakę", swetr albo cie­ mną kamizelkę. W kamizelce chodzą często w mieszkaniu, jest to odzienie zwierzchnie, szczególnie w niedzielę; wychodząc jednak do pracy, na podwórze, do sąsiadów nakładają na nią jakę. Kamizelka jest uszyta z przodu z czarnego sukna, tego samego co spodnie, z tyłu zaś z czar­ nego, cieńszego, lśniącego materiału, używanego powszechnie na podszewkę. Kamizelka jest cała podszewkowana białym materiałem w kolorowe paski. Przód w miejscu zapięcia jest o 10 cm dłuższy od boków. Kamizelka zapina się z przodu na 6 obciągniętych czarnym materiałem guzi­ ków, posiada 2 kieszenie o wymiarach 3 X 12 X 2 x 12,5 cm. (tabl. I ) Kołnierzyk składa się z 2 części, z przodu nie zapina się. Obecnie ze względu na trudność nabycia tradycyjnych materiałów, szyje się kamizelki i inne części odzieży ze wszystkich dostępnych materiałów, w siwym, siwo-zielonym, brązowym, granatowym i czarnym kolorze. 52 53 Jaki 54 Kolberg podaje , że około 1860 r. „na codzień noszą parobcy j a k i , zwykle ciemno-zielonej barwy". W tym samym czasie pod Rawiczem, w Ugodzie i Zawadach nakładali parobcy na codzień czerwone, czarno kropkowane jaki, które prawdopodobnie posuwając się na północ wy­ eliminowały kolor zielony. Obecnie na zabawy i wesela, jak również podczas przebywania w obrębie zabudowań go­ spodarskich nakłada się jakę amarantową (ryc. 13). Jaki odświętne są czer­ wone, a robocze siwe, szare. Jedne i drugie są lekko wcięte do figury, sięgają niżej bioder, (ryc. 11) Jaki odświętne szyje się z sukna koloru amarantowego, a na podszewkę używa się białego barchanu lub flanelki. Kiedy kolor amarantowy wszedł w modę nie zdołano ustalić . Jaki robocze szyje się z bawełny mieszanej z wełną w kolorze siwym lub szarym, za podszewkę służy flanela. Jaka skła55 Ryc. 13. Jaka męska: a - przód, b - tył, c - krój przodu, d - krój pieców, e - krój rękawa, f - mankiet. 18 d si< z 3 * ? głównych części: rękawów uszytych każdy z jednego płata oraz �ze stojącego, wysokiego 2 cm kołnierzyka. Na rewersach są przyszyte dla dekoracji 2 białe guziki, przy mankietach po 3 guziki; jaka zapina się na 4 guziki. Z lewej strony od środka znajduje się kieszeń. Dla ozdoby wszystkie krawędzi jaki oraz mankiety są stebnowane. Normalnie nie chodzi się w niej do kościoła, wyjątek stanowią większe uroczystości, kiedy to mężczyźni idą w kolumnie zwartą grupą. Od 1945 r. zanikają coraz bardziej dawne jaki robocze, zastępują je zaś jaki cajgowe, kupo­ wane w Krobi, tzw. „litewki". Nie szyje się również jak amarantowych, a spotykane w terenie szyte są przed 30—50 latami. Marynarki Pod koniec X I X w. a może i wcześniej jaki zastępowały marynarki, szyto je wówczas w kolorze zielonym, brązowym, czerwonym w czarną kratkę. Obecnie coraz częściej w miejsce jak noszą marynarki fabryczne lub wykonane przez miejscowych krawców z szarego lub ciem­ nego materiału. W uroczystości weselne, w miejsce jaki nakłada się pod płaszcz lub kożuch (lecz nigdy pod wołoszkę), dwurzędową marynarkę, uszytą podług żurnala — z czarnego sukna. Marynarka taka jest na środku pleców zszywana. Okrycia zwierzchnie. Sukmany Za najstarsze źródło mogące rzucić pewne światło na zagadnienie sukmany dzierżackiej na­ leży uznać rycinę pochodzącą z 1777 r. . Każdy mężczyzna ma tu na sobie 2 fałdziste sukmany, wierzchnią — sięgającą prawie kolan i posiadającą stojący kołnierzyk, zapinaną z przodu na jeden rząd guzików. Z tego to okrycia (delii, bekieszy) należy moim zdaniem wyprowadzić wniosek na temat genezy powszechnego w Wielkopolsce w połowie X I X w. „brzuszlaka" — kaftana, który na obszarze Szamotulszczyzny przetrwał do dzisiaj i nie posiada rękawów. Druga sukmana, dłuższa, sięga prawie kostek. Obie ściągano pasem, zależnie od upodobania, tak że gdy spodnią sukmanę przewiązywano, wierzchnią noszono luźno. 5 6 Następna wiadomość dotycząca sukman pochodzi z 1839 r. Dowiadujemy się z niej, że wów­ czas noszono w okolicy Krobi modre sukmany z czerwonymi wyłogami . Pewne wyobrażenie o wyglądzie sukmany z tego czasu daje ryc. 3. W związku z granatową sukmaną zachowała się na terenie dzierżackim do dzisiaj piosenka: 57 „Świeci mi miesiączek na królewskim zamku, Granatowy ubiór na moim kochanku, Granatowy ubiór, wiksowane buty, Najładniejsze chłopcy, same bałamuty . 58 W 27 lat później, jak to widzimy na planszy barwnej, malowanej przez B. Hoffa w 1866 r. (ryc. 6) nosili Dzierżący z Potarzycy czarne długie sukmany z wykładanymi kołnierza­ mi, podobnymi do współczesnych wołoszek, których obcisły w górze a szeroki od pasa kloszowaty w dole fason żywo przypomina noszone w połowie X I X w. kożuchy (ryc. 4 ) . Pod sukmaną w tym czasie noszono „brzuszlak" t j . rodzaj kaftana koloru granatowego, błękitnego lub czar­ nego. Brzuszlak był „na jeden rząd świecących guzików zapięty aż po szyję". Więcej wiadomości o tej części oozieży Kolberg nie podaje. W tym samym okresie wkładano na codzień „kamizelę" uszytą z białego albo niebieskiego płótna. Bardziej szczegółowych wiadomości nie posiadamy , możemy tylko przypuszczać na drodze porównania nazw z podobnymi na terenie Szamotulszczy­ zny, że brzuszlak, to krótki sięgający ledwie kolan płaszcz bez rękawów o stojącym kołnierzyku, a kamizela — to długa sukmana bez fałdów z t y ł u . 59 60 61 W o ł o s zk a 62 Współczesna wołoszka jest uszyta z czarnego, w dobrym gatunku sukna i jest podszewkowana (ryc. 14, 15). Składa się z kilku części, które wyraźnie dzielą wołoszkę na część 19 �Ryc. 14. Młodzież wiejska w wołoszkach. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 15. Wołoszka: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój dolnej części, f — krój rękawa. �górną („marynarkę"), dopasowaną dokładnie do figury i część dolną („spódnik"). Obie te części są zszyte w talii. Wołoszka jest okryciem długim, sięgającym do kostek. Górna jej część posiada wykładany kołnierz z rewersami. Wołoszka jest na plecach zszywana w dwóch liniach, biegną­ cych łukami od szwów rękawa do talii. Odległość tych dwóch łuków w talii wynosi 20 cm, zakoń­ czone są dwoma guzikami. Z przodu górna część jest ozdobiona 8 czarnymi guzikami, pod czte­ rema znajdują się haczyki i haftki, na które wołoszkę się zapina. Dolna część wołoszki składa się z trzech wielkich kawałków materiału i z dwóch klinów. Wołoszka posiada ogółem w pasie, z tyłu i po bokach aż do kieszeni 50 fałdów. Kieszenie są umieszczone w przednich płatach, trochę z boku i są stebnowane. Rękaw krojony jest z jednego kawałka, posiada 13 cm szer. mankiet i jest stebnowany podobnie jak wszystkie krawędzi wołoszki. Wołoszkę nakłada się bezpośrednio na kamizelkę, czasem jednak młodzi mężczyźni nakładają ją na jakę, wówczas zwracają uwagę, by amarantowa jaka była widoczna spod rewersów wołoszki. Kożuchy Kożuchy należą do starych części odzieży. W okresie zbierania materiałów przez Kolberga noszono je nieposzyte (1860—1875 r.). Podług określeń zebranych podczas badań były one bar­ dzo podobne do kożucha na ryc. 4; takie kożuchy zachowały się w nielicznych egzemplarzach do 1880—1890 r. Patrząc na rycinę widzimy, że w kroju są one bardzo podobne do współczesnej wołoszki. Ryc. 16. Kożuszek roboczy: a — z przodu, b — z tyłu, # — krój przodu, d — krój tyłu, e — kołnierz, f — rękaw. Obecnie w porze zimowej nakładają mężczyźni 2 rodzaje kożuchów: jeden krótki w rodzaju współczesnej kanadyjki do pracy, drugi długi jak wołoszka, do wyjścia i na wyjazd. Kożuch roboczy jest wykonany z owczej, nieposzytej skóry (ryc. 16,17). Składa się on z 3 ka­ wałków zszywanych z boku i na ramionach, z rękawów wykrojonych każdy z jednego kawałka i niskiego kołnierzyka odchylonego i nie zapinającego się. Kożuch ten sięga do połowy ud, zapina się na 3 lub 4 skręcone ze skóry guziki i specjalnie doszyte skórzane tasiemki z otworami. Krawędzi kożucha są podwinięte do środka i stebnowane. Kożuch ten jest dalszą formą rozwo­ jową serdaka i posiada bardzo stare tradycje; w X I X w. powszechnie nakładano go do pracy. Kożuchy takie noszono także w okolicy Nowego T a r g u . Kożuch odświętny, noszony przez bogatych chłopów, uszyty jest przeważnie z czarnej, owczej skóry i poszyty dobrym, czarnym suknem (ryc. 18). Sięga prawie do kostek. Na kołnierz używa się czarnych karakułów lub innego cennego futra. Tył takiego kożucha składa się z dwóch części. Zszyty jest w środku szerokości, u dołu posiada przecięcie. Boczne krawędzi przy rękawach tworzą łagodne łuki. Kożuch zapina się na 3, obciągnięte czarnym materiałem guziki, pozostałe 3 guziki służą za ozdobę. Kożuch posiada wewnątrz, z lewej strony, kieszenie. Rękaw krojony jest z dwóch części i posiada charakterystyczny mankiet, całość zdobi dobry materiał, dobre 63 21 �/ wykonanie i stebnowane krawędzi. Biedniejsi gospodarze nakładają czarne płaszcze o kroju po­ dobnym do kożuchów, często fabrycznej roboty. Okrycia głowy. Czapki 56 Na rycinie z 1777 r . widzimy charakte­ rystyczne okrycia głowy noszone w X V I I I w., składające się z „główki" otoczonej barankiem. Podobne nakrycia nosiła szlachta i mieszczanie od X V do X V I I I w. W połowie X I X w., a w nielicznych wy­ padkach i pod koniec X I X w. noszono ten sam rodzaj „rogatywek" bez daszków z siwym lub czarnym barankiem, zawiązanym na zielonym denku. W mroźne dni i zamieć opuszczano baranek na uszy i kark; było to nakrycie zimowe. Obok niskich czapek noszono również czapki wysokie . Do dziś zachowała się w terenie odmien­ na, czarna, „krymerkowa", watowana lub flane­ lowa czapka kształtu walca (ryc. 17,18,19). Noszą ją.głównie mężczyźni żonaci i starsi do kożu­ cha; nakładając zagłębiają denko. W X I X w., noszono podobne czapki z kolorowymi wstąż­ kami z tyłu (tabl. I I ) . Obecnie coraz częściej kawalerowie nakła­ dają zimą powszechnie noszone „narciarki", w lecie czapki sportowe z daszkiem — „sportówki". Kapelusze 64 Ryc. 17. Gospodarze w roboczych strojach zimowych Fot. A. Glapa, Grabianowo., 1951. Za znane, najdawniejsze kapelusze, które rów­ nież były noszone przez chłopów w okolicach Poznania w X V I I I w., należy uważać czarne ka­ pelusze z wielkim rondem . Następnie nosili Dzierżący „kapelusz pilśniowy wysoki, opasany czerwonym, białym, czarnym, żółtym sznurkiem, czasem z wpiętym zań kwiatkiem" . Pewien ro­ dzaj cylindrów, widocznych na reprodukowanej planszy Hoffa (ryc. 5, 6) noszono mniej więcej do 1870 r.; po nich nosili Dzierżący do 1914 r. kapelusze z małą okrągłą główką i wielkim rondem (ryc.20) . Od zakończenia wojny do czasów obec­ nych nosi się czarne pilśniowe kapelusze (ryc. 14,21). Ze względu na brak ich w handlu coraz częściej używa się kapeluszy różnokolorowych, takich jakie można kupić w sklepach. 05 66 CT Onuce, p o ń c z o c h y , skarpety Onuce są to flanelowe kawałki materiału (o wymiarach ok. 40 X 60 cm), którymi owija się Ryc. 18. Gospodarze w kożuchach. Fot. A. Glapa^ stopy przed nałożeniem butów. Posadowo, 1951. 22 �Wełniane skarpety i pończochy do połowy ły­ dek wykonują kobiety na iglicach. Są one koloru czarnego i siwego, rzadziej brązowe i białe. Skar­ pety letnie są pochodzenia fabrycznego. Obuwie, drewniaki, trzewiki, „kujun y", buty Drewniaki zwane przez Dzierżaków panto­ flami składają się z grubej pcdeszwy drewnianej oraz kawałka skóry zakrywającej palce i pół stopy, a przybitej do drewna drutem i klamerkami. W pan­ toflach chodzą mężczyźni po obejściu rano oraz wieczorem; rzadko kiedy chodzą w pantoflach kawalerowie. Drewniaki wykonują z drzewa olszy­ nowego albo topolowego, skórę kupują i obijają sami. Ryc. 20. Gospodarz w kapeluszu sprzed 1914 r. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. „Kujuny" są to buty z cholewami o drew­ nianej podeszwie. Cholewa skrojona jest na wzór butów „saperek" i pochodzi zazwyczaj ze starych podniszczonych butów. Chodzi się w nich przewa­ żnie zimą przy pracy w podwórzu i przy wywo­ żeniu mierzwy w pole. Dawniej tj. około 1900 r. do tych samych prac nakładano na nogi „filcoki", buty mające cholewy filcowe a podeszwy skó­ rzane. W nowych „filcokach" chodzono nawet w dni świąteczne. Trzewiki są obuwiem noszonym przez naj­ biedniejszych Dzierżaków zamiast butów. Noszą je przeważnie ci, którzy zarzucili już strój ludo­ wy, względnie wyjeżdżający na pracę poza oma­ wiany rejon. Wysokie czarne trzewiki nakładane są do roboty, niskie trzewiki brązowe lub czarne noszone są w dni świąteczne. Buty stanowią najdogodniejszą i zasadniczą formę obuwia dzierżackiego. W1777 r., jak widzimy na dawnej rycinie, buty noszone przez Dzierżaków były zszywane z boku. Ten krój butów zachował się aż do 1939 r. Nosili je ostatnio wyłącznie chłopcy lub dzieci. Opisy butów z około 1860 — 70 r. podają, że były one wysokie, skórzane, na obie nogi jednakowe. W początkach X X w. do pierwszej wojny światowej noszono częściowo buty „kropowe", zwane „kropusy" z harmonijką, a przywożono je głównie ze Zdun z pow. kroto­ szyńskiego. „Kropusy" nie miały jednak po­ wodzenia, daleko popularniejsze były buty dzierżackie, mające usztywnioną przez specjalne wkładki cholewę, zszytą z tyłu (ryc. 22). 68 Obecnie coraz częściej wchodzą w użycie buty zwane „oficerkami" i buty gumowe. Ryc. 21. Dzierżący w strojach do wyjścia. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1951. 23 �Pasy, r ę k a w i c z k i , Uzupełnienia stroju n a u s z n i k i , c h u s t k i , t a b a k i e r k i , baty, laski W dawnym stroju, dzierżackim pasy spełniały dwojaką funkcję: przyciskały odzież do ciała i pełniły rolę sakiewek przez wszyte weń schowki. Pasy przedstawione na rycinie pochodzącej z 1777 r. są zapewne wykonane z materiału. „Przyjaciel Ludu" pisze w 1839 r., że chłopi z okolicy Krobi nie noszą już „szerokich pasów skórzanych, czerwonym suknem podszytych" . Chodzi tu zapewne o takie same pasy, jakie noszono jeszcze w 1841 r. w okolicach Kórnika . Po tych pasach weszły w użycie tzw. „trzosy", o których mało wiadomo, a w które kładziono pieniądze. Po nich ok. 1890 r. funkcję pasa — schowka przejęły zielone sakiewki, wykonane z moc­ nych nici. Obecnie mają zastosowanie wąskie pasy skórzane do spodni roboczych. W porze zimowej noszą Dzierżący rękawice, wykonane z materiału lub łat, o jednym palcu; nakłada się je przeważnie do pracy. Do wyjścia nakładają rękawice o pięciu palcach, wykonane z wełny. Na wesele, pogrzeb lub inne uroczystości wkładają białe, fabrycznej roboty. Przed wojną, około 1910—1939 r. noszono czarne nauszniki, składające się z owalnych łatek połączonych blaszką sprężynową, albo też nauszniki wykonane całe z wełny, z poszerzoną częścią zakrywającą uszy i wąskimi paskami, skrzyżowanymi na czubku głowy. Obecnie naciąga się na uszy czapki „krymerkowe" lub opuszcza górną część narciarki. W połowie X I X w. niezbędną częścią stroju męskiego była czerwona lub zielona chustka, którą obwiązywano szyję . Spełniała ona tę samą funkcję, co obecnie noszone powszechnie krawaty. Poza chustkami, służącymi jako ozdoba, używano dawniej do wycierania nosa, wielkich kolorowych chustek, przeważnie czerwonych z paskami wzdłuż krawędzi. Obecnie używa się jeszcze chustek do obrzędowych batów — weselnych (ryc. 9). W drogę do kościoła przypinają swachny kawalerom barwne chustki kolorowe, tzw. „tureckie" i „francus­ kie". Są to brązowoczerwone i „beżowe" chustki z barwnym szlakiem wzdłuż brzegów (o wymia­ rach 1 m ) . Po powrocie drużyny weselnej do domu swachny zmieniają chustki kolorowe na białe, przez które trzyma tancerz partnerkę podczas tańca. Chustki białe są mniejsze (60 cm ). Pierwsze tabakierki przywieźli przed 1914 r. „Westwaloki" tj. chłopi wyjeżdżający na sezonową pracę do Westfalii. Były one fabrycznej roboty. W okresie międzywojennym do 1939 r. zażywano tabaki na weselach dla żartu z tabakierek wykonanych samodzielnie z rogu. Dzierżący mają wielkie zamiłowanie do koni, na tym prawdopodobnie podłożu rozwinęły się tu baty obrzędowe, któ­ rych używa się podczas jazdy konnej np. w korowodzie wesel­ nym, podczas tańca lub dla fantazji na przechadzkę, obok gałązki brzozowej lub innej (ryc. 1, 8, 9). Bat składa się z 4 części: z nóżki sarniej, plecionych rzemieni, „pękówki", służącej do „strzelania" oraz skórzanego uchwytu. Baty zdobi się wspom­ nianymi już chustkami. Laski nie miały na terenie dzierżackim prawie wcale zastosowaRyc. 22. Buty męskie. Fot. A. Glapa a przed ostatnią wojną rzadko były używane. Wykonywano je Posadowo, 1951. z drzewa wiśniowego albo z trzciny. Obecnie lasek nie używa się. 69 70 71 2 2 ROZDZIAŁ Ogólny opis stroju VI kobiecego Charakterystyka ogólna. Strój kobiecy, podobnie jak męski, znajduje się wśród Dzierżaków w stadium zaniku, zanik ten jednak jest powolniejszy, W pewnych wio­ skach, jak np. w Posadowię, Sułkowicach widać żywe występowanie ludowego stroju kobie­ cego, a nawet rozwój, maloznanego dawniej haftu kolorowego na zapaskach. W przeciwień­ stwie do stroju męskiego, ubiór kobiecy jest jeszcze w szeregu wsiach nakładany powszechnie 24' �Tablica I I STRÓJ DZIERŻACKI DAWNY Malował Jerzy Karolak �w dni robocze, odświętne, zimą i la­ tem, podczas obrzędów i uroczystości. Natomiast można zauważyć silny zanik stroju ludowego u dziewcząt, które wkładają już ubiór zbliżony do miejskiego, ubiór ludowy zaś noszą tylko w dniach szczególnie uroczystych. Ryc. 23. Ubiór roboczy przy sadzeniu ziemniaków. Krobia, 1938. Zachowany dzierżacki strój ko­ biecy składa się z szeregu części, które bywają noszone zależnie od wieku, stanu lub pory roku. Silnemu zróżnicowaniu podlega ubiór kobiecy ze względu na porę roku, dni świą­ teczne i robocze, przyczyną tego jest z jednej strony oszczędność, z dru­ giej zaś — chęć ukazywania się w jak najokazalszym ubiorze w dni uroczy­ ste. Na terenie dzierżackim występują często zapaski, chustki, „jaczki" i spódnice; z tych najbardziej cha­ rakterystyczne i zróżnicowane są zapaski. Ryc. 24. Starsze kobiety przy domu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. 25 �U b i ó r r o b o c z y l e t n i d z i e w c z ą t . Około 1900 r. dziewczęta wkładały białą płócienną koszulę bez rękawów, na nią wierzchni spódnik perkalowy, płócienną zapaskę w paseczki kolorowe, perkalikowy kabatek przeważnie modry, rzadziej różowy. Włosy plotły dziewczęta w „drabkę", tzn. z przodu od przedziału na środku głowy do tyłu w dwa warkocze. Na głowę nakładały białą lub czerwoną chusteczkę, na szyję — czerwone korale; staranniejsze wykładały białe, marszczone kołnierze koszul. Dziewczęta chodziły w lecie boso. Dorosłe dziewczyny gospodarskie nakładały do pracy lnianą, białą koszulę, spódnicę kolorową, wierzchnią spódnicę niebieską lub różową, zapaskę modrą albo różową, a w zimniejsze dni „jaczkę" tj. płócienny ka­ batek (ryc. 47). Włosy czesały gładko z przedziałem na środku, z tyłu układały dwa warkocze w ósemkę nad karkiem (ryc. 28), na głowę wciągały biały, płó­ cienny czepek, na szyję 4—5 sznurów czerwonych ko­ rali, związanych z tyłu barwną wstążką. Wykonując pracę chodziły boso lub w drewniakach. Dziewczyny pracujące w majątkach ubierały się trochę odmienniej, w miejsce spodniej spódnicy nakła­ dały rodzaj halki, czerwony „barchaniok", spódnicę zwaną „modry druk", na głowie zamiast roboczego czepka wiązały czerwoną, perkalikową chusLkę w kwiatki. Obecnie odziewają się dziewczyny podobnie, z tą tylko różnicą, że dawniejsze materiały, takie jak „modry druk", zastępują materiałami współczesnymi o różnych deseniach, czepków zaś roboczych nie nakładają. U b i ó r r o b o c z y l e t n i m ę ż a t e k . Ubiór mężatek — żon gospodarzy i chłopów pracujących w majątkach różnił się od ubioru dziewczyn spokojniej­ szymi i ciemniejszymi kolorami oraz kształtem białego czepka, który posiadał swoisty daszek z karbowaną ko­ ronką. Mężatki nosiły włosy przycięte na wysokości karku. Na czepek nakładały białą chustkę „tulkę", albo chustkę perkalikową. Przy pewnych pracach kobiety podwiązywały spó­ dnice specjalnym sznurem — „podkaską" (ryc. 5), lub 'podwijały wierzchni spódnik wraz z zapaską do połowy Ryc. 25. Ubiór roboczy dziewczyny przy pracy i z tyłu na krzyżach spinały go szpilką. Czasem zdejw domu. Fot. A. Glapa^ Posadowo, 1951. mowały go, by po zakończonej pracy odziać się jak najstaranniej. Innym sposobem zabezpieczenia odzieży od zniszczenia przy wykonywaniu brudnej pracy było nakładanie drelichowej lub uszytej ze starego worka zapaski, nakładanej głównie podczas karmienia trzody chlewnej i wyrzucania mierzwy; po wykonaniu tych czynności zapaskę taką zdejmowano. Specjalną uwagę na czystość i piękno stroju roboczego zwracały kobiety podczas sianoko­ sów, podług ludowego określenia, kobiety wyglądały wówczas „jak kwitnący mak". Także do żniw ubierano się staranniej. By uchronić odzież od zniszczenia podczas zbierania, zgarniania i wiązania zboża w snopy, nakładały kobiety ciemne zapaski z grubego, silnego materiału. Obecnie mężatki nie obcinają włosów i nie noszą czepków. Ubiór ich roboczy ilustruje (ryc. 23, 24, 25). 26 �U b i ó r roboczy letni staruszek. Staruszki odziewały się podobnie jak mężatki, dodatkowo tylko wkładały „szadronowy" spencerek, który ongiś noszono wyłącznie zimą. Na głowę wciągały kolorową czapkę z barankiem i wstążkami lub taką — jaka jest przedstawiona na ryc. 26. Odzież starszych kobiet była prze­ ważnie w kolorze ciemnym lub szarym. Porównując robocze ubiory kobiece możemy stwierdzić, że różnica zaznaczała się głównie w ubiorze głowy, w uczesaniu i w kolorach ma­ teriałów; dziewczęta chodziły z gołą głową lub w chustkach, panny i mężatki w czepkach i chust­ kach, staruszki w czapkach i chustkach. Z wie­ kiem kobiety rzadziej nakładały korale. Dziew­ czyny folwarczne zamiast drugiego spódnika nosiły rodzaj czerwonej halki. U b i ó r roboczy z i m o w y dziewc z ą t. Zimowy ubiór dziewcząt był znacznie cie­ plejszy niż ubiór letni. Koszulę nakładano bar­ chanową z dłu­ gimi rękawami, Ryc. 26. Starsza kobieta w „czapce' Fot. A. Glata, watówkę, suknię Krobia, 1951. koloru ciemne­ go, białą zapaskę, pończochy wełniane lub sukienne, koloru czarnego albo czerwonego i wysokie, skórzane trzewiki lub drewniaki. Na głowę wciągano watowaną czapkę. W dni wyjątkowo zimne obwiązywano szyję szalem i okrywano się chustą. Rękawic nie noszono, ręce przed zimnem chroniono w „rękawkach" (mufkach) (ryc. 27). 1 Ryc. 27. Strój starszej kobiety. Fot. A. Glapa, Krobia, 1951. U b i ó r r o b o c z y z i m o w y d z i e w c z y n . Dziewczyny dorosłe nakładały zimą do pracy barchanową koszulę, czerwoną watówkę z ciepłą sznurówką, różnokolorową, flanelową spódnicę, a na nią spódnicę wierzchnią przeważnie czerwoną, wełnianą, sze­ wiotową lub cajgową, na to kładły taką zapaskę jak w lecie, pończochy fioletowe sukienne, później wełniane czarne, czer­ wone lub rzadziej zielone — które uchodziły za paradne. Dziewczęta chodziły w drewniakach lub starych, wysokich sukiennych trzewikach tzw. „berlaczach". Szyję zdobiły czasem kryzką, zawsze czerwonymi koralami, zawiązanymi z tyłu czerwoną lub różową wstążką. Głowę ochraniały watowaną czapką szytą „w kwaterki" z lśniącego materiału. Kiedy pra­ cowano w stodole, w oborze lub w polu, obwiązywano głowę chustką koloru ciemnego, najczęściej wełnianą. W mieszkaniu chodziły dorosłe dziewczęta w czapce, chodzenie bowiem bez czapki uznane było za obrazę godności, a osobami takimi po­ gardzano. Na ręce nakładano rękawice o jednym palcu i rę­ kawki naciągane powyżej dłoni, zwane „pulswermy". 27 �Ryc. 28. Uczesanie włosów dziewcząt. Fot. A. Glapa, Posadowe 1951. Dworskie dziewczyny odziewały się jak córki gospodarskie z tą różnicą, że nosiły czerwone „gacie" z barchanu i buty z cholewami. Watówek nie nosiły z powodu wysokich kosztów uszy­ cia. Dworskie dziewczyny nosiły się wszędzie jednakowo, np. wWymysłowie podobnie jak w Żychlewie. Dworze lub w Dzięczynie. O kobietach dawniej mawiano: „Byleby była głowa i noga w porządku — to jest porządna, kiedy włosy są roztośtane i obuwie brudne — to jest glugla" (niechlujna). Obecnie nie noszą dziewczęta watówek w dni robocze, lecz wkładają majtki tzw. „majdy". Głowy obwiązują przeważnie chustkami (ryc. 25). Kolory ubioru zimowego były ciem­ niejsze niż ubiorów letnich. Ubiór roboczy zimowy mężatek i kobiet starych. Zimowy ubiór mężatek był podobny do stroju panieńskiego z tą tylko różnicą, że starsze mężatki zamiast „jaczek" nosiły obcisłe spencerki lub krótkie bluzki. Obe­ cnie spencerki nie są używane. Stare kobiety odziewały się tak samo jak mężatki. Pod koniec X I X w. nakładały na koszule „mideroki", t j . spódniki z ob cisłymi sznurówkami, uszyte z owcz j skóry, zwrócone runem do ciała. T? ie mideroki były dawniej podobno w po­ wszechnym użyciu . Obecnie mideroków się nie nakłada, a nawet mało kto zna tę nazwę. Zestawiając kobiece ubiory zimowe stwierdzamy, że składają się one z dużej ilości rozmaitych części odzieży. Do cha­ rakterystycznych należą: dla dziewcząt su­ knia, watówka, pończochy, trzewiki, cza­ pka, szal, chustka; dla dziewczyn doro­ słych — te same części bez sukni, w miej­ sce której używano spódnice. Dziewczęta dworskie w miejsce watówek nakładały „gacie", a miast trzewików buty. Do Ryc. 29. Dziewczynka w czepku, bez okapu. Fot. F. Go­ charakterystycznych części odzieży mężałębiowski, Krobia, 1950. 72 28 �tek należy spencerek, a odzieży staruszek — miderok. Do ciemnych i ciepłych ubiorów zi­ mowych nosiły wszystkie kobiety często białe kryziki wokół szyi. S t r ó j o d ś w i ę t n y l e t n i dzie­ w c z ą t . Odświętny strój dziewcząt skła­ dał się z następujących części: z białej, płóciennej koszuli z rękawami, upraso­ wanego sztywno, białego spódnika z fal­ banką, na który nakładano spódnik różo­ wy, niebieski, seledynowy lub żółty z takąż sznurówką. Na te spódnice nakładano ozdobną zapaskę, na nogi — białe poń­ czochy i wysokie, czarne sznurowane trze­ wiki. Pończochy przymocowywano pod­ wiązkami ze sznurka lub gumy. Na szyję kładły białą fryzkę i kolorowe, szklane ko­ rale, zawiązywane z tyłu barwną wstążką. Na głowę wkładały białe czepki ozdobione koronką „karbowaną pod słońce" tj. ukła­ daną w drobne fałdki. Czepki wiązano „bandkami" pod szyją, w motyla. W d i bardzo uroczyste, wielkie święta i wer la noszono czepki „układane" wysoko: w dni chłodniejsze nakładano czarne jac? a. Obecny letni strój dziewcząt przed­ stawia (ryc. 29, 30, 32, 33 i tabl 1). Dziewczyny dorosłe, g<" p o d a r s k i e córki nakładały w dni ś .ąteczne białą, płócienną koszulę z krótkimi rękawami, na nią koszulkę z białego batystu, watówkę czerwoną z półsznurówką, białą hafto­ waną, nakrochmaloną spódnicę, na nią Ryc. 30. Dziewczyna w stroju odświętnym w czepku spódnicę wierzchnią zszytą wraz ze sznu­ z okapem. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. rówką koloru różowego lub niebieskiego. Na spódnice nakładano zapaski różnego koloru, zawiązywane z tyłu (ryc. 33). Na nogi wkładano białe pończochy i czarne wysokie trzewiki; na szyję kryzkę i barwne szklane korale, związane z tyłu wstążką. Prawdziwe korale zwane „prawymi" weszły w modę około 1900 r. Głowę przy­ krywano i zdobiono czepkiem, zawiązanym kolorowymi wstążkami w kokardę pod brodą (ryc. 30). W dni chłodniejsze nakładały dziewczyny czarną jaczkę z koronką (ryc. 50); idąc do kościoła niosły pod pachą białą, płócienną haftowaną chustkę albo chustkę „francuską", na którą kładły książkę do nabożeństwa (ryc. 34). Ubiór dziewczyn dworskich był podobny do ubioru gospodarskich córek, zachodziły tylko nieznaczne różnice. Zamiast koszulki — wkładały one kolorowe lub białe, przezroczyste „jaczki" z cienkiej tkaniny. Czepki nosiły okrągłe bez „skrzydeł", zawiązane pod szyją haftowanymi wią­ zadłami (gospodarskie córki miały wstążki gładkie). Z tyłu spadały od korali dwie szerokie wstążki, zawiązane przy koralach w kokardę. Dziewczyny gospodarskie nosiły wąskie (3 cm) wstążki. Wreszcie dziewczęta dworskie nakładały przeważnie jaczki różowe, niebieskie, kremowe i białe, gdy dziewczęta gospodarskie czarne. S t r ó j o d ś w i ę t n y l e t n i m ę ż a t e k i k o b i e t s t a r y c h . Różnica między ubiorem mężatek a dziewczyn polegała na tym, że mężatki nosiły czepiec i obwiązywały go „jedT 29 �Ryc. 31. Kobiety w stroju odświętnym. Posadowo, 1910. Ryc. 32. Dziewczęta w stroju odświętnym. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952. 30 �wabnicą" dokoła, zawiązując z przodu nad czołem w kokardę, (ryc. 37). Drugą różnicę stanowiła „jedwabnica" noszona pod jaczką i złożona na krzyż na piersiach, tak że końce jej wy­ chodziły po bokach spod jaczki. Zazwyczaj mężatki nosiły 3 spódnice w kolorach nieco ciemniejszych. Kobiety dworskie odróżniały się od żon gospodarzy okrągłymi czepkami; nie nosiły też jedwabnicy pod jaczką. Obecnie do odświętnego stroju nie nakładają kobiety czepków, lecz na przewiązaną białą chustką głowę nakładają chustkę zielonkawo-beżową. Charakterystyczne w latach 1920 do 1939 „budy" prawie już nie są stosowane (ryc. 34), można czepiec zobaczyć tylko na weselu. Ubiór starszych kobiet nie różnił się od ubioru mężatek. Pewne różnice zaznaczały się jednak w gatunku materiału; kolorowe zapaski były płócienne, jeśli zaś jedwabne, to prze­ ważnie żółte; fryzki były węższe, obszyte koronką. Jeszcze i dzisiaj noszą staruszki sznurówki z „kiszką" t j . ze zwiniętym u dołu w rolkę materiałem , trzewiki na niskich obcasach, chusty ciemne, często czarne. Obecnie staruszki odsiewają się jak mężatki w ciemne kolory, głównie w czarny. Porównując strój odświętny letni ze strojem roboczym stwierdzamy, że dziewczęta kładły w d i i świąteczne drugą spódnicę, w dni chłodne jaczkę, pończochy trzewiki. Gospo­ darskie córki wkładały dodatkowo na koszulf. koszulkę, watówkę, wreszcie pończochy i trzewiki. Strój dzi wczyn folwarcznych wyróżniał się okrągłym kształtem czep a i barwną jaczką oraz majtkami i halką, noszonymi w m ijsce kosztownej watówki. Strój mężatek składał się z 3 s- ódnic, nakładanych na watówkę oraz czepca i 2 jedwabnie. S rój kobiet dworskich od73 R y c 3 3 t e c z n y r n _ ot. Foto-Kamera, Domachowo, 1949. D z i e w c z y n a . F w s t r o j u świą różniał się innym kształtem czepk i oraz jedną jedwabnica noszoną na czepku. Kobiety te v odróżnieniu od żon gospodarzy nosiły majtki i halkę. Strój staruszek różnił się tańszym g i n k i e m materiału i trzewikami na niskich obcasach. Strój odświętny zimowy dziewcząt. Zimą dziewczęta odziewały się podobnie jak latem z tą różnicą, że materiały były cieplejsze, barchanowe i wełniane. W miejsce białego krochmalonego spódnika oraz drugiego spódnika czerwonego, flanelowego na pasku na­ kładały watówkę. Klatkę piersiową okrywano flanelową, czerwoną sznurówką, na którą nakładano czarną, krepową, watowaną bez kołnierzyka jaczkę. Głowę okrywała chustka, a ręce „rękawki". • Zimowy strój odświętny dziewczyn dorosłych był także uszyty z cieplejszych materiałów i częściowo podobny do ubioru letniego. Specjalną uwagę zwracano by cieplejszą była koszula, spódnicę nakładano na watówkę szytą z czerwonej flaneli. Wierzchnia spódnica bywała zwykle wełniana, jaczka zaś — czarna pluszowa, watowana. Na głowę kładły dziewczyny czapkę „z barankiem" ze wstążek barwnych, zawiązywaną pod szyją kolorową wstążką; na czepek — chustkę wełnianą, na ręce — zarękawki naszywane barwnymi koralikami. Strój uzupełniały różno­ kolorowe pończochy wełniane, czarne, czerwone, żółte i wysokie, podszyte kożuchem lub cienkim filcem czarne trzewiki. Różnice w zimowym ubiorze dziewczyn dworskich zaznaczały się noszeniem ciepłych „gaci", sukiennych jaczek podszywanych watą lub owczą skórą, a wywiniętych dla ozdoby u dolnej krawędzi runem na zewnątrz. Watowane jaczki były zdobione aksamitną plisą lub kolorową bortą, zwano je paradnymi. r Obecnie panny nie noszą czepków, zarękawków ani czapek z barankami; pończochy nakła­ dają wełniane, niciane lub bawełniane brązowe, czarne, rzadziej siwe. S t r ó j o d ś w i ę t n y z i m o w y m ę ż a t e k i k o b i e t s t a r y c h . Zimowy strój mężatek był również wykonywany z cieplejszych materiałów niż strój letni. Około 1880—1890 r. 31 �mężatki nosiły jeszcze zimą watowane spencerki, w miejsce ich weszły później w modę jaczki (ryc. 48, 50). Obecny zwierzchni strój mężatek składa się z czarnej chustki z frędzlami, nakładanej na głowę, z czarnej pluszowej jaki, spódnicy zwanej „kuczbaja". Pończochy, czarne trze­ wiki i 6—8 szuutćw czcrwcTiych. kota.lv — &opdtua\ą całości. Pod kuczbają noszą mężatki czerwony, flanelowy spódnik i watówkę. Strój staruszki różnił się głównie noszeniem mideroka i spencerka. Staruszki obwiązywały głowy wielką chustką skrzyżowaną pod brodą a zawiązaną na wielki węzeł z tyłu na karku, na nogi kładły fioletowe pończochy. Obecnie staruszki odziewają się tak jak mężatki. S t r ó j o b r z ę d o w y : Chrzciny — strój dziecka i dorosłych. Dziewczynkę odziewano do chrztu w białą ko­ szulkę, „jaczkę" z przodu rozciętą a zawiązaną pod brodą białymi lub różowymi wstążkami. Na głowę nakładano czepek ozdobiony różową wstążką, po czym zawijano dziecko w 2 fla­ nelowe pieluszki obrębione różowymi, grubymi nićmi. Dziecko niesiono w poduszce, którą przewiązywano dwiema wstążkami zdobionymi w kwiaty; przykrywano zaś zimą chustką „szytą w gajory", wełnianą, przetykaną jedwabiem, zwaną też „turecką", Ryc. 34. Mężatka w typowym stroju s'wiątecznym. Rys. W. Boratyński, 1935. oraz drugą „francuską". W lecie używano tylko chustki „francuskiej". Chrzestna matka, jeśli była panną, odziewała się jak panna młoda (ryc. 7), lecz z tyłu do czep­ ka nie przypinała wstążek w kwiaty. Mężatki nakładały strój odświętny, a na głowę „kapicę" tj. czepiec ze wstęgami z tyłu (ryc. 38,39). „Kapica" była obwiązana jedwabnicą (ryc. 37). Zaręczyny. W okresie narzeczeństwa, od dnia zapowiedzi, nosiła panna przez trzy niedziele przypięty do czepka lub chusty „wianek", tj. ga­ łązkę rozmarynu ze wstążeczką i „pozłotkiem" (staniol w paski, ze zło­ tymi drucikami). Odświętne jej odzienie w tym okresie składało się z czepka, kryzika, korali, kaftanika, spódnika, zapaski 32 Ryc. 35. Mężatki w stroju świątecznym, w chustkach już rzadko nakła­ danych na czepki w t. zw. „budy" Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. �Ryc. 36. Dziewczęta w chustkach na' adanych bezpośrednio na głowę. Strój wiosenny i jesienny. Fot. \ . Glapa, Posadowo, 1951. i wysokich trzewików. Zazwyczaj wówcz, , sprawiała sobie panna kabatek. Jeżeli nie posiadała kaftanika — nakładała jaczkę z tiulowymi ozdobami u dołu (ryc. 50). W czasie zapowiedzi musiała co tydzień zmieniać kolor spódnicy i 7 paski. W pierwszą i trzecią zapowiedź przypinała białą wstążkę do .„kopki", w drugą — wst?zkę żółtą. Wesele. Strój panny młodej, pierwszej druhny, swachny, mężatek, staruszek. Panna młoda ubierała się do ślubu w strr, odświętny, zupełnie nowy. Nakładała najpierw białr bieliznę, „jaczkę", czerwoną watówkę, białą spódnicę bogato haftowaną, na którą nakładała spódnicę wierzchnią, koloru zielonego i bladozieloną lub białą zapaskę. Kabatek z pelerynką, spod którego po bokach wystawały końce jedwabnicy nałożonej na plecy i skrzyżowanej na piersiach, biały, najpiękniejszy kryz, na który nakładała czerwone, prawdziwe korale, pończochy i wysokie, czarne trzewiki uzupełniały całość. Istotną cechą ubioru wyróżniającą pannę młodą od innych kobiet, było 6 wstęg haftowanych w barwne kwiaty przypiętych z tyłu do czepka (ryc. 38). Po oczepi­ nach — chodziła w „kapicy" t j . w czepcu nałożonym w komorze (ryc. 37) oraz przebierała się w czerwoną, wierzchnią spódnicę, tzw. „kuczbaję" . Swachny i druhny t j . niezamężne dziewczyny ubierały się na wesele podobnie jak panna młoda z tą tylko różnicą, że zamiast kabatka z peleryną nakładały czarną „jaczkę" z tiulowymi ozdobami u dołu, nie przypinały też z tyłu do czepka wstążek i nie nakładały „jedwabnicy" (ryc. 37). Po powrocie z kościoła dziewczyny przebierały się w lżejszy przyodziewek, w koszulę, barwną spódnicę ze sznurówką i odmiennej barwy zapaskę (ryc. 30 i 40). Podczas wesela swachny zakładały do wiązania czepków w pierwszy dzień wstążki różowe, w drugi — żółte, a w trzeci — białe, umawiały się też przed weselem, jakiego koloru nałożą spódnice i zapaski. Specjalną oznaką przynależności do drużyny weselnej były wianuszki rozmarynu przypięte do czepka, które zdejmowano na trzeci dzień po ślubie. Mężatki biorące udział w weselu ubierały się do kościoła jak swachny z tą tylko różnicą, że wkładały czepce, gdy było chłodniej — żółto-pomarańczowe chusty. Po powrocie uczestnit 74 33 �czyły w weselu tylko w czepkach lub czep­ cach (ryc. 37,39). Mężatki wkładały na we­ sele czarne jaczki bez tiulowych ozdób przy dolnej krawędzi. Wygląd drużyny weselnej z 1949 r. ilustruje ryc. 40, na której obok osób w stroju dzierżackim widzimy osoby w innych ubiorach Pogrzeb. Ubiór zmarłej i biorących udział w pogrzebie. Zmarłe dziewczynki odziewano w strój odświętny wraz z czep­ kiem; panny — w strój nakładany do tańca, z tą tylko różnicą że zakładano białą jedwabną zapaskę, noszoną zwykle do ko­ ścioła (ryc. 36). Zmarłą młodą mężatkę ubierano w strój ślubny; starszą — w strój ślubny z czepcem obwiązanym jedwabnicą oraz w ciemną, zieloną, lub czarną za­ paskę. Kobiety biorące udział w orszaku pogrzebowym nakładały strój odświętny w najciemniejszych kolorach, na głowę kłar y chustki (ryc. 35). 1 Dożynki. Strój przodownicy i in­ nych. Dziewczyny biorące udział w do' ynkach ubierały się jak na zabawę do -ańca. Święta narodowe i kościelne. W dni świąteczne nakładały kobiety strój od­ świętny lecz dostosowywały swój ubiór do Ryc. 37. Mężatka w czepcu obrzędowym i kryziku. ubioru mężczyzn, gdy np. mężczyźni naFot. F. Gołębiowski, Krobia, 1951. kładali amarantowe „jaki" i białe spodnie — kobiety brały czepki, koszulki, sznurówki, zapaski jak swachny; gdy mężczyźni nakładali wołoszki — kobiety stroiły się w kabaty, jaczki z tiulem i haftem oraz chusty. Porównując kobiecy strój roboczy ze strojem odświętnym, strój letni z zimowym i codzienny z obrzędowym stwierdzamy, że strój roboczy posiada w kroju formy prostsze i jest szyty z ma­ teriałów tańszych o kolorach ciemnych. Części składowe powtarzają się we wszystkich odmia­ nach; w stroju odświętnym przeważają materiały barwniejsze i jaśniejsze, a także materiały lepsze pod względem jakości. W kobiecym stroju zimowym zachowały się jeszcze części odzieży ze skóry np. „miderok" względnie takie, które wyparte zostały przez spencerki, jaczki i kabaty. Charakterystycznymi częściami są chusty i zarękawki, które obecnie całkowicie już zanikły i zostały zastąpione przez „mufki" (ryc. 27). W strojach kobiecych zaznaczają się wyraźnie różnice majątkowe i społeczne; kobiety dwor­ skie, uboższe, charakteryzuje strój prymitywniejszy w kroju i mniej urozmaicony. Oszczędność zaznacza się stosowaniem bielizny spodniej zamiast skórzanych ,,mideroków", grubych kosztow­ nych watówek, kabatów i spencerków. W kobiecym stroju obrzędowym do ciekawych przejawów należy zaliczyć kolor zielony i czerwony w stroju panny młodej oraz stosowanie kwiatów i szeleszczącego „pozłotka" w przy­ braniu głowy. 34 �R O Z D Z I A Ł VII S z c z e g ó ł o w y opis kobiecego stroju Bielizna Wiadomości z 1860 r. dotyczące koszul podają, że koszule szyto z białego płótna, „ z szerokimi rękawami, z kryzką koło szyi niezbyt szeroką, o ile możności haftowaną i u rąk toż samo. Pod szyją koszule wiązano wstążką" . 75 Obecnie noszą kobiety dwa rodzaje ko­ szul, „staroświeckie" i współczesne, różniące się krojem. Są to zarazem koszule robocze i odświętne (dzienne i nocne) szyte są z płótna lnianego, fabrycznego wyrobu. Koszula dawnego kroju jest bardzo po­ dobna do koszuli męskiej, różni się tylko krótszymi, sięgającymi łokcia rękawami, które są wszyte do przedniego i tylnego płata pod kątem prostym (ryc. 42). Rękawy przy łokciu lyc. 38. Mężatka w czepcu obrzędowym ze wstęgami. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. w.s. Ryc. 39. Gospodyni w obrzędowym czepcu, z córką. Rys. W. Boratyński, 1935. są obszyte wąską koronką, guziki wykonane z masy. Koszula współczesna (ryc. 41) składa się z dwóch głównych płatów zszytych na ra­ mionach, z czterech klinów poszerzających boki oraz krótkich, sięgających łokcia rę­ kawów, wszytych skośnie w główne płaty. Krawędzie koszuli przylegające do szyi, rozcięcie z przodu oraz rękawy są przystebnowane. Koszula nie posiada często ża­ dnych specjalnych ozdób ani kołnierzyka; sięga kolan. Oprócz koszuli nakładają kobiety jesz­ cze koszulkę tj. rodzaj bluzki uszytej z de­ likatnego, białego płócienka lub opalu, żor­ żety (ryc. 43), której przody i tył są kro­ jone z jednego kawałka, rękaw zaś składa się z płata głównego, kwadratu pod pa­ chą, mankietu i koronki przy dłoni. Na ramieniu są rękawy marszczone, wszyte w naramiennik o wymiarach 9,5 X 11 cm. Pod naramiennikami koszula jest zszy­ ta; nakłada się ją pod spódnicę z sznu­ rówką . 76 35 �Ryc. 40. Część drużyny weselnej. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1949. Starsze osoby zwą dolną część bieli? ly kobiecej „gaciami". Obecnie kobiety noszą bieliznę fabrycznej roboty, która zależnie od pc y roku jest jedwabna, trykotowa lub wełniana. Staniki Kobiety stare noszą sznurówki t . obcisłe staniki posiadające przy dolnej krawędzi „kiszkę". Kiszka jest to materiał zwinięty w r u >nik, na który nakłada się spódnicę. Sznurówkę przeznaczoną donoszenia w zimie szyje się z ciemn ch materiałów wełnianych; przeznaczoną na lato — z płótna dowolnego koloru. Zapina się ją ot xnie na haczyki i haftki, dawniej — jak nazwa wskazuje, sznurówki sznurowano. Nieco odmienny typ sznurówek oszą kobiety młodsze. Są to staniki nie posiadające „kiszki", lecz przyszyte wprost do spódnicy i tworzące z nią jedną całość. W ten sposób przytrzymują one spódnicę, zastępują gorsety i ogrzewają. Spódnice Spódnice zwą t u „spódnikami". Ogólny i przypuszczalny wygląd dawnego ubioru dziew­ czyn i sposobu nakładania spódników daje rycina z roku 1693 . „ P r z y j a c i e l L u d u " informuje w 1839 r., że „kobiety różnowzorcowemi sycami zastępują piękne, a teraz już rzadsze spódniki białe z czerwonymi prążkami, których czeskie wieśniaczki, mimo dawności obcego wpły­ wu, dotąd nie zaniechały dla barw narodowych, które z niemi mamy wspólne" . Na podstawie akwarel B. Hoffa z 1866 r. dowiadujemy się, że w Potarzycy starsze kobiety nakładały w dni świąteczne spódnice błękitne, młodsze — różowe, w dni robocze „modrakowe" z różowym pasem u dołu (ryc. 5, 6). Obecnie, zależnie od pory roku i dnia oraz wykonywanych prac, nakłada się odpowiednią spódnicę, którą nosi się na pasku lub sznurówce. Charakterystyczną ich cechą na Biskupiźnie jest 3—6 zakładek przy dolnym brzegu. Spódnice świąteczne szyje się z sukna, wełny lub jedwabiu w różnych kolorach, robocze — z bawełny, flaneli lub płótna. Na uszycie spódnicy trzeba 3—4 m materiału. 35 77 Spódnica świąteczna uszyta jest z 4 kawałków materiału i posiada z przodu około 60 ma­ łych — a z tyłu około 140 większych fałd, które są zszyte w odległości paru cm od paska, aby się 36 �lepiej trzymały. Pasek usztywnia się „miderkiem" czyli sztywnikiem. Z przodu spódnica posiada rozcięcie zwane rozporkiem. Spódnice robo­ cze mają mniej zakładek. Z lewej strony u dołu spódnica jest podszyta paskiem z materiału podszewkowego (szer. 10 cm). Dolny brzeg spódnicy umacnia szczoteczkowata taśma, tzw. „borta" wystająca na pół cm. Spód­ nicę zapina się na haczyk i haftkę, Ryc. 41. Koszula kobieca współczesna: a — przód, b — tył, c z tyłu ma przyszyty do paska wie­ rękaw. szak. Starsze kobiety noszą spódnice do kostek (ryc. 24, 27), młodsze — noszą krótsze zakrywające łydkę, Cm\ tak że widać pończochy (ryc. 25, 33). I •10 W chłodne dni nakłada się różnoko­ 20 lorowe spódnice sukienne i wełniane, • 30 w lecie — jedwabne. Pod spódnicę • 10 . . 50 / wierzchnią nakładają, szczególnie zi­ • • 60 / mą, spódnicę czerwoną, uszytą po­ • - 70 dobnie jak poprzednie, nie posiada­ Ryc. 42, Koszula kobieca robocza: a - przód, b — tył, c — krój jącą jednak zakładek. Spódnica taka przodu, d — krój tyłu, e — rękaw, f - podpasze, g — kołnierz, jest krótsza, trochę węższa i posiada h — karczek. zazwyczaj z przodu kieszeń. W lecie zamiast tej spódnicy nakładają spó­ dnice białe, bogato zdobione koron­ kami, haftem i falbankami (ryc. 46). Białe spódnice są zawsze krochma­ lone. Niektóre kobiety nakładają zimą i latem białą i czerwoną spódnicę. Trzecią względnie czwartą spódnicą jest czerwona watówka połączona z białą płócienną sznurówką (ryc. 44, 45). Watówka jest po wierzchu szyta z czerwonego lub z ciemnoróżowego płóciennego materiału, u spodu jest szyta z materiału tańszego, w innym Ryc. 43. Koszula odświętna: a — przód, b — tył, c — części rę­ kolorze; tylko osoby zamożniejsze kawa, d — krój przodu i tyłu, e — podpasze, f — naramiennik, mają watówki uszyte po wierzchu i g — kołnierzyk. u spodu z tego samego materiału. Między częścią watówki zewnętrzną wewnętrzną znajduje się warstwa wataliny. U dolnej krawędzi jest watówka kilka razy przystebnowana. Na przedłużeniu linii guzików sznurówki jest watówka rozcięta, z prawej strony rozcięcia posiada zwykle prostokątną kieszeń. Obwód wa­ tówki u dołu wynosi ok. 2 m. Watówka jest w pasie, z tyłu pofałdowana, fałdy są zebrane w pasek, do którego jest przyszyta sznurówka, składająca się z trzech części i zapinana na guziki lub haftki, ażeby ściśle przylegała do klatki piersiowej. Po bokach i na ramionach sznurówka jest zszyta, Watówkę nakłada się bezpośrednio na bieliznę. Nosi się ją przy okazji wyjścia z domu bez względu na porę roku. W domu zamiast watówki nakłada się flanelową, różnokolorową spódnicę. Pod koniec X I X w., jak wspominają starsze osoby, noszono w miejsce watówki „miderok" tj. spódnik uszyty z owczej skóry, zwrócony runem do ciała, a skrojony tak samo jak watówka . Ze 0 : 78 37 �słów satyrycznej piosenki dowiadujemy się, że „miderok" należał do cennej części odzieży kobiecej i noszony był przez osoby zamożne . Spódnica letnia na dni świąteczne i za­ bawy jest uszyta z jedwabiu lub satyny w ko­ lorze żółtym, niebieskim, seledynowym („majewym") i różowym, w odcieniach pastelo­ wych. Spódnica taka jest właściwie suknią bez rękawów, składającą się ze „spódnika" i sznu­ rówki . Stanik składa się z 3 części zszytych na ramionach i po bokach; zapina się z przodu na ok. 13 haftek i haczyków. Przednia część sznurówki posiada, podobnie jak stanik, po Ryc. 44. Watówka: a — przód, b — tył. dwie zaszewki. Na tylne części stanika są na­ szyte 2 łukowate taśmy koloru spódnicy. Taśmy oddzielone są w pasaniu 4 cm w miejscu zszycia stanika ze spódnicą. Spódnica składa się z 4 części. Obwód jej u dołu wvnosi 3,5 m. W pasie z tyłu posiada spódnica ok. 130 fałd, z przodu po każdej stronie rozpork ok. 35 fałd. U dołu posiada 4—6 za­ kładek. Dół spódnicy jest podszyty z lewej strony płocie j y m paskiem, do którego są przyszyte białe, delikatne ząbki, wystające na zewnątrz. Stanik je ń. podszewkowany płócienkiem lub flanelą, spódnice natomiast — bardzo cienkim, gazowyn materiałem zwanym „muliną". 79 • 80 Bluzki Do bluzek powszechnie używanych należą jaczki. <soby noszące je wspominają o nich, jako o częściach ubioru noszonego od najdawniejszych czasów. Ze względu na porę roku, święta lub dni robocze, a nawet porę dnia nakłada się inną jaczkę; różnią się one głównie kolorem i gatunkiem materiału, krój zaś wszystkich jaczek jest w zasa­ dzie jednakowy (ryc 47, 48) Jaczka składa się z płata tylnego, z dwu części przednich oraz rękawów, składających się również z dwóch części i mankieta. Letnia jaczka nie po­ siada kołnierzyka, u zimowej jest 2 cm kołnie­ rzyk. Krój jaczki jest luźny; zapina sieją na guziki lub zatrzaski, na których od strony zewnętrznej przyszyte są guziki. Zależnie od pory roku są one podszewkowane lub watowane. Jaczki ro­ bocze, letnie, szyją z perkali lub kretonów o róż­ nych kolorach i deseniach, przeważnie jednak w kwiatki i paski czerwone, różowe i brązowe na białym tle. Do pracy wkładają niebieskie, „ m o drakowe" w białe kropki lub kwiatki. Wycho­ dząc w pole do pracy, nakładają kobiety jaczki jaśniejsze i piękniejsze. W zimie używa się szy­ tych z barchanu i flaneli, często podszewkowanych flanelą. Na przełomie X I X i X X w. szyto świąteczne i letnie „jaczki" z rypsu i jedwabiu koloru czarnego; posiadały one u dołu ozdoby w formie tiulowych falbanek, wyszywanych fabry­ cznie W różne desenie . Były one noszone jeszcze dość często w okresie międzywojennym, głównie Ryc. 45. Watówka. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. 81 38 �Ryc. 46. Spódnik odświętny nosi ny pod „suknią". Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. do kościoła; niektóre zachowały się d dni dzisiejszych. Obecnie w dni świąteczne noszone są czarne jaczki z materiału zwanego , mongolem", są one podszewkowane lekką flanelą i nie posiadają już ozdób u dolnej krawędzi Bogatsze gospodynie nakładają w niedzielę popołudniu jaczki białe, kremowe lub bladobrąz* ve, ozdobione z przodu dwoma pionowymi zakładkami i białymi guzikami. Rękawy mają pr pięć fałd. Za najstarsze jaczki zimowe, odświętne, noszone jeszcze przez kobiety dworskie pod koniec X I X w. należy uznać czarne jaczki wełniane, watowane,- obszyte „barankiem", t j . skórkami owczymi, wywiniętymi wełną na wierzch, przy krawędzi dolnej, rękawach i wzdłuż zapięcia z przo­ du. Była to prawdopodobnie pozostałość dawniej noszonych owczych kożuszków, przekształco­ nych później w jaczki. Po nich przyszła moda na podobne jaczki czarne, mające jednak za­ miast obszycia ze skór owczych, obszycie z pluszu; te noszono do 1920 r. Potem jaczki wykonywano całe z pluszu, grubo watowane i mające podszewkę z siwej flaneli, a kołnie­ rzyk w postaci jednocentymetrowego rulonika. Tego rodzaju jaczki są noszone po dzień dzisiejszy. Poza tymi jaczkami które — jak się wydaje — pochodzą od roboczych i świątecznych kożusz­ ków, noszono ok. 1860 r. spencerki . Była to ocirniana jak męskich koloru czerwonego lub w kratę. Bliższych szczegółów o spencerkach brak. Powszechnie też noszono kabaty bardzo zbliżone krojem do obecnie nakładanych kaftani­ ków. O starodawnych kabatach kobiecych pisze Kolberg, że noszono „zimą kabaty krótkie, 82 39 �z ciemnogranatowego sukna . . . z szeroko rozłożystym kołnierzem czyli peleryną . . . latem kabaty z materii lekkiej . . . zimą kabaty sukienne z modrego sukna" . 83 Kabaty i kaftaniki z pelerynami noszono już w pierwszej połowie X I X w. także w okolicy Kościana (ryc. 3) oraz w okolicy Poznania, na co wskazuje reprodukcja umiesz­ czona w „ L u d z i e " . Pewne dane, znajdujące się w Państwowym Archi­ Ryc. 47. Jaka starodawna: a — przód, b — tył, c — krój przodu, wum w Poznaniu wskazują, że kabat d — krój pleców, e — krój rękawa, f — mankiet. z peleryną rozwinął się prawdopo­ dobnie z lamki chłopskiej . 84 85 Obecnie noszony kabat zwany też kafe ikiem ukształtował się pod ko­ niec X I X w. (ryc. 49 ). Spotykane pod :zas badań terenowych kaftaniki są s yte z czarnego jedwabiu zwanego „sz dronem", z prawej strony mato­ wej i , z lewej o powierzchni lśniącej. Kai anik jest podszewkowany białym barc \anem. 86 ^rój kaftanika składa się z sze­ regu części (ryc. 49). Plecy stanowią dwie symetryczne połowy każda z pię­ Ryc. 48. Jaczka letnia odświętna: a — przód, b — tył, c — krój ciu łukowatych kawałków, rysujących przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa. linie od pasa w kierunku rękawów. Każdy kawałek zakończony jest fałdą, tak że kaftanik posiada ich dziesięć. Układ fałd ilustruje ryc. 49, f. Kafta­ nik przylega ściśle do klatki piersio­ wej, duże, przednie części kaftanika, wcięte w dolnej krawędzi zapinają się na 8 haczyków i haftek oraz na 2 gu­ ziki, naszyte na dekoracyjnie wyko­ nanym pasku. Rękaw kaftanika jest krojony z dwóch części i posiada man­ kiet. Peleryna wokół szyi przylega gładko, u dołu tworzy falbankę. Pe­ Ryc. 49. Kaftanik zwany też kabatem: a — przód, b — tył lerynka nie jest podszewkowana, skła­ c — krój połowy przodu, d — krój połowy pleców, e — falbana da się z 2 części zszytych na ple­ przednia, f — falbana tylna, g — krój rękawa, h — mankiet cach. Kaftanik nie posiada kołnie­ — kołnierz. rzyka; zwykle kupowała go matka niedzielę, w dniu pierwszej zapowiedzi. córce w okresie zapowiedzi, dziewczyna zaś nakładała go w Zapaski Opisy dotyczące zapasek odświętnych z ok. 1860 r. informują, że noszono wówczas „fartu­ chy szerokie, najczęściej w czerwonym, różowym, błękitnym („szorce") lub zielonym kolorze w kraty, paski albo kropki i t p . " . Na akwarelach B. Hoffa z 1866 r. widzimy zapaski w podobnych 87 40 �Ryc. 50. Jaczka odświętna ozdobiona koronką tiulową. A. Glapa, Posadowo, 1951. kolorach. Odświętne są w kolorze różo­ wym i błękitnym, robocze tylko w różo­ wym. Wszystkie te zapaski są gładkie i nie posiadają ozdób ani zakładek. Ozdoby na zapaskach prawdopodobnie zaczęły się pojawiać pod koniec X I X w. N foto­ grafiach z tego okresu widzimy, i - ma­ teriały na zapaski posiadają proste dt enie tj. pionowe wąskie paseczki na bi łym tle. Zapaski te są ozdobione charak irystycznymi zakładkami oraz tiulów m i , haftowanymi falbankami. Na początku X X w. Dzierżą :zki, podobnie jak kobiety w powiecie g( tyńskim i leszczyńskim, zdobiły pan* ńskie zapaski wstawkami, a mężatki — falban­ kami. Moda ta zachowała się do dzisiaj. Zapaski „malowane" w kwiaty, szyte z jedwabiu, tafty i atłasu w różnych kolorach (ryc. 36) nosi się do kościoła, zapaski zaś z koronkami, falbankami i wstawkami nakłada się do wyjścia lub na zabawę (ryc. 32,53). Zapaski są szyte z woalu, żorżety, nylonu, batystu lub innych, przejrzystych materiałów. Po drugiej wojnie światowej, pod wpływem chwilowego braku materiałów, Ryc. 51. Zapaska płócienna odświętna, ozdobiona barwnym haftem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952. 41 �rozwinął się na zapaskach barwny haft, stosowany przedtem tylko sporadycznie. Haftem zdobiono początkowo białe, płó­ cienne, a obecnie rozmaite zapaski (ryc. 51). Szczególnie rozwinął się bogaty haft w Posadowię. Zapaskę odpowiednio do­ braną nakłada się przy każdej uroczy­ stości, toteż zamożna dziewczyna na wydaniu ma 10—15 odświętnych zapasek. Zapaski robocze szyje się zazwyczaj z płótna koloru modrego i białego w wąs­ kie, najczęściej czerwone, paski. Do pracy gospodarskiej wkłada się zapaski uszyte z grubych, szarych lub granatowych, szerokich materiałów. Suknie i .ukniami bez rękawów są odświętne spód iice wierzchnie zszyte ze sznurówkarr z tego samego materiału; ten rodzaj stn u jest szczegółowo opisany w rozdzi ie o spódnicach i stanikach. Ryc. 52. Zapaska woalowa odświętna, ozdobiona barwnym haf­ tem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952. Płaszcze Płaszcze damskie weszły w modę ok. 1810 r . , lecz dotychczas w stroju dzierżackim nie są stosowane, kupują je tylko biedni, których nie stać na droższy strój ludowy oraz osoby pracujące w miastach i wyjeżdżające poza omawiany teren. Dzierżaczki twierdzą, że „płaszcz do ich stroju nie pasuje". 88 Kołnierzyki Do charakterystycznych ozdobnych części odzieży dzierżackiej należą kryzy zwane też kryzkami, które wywodzą się z falbankowatych kołnierzyków, przyszy­ tych do koszuli, wykładanych na zewnątrz i ściąganych tasiemką wokół szyi a no­ szonych jeszcze pod koniec X I X w . Kryzy obecnie noszone szyje się z białego tiulu, na który naszywa się białą bawełniczką ozdobne motywy (ryc. 55, 62). Do ozdób zawsze spotykanych należą „wiel­ kie zęby" opadające na ramiona i piersi. 8 9 Ryc. 53. Zapaska nylonowa, ozdobiona kolorowym haftem. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Okrycia głowy Wianki, czepki, chustki W X I X w. swachny i druhny nakładały na głowę wianki z rozmarynu i mirtu, z których z tyłu opadały kolorowe wstęgi . 90 �Ryc. 54. Czepek tiulowy, widok z tyłu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 55. Kryzik tiulowy haftowany. Fot. L. Perz, Krobia, Muzeum Narodowe w Poznaniu, 1952. 91 Spośród notatek Kolberga odnoszących się do stroju najszczególowiej opisane są czepki . Większość tych czepków obrazuje rysunek Hoffa (ryc. 5, 6), lecz w terenie do dzisiaj czepki takie już się nie zachowały. Szczegółowy opis czepka noszonego w Rokosowie z 1900 r. podaje, że „ U mężatek czepce inne z bandami, obwiązane chusteczką jedwabną. Zamiast ryżki po dwóch stronach twarzy ko43 �ronka szeroka, niemarszczona, zakrywająca ucho i policzek, zaokrą­ glona ku dołowi: znika ona w górze Cm pod jedwabną chusteczką, pod którą r 0 ¿ złożona jest i nad czołem przecho­ 10 dzi. Ta koronka, właściwie ta część 20 jej na policzku widoczna, nazywa się e • 30 „szlarką" (ślorką w wymowie ludo­ • 40 wej) . 50 9 • Opisu dawnego czepka robo­ h • - 60 czego nie posiadamy: na ryc. 6 - 70 widzimy, że czepek stanowiła X iła, 80 3 O J płócienna czapeczka zakryv ająca kk 18 m. » — iL część głowy i uszy, zawią? ?wana pod szyją na dwie tasiemki Cze­ m pek ten był tak nakładany, &e duża część włosów nad czołem yła w i ­ n r doczna. W tym samym okresi nakła­ dano czepki o odmiennych ormach, których moda szła na teren byłej z : Biskupizny od południa; są to pier­ wotne formy noszonych obecnie czepków. Dawne opisy podają, że Ryc. 56. Czepki i kołnierzyki, kopka: a — denko, b — kwaterki, c — wiązadło, d — część stojąca„dziewczęta mają na głowie białą nad czołem t. zw. „baranek", e — okap. Porównaj ryc. 59. kapkę, nie zakrywającą od przodu 2. Czepek dziewczęcy: f — denko, g — wiązadło, h — taśma z tiulu włosów, zawiązaną pod szyją na na część stojącą nad czołem. Porównaj ryc. 29. 3. Czepek kobiecy: i — denko, j — kwaterki, k — wiązadło, 1 — szerokie bandy" , a na codzień za­ taśmo tiulu na część stającą nad czołem m-okap. Porównaj ryc. 30,54. rzucają na głowę czerwoną chustkę. Kryzik: n — korona, o — pasek przylegający do szyi, p — część „Kobiety zamężne mają na gło­ paska w powiększeniu. Porównaj ryc. 55. wie czapkę białą lub kolorową z Kołnierzyk męski: r — uszyty kołnierzyk, s — krój kołnierzyka. uszami i obrąbkiem, przewiązaną Kokardka przypinana na kołnierzyk t. zw. „świtka": t — za­ nad czołem chustką fiołkową lub wiązana świtka, wielkość naturalna około 3 cm, u — kawałek innej barwy, a czapka podwiązana wstążeczki ok. 10 cm używany na świtkę. pod brodą szerokimi, białymi ban­ d a m i " . „Mężatki mają na święto czepiec obszerny z szerokimi kryzami, często ze złotem przetykanej materii wstęgami, które obwija do połowy w podłuż założenia, chusta jedwabna, fiołkowa w kokardę na przodzie związana" . Obecnie dziewczęta noszą czepek uszyty z tiulu, składający się z denka, z taśmy tiulu 18 m długiej i dwóch wiązadeł, którymi są białe wstążki a dawniej białe płótno (ryc. 56,2). Czepki dziewczyn dorosłych i mężatek, poza wymienionymi częściami posiadają „kwaterki", tj. boczne ścianki i część tylną tzw. „okap", który jest swoiście ułożony w wysokie, a wąskie fale, co z przodu daje wrażenie skrzydeł (ryc. 56,3). Okryciem głowy noszonym wyłącznie przez mę­ żatki jest tiulowy czepiec pięknie haftowany, obwiązany jedwabnicą, ozdobiony z tyłu barwnymi wstęgami, z przodu zaś podwiązany różową wstążką (ryc. 58,57,37). Innym rodzajem okrycia głowy jest „kopka" zwana też „klapicą" uszyta z jedwabnych materiałów w desenie, na wzór czepka (rys. 59). Chusty biskupiańskie posiadają różne wymiary (60 X 60, 80 X 80, 160 X 160 cm), są przezważnie kwadratowe składane po przekątni i zawinięte w pas na wierzchu. Podczas pracy domowej zakładają kobiety płócienne chustki, białe lub w drobny deseń na białym tle; nosi się je mocno od czoła i wiąże z tyłu w jeden węzeł (ryc. 27). Do pracy, na dworze, nakładane są chustki zależ­ nie od pogody/jaśniejsze lub ciemniejsze, z płótna lub flaneli. W niedzielę po południu nakładają f \b c I l : : 92 c • : OTO 93 94 95 44 �Ryc. 57. Czepiec tiulowy, obrzędowy. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951. białe, flanelowe chustki, które wiążą pod brodą (ryc. 24). W dalszą drogę obwiązują głowę chus­ tami, zimą — „tureckimi" żóhawo-pomarańcżowymi lub czarnymi, albo pluszowymi, w lecie — „francuskimi" t j . drukowanymi w brązowo-czerwono-czarne wzory. Przed 1939 r. chustami takimi obwiązywano głowę, okrytą poprzednio czepkiem lub „kopką"; w ten sposób powstawała na głowie wysoka „buda" (ryc. 34). Obecnie już tak chust się nie nakłada, lecz obwiązuje głowy białymi, małymi chustkami, na które nakłada się wielkie kolorowe chusty (ryc. 36). Chustek uży­ wają tak kobiety jak i dorosłe dziewczyny (ryc. 35, 26). Ryc. 58. Czepiec tiulowy i jego krój. Krobia 1951 Pończochy Na pocz Jat X I X w. używano pończoch z różnobarwnymi klinami po bokach lub poń­ czochy białe z „czerwonymi Wrabianiami" . W 1833 r. noszono tylko pończochy białe , około zaś 1860 r. noszono białe i modre. Przed 1939 r. noszono głównie na święta pończochy białe w „ r ę b k i ' \ niciane, a do pracy takież — czarne. 96 97 Ob' „nie panny nakładają latem, w dni świąteczne, jedwabne pończochy beżowe, grubsze; fabrycne — zimą „wrębkowane" lub wełniane, wykonane w domu w kolorze czarnym, brązo­ wym lub popielatym. Mężatki noszą pończochy takie jak panny, starsze mężatki przeważnie w kolorze czarnym; staruszki tylko czarne. Do pracy wkładają pończochy bawełniane, tzw. wrębkowane względnie podniszczone świąteczne, na które zimą nakładają wełniane skarpety siwe, brązowe, granatowe lub czarne. Osoby starsze noszą pończochy na okrągłych podwiązkach gumowych, nakładanych niżej kolan, młodsze — na nowoczesnych paskach, dzieci — na sznurówkach. 45 �Obuwie 3 5 Materiał ikonograficzny z X V I I w . pozwala nam przypuszczać, że dawne obu­ wie kobiet było bardzo podobne do współ­ czesnych kierpców góralskich. Około 1860 r. noszono „trzewiki tylko skórzane, czarne, lecz podług upodobania, niskie lub wysokie" . 98 Obecnie chodzą kobiety latem i zimą po domu w różnokolorowych „laczkach", tj. pantoflach uszytych z materiału, posiada­ jących podeszwę, a przykrywających tylko przednią część stopy; obok tych są uży­ wane skórkowe sandały fabrycznej roboty. „Drewniaki" zwane pantoflami nakładają wychodząc na podwórze lub do chlewów. Zimą do wyjścia noszą kobiety wy­ sokie skórkowe trzewiki, latem — przewa­ żnie niskie, koloru czarnego lub brązo­ wego, osoby zaś starsze wyłącznie koloru czarnego. Staruszki używają w zimie wy­ sokich, ciepłych trzewików, czarnych, zwa­ nych „berlaczami", podszytych wewnątrz kożuszkiem. Nowoczesnych, modnych trze­ wików kobiety dzierżackie z zasady nie nakładają, bo „nie pasują do stroju". U z u p e ł n i e n i a stroju kobiecego: wstążki, korale, rękawiczki, kolczyki, p i e r ś c i o n k i , parasole, torebki Ryc. 59. Nakrycie głowy mężatek, kopka. Wedle: J. Bzdęgi Poznań, 1935. Wiatach 1860—1875 noszono „wstążki najczęściej w czerwonym, różowym, błę­ kitnym lub zielonym kolorze" . Obecnie kupują wstążki różowe, błękitne, seledynowe, białe i czerwone do podwiązywania czepków oraz korali. Wstążki do czepka panny młodej są fabry­ cznie tkane w czerwone kwiaty, róże i zielone liście. Wstążki służące do zdobienia obrzę­ dowych batów, wianeczków i „świtek" są w tych samych kolorach. Dawniej używano częściej wstążek koloru zielonego. 99 W X I X w. nakładały kobiety na szyję szklane korale w różnych kolorach; na pocz. X X w. weszły w modę czerwone korale „prawe", których przeciętna cena wynosiła tyle, ile wartość do­ brej krowy. Korale kupują córkom rodzice przed wyjściem za mąż. Dawniej nie noszono rękawiczek tylko zarękawki — ,,mufki", które wychodzą dziś z mody. Obecnie w zimowej porze wkładają przeważnie rękawiczki fabrycznej roboty, niektórzy zaś wy­ konują je w domu z wełny na „igliczkach". Są one koloru czarnego, granatowego, brązowego lub popielatego, przeważnie o jednym palcu. Dzierżaczki kolczyków nie noszą, nakładają natomiast pierścionki gładkie, złote, inne wy­ jątkowo. Są to przeważnie prezenty. Przedmiotami nowymi, które zaczynają powoli wchodzić w zastosowanie są parasole i to­ rebki. 46 �ROZDZIAŁ Wytwórcy i VIII materiały Źródło, które rzuca pewne światło na stosunki produkcyjne w zakresie wytwarzania ubio­ rów wśród Dzierżaków dotyczy przywileju cechu szewskiego w Krobi z 1453 r. Z dokumentu tego dowiadujemy się, że biskup poznański Andrzej pozwala na budowę 16 jatek „w miejscach na ten cel przeznaczonych" i przyznaje szewcom monopol na zakup skór wolich, cielęcych i koź­ lęcych, na targach w Krobi z wyjątkiem tzw. „targów wolnych" . 100 W tym samym mniej więcej czasie na północnym krańcu Biskupizny w Gostyniu, istniało też kilka cechów, m. in. cech krawców, sukienników i szewców. W cechu krawców podówczas „ 3 lata trwała nauka kunsztu krawieckiego", w 3. roku majster powinien był sprawić terminato­ rowi buty, koszulę i kabat z gostyńskiego sukna . Organizacje cechowe były wtenczas w pełnym rozwoju, oddziaływać więc musiały znacznie na ubiór i strój okolicznych mieszkańców. Sukien­ nicy byli zorganizowani w cech już w 1414 r . . W tym też roku — dowiadujemy się, że w Go­ styniu znajdują się w rękach szlachty folusze, które mają wiele pracy; produkcją więc materiałów zajmowali się nie tylko mieszczanie, ale i szlachta, a że to był przemysł rodzimy, świadczą o tym polskie nazwiska foluszników i rzemieślników, wymieniane w 1507 r. W 1528 r. Gostyń posiadał 15 warsztatów sukienniczych zgrupowanych głównie przy ul. Tkackiej. W tym czasie miasto produkowało sukno, a wieś p ł ó t n o . Cechu płócienników nie było, o ich istnieniu dowiadujemy się dopiero w X V I I I w. Statut cechu płócienników krobskich z 1759 r. mówi, że posiadali oni urządzenia blechowe, do bielenia płótna; za blechowanie 10 szt. płótna dwór krobski (biskupi) płacił „wierteł ż y t a " . Pośród przepisów cechowych, zawartych w statucie interesuje nas żywo rozdział mówiący o konkurencji wiejskiej i charakterystycznym dla cechowej organizacji niedopuszczaniu żywiołu chłopskiego i obcego do Krobi. Między innymi czytamy tam: „Gdyby który Płóciennik ze wsi albo z miast innych robotę przynosił, to jest Płótna nie bielonego czyli oprócz czyli podczas Jar­ marku na przeday lub na zamian za przędzę a był postrzeżony, ma bydź od Cechmistrza pod przepadkiem zabrana. Płótno zaś białe y drelichy obcym podczas iarmarków wolno sprzedawać będzie". O cenach za wykonanie statut tak mówi: „Żaden tegoż Rzemiosła Brat od sztuki iak cienkey tak paczesney y zgrzebney brać nie powinien więcey ani mniey tylko groszy ośmnaście". Dwór miał zniżkę, płacił tylko sześć groszy od sztuki. Tak jak produkcja surowca w X V I I I w. była uregulowana przez cechy, tak samo w stolicy Biskupizny — Krobi wykonanie odzieży regulował cech krawiecki, o czym mowa jest w zacho­ wanym egzemplarzu statutu z 1724 r . . Jaki wpływ wywierały miasteczka na modę i ubiór wiejski w początkach X V I I I wieku, infor­ muje nas „Inwentarz Majętności połowy Gostynia" z 1737 r . . Do obowiązków rzemieślników należało zaopatrywanie wsi w niezbędne artykuły i tak: „Szewcy, którzy należą do której części, powinni dawać buty nowe, podszycie ze swego rzemienia, ile potrzeba dla ludzi na folwarki, od których tak i m płacą, od chłopskich butów nowych po groszy ośmnastu, od białogłowskich bu­ tów i trzewików po groszy dziewięciu. Kuśnierze powinni skóry wyprawiać wiele im dadzą, ko­ żuchy i kabaty na folwarkową potrzebę robić ze skór dworskich od których roboty dają na nici po groszy sześć. Sukiennicy powinien każdy z nich dawać po złotych trzydziestu. Krawcy powinni na czeladź folwarkową i dworską suknie i kabaty robić co potrzeba, któ­ rym od sztuki na nici ze dworu powinni dać po groszy sześciu. 101 1 0 2 103 104 1 0 5 1 0 6 Płóciennicy powinni wyrabiać każdy z nich sztuk sto dworskiej przędzy, do tego ze dworu powinno dać żyta wierteli dwa i od każdej sztuki płacić po groszy sześciu. A co nadto sztuk wy­ robią tak im dwór powinien zapłacić od sztuki każdej jak kto inszy"'. Porównując obowiązki mieszczan gostyńskich i ceny za wykonanie prac z 1737 r. z cenami z 1790 r. nie widzimy żadnych zasadniczych zmian. Pozwala to nam wnioskować, że ubiory na wsi nie zmieniły się i tak jak poprzednio musiały się kształtować pod wpływem małych miaste47 �czek. A jak silne było wówczas oddziaływanie środowisk małomiasteczkowych mówią nam dane statystyczne dotyczące ilości rzemieślników pracujących. W Krobi, liczącej w 1793 r. 864 miesz­ kańców, pracowało: 14płócienników i tkaczy (tkających tylko płótno), 16 szewców, 8 krawców . 107 W Gostyniu w tym samym czasie, liczącym wówczas 1029 mieszkańców, było zatrudnio­ nych: 41 płócienników, 10 kuśnierzy, 5 krawców, 40 szewców . 108 W pocz. X I X w., pod wpływem rozwoju wielkich manufaktur upadły tradycyjne formy pro­ dukcji surowca na u b i o r y . Dotyczy to główme tkactwa i kuśnierstwa. Z zanikiem ich ginie i tra­ dycyjny strój, który pod wpływem wielu czynników natury ekonomiczno-produkcyjnej i mody, coraz częściej zmienia się. Poważny wpływ na technikę wykonywania, szycia ubiorów wywarło rozpowszechnienie się w ostatnim ćwierćwieczu X I X w. maszyny do szycia oraz rozwój przemy­ słu kapitalistycznego, dostarczającego licznych gatunków materiału mieszkańcom wsi. 109 Do 1914 r. głównym ośrodkiem zaopatrzenia w sukno, tiul, wstążki był Rawicz; szczegól­ nie fabryka sukna, której właścicielem był Geling. Obecnie za surowiec miejscowego pochodzenia można tylko uznać wełnę, którą otrzymuje się z hodowli nielicznych owiec. Z wełny tej, bardzo rzadko przędzonej na miejscu, a głównie otrzymywanej w drodze wymiany runa w placówkach handlowych, wyrabia się rękawiczki, poń­ czochy i swetry. Wszystkie inne materiały, służące za surowiec do wykonywania odzieży, nabywa się w spółdzielniach handlowych. Pewne części odzieży, charakterystyczne dla stroju z 1900 r., kupowano gotowe. Do nich należały czapki z siwym barankiem, rodzaj rogatywek, oraz czarne czapki krymerkowe, wykony­ wane przez czapników w Bojanowie. Na Dolnym Śląsku zaopatrywano się w cylindry noszone w latach 1860—70. Kapelusze z szerokim rondem a małą główką sprowadzali miejscowi kupcy również z Dolnego Śląska, podobno z Żar. Kożuchy i kożuszki zakupywano w Krobi, w Gosty­ niu i Poniecu. Ostatnim kuśnierzem w Gostyniu był Sobkowski. W latach 1910—14 szewcy ze Zdun przywozili buty z cholewami, tzw. „kropusy", rzadko noszone. Bardziej przyjęły się one w pozostałych częściach powiatu gostyńskiego. W inne części odzieży, surowce i ozdoby zaopa­ trywano się na miejscu. Głównym centrum zaopatrzenia do obecnych czasów pozostała Krobia. Towary, których nie można w niej nabyć, kupuje się w Lesznie lub w Gostyniu, a wyjątkowo na Śląsku i w Poznaniu. Bieliznę, szczególnie koszule szyją kobiety przeważnie w domu; inne części odzieży szyją wioskowe niekwalifikowane krawczynie, które swój zawód traktują jako zajęcie uboczne, podobnie jak „wyszywoczki", które haftują kryziki, czepki i zapaski. „Kopczorki" — piorące, krochmalące i prasujące kryziki czepki i kopki, również zajmują się tymi czynnościami ubocznie. Szyciem wołoszek, kamizelek, spodni i wykonaniem butów zajmują się wyłącznie krawcy i szewcy, prowadzący swe warsztaty w Krobi i okolicznych wioskach. Do obecnie znanych i cenionych wytwórców należą w Żychlewie: Joanna Sikora i Jan Rosik, którzy przędą na wrzecionach nici i wełnę, Joanna Paszkowiak i Franciszka Kołak znane „wyszy­ woczki" zapasek; w Posadowię ceniona jest Stanisława Jakubczak, w Krobi sławą cieszy się Sta­ nisława Chuda, hafciarka i kopczorka w jednej osobie, która wyszywa kryziki i czepki oraz pierze je, krochmali i prasuje. Do wybitniejszych szewców, wyrabiających buty w Krobi, należy Stefan Śmiesialski, a w Żychlewie Ludwik Nowak. ROZDZIAŁ IX t Zdobiny, hafty, koronki, s zamer unki aplikacje, W pierwszym, znanym nam opisie stroju dzierżackiego z 1839 r. autor notatki w „Przyja­ cielu Ludu" informuje, że dawniej noszono pończochy ozdobione „różnobarwnymi klinami po bokach" lub białe z „czerwonymi wrabianiami". Ozdoby te wykonane były z wełny, w kolo­ rach czerwonym, niebieskim lub zielonym. Tabl. I I . 48 �Ryc. 60. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia. 1951. Zdobiny w stroju biskupiańskim występują w bardzo skromnej formie maszynowych stebnowań krawędzi odzieży, o których była mowa w opisie szczegółowym. Pod koniec X I X w. spo­ tykano jeszcze wśród mieszkańców byłej Biskupizny kożuchy, które miały wzdłuż szwów ponaszywane wąskie paski, a na wysokości ramion i w pasie zwisały zdobne kutasy. W stroju kobiecym zdobiny przeważają na czepkach i kryzikach. Poza tym występują one na koszulach, spódnicach jaczkach i zapaskach, oraz na chustkach. Nie na wszystkich kobiecych koszulach białych spotyka się haft; częściej występuje na koszulach dorosłych dziewczyn. Na zdobiny składają się wykończenia krawędzi krótkich rękawów, wokół szyi i rozcięcia na piersiach. Zdobiny wykonane są nićmi różowo-czerwonymi, ściegiem dzierganym i okrętkowym; w ząbki, kropki, kwiatki i symetrycznie ciągnące się linie w formie jodełki. Odświętne spódnice (ryc. 46) są bogato zdobione pasami koronki, hafLU, zagiętkami i fałdami. Na białej spódnicy haft wykonuje się białymi nićmi, na innych haftuje się wełną barwy spódnicy lub kolorem innym, niezbyt jas­ krawo odbijającym od barwnego tła. Jaczki zdobią dwojako, zależnie od przeznaczenia ubioru; robocze, posiadają z przodu, wzdłuż rozcięcia po dwie lub trzy pionowe zakładki. Ilość zakładek zależy od upodobań estetycznych. Jaczki odświętne są zdobione w formie aplikacji naszytych z przodu i przy dolnej krawędzi materiału, od której zwiesza się falbanka tiulowa układana w fałdki i ozdobiona haftem maszynowym, ryc 50. Aplikacje te i falbanki tiulowe były charakterystyczne przed pierwszą wojną światową i w okresie międzywojennym. Obecnie omawianych ozdób się nie stosuje. Największe bogactwo zdobin i technik zdobniczych uwidacznia się na zapaskach odświęt­ nych, których na Biskupiźnie znanych jest kilka gatunków. Zapaski szyte z tafty „w malowane kwiaty" zdobi się tylko czterema lub sześcioma zakładkami, ryc. 36. Zapaski z batystu i woalu są zdobione zakładkami, wstawkami z koronki fabrycznej i fałdkami, akcentującymi sze­ roką falbanę, (ryc. 52) Często spotyka się zakładki zgrupowane w zwarty zespół (4—6), jak to Ryc. 61. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951. 49 �widać na ryc- 51 — 3. Najwięcej zdobin występuje na zapaskach woalowych, żorżeto wy ch lub nylonowych, względnie szytych z cienkiego, bardzo delikatnego białego płócienka. Na tych za­ paskach (ryc 51-3) uwidacznia się^haft kolorowy, wykonany ściegiem okrętkowym i łańcuszkowym. Zasadnicze motywy zdobnicze, jak widzimy na ryc. 51-3 stanowią gałązki z kwiatami, girlandy opadające łukami lub sznury barwne, składające się z kwiatów i liści. Ozdoby te wyszywane są prze­ ważnie nićmi o kolorach pastelowych, choć niebrak i zestawień żywych i jaskrawych. Innym charakterystycznym elementem zdobniczym jest jednostronna mereżka, oddzielająca szeroką falbanę od reszty zapaski i mereżki dwustronne, stanowiące ażurowy motyw zdobniczy w środ­ kowej części zapaski. W pewnych wypadkach, dla podkreślenia falbany przez mereżkę jedno­ stronną przeciąga się barwną, wąską wstążeczkę, ryc. 51. Innymi zdobinami są zakładki. Wszyst­ kie stosowane techniki ozdoby głównej części zapaski mają zastosowanie również na wiązadłach. Ilość motywów zdobniczych wiąże się ściśle z funkcją ubioru. W ubiorze roboczym spoty­ kamy najmniej ozdób, w żałobnym „skromną" ilość, w innych strojach więcej. Najbogaciej zdo­ bione są stroje weselne. Specjalnej zależności motywów zdobniczych od obrzędowej funkcji ubioru nie stwierdzono. Osobny dział w zdobnictwie ludowym Dzierżaków tworzy biały haft, wykonywany na białym tiulu, (ryc. 57,60-1). Haft ten występuje na kryzikach i czepkach. Wykonuje się go ściegami: dzier­ ganym — stosowanym do wykończenia wszystkich krawędzi, motywy — ściegiem pełnym (okręt­ kowym), inne — ściegiem snutym, przeciąganym pomiędzy oczkami tiulu. Haft ten wykonuje się białą „bawełniczką". Elementami zdobniczymi są poza motywami geometrycznymi, zygza­ kami i kropkami, głównie motywy roślinne, ryc. 62. Obok tych zdobin spotyka się niekiedy mo­ tywy traktowane naturalistycznie (ryc. 57). Wiele ozdób na strojach wykonują same właścicielki ubioru, szczególnie osoby biedniejsze. Jednostki zamożniejsze, posiadające większe wymagania, a nie posiadające umiejętności technicz­ nych, powierzają wykonanie ozdób miejscowym fachowczyniom, o których mówiliśmy szczegó­ łowo w rozdziale „Materiały i wytwórcy". W czasie badań stwierdzono, że osoby zamożniejsze posiadają więcej sztuk odzieży zdobionej, jednakże wykonawcami tych ozdób rzadko są ich właś­ cicielki. Ozdoby stroju są wyrazem raczej możliwości finansowych niż upodobań estetycznych. Znamiennym jest też, że w miarę zaniku zdobienia czepków i kryzików rozwija się haft i zdo­ bnictwo innych części stroju, szczególnie zapasek. 50 �PRZYPISY 1. Wiele materiału dotyczącego czasów pierwotnych Biskupizny można znaleźć w pracy St. Jasnosza — Cmentarzy­ sko z okresu późnolateńskiego i rzymskiego w Wymysłowie — Fontes Praehistorici vol 11/1951 — Muzeum Archeologiczne w Poznaniu, Poznań 1952 oraz w pracy Zdzisława Rajewskiego — Pow. gostyński w czasach przedhistorycznych — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 8, 9, 10 — Gostyń 1932. 2. W Wymysłowie napotkano: „najstarsze ślady osadnictwa przedhistorycznego w postaci krzemiennych odpad­ ków, powstających przy produkcji narzędzi i ułamków naczyń z młodszej epoki kamiennej, pozostawionych przez ludność kultury pucharów lejowatych. Występują również drobne ślady innych kultur neolitycznych: amfor kulistych, ceramiki sznurowej i praugrofińskiej. Znaczna ilość typowej dla ludności kultury pucharów lejowa­ tych ceramiki wraz z kawałkami polepy świadczy o istnieniu dużej osady tej ludności. Wiadomo, że była to lud­ ność osiadła o charakterze rolniczo-hodowlanym". (S. Jasnosz, op. cit. str. 2). W dalszym ciągu tej pracy wy­ mienia autor inne kultury archeologiczne które rozwijały się na tym obszarze. 3. Stanisław Kozierowski z Winnej Góry — Ziemia gostyńska w świetle nazw geograficznych i najdawniejszych źródeł średniowiecznych — Kronika Gostyńska — Seria I I , Nr 5 — Gostyń 1930. 4. Ważniejsze źródła: Wacław Boratyński — Typy biskupiańskie spod Gostynia oraz inne pocztówki i prace — Kościan — Poznań 1936 — 1939. Jan Bzdęga — Biskupianie — Kościan 1936. Oskar Kolberg - Lud - W. Ks. Poznańskie - Seria 10, część I I , V. - Kraków 1876-80. Kronika Gostyńska — Czasopismo regionalne pod redakcją Władysława Stachowskiego — Gostyń 1928 — 39. I . S. S. - Przyczynki do etnografii Wielkopolski - 1900-1903. Materiały antropologiczne — archeologiczne i etnograficzne — t. VIII — Kraków 1906, t. X I I — 1912. Dnia 15. VI. 1952, podczas badań terenowych w Wymysłowie stwierdziłem, że Franciszka Kierończyk, lat 73 posługiwała się przy naprawie odzieży nożycami bardzo podobnymi do nożyc, wykopanych na pobliskim cmen­ tarzysku z okresu późno-lateńskiego i rzymskiego. W Żychlewie, o kilometr odległego od Wymysłowa w rodzi­ nie Wawrzyna Glury i u Joanny Sikory stwierdziłem posługiwanie się wrzecionem przy przędzeniu. Przęśliki przez nich stosowane są bardzo podobne do przęślików znalezionych w Wymysłowie. Podług wypowiedzi Waw­ rzyna Glury z Zychlewa i zaobserwowanych faktów na obszarze Biskupizny i okolicznych terenów jako uprząż wołów stosuje się jeszcze uzdynice zupełnie podobnie nakładaną jak przedstawia ją Jasnosz w swej pracy — Cmentarzysko z okresu późno-lateńskiego i rzymskiego w Wymysłowie — na stronie 157, ryc. 223, 24. Linie na pysku i łbie wołu, nie oznaczają jednak żadnych ozdób, lecz uzdynice, nakładaną zwykle silnemu bydłu. 5. Gumowski Marian — Pieczęcie i herb miasta Krobi, Piasków i Ponieca — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 7 — Gostyń — 1932 — Krobia w XI wieku posiadała już kościół. 6. ... „Drugiem opolem mogła być Krobia z parafią krobską o 20 wsiach, pępowską o 12 wsiach i z domachowską co stanowi razem przeszło 35 wsi" — Kozierowski Stanisław ks. z Winnej Góry — Ziemia gostyńska w świetle nazw geograficznych i najdawniejszych źródeł średniowiecza — Kromka Gostyńska — Seria I I , Nr 5, str. 15 — Go­ styń — 1930. 7. - „Południowa część naszego obszaru (Ziemi gostyńskiej — przyp. autora) miała jako ośrodek organizacji woj­ skowej kasztelanię w Krobi, skąd w XIII wieku występuje w źródłach tylko dwu kasztelanów. Ponieważ Krobia znajdowała się w ręku biskupów poznańskich przeniósł pewnie książę Przemysław I I w ostatnich dziesiątkach XIII wieku kasztelanię na neutralne miejsce do Karcą" — Źródło j . w. 8. Źródło j . w., str. 116. 9. „Biskupiznę naokoło Krobi nazwał kronikarz Janko z Czarnkowa powiatem krobskim pod r. 1374, niewiadomo czy w ścisłem znaczeniu powiatu czy klucza biskupich majątków" — Źródło j . w. 10. Źródło j . w. 11. Stachowski Władysław Gostyń — 1952 — Rękopis w posiadaniu autora mniejszej pracy. Parę lat później do ekonomii krobskiej należały następujące osady: 1. Zamek i miasto Krobia 206 dymów 6. Wieś czynszowa i służebna Bukownica 10 dymów 2. Wieś czynszowa i służebna Żychlewo 20 „ 7. Wieś i folwark Sułkowice 23 ,, 3. ,, ,, „ ,, Grabianowo 8 ,, 8. ,, ,, „ Potarzyce 18 „ 4. „ ,, „ „ Posadowo 18 „ 9. „ ,, ,, Domachowo 21 „ ' 33 33 3) 33 Rębowo 14 „ 10. „ ,, ,, Stara Krobia 19 „ J 51 �11. Wieś i folwark Sikorzyn 12. „ „ „ Szczodrochowo pow. , . Kościan 13. 14. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 8 dymów 15. Wieś ernfiteutyczna i folwark Kunowo, P° y 16. Wieś „ „ „ Grodnica 10 „ 15 „ 17. „ „ „ „ Ostrowo 10 „ Folwark Chumiątki 3 „ ^ „ „ „ Gaworek, „ Wymysłowo 3 „ . ś 4 Dane przytoczono podług Klinkowskiego Edmunda — Nieudana próba osiedlenia niemieckich kolonistów w pow. krobskim 1804'5 - Kronika Gostyńska - Seria VII, Nr 12 - Gostyń - 1935. Klinkowski Edmund — Krobia w roku 1793 — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 6 — Gostyń — 1935. Klinkowski Edmund - Udział powiatu krobskiego w powstaniu kościuszkowskim — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 1 - Gostyń - 1935, Kołomłocki Władysław — Przygotowanie do powstania i udział Gostynia w powstaniu wielkopolskim — Kro­ nika Gostyńska — Zeszyt I I — Gostyń — 1929. Peisert Kazimierz — Przyczynki do udziału Krobi w powstaniu — Kronika Gostyńska — Seria VII — Go­ styń - 1935. Stachowski Władysław — Uczestnicy powstania listopadowego z dzisiejszego powiatu gostyńskiego — Kronika Gostyńska — Seria I I , Nr 7 — Gostyń 1930. Stachowski Władysław — Rok 1848 w Gostyniu i okolicy — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 1 — Go­ styń - 1931. Stachowski Władysław — Gostyń w czasie powstania styczniowego - Kromka Gostyńska — Zeszyt IX i X - Gostyń - 1930. Śliwiński Dr — Miechcin forteca powstańców gostyńskich i krobskich — Kronika Gostyńska — Tom X, Nr 2 - Gostyń - 1939. Jan Bzdęga z Domachowa w cytowanych wyżej „Biskupianach" na str. 47 pod umieszczoną rzewną pieśnią o pługu tak pisze: „Piosenkę tę śpiewało na obczyźnie wielu „westwaloków", tęskniąc za ojczystym łanem". A niżej w dopisku czytamy: „Piosenką tą autor pragnie uczcić pamięć swego ojca, śp. Jana Bzdęgę, ur. w Żychlewie, który zginął śmiercią górnika we Francji w 1935 r., a piosenkę tę często śpiewał". Trzeba dodać, że drugi syn Bzdęgi Michał, mający zaledwie kilkanaście lat zmuszony był z biedy również opuścić ojczyznę i w tej samej katastrofie co ojciec stracił nogę. Znajdujący się w kraju Jan, autor „Biskupian" z braku warunków material­ nych — musiał pomagać znajdującej się w kraju matce — wdowie w utrzymaniu czworga dzieci — nie mógł więc ukończyć swego wykształcenia. Takich rodzin Bzdęgów w okresie kapitalistycznym na Biskupiźnie było więcej. Dzierżący — Biskupianie należący ongiś do klucza biskupiego na mieszkańców wiosek niepodlegających dawniej biskupowi mówią pogardliwie „Człoki". W okresie międzywojennym, jak informował mnie Jan Bzdęga często się mu zdarzało w czasie pracy społecznej, że zamożniejsza Dzierżaczka nie chciała iść w tej samej czwórce obok dziewczyny biedniejszej, mówiąc: „z koziarką razem nie pójdę". Dzisiaj jeszcze odbudowania, zamieszkałe przez mniejszych gospodarzy nazywają kułacy-Dzierżacy „dziadowem", a właścicieli ich „dziadokami". Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskie — Seria X, część I I — Kraków — 1876 — str. 345 — między innymi pisze: „Ubiór (w pow. krobskim — przypisek autora) odmienny od wschodnich i północnych okolic wielkopol­ skich; kobiety szczególnie mają wybitny pociąg do jaskrawych kolorów i kusego ubrania". Boratyński Wacław — Wnętrze chaty krotoszyńskiej — Pocztówka, Poznań — 1937. Cichowicz Wiesława — XXV-lecie zbiorów ludoznawczych — Poznań — 1937. Horowski Jan — Dawny strój okolicy Śremu — Śrem — 1939. I . S. S. — Przyczynki do etnografii Wielkopolski — Cytowane wyżej. Kolberg Oskar — Lud j. w. Państwowe Muzeum Etnograficzne — Kraków — Teka Wielkopolska — 1952. Strój dzierżacki noszą Dzierżacy-Biskupianie, Dzierżący i Zabłocianie. Etnonim Dzierżący — Dzierżoki, Dzierżanie, znany jest już wśród nielicznych mieszkańców. Utożsamiany stąd bywa z Biskupianami. Dz erżacy zamiesz­ kują okolice Krobi, a według niejasnych wiadomości, także wokół Domachowa i obszary na północ aż do Gosty­ nia (możliwe, że ten etnonim powstał od nazwiska Dzierżanowski, właściciela majątku Dzięczyny i Golinki). Prof. Józef Gajek uważa etnonim „Dzierżący" za najstarszy w zespole innych miejscowych etnonimów. Po rozpadnięciu się grupy Dzierżaków powstał szereg mniejszych grup jak Biskupianie, Zabłocianie, Rybki, Człoki, Leśniaki i inne. Na zachód od Dzierżaków-Biskupian, za łąkami według opinii Dzierżaków mieszkają Zabło­ cianie, którzy uważają się za Dzierżaków-Biskupian i noszą strój dzierżacki. Rybki więc zamieszkują na zachód od Zabłocian, w Oporowie i innych wioskach. „Kobiety zamężne jako i dziewczyny, noszą spódnicę i stanik z jednej zrobione materii . . . . Fartuch z grubej materii zwykle ciemno-czerwonego koloru w żółte pasy, który podczas chłodu biorą także na ramiona, posłu­ gując się nim jakoby chustą lub peleryną. Fartuch ten i to używanie go w miejsce płaszcza jest głównie znamie­ niem kobiet pochodzenia polskiego". — Kolberg Oskar — W. Ks. Poznańskie, część I I I •- Kraków — 1877, str. 125 Eksponaty wywiezione w 1939 r. na wystawę światową w Nowym Jorku do dzisiaj jeszcze nie wróciły do kraju Turkowski Leonard — Biskupizna — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 4 — Gostyń — 1938. Bzdęga Jan — Biskupianie — Kościan — 1936 — Str. 34. Różnice te silniej występowały w sąsiednich rejonach. Dowodem tego między innymi są satyryczne pieśni, mówiące o nędzy parobków i ludności folwarcznej. w ś r e m 2 6 d m 6 w l g p o w r e m M ; 18. 19. 20. 21. 52 - �Od Środy (Dębicza) 1. Nie widziałem, nie słyszałem o takich parobkach Ożeniło ich się siedmiu a o jednych portkach. 2. Przyszedł jeden do drugiego i gadali sobie A ty Wojtek pożycz portek a ja butów tobie. 3. Przyjdę sobie przed grajczyków, tąpnę sobie z góry Wejzdrzę sobie na buciska widać mi pazury. Oskar Kolberg — W. Ks. Poznańskie — część V - Str. 171 - Kraków - 1880. Od Śmigla, Śremu 1. U dworaka wielka mina A w kieszeni grosza nima. 2. Surdut jego we dwie poły A wiatr zawiał i tył goły. 3. U surduta dwa rozpory Jak odwinie zadek goły. Oskar Kolberg - J. w. - Str. 175. r 22. Rajewski Zdzisław Adam — Powiat gostyński w czasach przedhistorycznych — Kronika Gostyńska — Seria IV Nr 8 — str. 121 — Gostyń — 1932. Z obszaru byłej Biskupizny znane nam są następujące stanowiska: Wymysłowo, Krobia Stara, Krobia, Krajewice, Grabianowo, Karzec, Żytowiecko, Rębowo, Potarzyca, Ziemlin, Rokosowo, Pudliszki. 23. „Charakter darów grobowych, mianowicie szpil, naramienników, bransolet i pierścionków brązowych świad­ czy, że były to groby kobiece. Przedmioty te były wykonywane na miejscu, ich ornament zaś (na bransoletach i szpilach) wskazuje na pewną łączność, względnie na stosunki handlowe z południem" — Rajewski Zdzisław — j . w. — str. 120. 24. „Ważnym i często spotykanym przedmiotem, zwłaszcza w grobach kobiecych są klamry do pasa, służące obok zapinek do spinania i podtrzymywania ubioru" — Jasnosz Stanisław — j . w. — str. 254. Zabytki z późnego okresu lateńskiego sumarycznie ujmuje Jasnosz na str. 252 — 255. 25. Rajewski Zdzisław — j . w. 26. Jasnosz Stanisław — j . w. — str. 256 — 259, 263 — 270. 27. Jasnosz Stanisław — j . w. — str. 281. „Z materiału zabydcowego wynika, że istniały różnice w zamożności wśród ówczesnej społeczności. Bogaty inwentarz niektórych grobów jest niewątpliwie odbiciem stanu posiadania po­ grzebanych osób". 28. Jasnosz Stanisław — j . w. 29. Nosek Stefan — „Lud" — 1946 — Tom 36 — str. 306 — 307 — „Jako rośliny farbiarskie wymienić można przy­ tulię (galium), znalezioną w kilku odmianach, także i dziś bardzo pospolitą / , dającą kolor czerwony. Do roślin farbiarskich należał także bez czarny (sambucus nigra) oraz hebd (sambucus ebulus), dostarczające farby nie­ bieskiej lub czarnej" . . . . „jest rzeczą godną podkreślenia, że te same prawie, wyżej wyliczone rośliny, zbierane i użytkowane przez mieszkańców Biskupina występują w znaleziskach wczesno-historycznych, np. w Gnieźnie, w Poznaniu i innych". 30. Kostrzewski Józef — Kiedy zjawiły się w Polsce krosna poziome (rękopis w druku) — Poznań — 1953. „Lud" t. XLI. 31. Szulc Paweł Teodor — Tkacze i folusznicy w średniowiecznym Gostyniu — Kronika Gostyńska — Seria I I I Nr 8 - str. 149-150 - Gostyń - 1932. 32. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z r. 1453 — Kronika Gostyńska — Seria I I I , — Nr 9 — str. 162 — Gostyń — 1932. Z przywileju tego dowiadujemy się między innymi, że biskup poznański Andrzej pozwala na budowę 16 jatek „w miejscach na ten cel przeznaczonych". Przyznaje również szewcom monopol na zakup skór wolich, cielęcych i koźlęcych na targach w Krobi z wyjątkiem t. zw. „targów wolnych". 33. Prausmueler K. i Władysław Stachowski — Zapomniane pomniki (Portrety trumienne w pow. gostyńskim) — Kronika Gostyńska - Tom IX, Nr 8, 9, 10 - Gostyń - 1938. 34. J. w. Nr 10 - str. 154. 35. Dokument z 1693 r. — Krobia — Św. Duch — Aj — 1946,5 — Archiwum Archidiecezji Poznańskiej — Poznań - 1952. 36. Szulc Paweł Teodor — Z życia płócienników krobskich w XVIII wieku — Kromka Gostyńska - Seria V, Nr 10 - str. 164-167 - Gostyń - 1933. 37. J. w. 38. E. S. — Powinności mieszczan gostyńskich w XVIII wieku — Kronika Gostyńska - VII — str. 7, S — Go­ styń - 1929. 39. Stachowski Władysław - Obrazki z XVIII wieku - Kronika Gostyńska - Seria VI, Nr 7 - Str. 112 - Go­ styń - 1934. 40. Stachowski Władysław — Obrazki z XVIII wieku — Kronika Gostyńska — Seria VI, Nr 11 — Str. 171 — Gostyń — 1934. W „rok 1709 Jan Kubera z Tężycy zaskarżył krawca Jana Nawrockiego o złe zrobienie sukni. 50 53 �41. 42. 43. 44. 45. 45a. 46. 47. 48. Oskarżony tłumaczył się, że Kubera nie dał sukna „stępować", wobec czego suknia wypadła zbyt kuso. Sąd ferował oskarżonemu przysięgę, że z danego sukna „nic a nic nie skorzystał ani na swoją potrzebę obrócił". Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z 1453 r. — J. w. Klinkowski Edmund — Krobia w 1793 r. - Kromka Gostyńska — Seria VII, Nr 6 — Str. 83 - Gostyń - 1935. Przyjaciel Ludu - Leszno - 1839 - Str. 211. Jan Bzdęga — Biskupianie — Kościan — 1936 — Str. 58, 93. Przypuszczenie to podsunął mi Stanisław Błaszczyk, biorący udział ze mną wraz z Władysławem Stachowskim w badaniach nad zasięgiem poszczególnych części odzieży i etnonimów. Patrz: Tomaszewski Adam — Mowa ludu wielkopolskiego — Poznań 1934. Zasięg cechy śyno zaznaczony na mapie i omówiony w tekście, Pracę niniejszą wykonano w oparciu o trzy rodzaje źródeł: 1) wiadomości bezpośrednio zebrane w terenie, 2) wiadomości otrzymane od osób drugich, 3) wiadomości zdobyte z literatury i ankiet. Wiadomości, które zebrano bezpośrednio, pochodzą z następujących miejscowości: Bodzewo, Chwałkowo, Czajkowo, Domachowo, Gola, Gostyń, Grabianowo, Krajewice, Krobia, Krobia Stara, Łąka Mała, Niepart, Pępowo, Posadowo, Potarzyca, Pudliszki, Rębowo, Sarbinowo, Skoraszewice, Sułkowice, Wymysłowo, Żychlewo. Miejscowości, z których dane do pracy zebrano pośrednio, Baczyłaś, Bogdanki, Brzezie, Bukownica, Ciołkowo, Czachorowo, Drzewce, Dzięczyna, Gogolewo, Karzec, Kawcze, Kokoszki, Kuczyna, Kuczynka, Łąka Wielka, Oporowo, Przyborowo, Pijanowice, Poniec, Rogowo, Rokosowo, Sikorzyn, Sowiny, Szczurkowo, Teodozewo, Ziemlin, Ziołkowo, Żytowiecko. Miejscowości, z których dane pochodzą z literatury i ankiet: P o w i a t g o s t y ń s k i : Borek, Bukownica, Cielmice, Domachowo, Grabianowo, Gostyń, Gostyń Stary, Kokoszki, Krobia, Krobia Stara, Poniec, Potarzyca, Posadowo, Pudliszki, Rębowo, Sarbinowo, Skorasze­ wice, Skoków, Siedmiorogów, Sikorzyn, Sułkowice, Żychlewo, Żytowiecko. P o w i a t r a w i c k i (krobski): Gołejewko, Pakosław, Ugoda, Zawady. P o w i a t k r o t o s z y ń s k i : Borek, Borzęcice, Małgów, Orla, Pogorzela, Polskie Olendry, Skokowo, Targoszyce, Wziąchów. P o w i a t j a r o c i ń s k i ( p l e s z e w s k i ) : Broniszewice, Brzezie, Cerekwica, Chorzew, Chromice, Gutowo, Komice, Kolniczki, Kotlin, Lenartowice, Mieszków, Radlin, Roszków, Skoraczew, Szydłowo, Wilkowyja, Zakrzewo. P o w i a t ś r e m s k i : Biernatki, Bnin, Dusina, Grabianowo, Kadzewo, Księginki, Małpi Morki, Prusinowo, Pucołowo, Rogalinek, Zawory. P o w i a t l e s z c z y ń s k i ( w s c h o w s k i ) : Długie Stare, Lubonia, Święciechowa, Włoszakowice. P o w i a t k o ś c i a ń s k i : Charbielin, Chełków, Dalekie, Dłużyna, Głuchowo, Granówko, Jarogniewice, Karmin, Konojad, Kurowo, Lipno, Luszkowo, Łagowo, Machcin, Morowica, Piotrowo, Roszkowo, Skarzyń, Sokołowo, Spławie. Strój dzierżacki odróżnia się o od ubiorów sąsiednich grup, których krótki opis charakterystycznych cech, podano we wstępie na str. 5. Kołnierze takie modne był}' w Europie mniej mięcej od r. 1810 — 1850 — Maria Gutkowska — Historia ubio­ rów — Lwów — Warszawa 1932 na stronie 102 i 103 pisze: „Od roku 1810 na wysokim kołnierzu koszuli, który zachodził na policzki, noszono kołnierz sztywniony fiszbinem". . . . "po roku 1850 kołnierzyki wysokie przy koszulach wyszły zupełnie z mody". — Kołnierze wysokie u koszul 16 lat potym były jeszcze modne na Biskupiźnie. Dawny odświętny strój dziatwy dzierżackiej reprodukuje Jan Bzdęga w pracy pt. Strój biskupiański — XXV-lecie zbiorów ludoznawczych im. Heleny i Wiesławy Cichowicz — Poznań — 1936 r. Opis stroju drużby — I . S. S. — Str. 68 — Rokosowo — „Drużba miał u kapelusza bukiet rozmarynowy z czer­ woną wstążką i „pozłotkiem", podwijkę białą przez ramię i koło pasa, na niej wzdłuż naszytych kilka czerwo­ nych wstążek w rurkę ułożonych i „pozłotko". Z kieszeni wychodziła chustka czerwona w kwiaty merynusowe". Sarbinowo: „Druh ma przez piersi i plecy dwie wstążki na krzyż włożone, „szarfami" zwane, każda odmienna, zwykle w białe kwiaty; są one ubrane rozmarynem i obszyte przez całą długość ryżkami po brzegach. Wstążka kończąca się na prawym boku, związana jest w kokardę; u lewego boku zaś przypięta jest, tam gdzie się wstążka kończy jednym rogiem, chustka biała, koronką obszyta, ustrojona rozmarynem. U kapelusza na przodzie bu­ kiet ze sztucznych kwiatów i pozłotki zwanej „szychem" ze wstążką. W ręku bat pleciony rzemienny, albo dyscy­ plina z pojedynczych rzemyków — I . S. S. — Str. 71. 49. I . S. S. — Str. 68 — Rokosowo — „Strój pana młodego: sukmana sukienna, czarna albo granatowa, kapelusz z ogromnym, rozmarynowym bukietem na przodzie; na środku tegoż na środkowej gałązce, zawiązane były jedna pod drugą trzy kokardki z zielonej wstążki. U koszuli wstążka zielona zawiązana; z kieszeni wychodziła chustka biała z zieloną kokardą. Jadąc na koniu, miał pan młody rózgę z zielonymi wstążkami". Na str. 71 strój pana młodego I. S. S. opisuje następująco: „Strój pana młodego: ubranie odświętne, u kapelusza na lewym boku rozmarynowy z zieloną wstążką bukiet, który pan młody już od pierwszych zapowiedzi co niedzielę nosi. U ko54 I �50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. szuli wstążka różowa, kupiona przez pannę młodą. W ręku rózga brzozowa W warkocz spleciona, zieloną wstążką ubrana". Kolberg Oskar - J. w. - Część I I - Str. 156 i 157. Kamizelki (jaki) błękitne, bławatkowe noszono również w kolicach Poznania. Barwa ta wydaje mi się, weszła do ubioru ludowego pod wpływem mody panującej w XVIII w. i na początku XIX w. Często szyto wówczas fraki o barwie bławatkowej — Gutkowska — Str. 101. Kolberg Oskar - J. w. - Str. 157. Kolberg - J. w. - Str. 156. Kolberg - J. w. - 156. Jaczki koloru amarantowego w odcieniu fioletu biskupiego przyjęły się niewątpliwie w związku ze swoistą orga­ nizacją kościelną na Biskupiźnie. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi w 1453 r. — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 9 - Str. 162- Gostyń - 1932. Przyjaciel Ludu — Leszno — 1839 — Str. 211. Przypuszczam, że kolor modry dostał się do ludu pod wpływem mody i oficjalnych zarządzeń władz dotyczących szlachty. Od 1776 r. kontusz koloru szafirowego noszono jako mundur województwa poznańskiego, kaliskiego, Mazowsza, woj. płockiego, podlaskiego i bracławskiego. — Pisze o tym Trzaska Ewert i Michalski — Ilustrowana Encyklopedia — Warszawa — 1927 — Tom IV — Str. 439 -440. Gloger tak przedstawia tę sprawę na interesującym nas obszarze: „Na sejmie roku 1776 uchwalono dla posłów mundury wojewódzkie, czyli barwę ich kontuszów i żupanów, którą pozostawiono do uznania i wyboru woje­ wództwom. Na sejm w r. 1778 posłowie przybyli już w barwach przez województwa postanowionych, które były następujące: Woj. Poznańskie: kontusz jasno-szafirowy z wyłogami szkarłatnymi, żupan biały, woj. Kaliskie — takiż mundur — Gloger Zygmunt — Encyklopedia Staropolska — Warszawa — 1903 — Tom I , str. 125. Na innym miejscu Gloger pisze: „Granat i półgranacie, sukna koloru granatowego, jednego z najbardziej ulubionych w Polsce. Volumina leg. wyliczają w roku 1643 „sukna: szkarłaty, granaty, półgranacia, półszkarłacia alias wszyst­ kie weneckie sukna". Granat i półszkarłacie w jednej cenie chodziły. Powszechnie były noszone przez wszystkie warstwy narodu granatowe wysokie rogatywki sukienne z siwym barankiem" — Źródło j . w. — 1901 — Tom I I — Str. 209. Dane powyższe pozwalają nam twierdzić, że stare sukmany na byłej Biskupiźnie z początku XIX wieku wyraźnie nawiązywały do tradycji polskich, a szczególnie do urzędowego kontusza szlacheckiego woj. poznańskiego. Szyperski Alfons — Gostyńska pieśń ludowa — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 5 — Gostyń — 1932. Stachowski Władysław — Dawny ludowy strój biskupiański — Kronika Gostyńska — Seria IX, Nr 8 — Go­ styń - 1938. Kolberg - J. w. - Str. 156 i 157. Glapa Adam — Strój szamotulski — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Lublin — 1951 — Str. 17 i 18. „Wołoszka, suknia męska krojem wołoskim uszyta, noszona w Polsce w XVIII wieku" Trzaska Ewert i Michal­ ski — Ilustrowana Encyklopedia. — Warszawa — 1927 — Str. 1022. Kolberg w wymienionej pracy w części I I , na stronie 57 opisując strój w Sikorzynie i Bukownicy pisze, że w tych miejscowościach noszą mężczyźni suknie granatowe lub czarne podobne do dawnej kapoty. Cóż to jest ta ka­ pota? — „Wygodnym strojem wierzchnim były w wieku XVIII kapoty, które miały krój podobny jak kontusz. Kołnierz kapoty był stojący, pod kołnierzem były wyłożone klapy: Zapinano kapoty na guzy i pętle robione przez szmuklerzy, a szwy wszystkie i brzegi kapoty były naszyte sznurkiem. Kapoty noszono zawsze zapięte na żupanie" - Gutkowska - Str. 98. „Matlakowski wspomina (str. 158), że bogatsi górale miewają kożuszki białczańskie. Są to krótkie, białe do pół ud kożuchy z rękawami... Oprócz tych wyrabiają w Nowym Targu chrześcijańscy kuśnierze inne". — Frankow­ ski Eugeniusz — Wycinanki i ich przeobrażenie — Lwów — 1924 — Str. 27. Kolberg na str. 157 pisze: „Żychlewo (1860) Mężczyźni nosili dawniej czapki z siwymi lub czarnymi barankami dziś kapelusze". Podczas opisu stroju w Skoraszewicach notuje: „I czapki niektórzy noszą nizkie, okrągłe, inni wysokie z szerokim siwym barankiem". Baranek siwy i czarny był modny za Augusta I I I . Wysokość czapek zmieniała się. Patrz Gutkowska str. 95. Kapelusze z wielkim rondem i piórami były noszone przez modnisiów w Europie w XVII wieku (Gutkowska str. 75). W XVIII w. noszą je do stroju francuskiego podupadli obszarnicy (ryc. Norblina) oraz chłopi u któ­ rych przetrwały one poprzez XIX wiek do początku wieku XX. W okolicach Daków Mokrych, w pow. nowotomyskim ostatni okaz w r. 1949 Wojciech Borowczyk sprzedał do Muzeum Narodowego w Poznaniu. Kolberg — str. 156. O tych kapeluszach i innych częściach stroju pisze Helsztyński w jednym ze swych sonetów: „Łowiczanie stron naszych: noszą z dumą swoje Kapelusze okrągłe, czerwone kaftany. Pas wstążki wokrąg szyi u mężczyzn związane I kobiet niezwyczajne stanów i głów stroje". Helsztyński Stanisław: Gostyń w pieśni. Gostyń — 1931. Kolberg — str. 157 — wymienia Pudliszki, Kokoszki. 55 �69. Przyjaciel Ludu - Leszno - 1839 - Str. 211. 70. Reprodukcje z albumu K. W. Kielisińskiego — Poznań 1853 — umieściłem w Atlasie Polskich Strojów Ludo­ wych — Strój szamotulski — Lublin — 1951 — na stronie 14. 71. Kolberg — str. 156 — „Koszula z nader wysokim kołnierzem stojącym zawiązana czerwoną, lub zieloną wstążką z ogromną na przedzie szyi kokardą; u starszych czerwona chustka na szyję". — Gutkowska na strome 101 pisze „Wprowadzone jeszcze w wieku XVIII owijanie szyi chustką stosowaną dalej w wieku XIX ujmując z biegiem lat układ chustki, jej wymiary i barwę, w drobiazgowe przepisy. Chustkę (cravate) najczęściej batystową, długą, owijaną wielokrotnie dookoła szyi na wysokim, sterczącym aż do policzków kołnierzu koszuli i wiązano ją z przodu, pozostawiając na początku XIX wieku duże końce". 72. Noszenie mideroków, skopioków, skórzoków, kożuszków i kożuchów łączy się ściśle z tradycyjną hodowlą owiec na tym terenie, która dawniej na obszarze klucza krobskiego była bardzo powszechna... „Ten klucz miewał uro­ dzaje wielkie bywało same oziminy po 4000 kop, owiec chowało się po 5 000 lubo pastwiska dosyć szczupłe" — Archiwum Archidiecezji Poznańskiej w Poznaniu — C. P. — 126 — Rok 1664 — Str. 133. Cytatę tę zamieszcza Walerian Sobisiak w piacy: Uposażenie Katedry Poznańskiej (rękopis w druku) — Poznań — 1953. 73. Noszenie spódnic na sznurówkach z „kiszką" było dawniej powszechne i jest formą poprzedzającą „szorc" — noszenie spódnicy zszytej z sznurówką w jedną całość. 74. Około 1900 roku w Rokosowie „na strój panny młodej (składała się) suknia zielona, fartuch biały, kabatek czarny, gęsto fałdowany z tyłu. „Kopka" była ubrana mirtem i rozmarynem, a od niej zwieszały się białe i zielone wstążki". Druhna pierwsza miała u kopki czerwone wstążki (4 lub 5) i „pozłotko", także czerwoną spódnicę, zresztą fartuch i kabatek jak panna młoda — I . S. S. — Str. 68. 75. Kolberg - Str. 156. 76. Szyperski Alfons — J. w. , str. 78. Używanie woalu, żorżety lub delikatnego płócienka na koszulki przez „córy gospodarskie" jak również na jaczki odświętne przez dziewczyny pracujące u ziemian, sądzę, że wiąże się z panu­ jącą modą na początku XIX wieku. Gutkowska o tym okresie pisze: „Bez względu na wielkie różnice w klimacie różnych krajów Europy, wszechwładnie panowała w modzie tunika przejrzysta i biała" — Gutkowska — Str. 99. 77. Przyjaciel Ludu — Str. 211. Nazwa możliwie utworzona od miasta Sycowa leżącego na Śląsku w rejonie Wroc­ ławia. 78. Wydaje mi się, że watówki, które weszły w modę na byłej Biskupiźnie pod koniec XIX wieku, w miejsce staro­ dawnych mideroków są namiastką tiuiniury, modnej po latach 1870-ych. Gutkowska — Str. 104. 79. Ze zbiorów Stefana Skorupińskiego z Włoszakowic, pow. Leszno — 1952. Piosenka ta w odmianach podług opinii Sekcji Muzycznej w Poznaniu — Państwowego Instytutu Sztuki — jest znana na terenie byłej Biskupizny i południowych powiatów Wielkopolski w pow. Gostyń, Krotoszyn, Rawicz. 80. Dziewczyna ubrana w taką spódnicę ze stanikiem, spod którego widać białe rękawy koszulki, przypomina tym ubiorem starodawny strój polski. Gutkowska na str. 69 pisze: „Staniki przy sukniach kobiecych nie miały w tym okresie najczęściej rękawów, ramiona okrywały tylko rękawy cienkiej koszulki, szerokie i bufiaste, ujmo­ wane wąskimi pasami z wzorzystej tkaniny. Była to cecha charakterystyczna ubioru młodych kobiet polskich, podkreślana wyraźnie przez pisarzy włoskich XVI wieku. Podobnego stroju używały i dziewczynki, które no­ siły wycięte staniczki, koszulki pod szyją z wąską krezą i całe rękawy koszuli zawsze widoczne". Na stronie 80 czytamy dalej : „Na początku stulecia XVII zalecano jeszcze jako strój młodej dziewczyny polskiej sukienkę ze stanikiem bez rękawów, z białą cienką koszulką na ramionach i wianuszek na gładko uczesanych włosach, upięty na złotej tkaneczce (Zbylitowski 1600)". 81. Przypuszczam, że tiulowe ozdoby do stroju ludowego na terenie Biskupizny jak i innych obszarów (Np. północ­ nej Wielkopolski, Śląska) przeszły z mody ogólnoeuropejskiej, w której miały zastosowanie po r. 1850. Gutkowska w swej pracy na str. 103 pisze: „W cienkich balowych sukniach, ulubionych na dworze francuskim drugiego cesarstwa, szyto falbanki z cienkiego tiulu, białe lub w pastelowych barwach i bardzo drobne i liczne". 82. Kolberg - Str. 156 i 157. 83. Kabat jest niewątpliwie częścią odzieży, która do nas przyszła z zagranicy i zmieniła modę. Stąd też mówi się „przekabacić" — odwrócić. Kabatki były modne w połowie XIX wieku. Kielisiński maluje je jako charaktery­ styczne części stroju mieszczanek. 84. Fischer - „Lud polski" str. 119. 85. Renowacja powtórna sztuk krawieckich — Poznań — 1747 — Państwowe Archiwum w Poznaniu. 86. I . S. S. — Str. 33. Porównując krój kabatka z modą ogólnoeuropejską stwierdzamy wielkie jego podobieństwo do kroju górnych części sukien z okresu Biedermaier (1840 — 1850) i do kroju fraka wąskiego z około 1780 r. Jaskrawo to się uwidacznia, kiedy krój ludowy kabatka porównujemy z krojem przedstawionym w pracy Gutkowskiej na stronie 135 i na str. 111. 87. Kolberg - Str. 157 i 156. 88. Gutkowska — Str 99. 89. Wywijanie kołnierzy koszul męskich powszechnie było stosowane w XVII i XVIII wieku w strojach szlachec­ kich i mieszczańskich. Na początku XIX wieku wywijanie kołnierzy koszul, ściągniętych wokół szyi było częścią składową mody ogólnoeuropejskiej. 90. Gutkowska opisując stroje z XIV wieku, między innymi, na stronie 53 pisze : „Czepce białe o brzegach rurko­ wanych (w Niemczech zwane Kruseler) nosiły w Polsce kobiety zamężne, obok tych czepców z szerokim brze56 �91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. giem pozostały nadal w modzie chustki płócienne"... „młode zaś dziewczęta zdobiły włosy splecione w warko­ cze lub rozpuszczone, przepaską metalową, a częściej jeszcze wieńcem z róż, czy innych kwiatów." Inne znów opisy mówią nam o okryciach głów jakie przetrwały do dzisiaj. Oto opisy dawniejszych czepków: „Dziewki noszą także kapki haftowane, od których spada na ramiona i plecy kilka szerokich wstążek w rozmai­ tych kolorach, lecz głowy nie obwiązywane chustkami" — Kolberg, j . w. — Skoraszewice — 1860, str. 157. „Kobiety (mężatki — przyp. autora) — noszą kapkę (czepek) z batystu, obszytą tiulem na 3 palce szeroko, tak, że aż policzki nakrywa. Głowa przewiązana chustką jedwabną kolorową: dwie wstążki po dwa łokcie długie przy­ pięte przez pół w tyle do czepka, każda w innym kolorze, wiszą na plecach do pasa" — Kolberg, j . w. — Kokoszki, str. 155-156. I . S. S. - Str. 33. Kolberg - Ugoda, Zawady - Str. 159. Kolberg, - Ugoda, Zawady - Str. 159. Kolberg — Potarzyca, Posadowo, Sułkowice, Biskupizna — Str. 156. Przyjaciel Ludu — Str. 211. Przyjaciel Ludu - Str. 211. Kolberg - Str. 158. Kolberg - Str. 156. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z r. 1453. Szulc Paweł Teodor — Statut cechu krawieckiego w Gostyniu z r. 1539. Szulc Paweł Teodor — Tkacze i folusznicy w średniowiecznym Gostyniu. Szulc Paweł Teodor — J. w. Szulc Paweł Teodor — Z życia płócienników krobskich. Szulc Paweł Teodor — Z dziejów cechu krawieckiego w Krobi — Statut c.chu krawieckiego w Krobi z r. 1724. E. S. — Powinności mieszczan gostyńskich. Klinkowski Edmund — Krobia w r. 1793. Klinkowski Edmund — Gostyń w r. 1793. Pod koniec XVIII wieku na obszarze dzisiejszego woj. poznańskiego istniało 8 ośrodków manufakturowych, w których wyrabiano sukno (S), płótno (P) i jedwab (J). Ośrodki te się znajdowały: w Poznaniu (S, J), w Między­ chodzie (S), w Wschowie (S, P), Lesznie (S, P), Bojanowie (S, P), Koźminie (S), Zdunach (S, P) i Rawiczu (S) — Wystawa Wieku Oświecenia — Warszawa — 1952. W Rawiczu, liczącym wówczas 7 000 mieszkańców pracowało 355 sukienników i 250 gremplarzy. Dane wg Bar­ bary Michalakówny. CHARAKTERYSTYKA Ź R Ó D E Ł Podstawą napisania niniejszej pracy są badania terenowe, które przeprowadziłem w okresie zimowym i wiosen­ nym 1951 r. oraz w maju 1952. Przy opisach pewnych szczegółów i ujęć korzystałem z materiału porównawczego, jaki zgromadziłem w czasie wyjazdów na Biskupiznę: do Domachowa, Krajewic, Ziółkowa, Rębowa i Pępowa w 1946 do 1949 r. W przedstawieniu stroju świątecznego oparłem się również o notatki, fotografie i film wykonany w 1942 r. w Poznaniu, w czasie okupacji, kiedy zaprosiłem do Poznania Dzierżaków w strojach odświętnych na zabawę ludową, którą zorganizowałem w zakonspirowanym, prywatnym mieszkaniu przy ul. Poznańskiej 38. Zebrany materiał opracowałem w Zakładzie Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego. W toku pracy, korzystałem z cennych rad i uwag pracowników Zakładu a szczególnie prof,dr. Józefa Gajka, za co wszystkim na tym miejscu serdecznie dziękuję. Najwartościowszymi materiałami, przedstawiającymi stroje ludowe z byłej Biskupizny, z których skorzystałem wopisie stroju w jego rozwoju, jest 10 pocztówek: 4 kolorowe, 6 wykonane tuszem —opracowanych przez W.Boratyńskiego, na których poza małymi usterkami dobrze są przedstawione stroje ludowe z lat 1935 — 39. Drugą ważną pozycją jest praca W. Stachowskiego, dotycząca dawnego stroju ludowego powiatu gostyńskiego. W niej to, poza danymi znajdującymi się w „Ludzie" Kolberga, są reprodukowane dwie kolorowe plansze B. Hoffa, obok których autor podaje szczegółowy opis barw poszczególnych części stroju. Praca ta jest tym cenniejsza dla badacza, że szczegółowo podaje kolory odzieży z drugiej połowy XIX w. i wskazuje gdzie znajdują się dalsze plansze, niezbędne do ściślejszego ujęcia zagadnienia stroju na większym obszarze. Ludwik Sobkowski i Ludwik Krotowski w pracy swej „Stary Go­ styń" opisują dawny strój ludowy Starego Gostynia. Dzięki tej pracy mogłem porównać strój z południowej części powiatu z północną, w której strój ludowy znacznie wcześniej zaginął. Kolberg podaje cenne opisy ogólne strojów od­ świętnych, głównie z okolicy Krobi z lat 1860—75. Dzięki tym materiałom możemy porównać strój dzierżacki z innymi strojami ludowymi tego okresu. Na specjalną uwagę w pracy Kolberga zasługuje notatka informująca, że w 1850 r. nie nakładano jeszcze pierścionków ślubnych. Ważną również jest zachęta Kolberga by Hoff, namalował stroje z Potarzycy. I . S. S. „W przyczynkach do etnografii Wielkopolski" opisuje głównie stroje obrzędowe z około 1900 r., zaznaczając, że w okolicach Ponieca noszono barwne zapaski, którymi tamtejsze mieszkanki okrywały się, zarzucając je na ramiona lub głowę. Praca J. Bzdęgi, dotycząca opisów stroju ludowego z lat 1935—37 mimo, że posiada charak57 �ter popularny, Stanowi jednak cenny materiał porównawczy i orientuje w jakim zespole innych zjawisk kulturowych społecznych rozwijał się strój dzierżacki. Poważnym źródłem pozwalającym ująć zagadnienie stroju w czasie jest „Kronika Gostyńska", zawierająca liczne artykuły wielu autorów (11 tomów), dające sporo materiału źródłowego do poznania życia regionu. Inne źródła, podane w wykazie literatury oraz kilka czasopism niewymienionych w wykazie podają drobne wia­ domości, czasami bardzo wartościowe, nie mające jednak zasadniczego znaczenia dla opracowania opisanego stroju WYKAZ LITERATURY 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 58 Archiwum Diecezji Poznańskej — C.P. 126, r. 1664 — Poznań, 1952. Archiwum Diecezji Poznańskiej — Krobia, Św. Duch, Al — 1946,5. Archiwum Komisji Historycznej, seria 2 tom I I I (ogólnega zbioru tom XV) — Kraków, 1939. Boratyński Wacław — Typy biskupiańskie spod Gostynia. Pocztówki wydane przez Wydawnictwo Wielkopol­ skie - 1936-39. Boratyński Wacław — Wnętrze chaty krotoszyńskiej — pocztówka, Poznań — 1937. Bzdęga Jan — Biskupianie — Kościan — 1936. Bzdęga Jan — Strój biskupiański — XXV-lecie zbiorów ludoznawczych im. Heleny i Wiesławy Cichowicz — Poznań — 1936. E. S. — Powinności mieszczan gostyńskich w XVIII wieku — Kronika Gostyńska — VII — 1. XII. 1929. Fischer Adam — Lud polski — Lwów — 1926. Frankowski Eugeniusz — Wycinanki i przeobrażenia — Lwów — 1924. Gajek Józef, Instrukcja dla współpracowników redakcji „Atlasu Polskich Strojów Ludowych". Poznań 1952. Gloger Zygmund — Encyklopedia staropolska ilustrowana — t. I , I I , IV — Warszawa — 1900, 1901, 1903. Glapa Adam — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Strój szamotulski — Lublin — 1951. Gumowski Marian — Pieczęcie i herby miasta Krobi, Piasków i Ponieca — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 7 - Gostyń - 1932. Gutkowska Maria — Historia ubiorów — Lwów — Warszawa — 1932. Helsztyński Stanisław — Gostyń w pieśni — Gostyń — 1931. Hilaire and Meyer Hiler — Bibliography of Costume — A dictionary catalog of abaut eight thousend books and periodicals - The H. W. Wilson Company - New York - 1939. Hładyłowicz Konstanty Jan — Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielkopolsce od XIV —XIX w. — Lwów — 1932. Horowski Jan — Dawny strój w okolicy Śremu — Śrem — 1939. i . s. S. — Przyczynki do etnografii Wielkopolski — 1900—1903 — Materiały antropologiczne — archeologiczne i etnograficzne — tom VIII — Kraków — A. U. — 1906. Janowski Aleksander — Na Biskupiźnie i Pałukach — Kościan — 1935. Jasnosz Stanisław — Cmentarzysko z okresu późno-lateńskiego i rzymskiego w Wymysłowie, pow. Gostyń — Fontes Praehistorici vol. I I (1951) — Poznań — 1952. Kanter J. J. - Regni Poloniae. Mapa 1 : 675 000. Królewiec - 1770. Klinkowski Edmund — Gostyń w r. 1793 — Kronika Gostyńska — Seria VI, Nr 7 — Gostyń — 1934. Klinkowski Edmund — Krobia w r. 1793 — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 6 — Gostyń — 1935. Klinkowski Edmund — Nieudana próba osiedlenia niemieckich kolonistów w powiecie krobskim — 1084/5 — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 12 — Gostyń — 1935. Klinkowski Edmund — Stosunki i zajścia w krobskim zarządzie miejskim w czasach południowo-pruskich — Kronika Gostyńska — Tom VIII, Nr 10 — Gostyń - 1937. Klinkowski Edmund. Udział powiatu krobskiego w powstaniu kościuszkowskim. Kronika Gostyńska. Seria V I I , Nr 1. Gostyń - 1935. Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskiego — Seria X, część I I — Kraków — 1876. Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskiego — Seria X, część I I I — Kraków — 1877. Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskiego — Seria X, część V — Kraków — 1880. Kołomłocki Władysław — Wypełniona luka — Kronika Gostyńska — tom VIII, Nr 0 — Gostyń — 1937. Kołomłocki Władysław. Przygotowanie do powstania i udział Gostynia w powstaniu wielkopolskim. Kronika Gostyńska. Zeszyt I I . Gostyń — 1929. Korytkowski Jan. Brevis descriptio histórico — geographica ecclesiarum Archidioecesis Gnesnensis et Posnaniensis. Gniezno — 1888. Kostrzewski Józef — Kiedy zjawiły się w Polsce krosna poziome (rękopis w druku) — Poznań — 1953. Kostrzewski Józef — Wielkopolska w czasach przedhistorycznych — Poznań — 1923. Kozierowski Stanisław — Ziemia Gostyńska w świetle nazw geograficznych i najdawniejszych źródeł średnio­ wiecza — Kronika Gostyńska — Seria I I , Nr 5, 6 — Gostyń — 1930. �38. Kozierowski Stanisław. Szematyzm historyczny ustrojów parafialnych dzisiejszej Archidiecezji Poznańskiej. Po­ znań — 1935. 39. Kronika Gostyńska — Czasopismo regionalne pod redakcją Władysława Stachowskiego — Gostyń — 1928 — 1939. 40. Kronthal Arthur — Werke der Posner Bilden den Kunst - Berlin-Leipzig — 1921. 41. Lipiński J. J. — Piosnki ludu wielkopolskiego, część I — Poznań — 1842. 42. Łuka Leon Jan — Grób ciałopalny z okresu halsztackiego w Wymysłowie, w pow. gostyńskim — Z Otchłani Wieków — rok XVII, zeszyt 1 — 2 — Poznań — 1948. 43. Łuka Leon Jan — Groby kult. pomorskiej z Wymysłowa w pow. gostyńskim — Z Otchłani Wieków — Rok XVII, zeszyt 7-8 — Poznań — 1948. 44. Mapy Departamentu Poznańskiego. Powiat Krobia Nr 14. Biblioteka Miejska im. Raczyńskich w Poznaniu. Poznań — 1952. 45. Mazela Jan — Mapa pow. gostyńskiego 1 : 100 000 - Gostyń — 1930. 46. Mendyczanka Franciszka — Wesele biskupiańskie — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 4 — Gostyń — 1931. 47. Michalakówna Barbara — Strój biskupiański — Recenzja, rękopis — Poznań — 1952. 48. Miejskie Archiwum w Poznaniu — A, Disp Nr 563 — Inwentarz rzeczy do szafami miasta Poznania należących 1707 - Poznań - 1952. 49. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Archiwum klisz i fotografii — Poznań — 1952. 50. Nowicki Andrzej. Chłopi a biskupi. Warszawa - 1950. 51. Nitsch Kazimierz — Dialektyka języka polskiego — § 28 Wielkopolska i Krajna — Gramatyka języka polskiego — Kraków — 1923. 52. Nosek Stefan. Znaleziska w Biskupinie a współczesna kultura ludowa Słowian. Lud, Tom XXXVI. Lublin — 1946. 53. Nowacki Józef — Księga uposażenia Diecezji Poznańskiej z roku 1510 — Poznań — 1950. 54. Nowak Leon — Zwyczaje i obyczaje w Pudliszkach — Kronika Gostyńska — Tom VIII, Nr 8 — Gostyń — 1937. 55. Państwowe Archiwum w Poznaniu — Renowacja powtórna sztuk krawieckich — Poznań — 1747. 56. Państwowy Instytut Sztuki — Sekcja Muzyczna w Poznaniu — Zbiór pieśni (nagrania) — Poznań — 1952. 57. Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie — Teka Wielkopolska — Kraków — 1952. 58. Peisert Kazimierz. Przyczynki do udziału Krobi w powstaniu. Kronika Gostyńska. Seria VII. Gostyń — 1935. 59. Polska Akademia Nauk — Gabinet rycin — Kraków — Teka 244 — Akwarele Kielisińskiego — Kraków — 1952. 60. Prausmueller Kazimierz i Stachowski Władysław — Zapomniane pomniki (portrety trumienne w pow. gostyń­ skim) - Kronika Gostyńska - Tom IX, Nr 8, 9, 10 - Gostyń - 1938. 61. Przyjaciel Ludu - ' Rok V, tom I I , str. 221 - Leszno - 1839. 62. Rajewski Zdzisław Adam — Powiat Gostyński w czasach przedhistorycznych — Kromka Gostyńska — Seria IV, Nr 8, 9, 10 - Gostyń - 1932. 63. Rutkowski Jan — Historia gospodarcza Polski - Tom 1 i 2 - Poznań - 1947, 1950. 64. Skorupiński Stefan — Zbiór pieśni (rękopis) — Włoszakowice, pow. Leszno — 1952. 65. Śliwiński Dr. — MJechcin forteca powstańców gostyńskich i krobskich. Kromka Gostyńska. Tom X, Nr 2. Go­ styń - 1939. 66. Sobkowiak Ludwik i Krotowski Ludwik — Strój ludowy — Stary Gostyń — Poznań — 1938. 67. Sobisiak Walerian — Uposażenie Katedry Poznańskiej od XVI do XVIII wieku (praca w druku) — Poznań — 1953. 68. Stachowski Władysław — Dawny strój ludowy w powiecie gostyńskim — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 8 — Gostyń - 1938. 69. Stachowski Władysław - Obrazki z XVIII wieku - Kronika Gostyńska - Seria VI, Nr 7, 11 - 1934, Seria VII, Nr 5 - 1935, Tom VIII, Nr 12 - 1937 - Gostyń - 1934-37. 70. Stachowski Władysław — Pierwsza wystawa robótek w Gostyniu — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 5 — Gostyń - 1938. 71. Stachowski Władysław. Uczestnicy powstania listopadowego z dzisiejszego powiatu gostyńskiego. Kronika Go­ styńska. Seria I I , Nr 7. Gostyń - 1930. 72. Stachowski Władysław. Rok 1848 w Gostyniu i okolicy. Kronika Gostyńska. Seria I I I , Nr 1. Gostyń — 1931. 73. Stachowski Władysław. Gostyń w czasie powstania styczniowego. Kronika Gostyńska. Zeszyt IX i X. Gostyń — 1930. 74. Szulc Paweł Teodor — Tkacze i folusznicy w średniowiecznym Gostyniu — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 8 - Gostyń - 1932. 75. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z r. 1453 — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 9 — Gostyń — 1932. 76. Szulc Paweł Teodor — Statut cechu krawieckiego w Gostyniu — z r. 1539 — Kronika Gostyńska — Tom VIII, Nr 11 - Gostyń - 1937. 77. Szulc Paweł Teodor — Z dziejów cechu krawieckiego w Krobi — Statut cechu krawieckiego w Krobi z r. 1724 — Kronika Gostyńska - Seria VII - 1. XII. 1929. 78. Szulc Paweł Teodor - Z życia płócienników krobskich w XVIII wieku - Kronika Gostyńska - Seria V, Nr 10 Gostyń - 1933. 79. Szyperski Alfons - Gostyńska pieśń ludowa - Kronika Gostyńska - Seria IV, Nr 5 - Gostyń - 1932. 80. Tomaszewski Adam — Mowa ludu wielkopolskiego — Poznań — 1934. 59 �81. Turkowski Leonard — Biskupizna — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 4 — Gostyń — 1938. 82. Urząd Wojewódzki Poznański, Wydział Pomiarów — Starostwo Gostyńskie — Referat pomiarów — Powiat Gostyński — Mapa administracyjna i komunikacyjna w skali 1 : 100 000. 83. Urząd Wojewódzki Poznański, Wydział Pomiarów — Starostwo Rawickie — Referat Pomiarów — Powiat rawjcki — Alapa administracyjna i komunikacyjna w skali 1 : 100 000. 84. Wójcicki Kazimierz Władysław — Pieśni ludu — Warszawa — 1836. 85. Żegota Pauli — Spis blach rytowanych przez K. W. Kielisińskiego — Rękopis 5442 — Biblioteka Jagiellońska — Kraków - 1952. SPIS ILUSTRACJI Ryc. 1. Drużba na koniu — w kapeluszu ozdobionym „wianeczkiem", wołoszce, białych rękawiczkach, butach wysokich, w ręce trzyma bat obrzędowy, ozdobiony barwną chustką. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 2. Dudziarz w rogatywce. K. W. Wójcicki, Pieśni Ludu, Warszawa 1836. Ryc. 3. Stroje z okolic Kościana z pierwszej połowy XIX w. podobne do ówczesnych strojów Dzierżaków. Sposób wiązania jedwabnicy na głowie oraz kaftanik z peleryną zachował się do dnia dzisiejszego. J, J. Lipiński, Piosnki Ludu Wielkopolskiego, 1842 r. Ryc. 4. Chłop wielkopolski, dowódca oddziału powstańczego. Rys. J. Minutoli, 1846. Ryc. 5. Stroje roDocze z Potarzycy. Rys. Bogumił Hoff, 1866. Ryc. 6. Stroje odświętne z Potarzycy. Rys. Bogumił Hoff, 1866. Ryc. 7. Młoda para w ślubnym stroju. Mężczyzna trzyma rózgę, przewiązaną zieloną wstążką. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 8. Drużba w wołoszce z obrzędowym batem w ręce. Rys. W. Boratyński, 1935. Ryc. 9. Baty obrzędowe. Bat z lewej strony, z barwną chustą, używany podczas uroczystości; bat z prawej strony, z białą chustką, używany do tańca. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 10. Koszula męska: a — z przodu, b — z tyłu, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — obojczyk, f — części rę­ kawa, g — kołnierzyk, h — podpasze. Ryc. 11. Młodzież wiejska w strojach letnich. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952. Ryc. 12. Spodnie współczesne: a — przód, b — tył, c — krój przodu lewej nogawicy, d — krój tyłu lewej nogawicy, e — połowa paska. Ryc. 13. Jaka męska: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa, f — mankiet. Ryc. 14. Młodzież wiejska w wołoszkach. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 15. Wołoszka: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój dolnej części, f — krój rę­ kawa. Ryc. 16. Kożuszek roboczy: a — z przodu, b — z tyłu, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — kołnierz, f — rękaw. Ryc. 17. Gospodarze w roboczych strojach zimowych. Fot. A. Glapa, Grabianowo, 1951. Ryc. 18. Gospodarze w kożuchach. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 19. Czapka krymerkowa: a, b — różne formy noszenia, c — krój. Ryc. 20. Gospodarz w kapeluszu z przed 1914 r. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 21. Dzieiżacy w strojach wyjściowych. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1951. Ryc. 22. Buty męskie. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 23. Ubiór roboczy przy sadzeniu ziemniaków. Krobia, 1938. Ryc. 24. Starsze kobiety przy domu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 25. Ubiór roboczy dziewczyny przy pracy w domu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 26. Starsza kobieta w „czapce". Fot. A. Glapa, Krobia, 1951. Ryc. 27. Strój starszej kobiety. Fot. A. Glapa, Krobia, 1951. Ryc. 28. Uczesanie włosów dziewcząt. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 29. Dziewczynka w czepku, bez okapu. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 30. Dziewczyna w stroju odświętnym, w czepku z okapem, Fot.*F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 31. Kobiety w stroju odświętnym. Posadowo, 1910. Ryc. 32. Dziewczęta w stroju odświętnym. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952. Ryc. 33. Dziewczyna w stroju świątecznym. Fot. Foto-Kamera, Domachowo, 1949. Ryc. 34. Mężatka w typowym stroju świątecznym. Rys. W. Boratyński, 1935. Ryc. 35. Mężatki w stroju świątecznym w chustkach już rzadko nakładanych na czepki w t. zw. „budy". Fot. F. Go­ łębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 36. Dziewczęta w chustkach nakładanych bezpośrednio na głowę. Strój wiosenny-jesienny, Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 37. Mężatka w czepcu obrzędowym i kryziku. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1951. Ryc. 38. Mężatka w czepcu obrzędowym ze wstęgami. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 39. Gospodyni w obrzędowym czepcu, z córką. Rys. W. Boratyński, 1935. Ryc. 40. Część drużyny weselnej. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1949. Ryc. 41. Koszula kobieca współczesna: a — przód, b — tył, c — rękaw. t 60 �Ryc. 42. Koszula kobieca robocza: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — rękaw, f — podpasze. g — kołnierz, h — karczek. Ryc. 43. Koszula odświętna: a — przód, b — tył, c — części rękawa, d — krój przodu i tyłu, e — podpasze, f — naramiennik, g — kołnierzyk. Ryc. 44. Watówka: a — przód, b — tył. Ryc. 45. Watówka. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 46. Odświętny spódnik noszony pod „suknią". Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 47. Jaka starodawna: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa, f — mankiet. Ryc. 48. Jaczka letnia odświętna: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa. Ryc. 49. Kaftanik zwany też kabatem: a — przód, b — tył, c — krój połowy przodu, d — krój połowy pleców, e — falbana przednia, f — falbana tylna, g — krój rękawa, h — mankiet, i — kołnierz. Ryc. 50. Jaczka odświętna ozdobiona koronką tiulową. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 51. Zapaska płócienna odświętna, ozdobiona barwnym haftem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952. Ryc. 52. Zapaska woalowa odświętna, ozdobiona barwnym haftem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952. Ryc. 53. Zapaska nylonowa, ozdobiona kolorowym haftem. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 54. Czepek tiulowy, widok z tyłu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 55. Kryzik tiulowy, haftowany. Fot. L. Perz, Krobia, Muzeum Narodowe w Poznaniu, 1952. Ryc. 56. Czepki i kołnierzyki. 1. kopka: a — denko, b — kwaterki, c — wiązadło, d — część stojąca nad czołem tzw. „baranek", e — okap Porównaj ryc. 59. 2. Czepek dziewczęcy: f — denko, g — wiązadło, h — taśma tiulu na część stojącą nad czołem. Porównaj ryc. 29. 3. Czepek kobiecy: i — denko, j — kwaterki, k — wiązadło, 1 — taśma tiulu na część stojąc nad czotem m — okap. Porównaj ryc. 30, 54. 4. Kryzik: n — korona, o — pasek przylegający do szyi, p — część paska w powiększeniu. Porównaj ryc. 55. 5. Kołnierzyk męski: r — uszyty kołnierzyk, s — krój kołnierzyka. 6. Kokardka przypinana na kołnierzyk tzw. „świtka": t — zawiązana świtka, wielkość naturalna ok oło 3 cm u — kawałek wstążeczki ok. 10 cm używany na świtkę. Ryc. 57. Czepiec tiulowy, obrzędowy. Fot. St. Kusza, T^robia, 1951. Ryc. 58. Czepec tiulowy i jego krój. Ryc. 59. Nakrycie głowy mężatek, kopka. Z pracy: W. Cichowicz, XXV-lecie Zbiorów Ludoznawczych, Poznań 1935. Ryc. 60. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951. Ryc. 61. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951. Ryc. 62. Motywy zdobnicze w hafcie na tiulu. Rys. A. Glapa, Żychlewo, 1952. Ryc. 63. Mapa terenu badań, pow. Gostyń. Zasięg ubioru. Ryc. 64. Mapa terenu badań, pow. Gostyń. Zasięgi składników ubioru. Tablica I . Strśj dzierżacki współczesny. Malował: Jerzy Karolak Tablica I I . Strój dzierżacki dawny. Malował: Jerzy Karolak DO TEGO ZESZYTU WYKONALI: Rysunki: Jeziorkowska Barbara Mapy: Woźnieńska Krystyna Reprodukcje fotograficzne: Perz Leon ryc. 2, 3, 4. SPIS TREŚCI 1. Wstęp str. 3. 2. Obecny stan stroju na badanym obszarze str. 5. 3. Zarys historyczny rozwoju stroju str. 7. 4. Zasięg badanego stroju str. 10. 5. Ogólny opis stroju męskiegs str. 12. 6. Szczegółowy opis stroju męskiego str. 16. 7. Ogólny opis stroju kobiecego str. 24. 8. Szczegółowy opis stroju kobiecego str. 35. 9. Wytwórcy i materiały str. 4710. Zdobiny: hafty, koronki, aplikacje, szamerunki str. 48. 11. Przypisy str. 51. 12. Charakterystyka źródeł str. 5713. Literatura str. 58. 14. Spis ilustracji str. 60. 15. Spis treści str. 61. 16 Cosepraaraie — eroicoK iMjiiocTpaiijMi — str. 62. 17. Summary — List, ot plates - Contents. str. 65. 61 �fl3EP3KADiKMÎÏ ^3ep5Kat(KMÍÍ nojibine HapOflHŁlfł okojio K p o 5 n , MejK^y CKyio s n o x y . K CTpMJKKG paCnpOCTpaHëH ,H|OMaxoBa m J K i i T O B G H K a . ffpyrmm6bijiii Hari^eHM KOCTIOM B IOJKHOÍÍ TeppuTopuH BepereHa m HaCTK ye3fla rOCTBIHCKOrO Stijia 3Ta hojkhmltm oÔMTaeMa yate B BejIbKO- b hgojimtmhg- eme ynoTpeônHeMbie cgto^hh OBeij. SCwTejiM CTOJieTMíí KOCTIOM HAPOflHblïï HecKOJibKHX flepeByiueK. ot X I I — X V I I I npwHafljiejKaBiiiMx b. ô j i a r o s a p H bjimhhmio anwcKony ugpkbm era.™ B MX CTappIHHOM KOCTIOMe, C O X p a H M B I I i e M C H JIO H b l H C I U H e r O B OKpeCTHOCTHX Hapo^Hbifi KpoÔM. koctiom Pmc. no3HaHCKOMy BpGMGHM B Ä3ep>KamtHÜ noflBGpraGTCH HapoflHbiíí tgmghmm hto AGpGByUXKaX iiiecTpi npoHBJiHGTCH HaXOflHIUMXCH 63, 64. b tghshpím X I X b. m h o t o m nepeMeHaM, B H S M 3 K 0 H 0 M M H e C K 0 M M C O H M a j I b H O H JKM3HH M BJIMHHMIO 3 a n a f l H O - e B p o n e M C K O f Í HBJIHIOTCH B n p a 3 f l H M H H 0 M b KOHcepBaTMBiibi, koctiom hocht H OÔpHflOBOM KJIMMaTMHeCKMX yCJIOBMM, B 0 3 p a C T a B3pocjibie HapHflG, m fleTM. KOTOpblM Ero B HOBbiM y c j i o - MOflbI. xapaKTepHbie M3M6HH6TCH M nOJIOTKGHMH B J i a ^ e j I b U a ÔJiaroflapH ocoSghhoctm n p o - 3aBMCHM0CTM OT BpGMGHM, KOCTIOMa. M y Ä C K O H fí 3 G p JK a I I K M Ü KOCTIOM k o c t i o m M o j i o f l o r o n a p H H n p G f l C T a B J i e H H a TaÖJi. I . K o c t i o m c j i o j k g h Ma 10, 6 g j i m x „ r a u n " ( K a j i b c O H ) , va 6ejibix i n T a H O B p u e . 12, H e p m , i x h o c k o b , h g p h m x c a n o r o B p u e . 22, 6ejioro B o p o T H M K a p u e . 56, 5, p o 3 0 B O ń „ c b m t k m " , j i g h t o h k h p m c . 56, 6, H G p H o r o K a i a 3 0 J i a TaSji. I , ajioñ „ h k m " p u c . 13 m h g p h o í í n j i r o u i G B O M u i j i H n b i . . JIgthmm, npa3flHMHHbiM Sgjiom p y S a u i K M B pnc. XOJIOflHOe B p G M H BMGCTO ÖGJIblX „BOJIOLLIKy" PMC. 15. B 3MMH6G B p e M H U I T a H O B OflGBaiOT e H CK MM JleTHMM BblX flGBMHMM pbaÔpMHHblX jKeTHOÍí n a H T a j I O H , IHGJIKOBblX 43, Sgjiom 6jiy3KM pnc. 3 G P ÎK a I I K M i ł HPGflCTaBJIHGT KOCTIOM CyKOHHbIG, CBepX KaM30fla uianKy HOCHT p u c . 19. KOCTIOM 41, U I G J I K O 33, TOHKOM J K O p - T a Ô J I . I . COCTOMT OH M3 SejIOÍÍ p y 6 a i H K M pMC. HVJIKOB, KOCpTbi p M C MjiM 3 K 6 J I T M M pMC. 33, „ 3 a n a c K M " , HGpHbIG OflGBaiOT K O J K V X p M C 18, H a TOJIOBy S a p a n i K O B y i o 49, nGpejiHMKa K O J K a H b l X 6OTMHOK, ,,BaTOBKH" PMC. b g p x h g m K)5km b U B G T a x 3 e j i 6 H M M , rojiySbiM, po30BWM p m c . 52, 53, 6ejioro t i o j i g b o t o r o o b p M p o B a H H o r o BopoTHMKa PMC. 55, K p a C H b l X , H a C T O H I U M X K O p a j I J I O B C B H 3 a H H b I X P030B0M JI6HT0Ü pMC. 28, HGITUa Ha3. „KonKa" 31, 54, 56, 3. Pmc B XOJIOflHOG B p G M H SÍ6HCKMM flGBVUIKM OflGBaiOT HHKM pMC. 50, 34. KOCTIOM OTJIMHaGTCH OT K O C T I O M a fleBMIJ HGnnOM-.,KOnKOH" pMC. 57, 59 M KOCJpTOHKOM PMC. 45. B G P X H H H lOÖKa 3âMV5KHGM JKGHLLTMHbl OObIK HOBGHHO TGMHOrO U,BGTa. 3MM0ÎI JKGHIHMHbl M M y î K H M H b l B e p X H H H 3MMHHH O f l e j K f l a B npescHee . B bpgmh HblHeiUHeG HBJIGHMG HOCHT T 6 I U I 0 6 bmgcto pyKaBMii ynoTpGÔJiHjiM B p G M H B ynOTpeÔJIGHMM HapOflHOrO ÔGJIbG, C U I M T a M3 TGn.HblX U i e p C T H H b l X IHGpCTHHHblG HyjIKM M BbICOKMG 6OTMHKM. T K a H G M pMC. 47. 3apyKaBKM. H a X O f l H T C H T K 3 H M dpaÔpMHHOrO np0M3B0flCTBa. CB065pa3H06 T B O p H G C T B a C O C T a B J I H e T B b l I H M B K a T K W i e B b l X HGIIMMKOB M B b l U I M B K a npa3flHMHHMX nepGflHMKOB. HbiHeuiHHH 1950 paôoTa r. McTopMHecKaH paTypHbix ocHOBaHa nacTb H a nojiGBbix MCCjieflOBamiHX npoM3BeflGHHbix aBTopoM m nGpGMGHW n p o i i c x o ^ H r n M G jimtg- PMCYHKOB Pmc. 1. „ Ä p y j K S a " , l u a p b G p b CBaflGÔHOM H a p a ^ G . « S o t . A . Tjinna, I T o c a f l O B o 1951. 2. Ko63ap b u i a n K G „ p o r a T b i B K G " . K . B . B o m l î m i ^ k m , I T g c h m Jiiofly. B a p r n a B a Pmc. 3. 62 1942, 1947— flaHHbix. OnMCAHME Pmc. b b k o c t i o m g M C C J i e f l O B a H M H a ocHOBaHMM Hapn^bi b okpgcthocthx KoCTHHa. IlGpBaH nojiOB. X I X b. Hapnflbi 1836. 3tm noxosiM Ha «3Gp- �xauKMÜ KOCTKDM. IIIëjiKOBbiM nJiaTOK M. M . JIiotmhckm, IlëCHKM J I m ^ v m KoppTa c nejiepMHoii Be.nbKonojibCKoro Pmc 4. BejibKonojibCKMM KpecTMHHMH-napTH3aH. Pmc. 5. EyflHHHHbiM Pmc. Pmc 6. I l p a 3 f l H M H H b i i í Hapa^ b I T o T a j K H U b i . P m c . B o r y M M J i P o c b c p . 1866. 7. Mojioflwe b CBafleÔHOM Hapa^e. O o t . O . rojieMÔëBCKii. KpoSa. 1950. 8. „ f l p y j K S a " , m a ç p e p b C B a f l e S H O M H a p a f l e c r a p n y H O M b p y K e . P m c . B. Pmc. 9. Pmc. HapHfl CßazieÖHbiii khyt, JibiM. y n o T p e ô j i a e M b i M Pmc 10. MyjKCKaa f Pmc pyôaxa, — pyKaB, 11 J l e T H M M bo BpeMH BbiKpoÜKa, g — BopoTHMK, koctiom P m c M . O . MwHyTOJiw B IIoTajKHnbi. Pmc. Eoryivniji Ha3. „rapnyHMK", m TaHueB. a, c — nacTb MOJioaëjKH. BbiKpoiîKa: 1846. uBerabiM b, d — BopaTMHCKM. njiaTKOM, O o t . A . Tjiana. ITocaflOBO. nacTb 1935. cnpaBa — 6e- 1951. 3ajrHaa, e — njieno, nacTb. O o t . A . rjiana. a, c — ceroflHa. 1866. nepeaHHa, h — noflMbiineHHan flepeBeHCKOü P m c . 12. C o B p e i v i e H H b i e u i T a H b i , Tocpcp. cjiesa nepeBH3aHHbiii BeHiaHua eine BCTpenaiOTCH 1842 r . nepe^Haa CyjiKOBMue. nacTb, 1952. d •— 3 a f l H a a b, naci*, e — nojio- BMHa noHca. PMC 13. MyjKCKaa „HKa", a, c — BbiKpoiîKa: nepe^Haa nacTb, d— b, 3a#Haa e — pyjcaB, nacTb, f — MaHiueT. cepMarax P m c . 14. M o j i o f l b i e napHM Pmc BbiKpoÜKa: 15. B o j i o u i K a , KpoiîKa Pmc. b Ha3. bojiohikm. O o t . O . TojieMBeBCKM, a , b — nepe/rHaa n a c T b , b, d — 3 a a H a a KpoSa. 1950. nacTb, f — pyKaB, e — Bbi- HMJKHeM H a C T M . 16. E y f l H M H H b i ü BbiKpoiîKa ; a, c — KOîKyrnoK, nepe^Haa d — 3 a j ; H a a nacra», nacTb. b, e — BopoT- HMK, f — p y K a B . Pmc PaSoHHÜ 3Mmhmm P m c . 18. 17. Xo3aeBa b Tyjiynax. Pmc 19. BapauiKOBaa Pmc 20. IUjiana Pmc. 21. npa3flHHHHbiiî Pmc. 23. P m c . 25. fl3ep5Kau,KMH canorM. CTapuiMX P m c . 27. Hapafl Kpo6a. Tjiana, ITocaflOBO. TpaSaHOBO. 1951. 1951. 1951. O o t . O . rojieMÔëBCKii. IIocaflOBO. 1951. Tjiana. n o c a ^ o B O . 1951. 1938. jkchiumh. Pjiana, I T o c a f l O B O . 1951. r.nanPjiana, KpoSa. 1951. O o t . A . KpoSa. 1951. A . r j i a n a , a , I l o c a f l O B O . 1951. Oot. A. koctiom. jKeHiqMHa CTapbix Hapafl. Oot. A. ĘewimA p a S o H M i î P m c . 26. C T a p m a a Oot.A. r. O o t . A. T j i a n a , I I o c a f l O B O . PaSoHMÏÏ koctiom, P m c . 24. Hapafl KpecTMaH. O o t . A . Pirana, inanKa. c 1900 P m c . 22. M y j K C K M e koctiom Oot. A. b „nanKe". jkghiumh. Oot. P m c 28. /{eBHHMH npMnecKa. O o t . O . ToneMSeBCKW, üocaflOBO. 1951. Pmc. 29. ß e B O H K a b n e n i H K e . P m c . 30. n p a 3 f l H M i H b i M Pmc. 31. SCeHCKMM <Î>ot. O . P o j i e M S ë B C K H , Kpo6a. 1951. seBMHMiî Hapaa, npasflHMHHbiü P m c . 32. rXpa3flHMHHbie jxemnvie Pmc. fleBHHMH 33. IIpa3flHMHHbiii nennMK koctiom. Hapaflbi. Hapaa. jKeHiirMHa b tmiimhhom, Pmc. sceHiqMHa 3aMyjKHaa „öyflbi". b <Î>OT rojiOBHbix Oot. TojieMÓeBCKM, CyjiKOBMiie. KpoSa. 1950. 1952. A . b o . 1910. njiaTKax, .HoMaxoBO. 1951. B. BopaTMHCKM. 1935. Hapa^e. Pmc. npa3flHMHH0M b npa3flHMMHbix ofleBaeittix M3peflKa noBepx neniiOB, H a 3 . Kpo6a. 1950. O o t . O . TojieMSëBCKM, P m c . 36. J l e B y r a K M „OKaneM". Oot. OoTo-KaMepa. P m c . 34. 3 a M v j K H a a 35. c ITocaflo T j i a n a , njiaTKax, BecHoiî ofleBaeMbix m oceHbio. O o t . A . Tjiana, IIocaflOBO. 1951. P m c . 37. H e n e u , Pmc. m Kpw3MK 3aMyjKHeií 38. HennMK 3aMyjKHeü Pmc. 39. 3CeHCKMÜ npa3flHMHHbiii Pmc. 40. CßafleÖHaa P m c . 41. J K e H C K a a , c Pmc. 42. flpyjKMHa. O o t . A . Tjiana, Hapa«. Pmc. B . BopaTMHCKM. O o t . O . ro.neM6ëBCKM, coBpeMeHHaa ÏIocaflOBO. pySauiKa, 1935. IlocaflOBO. BbiKpoñKaa: a Kpo6a. 1951. 1951. 1949. — nacTb nepe^Haa, b — 3aflHaa »iacTb, nepe^Haa nacTb, d — 3aflHaa nacTb, — pyKaB. >XeHCKaa e jKeHiirMHbi. O o t . O . TojieMSëBCKM, HieHmMHbi. paôonaa — pyKaB, pySauiKa, B b i K p o i î K a : a, b f — noflMbiiueHHaa pyßauiKa, P m c . 43. I T p a 3 f l H M H H a a nacTb, BbiKpoiîKa: — g — bopothmk, a. c — nepe^Haa c, h — uieÜKa. nacTt. h. d— 3a^Haa nacTb, e — py- KaB, g — bopothmk, f — njieno. P m c . 44. B a T O B K a , a — nepe^Haa n a c T b , Pmc. 46. IIpa3flHMHHbiii „cnyflHMK" b — 3aaHaa hocmmłih nofl MacTb. BepxHMM njiaTiieM. Oot. A . Tjiana, IIocaflOBO. 1951. P m c . 47. O r a p M H H a a K a , BbiKpoÜKa: — a nepacTb nepe^Haa, b , d — n a c T b 3aflHaa, e — pyKaB. f MaHineT. Pmc. 48. IIpa3flHMHHaa Pmc 49. KacpTaHHMK anKa, BbiKpoiîKa: Ha3. „Ka6aTeK", a, c — nacTb BbiKpoÜKa: e, f •— C K a f l K M , g — p y K a B , h — M a H i n e T , Pmc 50. „a^Ka" c TioJieBbiM Pmc. 51. ITojiOTHaHHaa 3anacKa (nepe^HMK) IIpa3flHMHHaa a. neeflHaa. b , d — n a c T b c — nacTb i — KpyjKeBOM. nepe^Haa, 3aflHaa, b, e — pyKa. d — ^acTb 3aflHaa, bopothmk. dpoT. A . Tjiana, IToca^oBO. 1951. c i^BeTHOiî b w i i i h b k o m . O o t . A . T j i a n a , I l o T a j K M t ( a . 1951. 63 �PMC. 52. npasßHMTHaH PMC 53. 3anacKa H3 3anacKa c HbuiëHa c uBeTHoîi B b i i m i B K O M . <Î>OT. A. P j i a n a , I T o c a f l O B O . 1951. n,BeTHOM B b i i i i M B O H . <3?OT. A. r j i a n a , PMC. 5 1 TrOJieaoft ^ e i r a ï K . <Î>OT. A . Tirana, IIocaROBo. 1951. P M C 55. T i o j i e B O M K p w 3 M K c B Ł i n i i i B K O f i . <£>oT. _ 31. P l e i K , Kpo5a, 1952. PMC. 56. H e r r a ï K M M BOPOTHMKH: 1. „ K o n i c a " , B b i K p o M K a , 4. „ K p b I 3 M K " , JKeHCKMM B O p O T H M K , B b I K p O M K a . BopoTHMicy npa33HHHHbiii npMniMTbiM PMC. 57. TiojieBoii. PMC. 58. BbncpoMKa PMC. 59. Konica, K TiojieBoro TOJIOBHOM C K O i ł KOJIJIGKI^MM, MVJKCKOM 2. ^eBMHMfi 5. MVÎKCKOM TOHHIIK. Hapafl 3SM}'ÎKH'-ÎX B. HceniuMH. IJMXOBMH BbiniMBKa TiOJieBoro l e n w a . OOT. CT. TKwieBoro ÇE>OT. C T . K y i u a , KpoSa. 1951. PMC. 62. y3opbi BbiuiMBKM PMC. 63. KapTa MCCJieflOBaHHofí TeppMTopiiM, ye3fl PMC. 64. KapTa MCCJieflOBannoii TeppnTopMM ye3fl TocTbiHb. <Î>OT. p e n p o f l y K L ( M M PHcyHKM no TKJJIIO. PMC. fl3epjKairKMñ Bo3bHeHbCKOií 3TH0rpad»rqe- SCMXJieBO. JleoHOM. 1 — ye3flHbiM H o M e p a o6o3HaMaioT ropofl, aBTopoM, 4 — MecTHOCTH M C C J i e f l O B a H H b i e c n o M SKOHOMMnecKMe PMC KapoJiaK KOCTIOM. 1952. TocTMHb. KyjibTypHbie H 3 e p j K a n K M Í í KOCTHDM. E3ëpK0BCK0M X X V roflOBiHMHa Kyrua, Kpo6a. 1951. A. Tjiana, 5 — rjiaBHbie MCnojmeHM ü e s c o M McnojiHeHM K a p T b i McnoJiHeHbi nenniiKa. 3 — MecTHOCTM M C c j i e ^ o B a H H b i e I . CTapMHHbiił ÔâHTMK 1935. BbimwBKa ÜJiaHineT I I . Cero^HHinHMM nenHMK, „CßMTKa", C T . K y n i a , KpoSa, 1951. <POT. 60. ÜJiaHnieT 2KeHCKMii 6. nenHMKa. Il03HaHb. una 3. B Il03HairMM. pyoaiiiKM. 61. flpyrMX nerroiK, My3eíí BOpOTHMK, PMC. M0114MK) 1951. HauHOHajibHbiH PMC. 2 —• r o p o f l O K , ITocaflOBO. u,eHTpa. lOpMM. PMC KapoJiaK rOpMü. P M C . 2, 3, 4. BapSapoM. KPMCTMHOM. C o f l e p x a H M e. 1. B ß e f l e H M e . HapoflHoro CTioMa. 6. n o f l p o Ö H o e xceHCKoro KOCTioMa. annJiMKai^MM, 64 2. C o B p e M e H H o e c o c T o a m i e HapoflHoro K O C T i o M a . 4. P a c n p o c T p a H e m i e e r o onMcaHMe. 9. HauíMBKM. 7. a3epjKaiiKoro 05m.ee onMcaHMe KOCTioMa ^ 3 e p 3 K a K 0 B . K O C T i o M a . 5. aseHCKoro IIPOM3BO/ICTBO H a p o f l H o r o KOCTioMa. 11. X a p a K T e p w c T M K a MCTOHHMKOB. 10. OSmee 3. MCTOPMH onMcaHMe KOCTioMa. yKparneHMa: 8. pa3BMTMa MHCCKOro K O - PIOflpoOHoe onMcaHMe BbiniMBKM, KpyaceBa, �ENGLISH SUMMARY The area of the folk costume, worn by the so-called "'dzierżaki'" comprehends the southern part of the district Gostyń i n Western Poland (Wielkopolska), round Krobia, Domachowo, and Zytowiecko. On this area we find traces of human existence already in the neolithic age. There are remainders of the culture of funnel cups and of other cul­ tures. Some tools and techniques of production like spinning whorls and spindles yet used, are related to the late La T éne period. Shears used by old women for mending clothes and for sheep-shearing have their very analogical forms in the period of roman influences. These data had been exactly confirmed by prehistorical founds of Wymyslowo situated i n the center of the investigated area. I t is one of the greatest i n Poland. I n medieval times the inhabitants of several villages of this area were directly dependant on the bishops of Poznan and the church organisation from the X I I - t h to the end of X V I I I - t h century. Among this population deve­ loped a greater conservatism which strongly appears in some vital forms of the folk costume, preserved to the present day amidst few villages i n the vicinity of a small country town of Krobia (Plate I , Fig. 63, 64). — Considerable changes i n this folk costume took place during the X I X - t h century. I t lost many characteristic ele­ ments common to greater areas of Western Poland, and generally estimated as national. The principal cause of these changes was the great overthrow i n economic and social life that happened i n the last century and, besides, the influence of european fashion appearing in several forms of the costume. Nowadays the peasant costume called „dzierżacki" is worn by grown up persons (Plate I ) and by children (Fig. 39) for festive and ceremonial occasions. A certain variety according to the season of the year, to place and atmospherical conditions, to age and position of the wearer may be noticed. The present work deals with two costumes most frequently worn by men and women. M a n's costume Plate I represents a bachelor's summer costume which consists of a white shirt (Fig. 10), white drawers cal­ led "gacie", white trousers (Fig. 12) black socks, black boots with stiff leg (Fig. 22), white collar (Fig. 55, 5), a pink "świtka" or ribbon fastened to the collar (Fig. 55, 6), a black waistcoat, a sort of amaranthine jacket called "jaka" (Fig, 13) and a black hat of plush. Such is also the costume worn by younger men when taking part i n national and social festivities. Married men and bachelors take i n summer, during cool days, black trousers of cloth on festive occasions and when going to church. Directly upon the waistcoat they take a "wołoszka", a sort of overcoat, (Fig. 15). I n winter they wear a sheepskin fur and a black cap on their head, (Fig. 19). Woman's dress A n unmarried girl's summer dress (Fig. I ) is composed of a white shirt (Fig. 41), of silken factory made dra­ wers, silken stockings worn on a string, low or high black shoes, a "watówka" — or skirt stuffed with wad (Fig. 45), a shirt of veil or georgette (Plate 43), a white skirt (Plate 46) and overskirt of green, blue, rosy or yellow colour (Fig. 33) an apron (Fig. 52, 53), a white net-lace ruff (Plate 55), a coral neclace tied at the back with pink ribbon (Fig. 28), a bonnet called "kopka" (Fig. 50, 34). On cool days the girls take jackets "jaczki", (Fig. 50, 34). The dress of a married woman differs from that of a girl i n the bonnet (Fig. 57) which is of silk (Fig. 59) and the bodice (Fig. 48). The colour of a married woman's overskirt is usually darker. I n winter women as well as men wear woolen worsted stockings and always high shoes. Their overcoats are chiefly woolen or of plush and they make jackets stuffed with wad (Fig. 47). Formerly muffs had been worn instead of gloves. The materials serving now for peasant costumes are factory made. The embroideries of the bonnets and ruffs as well as those upon festive aprons testify to an original artistic taste and the desire to please by dressing amidst the "dzierżacki" womanfolk. This monograph bases upon a material chiefly obtained by the author's fieldwork conducted i n winter and spring 1951 and i n May 1952. Some data had been obtained i n 1942, 1947—50. The historical part concerning the changes occurred i n the costumes is due to the works enumerated on the list of literature. 65 �PMC. 52. n p a s f l H M ^ H a a 3anacKa c U B e T H o i i BMLUMBKOM. O O T . A . T j i a n a , ü o c a f l O B o . 1951. 53. 3anacKa r i 3 HbuiëHa c ErseTHOM BMUIMBOM. 4>OT. A . r j i a n a , I I o c a f l O B O . 1951. PMC 54. PMC. TroaeBOH neniMK. O O T . A . Tjiana, FiocaflOBO. 1951. 55. T i o j i e B O í í K P Ł I 3 M K C B M I U M B K O H . 4>OT. 31. I T e j K , KpoSa, H a n M O H a j i b H b i M My3ew B I l 0 3 H a H M i i . 1952. PMC. 56. HemuKn M BOPOTHMKM: 1. „ K o n K a " , BWKpoiiKa, 2. /^eBMHMM *renHMK, 3. 2 K e H C K M M nenHMK, PMC 4. „ K p Ł I 3 M K " , JKeHCKMM B O p O T H M K , B b I K p O M K a , 5. M y j K C K O M BOpOTHMK, 6. „ C ß M T K a " , ÖSHTMK n p M l I I M T b l M K B O p O T H M K y MySKCKOM p y Ó a i U K M . PMC. 57. T r o j i e B o f í . npa3flHMHHbiíí n e n w . 58. B b i i c p o i i K a TiojieBoro nenniiKa. PMC. 59. PMC Koruta. TOJIOBHOM Hapafl <3>OT. C T . K y m a , Kpo6a, 3aMysŒi'ix CKOM KO.njieKIÍMM, I l 0 3 H a H b . j K e n u r M H . B . IJMXOBMH 60. B b i H i M B K a TiojieBoro Hemma. <E>OT. C T . K y i u a , Kpo6a. 1951. 61. B b i u i M B K a TiojieBoro H e m i o a . <E>OT. C T . K y m a , KpoSa. 1951. PMC. 62. y3opw BbiinMBKH X X V roflOBUTMHa STHorpacpMHe- 1935. PMC PMC 1951. n o TIOJIIO. PMC A. ruana, XMXJieBO. 1952. 63. K a p T a M C c j i e f l O B a H H O M TeppMTopMM, y e 3 f l P o c T b i H b . PMC. 64. K a p T a MCCJie^OBaHHOM TeppMTopMM ye3s rocTMHb. H o M e p a o6o3HaMaiOT 1 — y e 3 f l H b i f i r o p o f l , PMC 2 — ropoflOK, MomMK) FIjiaHUieT 3 — MecTHOCTM MCCJieflOBaHHbie JIMII, I I . CeroflHaiiiHMM aBTopoM, 4 — M e c T H O C T M MccjiesoBaHHbie c n o - 5 — rjiaBHbie K y j i b T y p H b i e M S K O H O M M H e c K M e i i e m - p a . I . C T a p M H H b I M H3ep5KaiTKMM UJiaHineT OOT. flPymx KOCTIOM. P M C K a p O J I H K KDpMM. fl3epjKan.KMiï KOCTIOM. PMC. KapoJiaK lOpMü. penpoflyKiiMM M c n o j m e H b i I l e j K O M JleoHOM. P M C 2, 3, 4. PMcyHKM McnojiHeHbi K a p T b i McnojiHeHbi E3ëpK0BCK0M Bo3bHeHbCKOfi BapöapoH. KPMCTMHOM. CoflepscaHMe. 1. B ß e f l e H M e . 2. C o B p e M e H H o e c o c T o a H M e HapoflHoro K O C T i o M a / J ^ e p j i c a K O B . 3. M c T o p M a pa3BMTMa HapoflHoro KOCTioMa. 4. P a c n p o c T p a H e H M e A 3 e p j K a i i K o r o K O C T i o M a . 5. OSuiee o n M c a H M e MJKCKoro K O CTKDMa. 6. noflpo6Hoe e r o onMcaHMe. 7. OSuiee o n M c a H M e ZKeHCKoro KOCTioMa. 8. U O f l p o S H o e onMcaHMe îîîeHCKoro K O C T i o M a . 9. I I p o M 3 B O f l C T B O HapoflHoro K O C T i o M a . 10. yKpameHMa: BBIUIMBKM, KpysceBa, ann.nnKau,MM, 64 HaniMBKM. 11. X a p a K T e p M C T M K a MCTOHHMKOB. �ENGLISH SUMMARY The area of the folk costume, worn by the so-called "dzierżaki" comprehends the southern part of the district Gostyń in Western Poland (Wielkopolska), round Krobia, Domachowo, and Zytowiecko. On this area we find traces of human existence already i n the neolithic age. There are remainders of the culture of funnel cups and of other cul­ tures. Some tools and techniques of production like spinning whorls and spindles yet used, are related to the late La Tene period. Shears used by old women for mending clothes and for sheep-shearing have their very analogical forms i n the period of roman influences. These data had been exactly confirmed by prehistorical founds of Wymyslowo situated in the center of the investigated area. I t is one of the greatest i n Poland. I n medieval times the inhabitants of several villages of this area were directly dependant on the bishops of Poznan and the church organisation from the X H - t h to the end of X V I I I - t h century. Among this population deve­ loped a greater conservatism which strongly appears in some vital forms of the folk costume, preserved to the present day amidst few villages i n the vicinity of a small country town of Krobia (Plate I , Fig. 63, 64). — Considerable changes in this folk costume took place during the X l X - t h century. I t lost many characteristic ele­ ments common to greater areas of Western Poland, and generally estimated as national. The principal cause of these changes was the great overthrow i n economic and social life that happened i n the last century and, besides, the influence of european fashion appearing in several forms of the costume. Nowadays the peasant costume called „dzierżacki" is worn by grown up persons (Plate I ) and by children (Fig. 39) for festive and ceremonial occasions. A certain variety according to the season of the year, to place and atmospherical conditions, to age and position of the wearer may be noticed. The present work deals with two costumes most frequently worn by men and women. Man's costume Plate I represents a bachelor's summer costume which consists of a white shirt (Fig. 10), white drawers cal­ led "gacie", white trousers (Fig. 12) black socks, black boots with stiff leg (Fig. 22), white collar (Fig. 55, 5), a pink "świtka" or ribbon fastened to the collar (Fig. 55, 6), a black waistcoat, a sort of amaranthine jacket called "jaka" (Fig, 13) and a black hat of plush. Such is also the costume worn by younger men when taking part i n national and social festivities. Married men and bachelors take i n summer, during cool days, black trousers of cloth on festive occasions and when going to church. Directly upon the waistcoat they take a "woloszka", a sort of overcoat, (Fig. 15). I n winter they wear a sheepskin fur and a black cap on their head, (Fig. 19). Woman's dress A n unmarried girl's summer dress (Fig. I ) is composed of a white shirt (Fig. 41), of silken factory made dra­ wers, silken stockings worn on a string, low or high black shoes, a "watówka" — or skirt stuffed with wad (Fig. 45), a shirt of veil or georgette (Plate 43), a white skirt (Plate 46) and overskirt of green, blue, rosy or yellow colour (Fig. 33) an apron (Fig. 52, 53), a white net-lace ruff (Plate 55), a coral neclace tied at the back with pink ribbon (Fig. 28), a bonnet called "kopka" (Fig. 50, 34). On cool days the girls take jackets "jaczki", (Fig. 50, 34). The dress of a married woman differs from that of a girl i n the bonnet (Fig. 57) which is of silk (Fig. 59) and the bodice (Fig. 48). The colour of a married woman's overskirt is usually darker. I n winter women as well as men wear woolen worsted stockings and always high shoes. Their overcoats are chiefly woolen or of plush and they make jackets stuffed with wad (Fig. 47). Formerly muffs had been worn instead of gloves. The materials serving now for peasant costumes are factory made. The embroideries of the bonnets and ruffs as well as those upon festive aprons testify to an original artistic taste and the desire to please by dressing amidst the "dzierżacki" womanfolk. This monograph bases upon a material chiefly obtained by the author's fieldwork conducted i n winter and spring 1951 and i n May 1952. Some data had been obtained i n 1942, 1947—50. The historical part concerning the changes occurred i n the costumes is due to the works enumerated on the list of literature. 65 �L I S T E OF P L A T E S Fig. Fig. Fig. 1. Bride-man on horse-back witha hat decorated with a "crown", i n a "wołoszka", white gloves, highboots and holding a traditional whip adorned with coloured kerchief. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. 2. Bag-piper i n a four-cornered cap. K . W . Wójcicki, "Pieśni L u d u " , Warsaw 1836. 3. Costumes from the neighbourhood of Kościan first half of the 19-th century, resembling the "dzierżacki" costumes of that time. The mode of tying kerchiefs and the jackets with cape being preserved till now. J. J. L i ­ piński "Piosnki L u d u Wielkopolskiego", 1842. Fig. Fig. Fig. Fig. 4. 5. 6. 7. Fig. 8. Fig. 9. Fig. 10. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. Fig. 50. 66 Peasant from Western Poland (Wielkopolska), insurgent commander. Drawn by J. von Minutoli, 1846. Work-clothing from Potarzyca. Drawn by Bogumił Hoff, 1866. Festive costume from Potarzyca. Drawn by Bogumił Hoff, 1866. Young couple in wedding-dress. The man with whip tied by a green ribbon. Phot, by F . Gołębiowski, Krobia 1950. Bride-man i n "wołoszka" (sort of overcoat), with a traditional whip in his hand. Drawn by W . Boratyński, 1935. Traditional whips. The whip on the left with coloured ketchief is used on ceremonial occasions, that one on the right, with a white kerchief being used for going to dance. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Man's shirt: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-shoulder-strap (obojczyk), f-part of sleeve, g-collar, h-gusset. Peasant bachelois i n summer costumes. Phot, by A. Glapa, Sułkowice, 1952. Contemporary trousers: a-front, b-back, c-cut of left front, d-cut of left back, e-half. Man's jacket: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-cut of sleeve, f-cuff. Young peasants i n overcoats (wołoszki). Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950. «Wołoszka" (overcoat): a-front, b-back, c-cut of front, d-cut o back, e-cut of lower part, f-cut of sleeve. A fur used for working: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-collar, f-sleeve. Landholders i n winter work-clothing. Phot, by A . Glapa, Grabianowo, 1951. Landholders i n furs. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Bonnet: a, b-different modes of wearing, c-cut. Landholder with hat dating from before 1914. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. "Dzierżacki" garment for going out. Phot, by F . Gołębiowski, Posadowo, 1951. A man's boots. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Work-clothing used when planting potatoes. Krobia, 1938. Elder women at home. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. A girl's everyday garment for home-work. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Elder woman's dress. Phot, by A . Glapa, Krobia, 1951. A n elder woman with hood. Phot, by A . Glapa, Krobia, 1951. Hair-style of a girl. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. G i r l i n a bonnet without wings. Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950. G i r l i n festive dress. Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Women in festive dress. Posadowo, 1910. Girls i n festive dress. Phot, by A . Glapa, Sułkowice, 1952. Girl i n festive dress. Phot, by "Foto-Kamera", Domachowo, 1949. A married woman i n festive dress. Drawn by W . Boratyński, 1935. Married women with kerchiefs put upon their bonnets 1935 i n so-called "budy". Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Girls i n kerchiefs put upon their heads. Spting and autumn dress. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Married woman i n traditional bonnet and ruff. Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1951. Married woman i n ceremonial bonnet with strings. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. A landholder woman with daughter i n traditional bonnet. Drawn by W . Boratyńska 1935. A part of wedding group. Phot, by F . Gołębiowski, Posadowo, 1949. Contemporary woman's shirt: a-front, b-back, c-sleeve. Woman's work -shirt: a-b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-cut of sleeve, f-sleeve, g-collar, h- shoulder-strap or '"''karczek". Festive shirt: a-front, b-back, c-parts of sleeve, d-cut of front and back, e-gusset, f-shoulder-strap, g-collar. Skirt called "watówka": a-front, b-back. A cotton padded skirt calli d "watówka". Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Festive skirt worn with an oveiskirt joined to a bodice or ""suknia". Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Ancient "jaka" a-front, b-back, c-cut of the front, d-cut of the back, e-cut of the sleeve, f-cuff. A festive summer-jacket: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-cut of sleeve. A jerkin called "kabat": a-front, b-back, c-cut of one half of the front, d-cut of ione half of the back, e-front furbelow, f-back furbelow, g-cut of sleeve, h-cuff, i-collar. A festive jacket (jaczka) adorned with net-iace frill. Phot, by A . Glapa, Posadowo. 1951. f �Fig. 51. Linen apron adorned with coloured embroidery, worn on festive occasions. Phot, by A . Glapa, Potarzyca, 1952. Fig. 52. Festive apron of veil with coloured embroidery. Phot, by A . Glapa, Potarzyca, 1952. Fig. 53. A nylon apron with coloured embroidery. Phot. A . Glapa, Posadowo, 1951. Fig. 54. A net-lace bonnet, back-view. Phot. A . Glapa, Posadowo, 1951. Fig. 55. Embroidered net-lace ruff. Phot. L . Perz, Krobia. National Museum of Poznań, 1952. Fig. 56. Bonnets and collars. 1. 2. 3. 4. 5. 6. "kopka": a-bottom, b-quarters, c-string, d-part of the forehead called "baranek", e-wings. See Fig. 59" A girl's bonnet: f-bottom, g-strings, h-a net-lace string of the fore-head. Woman's bonnet: i-bottom, j-quarters, k-string, 1-band of net-lace m-wings, see Fig. 30 aud 54. ruff: n-crown, o-string lying close to the neck, p-part of string-enlarged, see Fig. 55. man's collar: r-a ready collar, s-cut of collar. Little cockade or "świtka" fastened to the collar, t-a tied "świtka", large about 3 cm, u-a piece of ribbon about 10 cm large used for a "świtka". Fig. 57. A festive net-lace bonnet. Phot, by St. Kusza, Krobia, 1951. Fig. 58. A net-lace bonnet and its cut. Fig. 59. Married woman's head-dress called "kopka". From the work of W . Cichowicz "XXV-lecie Zbiorów Ludo­ znawczych", Poznań, 1935. Fig. 60. Embroidery upon wings of a net-lace bonnet. Phot, by St. Kusza, Krobia, 1951. Fig. 61. Embroidery upon wings of a net-lace bonnet. Phot, by St. Kusza, Krobia, 1951. Fig. 62. Ornamental motives realised i n net-lace embroidery. Drawn by A . Glapa, Zychlewo, 1952. Fig. 63. Map showing the investigated area of the district of Gostyń. Fig. 64. Map of the investigated area, district of Gostyń. The numbers indicated i n the text mean: 1. district town, 2. borough, 3. localities under direct investigation, 4. localities from which data had been obtained indirectly, 5. principal cultural and economic centers. Table I Contemporary "dzierżacki" costume. Drawn by George Karolak. Table I I Ancient "dzierżacki" costume. Drawn by George Karolak. Drawings by Graphic drawings: Jeziorowska Barbara Graphic maps: Woźnieńska Krystyna Photographic reproductions: Perz Leon fig. 2, 3, 4. Contents. 1. Introduction p. 3. 2. The present position of the folk costume in the area under investigation p. 5. 3. A n account of its historical development p. 7. 4. The area of the costume under investigation p. 10. 5. General description of man's costume p. 12. 6. Detailed description of man's costume p. 16. 7. General description of woman's dress a. 24. 8. Detailed description of woman's dress p. 35. 9. Materials and makers p. 47. 10. Ornamentations: embroideries, frills, applications, trimmings etc p. 48. 11. Sources p. 51. 12. Notes p. 57. 13. Literature p. 58. 14. Plates p. 60 15. Contents p. 61 16. Summary p . 62,65. 67 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii o b e j m u j ą c y c h wszystkie t y p y strojów ludowych z całego obszaru Polski ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH obejmuje 5 części. W skład każdej z n i c h wejdą zeszyty zawierające monografie p o s z c z e g ó l n y c h strojów Dotychczas ukazały się d r u k i e m n a s t ę p u j ą c e Część I. Część I I . Część I I I . POMORZE: WIELKOPOLSKA: 1. A D A M G L A P A — Strój szamotulski, 2. A D A M GLAPA - Strój dzierżacki, ŚLĄSK: 1. T A D E U S Z S E W E R Y N - Część I V . monografie: MAZOWSZE I Strój dolnośląski (Pogórze) SIERADZKIE: 1. M A R I A Ż Y W I R S K A - Strój kurpiowski Puszczy Białej, Część V. MAŁOPOLSKA: 1. R O M A N R E I N F U S S 2. F R A N C I S Z E K KOTULA - 3. J A N U S Z Ś W I E Ż Y - W Część II. Strój G ó r a l i Szczawnickich, Strój d r u k u znajduje krzczonowski. się: WIELKOPOLSKA: 3. H A L I N A M I K U Ł O W S K A - Część I V . Strój rzeszowski, MAZOWSZE I Strój kujawski. SIERADZKIE: 2. J A D W I G A Ś W I Ą T K O W S K A - Strój łowicki. �Ryc.63.Mapa terenu badań, pow. Gostyń Ryc. 64. Mapa terenu badań, pow. Gostyń. Podane nume­ ry w legendzie obok znaków oznaczają: 1 — miasto powiatowe, 2 — miastecz­ ka, 3 — miej­ scowości, w których prze­ prowadzano bezpośrednio badania, 4 — miejscowości, z których ze­ brano dane pośrednio, 5 — główne ośrodki życia kulturalnego i gospodarcze­ go. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fec632f67215bb6c42f3f9e873ce716c.pdf 8d3c96cbd6b25f0a243d9ad1a940703b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5527 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Lubuskie - folklor tradycyjny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5142 Title A name given to the resource Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski)/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część II, Wielkopolska zeszyt 4 ; 83 s.;il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH A D A M G L A P A STRÓJ MIĘDZYRZECKO-BABIMOJSKI ( L U B U S K I ) Zak-tad K.uituroznowstwa Biblioteka / . Nr inwentarzowy ö.lf.P2/..(>^ ^ f POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE r �A T L A S CZĘŚĆ U P O L S K I C H S T R O J Ó W WIELKOPOLSKA A D A M L U D O W Y C H ZESZYT 4 G L A P A STRÓJ M I Ę D Z Y R Z E C K O - B A B I M OJ S K I ( L U B U S K 1) W R O C L A W Zakład Kulturcznawstwa 3f. 1 9 5 6 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU 55" /kß<ß �ATLAS POLSKICH WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET A D A M REDAKCYJNY: G L A P A , JÓZEF A N N A GAJEK, K U T R Z E B A , A D A M M Ł O D Z I A N O W S K I , KAZIMIERZ P I E T K I E W I C Z , ROMAN REINFUSS, REDAKTOR NACZELNY: R E D A K T O R OKŁADKA: PLANSZE UKŁAD TADEUSZ ZESZYTU: ADAMA BARWNE: SEWERYN JÓZEF JÓZEF MŁODZIANOWSKIEGO JERZEGO GRAFICZNY: KAROLAKA A D A M A GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA KLISZE JEDNOBARWNE GRAFICZNE GAJEK GAJEK POZNAŃ I W I E L O B A R W N E ZAKŁADY I M . M. K A S P R Z A K A W POZNANIU Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 8,5, ark. druk. 10,75. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86,8. Oddano do składania 11. 6. 1956. Podpisano druk 20. XI. 1956. Druk ukończono w listopadzie 1956. Zam. nr 236/178 Cena zł 29,—. K-7-3600 �WSTĘP P o ł o ż e n i e o b s z a r u . Ziemią Lubuską nazywa się obszar wchodzący w skład województwa zielonogórskiego, a obejmujący pow.: rzepiński, sulęciński, skwierzyński, międzyrzecki, krośnieński, świebodziński, sulechowski, rzadziej także zaliczane bywają po­ wiaty: wschowski, zielonogórski, gubiński, gorzowski i strzelecki. Obszar ten między śre­ dnią Odrą, dolną Wartą, Nysą Łużycką i Bobrem (mapa), stanowi teren przejściowy między Wielkopolską a Brandenburgią i między Pomorzem Zachodnim a Śląskiem . Na­ zwa Ziemi Lubuskiej pochodzi od grodu Lubusza, położonego na lewym brzegu Odry, niedaleko ujścia Warty. W okresie kształtowania się państwa Piastów gród ten był czołowym grodem plemienia Lubuszan. Ówczesne granice Ziemi Lubuskiej sięgały na zach. do rzeki Szprewy i Łęknicy, na płn. do rzeki Warty, na wsch. do jezior Łagow­ skich, a na płdn. do rzeki P l i s z k i . W granicach obecnej Ziemi Lubuskiej pozostały tylko obszary położone na wsch. od Odry. L u d n o ś ć . Na omawianym obszarze mieszka około 700 000 mieszkańców. Po­ nad połowa zajmuje się rolnictwem i leśnictwem, a reszta pracuje w przemyśle, handlu, komunikacji i w innych zawodach. Historia r e g i o n u . W okresie wchodzenia Ziemi Lubuskiej w światło doku­ mentów pisanych i w ramy organizacyjne państwa Piastów — istniało na Ziemi Lubu­ skiej szereg g r o d ó w . Ziemia Lubuska od chwili włączenia jej w obręb państwa wczesnopiastowskiego t. j . od 960—1249 r. była terenem łączącym Śląsk z Pomorzem Zachod­ nim , a równocześnie spełniała funkcję przedmurza zachodniego dla kolebki państwa polskiego — Wielkopolski. Pierwsza znana w dziejach Polski wojna toczyła się właś­ nie o posiadanie Ziemi Lubuskiej (962 r.). Po zdobyciu jej stała się Ziemia Lubuska tere­ nem wypadowym na Zaodrze. Powstanie w Lubuszu biskupstwa lubuskiego w 1124 r. uczyniło z grodu tego i obszarów przyległych centrum krzewienia polskiej myśli polity­ cznej. W t y m czasie na szlakach handlowych Ziemi Lubuskiej, tętniło wzmożone życie, przewożono zboże, drzewo, płótna, ryby. Ziemia Lubuska rozwijała się pod wzglę­ dem kulturalnym i gospodarczym, podobnie jak sąsiednie obszary Polski. Okres ten skończył się oddaniem w 1249 r. przez Bolesława Rogatkę prawie połowy Ziemi L u ­ buskiej niemieckiemu arcybiskupowi magdeburskiemu Wilibrandowi. Od tego czasu skład etniczny żywiołu polskiego zaczął się kurczyć na rzecz kolonizatorów niemieckich. W okresie od 1249 r. do końca X V I I I w. Ziemia Lubuska przechodziła etapami pod zwierzchnictwo niemieckie. Element polski częściowo został wyparty przez ludność nie­ miecką, szybciej w miastach, wolniej na wsi. Pod względem kulturalnym ze względu na ubóstwo sąsiednich prowincji niemieckich nie udało się Niemcom opanować Ziemi L u ­ buskiej, wyjątek stanowiła działalność zakonu Joanltów i w p ł y w okresu reformacji. ł 2 3 i* 3 �Ryc, 1. Koźlarz w odświętnym ubiorze Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. Na początku tego okresu w oparciu o Ziemię Lubuską powstała Nowa Marchia, sztu­ czny twór, odgradzający Pomorze Zachodnie od Wielkopolski i Śląska; w 1590 r. prze­ stało istnieć biskupstwo lubuskie, rozwija się Frankfurt, główny ośrodek paraliżujący życie gospodarcze Ziemi Lubuskiej. Podejmowane w t y m czasie przez władców Polski próby włączenia do Rzeczypospolitej Ziemi Lubuskiej nie udały się ani Władysławowi Łokietkowi w latach 1314—1316, po zajęciu Wielkopolski, ani później kiedy ze swymi wojskami przekroczył Odrę i dotarł pod Brandenburg (1325 r.), ani też Kazimierzowi Wielkiemu (1365 r.) i Jagiellonom w latachl402—1455. Zaniedbania zaś i straty X V I — X V I I I w. ujemnie wpłynęły na polski stan posiadania na t y m obszarze. Wiek X I X i w. X X do 1918 r. był okresem połączenia Ziemi Lubuskiej z Wielko­ polską pod panowaniem pruskim. Okres ten charakteryzuje znaczny rozwój gospodarczy Ziemi Lubuskiej i w p ł y w jej na Wielkopolskę. W pierwszej połowie X I X w. germani­ zacja Ziemi Lubuskiej doszła do szczytu. W następnych latach uświadomienie narodowe 4 �Polaków wzrasta, obszar ten zaczyna się repoionizować, Niemcy zaś odpływają na za­ chód. Okres ten kończy się wspaniałym zrywem powstańców wielkopolskich w 1918 r., którzy wyzwoliwszy obszary Wielkopolski wkroczyli na Ziemię Lubuską i zajęli Babi­ most (1919 r.), wskazując kierunek przyszłej zwycięskiej walki o wolność tej krainy. W okresie międzywojennym i podczas okupacji t j . w latach 1918—1945 r. Ziemia L u ­ buska w granicach państwa niemieckiego straciła swoje znaczenie gospodarcze; nastą­ pił dalszy odpływ ludności niemieckiej, a miejscowa ludność polska organizuje się, choć równocześnie jest prześladowana przez władze hitlerowskie. W 1945 r. zwycięstwo Czerwonej A r m i i i Wojska Polskiego nad hitlerowcami uwal­ nia Ziemię Lubuską z wiekowego zaboru i włącza ją w granice Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Ziemia Lubuska szybko teraz odzyskuje swój odwieczny charakter polski, staje się naturalnym pomostem między Śląskiem i Pomorzem Zachodnim. Analizując historię regionu i' walkę Polaków o utrzymanie swych cech narodowych, (jak również uwzględniając główne szlaki handlowo-gospodarcze, idące przez Ziemię L u ­ buską na płn. z Poznania przez Santok, Choszczno na Szczecin lub na Gorzów, Kostrzyn, Frankfurt, a na płd. na Głogów, Wrocław lub Krosno) stwierdzić należy, że kultura l u ­ dowa na t y m obszarze, podobnie zresztą jak i na innych rozwijała się tylko tam i za­ chowała się najdłużej na tych terenach, gdzie istniał względny spokój i korzystne wa­ runki gospodarcze. Z tej racji zaciszne i dość zamożne ubocza regionu pozostały głównymi ośrodkami kultury i stroju lubuskiego, do nich należy okręg cybiński nad Odrą i rejon międzyrzecko-babimojski . 4 C e c h y u b i o r u . Podobnie jak pod wielu względami, tak i w dziedzinie odzieży, Ziemia Lubuska jest obszarem przejściowym między Śląskiem, Pomorzem, Wielkopol­ ską a Łużycami i Brandenburgią, mimo jednak braku wyraźnego oblicza można tu zau­ ważyć szereg cech miejscowych, ściśle związanych z tą krainą. Do odrębnych cech w stroju lubuskim kobiecym należą: wianki półkoliste, zakrywające uszy i nie łączące się na potylicy, głębokie czepki z „ogonkiem" wiązane nad czołem w kokardę na kształt wielkiego motyla, dwa rodzaje kryzików, koszule z krótkimi rękawami, spódnice na szel­ kach i jedwabne jaskrawe staniki (Tabl. I , II) spódnice wierzchnie, wykonane z samo­ działów, a dalej okrywanie się na uroczystości s i c i ą t j . barwną, wełnianą chustką z frędzlami, haftowane kokardy wiązane z tyłu, oraz barwne, zdobione p o l k i (ryc. 73). W stroju męskim z powodu wcześniejszego zaniku części tradycyjnego ubioru lubu­ skiego, przetrwało znacznie mniej cech odrębnych. Do dawnych elementów należy ko­ żuch z wielkim kołnierzem, przewiązany w pasie specjalnym sznurkiem, oraz czapka zwana p o z n a n i o n k ą (maciejówka), a w X I X w. niebiesko-granatowa rogatywka i czapka krymerkowa. Charakterystyczne są bukiety sztucznych kwiatów i wstążek, no­ szone podczas wesela na cylindrach (ryc. 16, 17), i ręcznik, t j . ozdobny pas płótna prze­ wiązany przez ramię. Obecnie ubiór lubuski reprezentują stroje z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, (tabl. I — I I , ryc. 35). Stroje te nosi ludność miejscowa i napływowa na całym obszarze Ziemi Lubuskiej podczas różnych imprez. Przypuszczać można, że stroje zachowane we wschod­ niej części województwa zielonogórskiego miały w X I X w. szerszy zasięg w kierunku zachodnim i południowym (mapa). O t y m świadczą takie cechy jak: krój koszul, kształt czepków, wiązanie czołowe chusty, krój i kolor czerwonych męskich bluz („jak"), sukman oraz innych części odzieży stwierdzonych w terenie i wspomnianych w pracy. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Stroje grup sąsiednich zostały opracowane w kilku monografiach i choć nie dotyczą one bezpośrednich obszarów gra­ niczących z Ziemią Lubuską, niemniej pozwalają na przeprowadzenie dość dokładnego porównania . Na wschód od Ziemi Lubuskiej ciągnie się obszar strojów wielkopolskich, najżywot­ niejszych w okolicy Szamotuł i Krobi. Stroje wielkopolskie wyróżniają się głównie od­ miennym krojem czepków, wianków, koszul, kryzika, a przede wszystkim noszeniem 5 5 �jeszcze w drugiej poł. X I X w. zapasek naramiennych, nie znanych na Ziemi Lubus­ kiej. Jeżeli chodzi o zestawienia kolorystyczne staników i zapasek, stroje wielkopolskie cechuje większa subtelność kolorów. Stroje ludowe męskie na terenie Wielkopolski zachowały się w formie żywotnej, w k i l k u odmianach do dni obecnych, na Ziemi L u ­ buskiej występują tylko w momentach obrzędowych; mają one też nawiązania do stro­ jów łużyckich. Dawne formy lubuskiego stroju męskiego, częściowo zrekonstruowane i dziś noszone, wykazują pewne analogie do strojów wielkopolskich (ryc. 11, 12). Stroje śląskie są charakterystyczne głównie wybujałymi formami czepków do któ­ rych nawiązują czepki lubuskie, a także łączy je wspólne stosowanie chust, narzuco­ nych na plecy i skrzyżowanych na piersiach oraz wiązanie długich wstążek na zapas­ kach z przodu, dalej krótkie r ę k a w y u koszul i podobne w kroju kabatki. Śląskie ubiory męskie wykazują również wielkie podobieństwo do ubiorów lubuskich, widać to w y r a ź ­ nie w sukmanie dolnośląskiej, posiadającej mało fałd z tyłu i w krótkiej bluzie, zwa­ nej na Śląsku b r u c l i k i e m . Współczesne kobiece stroje łużyckie szczególnie dolnołużyckie, różnią się od lubu­ skich białymi, szerokimi zawojami noszonymi na głowie i żałobną białą płachtą, znaną w Ziemi Lubuskiej i w Wielkopolsce jeszcze w poł. X I X w. Wspólną cechą obu strojów były krótkie r ę k a w y u koszul, chusty skrzyżowane na piersiach, barwne wstążki wiązane pod szyją, wianki i szklane korale. Porównując reliktowe formy męskich obrzędowych strojów łużyckich z lubuskimi (bukiet przy nakryciu głowy, ręcznik, chusta), widać niemal całkowite ich podobień­ stwo. Wspólnym elementem na terenie Łużyc, Śląska i Ziemi Lubuskiej był też cylin­ der. Męskie stroje ludowe na Ziemi Lubuskiej, na Śląsku i Łużycach w poważnej części zaginęły w X I X w . Omawiając ubiory sąsiedniej ludności zamieszkałej na zachód od Ziemi Lubuskiej, wspomnieć należy o wspólnym upodobaniu w zakresie k o l o r ó w . Także i w nazewni­ ctwie istnieją powiązania poprzez Łużyce z dawnymi słowiańskimi grupami ludności w Brandenburgii aż do Połabian z okolic Liineburga i Lippe. Ze strojów pomorskich graniczących od północy z Ziemią Lubuską najlepiej są znane ubiory pyrzyckie, charakterystyczne barwą błękitną i wielkim przeładowaniem ozdób w strojach kobiecych. Wspólnymi elementami w ubiorach podług informacji Piotra Jokiela z Dąbrówki, który ok. 1900 r. przebywał na obszarze pyrzyckim, są np. wią­ zania czołowe chusty i okrywanie się b a r w n ą chustą skrzyżowaną na piersiach; w ubio­ rze męskim białe spodnie, czarne buty, niebieska sukmana. Ubiory pyrzyckie miały wó­ wczas znacznie więcej cech wspólnych z lubuskimi. W strojach pomorskich znanych z l i ­ teratury niemieckiej widzimy wpływ strojów zachodnich i północnych . Na tle charakterystyki strojów sąsiednich trzeba stwierdzić, że stroje z zachodnich obszarów Ziemi Lubuskiej częściowo nawiązują do strojów łużyckich, pyrzyckich i ślą­ skich, stroje zaś ze wschodnich obszarów — do wielkopolskich. Elementy łużyckie i ślą­ skie wpływają na odrębny charakter strojów lubuskich w porównaniu ze strojami wiel­ kopolskimi. 6 7 8 9 Rozdział I OBECNY STAN STROJU NA B A D A N Y M TERENIE Strój ludowy na Ziemi Lubuskiej znajduje się w stadium kompletnego zaniku, a ba­ dania nad nim sprowadzają się do kilku wiosek w okolicy Dąbrówki (mapa). We wsi tej jeszcze dzisiaj można spotkać stare kobiety, które noszą ten strój na codzień, mło­ dzież jednak i dzieci stroju tego nie nosi, to też widzieć go można tylko podczas uroczysto­ ści kościelnych lub państwowych. Zrekonstruowane lubuskie stroje odświętne wykonują obecnie dle zespołów artystycznych spółdzielnie krawieckie. �Ryc. 2. Współczesne stroje druhen najczęściej noszone i uważane przez ogół mieszkańców na tym obszarze za kobiece, reprezentacyjne stroje Ziemi Lubuskiej. Rogoziniec pow. Międzyrzecz. Fot. Mikołaj Dec, 1955 r. F u n k c j a s p o ł e c z n a s t r o j u . Strój lubuski do 1945 r. t j . do czasu przyłą­ czenia Ziemi Lubuskiej do Polski na terenach należących do Niemiec był wyrazem pol­ skiej świadomości narodowej; w Berlinie np. fotografie grup Polaków w strojach lubu­ skich zdobiły lokal Związku Polaków w Niemczech (Ryc. 14). Na obszarach zgermanizowanych, gdzie ludność polska jeszcze w X V I I I i pocz. X I X w. czuła swą odrębność etniczną, strój lubuski był wyrazem konserwatywnych cech miesz­ kańców i ich odmiennego pochodzenia. W okresie przedwojennym, szczególnie w latach faszyzmu hitlerowskiego, Polacy noszący strój lubuski b y l i szykanowani i prześladowani przez miejscowych Niemców. Czynniki kierownicze zaś zależnie od sytuacji politycznej raz udowadniały, że strój ludowy na Ziemi Lubuskiej noszony przez Polaków jest w y ­ razem tężyzny niemieckiej kultury, to znów przedstawiały go jako wyraz niebywałych swobód Polaków, mogących w byłej Rzeszy pielęgnować swoje stroje i obyczaje naro­ dowe. Zjawisko to w 1935—1939 r. doszło do takiego absurdu, że na pewnych stacjach kolejowych na Ziemi Lubuskiej można było widzieć afisze reklamujące strój lubuski jako niemiecki, a w kioskach nabywać broszury, przedstawiające Polaków w takich strojach ludowych na dowód tolerowania przez Niemców polskiej kultury ludowej. W Polsce Ludowej strój międzyrzecko-babimojski, dąbrowiecki, stał się reprezentacyj­ nym strojem Ziemi Lubuskiej i województwa zielonogórskiego. Występują w n i m dele­ gacje miejscowe na uroczystościach, zjazdach i konkursach o g ó l n o k r a j o w y c h . W 1947 r. strój lubuski został utrwalony w krótkometrażowym filmie o Ziemi Lubuskiej. Strój ten jest eksponowany przez Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Młocinach, Muzeum Etno10 7 �graficzne w Łodzi, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Narodowe w Poznaniu i Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. P r z y c z y n y z a n i k a n i a . Na zanik stroju wpłynęło szereg przyczyn, występu­ jących również i na innych obszarach; do nich należą wielkie przemiany ekonomicznospołeczne na Ziemi Lubuskiej po wojnie 1870 r. i po 1945 r. Jednym z czynników wpływających na zanik stroju, szczególnie w X I X w., to zbyt wielkie wyodrębnienie się stroju ludowego od strojów panujących warstw społecznych, szczególnie w okresie kapitalizmu. Coraz to częstsze kontakty z dalszymi miastami, a mianowicie przymu­ sowa służba wojskowa w garnizonach niemieckich, w czasie której mężczyźni stykali się z modą miejską wpływała na upowszechnienie się stroju miejskiego . Prasa , książki, film i radio ujemnie wpływały na trwanie pięknych form ludowych, związanych z prze­ szłością regionu. Napływ nowej ludności, przynoszącej odmienne upodobania w dzie­ dzinie odzieży, wpłynął ujemnie na tradycyjny ubiór lubuski a niepraktyczność odzieży ludowej przyczyniła się do dalszego jej zaniku na t y m terenie. n 12 Ujemnie wpłynął na trwanie tradycyjnej odzieży ludowej brak materiałów, po 1945 r. z powodu zniszczeń wojennych i przejściowych trudności w okresie odbudowy. W latach 1939—1945 r. przyczyną kompletnego niemal zaniku lubuskiego stroju ludo­ wego było masowe wywiezienie Polaków do obozów i przesiedlenie w głąb Rzeszy. Klę­ ski te dotknęły również i tę część ludności Ziemi Lubuskiej, która mimo pozornego zgermanizowania, wybitnie różniła się od Niemców. Zachowane części odzieży z tradycyjnych materiałów są obecnie donaszane i szybko zanikają, a w ich miejsce kupuje się w spółdzielniach odzież pochodzenia fabrycznego, względnie materiały, z których szyją nowe ubiory podług miejskiej mody. Jednakże stare kobiety szyją z nowych tkanin spódnice tzw. dery, oraz bluzki o dawnym kroju i tkają barwne pasiaki z wełny na osnowie lnianej. Na zmianę mody w odzieży roboczej oddziaływuje nowy styl pracy i życia, pod w p ł y w e m tych czynników przyjmują się robocze kombinezony, odzież sportowa, watówki. Wogóle odzież ludności miejscowej i napływo­ wej szybko upodabnia się do form noszonych w mieście, a sztuczne tkaniny i materiały jak guma, korek nylon, steelon, imitacja skóry i sztuczny jedwab są masowo stosowane. Odrodzenie stroju l u b u s k i e g o . Pod w p ł y w e m czynników oficjalnych, t j . Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, Związku Samopomocy Chłopskiej, Związku Młodzieży Polskiej oraz Związków Zawodowych lubuski strój ludowy zaczął się odradzać w świe­ tlicach, domach kultury i ogniskach artystycznych jako strój reprezentacyjny tego re­ gionu, o wielkim zasięgu, choć rozpowszechniają się tylko pewne jego cechy związane ściśle z inicjowanymi przez Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycznego modelami . 13 Ryc. 3. Fragmenty obuwia skórzanego. Stanowisko archeologiczne Międzyrzecz — Zamek, XIV w. Muzeum Archeologiczne w Poznaniu. Fot. St. Kubiak, 1955, �Ryc. 4. Ubiory chłopów w/g gotyckiego malowidła ściennego w kościele w Przyczynie Gór­ nej, pow. Wschowa, z ok. 1430 r. Fot. A. Glapa. 1956 r. R o z d z i a ł II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU Zachowane do dzisiaj w Przyczynie Górnej malowidła ścienne z około 1430 roku, przedstawiające rodzajowe sceny, wskazują, że chłopi nosili w X V w. odzienie sięgające do kolan, marszczone lub podwiązane w pasie, włosy mieli długie, głowy okrywali czasa­ m i kapeluszami . Chodzili boso, lub w obuwiu. Podobny ubiór widzimy na drzwiach gnieźnieńskich z X I I w. , jak również na rycinach ze Słubic koło Frankfurtu nad Odrą z 1548 r. (ryc. 5). Obok ubioru w kształcie krótkiej sukni, nakładali chłopi w X V I w. spodnie i bluzy bardzo obcisłe, podobne do średniowiecznych ubiorów. O formie nakryć głowy, stosowa­ nych w pocz. X V I w. mówią płaskorzeźby z klasztoru Joanitów w Słońsku, z 1522 r. Na zwornikach tych widać męskie czapki z otokiem barankowym (ryc. 6); obok tych mężczyźni nosili prawdopodobnie także czapki z tkanin. Kobiety obwiązywały głowy chustkami, okrywając czoło i włosy, chustki zaś wią­ zały pod brodą (ryc. 7). Jeden z takich zworników przedstawia miejscową kobietę w chustce związanej nad czołem w kokardę na kształt wielkiego motyla (ryc. 9). Jest to charakterystyczna cecha stroju lubuskiego, która przetrwała do X X w . i to tak w za­ chodniej części Ziemi Lubuskiej na Nadodrzu, (ryc. 10) jak również na wschodnich obszarach w rejonie międzyrzecko-babimojskim (ryc. 11). W X V I w. Lubuszanki nosiły koszule z szerokimi rękawami, z mankietem u dłoni, nakładały głęboko wycięty stani­ czek i dość szeroką spódnicę. Jak wyglądał strój ludowy z początkiem X V I I w. informuje obraz Krzysztofa Bogu­ szewskiego, znajdujący się obecnie w.kościelie katedralnym w Poznaniu . Na obrazie tym znajdują się postacie reprezentujące różne stany m. in. chłopów. Ze względu na umieszczenie chłopów na ostatnim planie widzimy tylko ich głowy i część granatowow 15 16 17 18 9 �19 czarnych okryć wierzchnich ze stojącymi kołnierzami , na które wywinięte są wąskie białe kołnierzyki. Spośród rzemieślników ciekawy ubiór posiada murarz, ubrany w czerwono-cynobrową bluzę, spod której wygląda biała koszula wyrzucona na ciemne spod- Ryc. 5. Ubiory chłopów z okolic Słubic. Fragment widoku na Frankfurt z 1548 r. Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1. 20 nie . Z obrazu widać, że kolor i krój dziś jeszcze noszonej na Ziemi Lubuskiej i w Wiel­ kopolsce czerwonej j a k i ma stare tradycje, a wyrzucona przez rzemieślnika na spod­ nie koszula pozwala przypuszczać, że jest to zwyczaj pochodzenia chłopskiego . Stojąca obok murarza kobieta jest niewątpliwie chłopką; położone u jej stóp dziecko jest za21 Ryc. 6. Barankowe okrycie głowy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. 10 Ryc. 7. Głowa kobiety okryta podwiką w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin. 1522 r. �winietę w białą i ciemną tkaninę. Suknia kobiety to niebiesko-zielona długa szata prze­ wiązana w pasie; o krótkich rękawach; wokół szyi i r ę k a w ó w widać rąbek białej koszuli (ryc. 13) podobne ubiory z północnej Ziemi Lubuskiej przedstawione są w Atlasie z 1647 r. O polskich ubiorach noszonych w X V I I w. mówią też inne prace . W X V I I I w. podług niemieckiego kronikarza mieszczanie w Międzyrzeczu nosili się z „polska", a język niemiecki nie był w po­ wszechnym użyciu . W tych czasach po ulicach Zielonej Góry w polskim stroju paradował w y ­ bitny malarz Tadeusz Konicz (1733—1793). Są­ dząc z tych faktów, jak i' z obrazu Konicza „ G r a j ­ kowie polscy" przypuszczać należy, że mimo potęgującego się nacisku żywiołu niemieckiego na wieś lubuską, strój polski i obyczaje w wielu miejscowościach zachowały się i t r w a ł y . ' 22 2:! u 2 5 2 6 Przeglądając ryciny przedstawiające miasta lubuskie z X V I I I w. Międzyrzecz, Sulechów, Krosno, Gorzów, Kostrzyn, Zieloną Górę, na których znajdują się mieszkańcy okolic, w i ­ dzimy że dla ubioru mężczyzn są charaktery­ Ryc. 8. Krój części odzieży wg. Księgi Cecho­ styczne: kapelusz z wielkim rondem i buty wej Krawców we Wschowie XVII w. Podobne z cholewami; w odzieży przeważa kolor granaokrycia zachowały się w odzieży ludowej do pocz. XX w. Państwowe Archiwum Woje­ towo-błękitny i czerwony. Sądząc z pokaźnego rozwoju tkactwa w t y m okresie na t y m terenie, wódzkie w Poznaniu przypuszczać należy, że odzież była wówczas wyrabiana głównie z tkanin wełnianych i lnianych. Z końcem X V I I I w. pod w p ł y w e m trak­ tatu handlowego zmiany granic i polityki pruskiej, silnie zaczął się rozwijać Frankfurt — centrum przemysłu manufakturowego. Pod jego w p ł y w e m mógł się zmienić także strój l u ­ buski '. Oddziaływanie tego ośrodka uwidacznia się szczególnie na terenach zgermanizowanych. 27 Ryc. 9. Ubiór kobiecy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin, 1952 r. R , 10. Lubuszanka w stroju odświętnym z Uradu n. Odrą, pow. Słubice. Resslaff Hans, Deutsche Bauerntrachten, Berlin, 1934. ya 11 �Ryc. 11. Ubiór odświętny zimowy gospodarza i gospodyni. Rekonstrukcja ubioru z XIX w. Rys. Jerzy Karolak, 1956 r. Ryc. 12. Ubiór odświętny letni parobka i ko­ biety. Rekonstrukcja ubioru z XIX w. Ryp. Jerzy Karolak, 1956 r. Strój lubuski zachował się tylko w polskich, mniej dostępnych ośrodkach. Jednakże z upadkiem Frankfurtu i na­ pływem ludności polskiej w drugiej poł. X I X w. na Ziemię Lubuską, odzież jej miesz­ kańców zmieniła się, nabrała charakteru polskiego. W tym czasie wielki wpływ wy­ wierały stroje wielkopolskie przyniesione na Ziemię Lubuską. Zebrane przez Muzeum Berlińskie eksponaty odzieży z Ziemi Lubu­ skiej, częściowo także opublikowane w lite­ raturze niemieckiej, mówią o pewnych ana­ logiach odzieży lubuskiej z wielkopolską, śląską i łużycką; strój ten z przełomu X I X i X X w. jest przedmiotem niniejszej mono­ grafii. Rok 1945 to okres intensywnego za­ siedlania Ziemi Lubuskiej żywiołem pol­ skim , spowodowało to pojawienie się na t y m terenie barwnych strojów ludowych z całej niemal Polski i zachodnich połaci Republik ZSRR. Pod wpływem osadni­ ków wielkopolskich, którzy również przy28 12 Ryc. 13. Ubiory wg. obrazu Krzysztofa Bogu szewskiego „Niepokalane poczęcie" z 1628 i mai, w Paradyżu, pow. Międzyrzecz. Obecni w Katedrze Poznańskiej �byli w t y m okresie na Ziemię Lubuską, stroje ludowe innych regionów zaczęły szyb­ ko znikać, tak że obecnie już rzadko można je zobaczyć w użyciu. Starsi przecho­ wują je w skrzyniach i szafach, młodzież wyjmuje je na święta i uroczystości, występuje w nich w świetlicach i na zabawach . 29 Ryc. 14. Ubiory uroczyste kobiet. Delegacja kobiet Ziemi Lubuskiej na zjazd Związku Polaków w Niem­ czech w Berlinie. Fot. Aleksander Kraśkiewicz, Berlin, 1937 r. Ciekawym zjawiskiem na tle tych przemian jest fakt przyjmowania przez osadników polskich stroju autochtonów za strój reprezentacyjny. Godnym uwagi jest fakt, że choć część Ziemi Lubuskiej przez 700 lat była okupo­ wana przez Niemców — elementów będących oryginalnymi wytworami kultury niemiec­ kiej w stroju nie stwierdzono. R o z d z i a ł III ZASIĘG BADANEGO STROJU Określenie zasięgu stroju lubuskiego jest trudne ze względu na stosunkowo wielki obszar, na k t ó r y m trzeba było przeprowadzić badania, a nikłą ilość miejscowości, w k t ó ­ rych strój ten p r z e t r w a ł . Do zagadnienia stroju na Ziemi Lubuskiej poza drobnymi przy­ czynkami brak również literatury. Relacje zebrane przez etnografów niemieckich są fragmentaryczne i nieścisłe , mimo jednak tych braków są one pożyteczne, gdyż doty­ czą obszarów zachodnich, na których nie ma już ani jednego okazu dawnego stroju lubu­ skiego, uzupełniają więc materiał współczesny zebrany podczas badań terenowych. Strój lubuski w najbardziej odrębnej formie zachował się w Dąbrówce (mapa) . 30 31 32 13 �Materiały z badań terenowych pochodzą z obszarów położonych nad Odrą, na zachód od Obry i jeziora Zbąszyńskiego. Jakkolwiek strój ludowy na t y m terenie nie jest już w użyciu, to jednak na podstawie resztek zachowanej odzieży i literatury widać różnice między strojem zachodniej części Ziemi Lubuskiej a wschodniej, nie są to jednak odrębne typy, lecz tylko odmiany tego samego stroju ludowego. 33 Mimo niesprzyjających w a r u n k ó w historycznych na omawianym obszarze prze­ trwały pewne cechy stroju ludowego występujące dawniej na całym obszarze Ziemi Lubuskiej oraz na terenie Ziemi Swiebodzińskiej: cech tych nie ma jednak strój w okolicy Sulęcina na płd. od Warty. Przyczyną tego jest rzadkie i późne zaludnienie tych obszarów, będących przez dłuższy czas nieużytkami a osuszonych i zaludnionych do­ piero w X V I I I i X I X w. Obszary nad Odrą dostały się pod zabór niemiecki już w poł. X I I I w., wschodnie zaś ziemie dopiero z pocz. X I X w., rozwijały się więc przez dłuższy czas w granicach odrębnych organizmów p a ń s t w o w y c h . Ostateczne włączenie całego obszaru w 1945 r. do państwa polskiego wpłynęło na ujednolicenie kultury na t y m terenie. 34 R o z d z i a ł IV OGÓLNY OPIS UBIORU MĘSKIEGO Na Ziemi Lubuskiej męska odzież zróżnicowana jest zależnie od pory roku, występowania, a przede wszystkim od w a r u n k ó w ekonomicznych właściciela. wany ludowy ubiór męski pochodzi z około 1900 r. U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Ubiór chłopca składał się z białej lnianej koszuli gich, sięgających do kostek cajgowych spodni z klapą, noszonych na sznurówce, stanika. W chłodniejsze dnie nakłada chło­ piec suknią lub katanką, t j . rodzaj krótkiej marynarki, a głowę nakrywał poznanionką, t j . granatową c z a p k ą , na bose nogi wdziewał drewniaki. Wyjątkowo w chłod­ ne dni naciągał pończochy. Ubiór roboczy letni kawalerów (parob­ ków) składał się z białej lnianej koszuli z szerokimi rękawami, wpuszczonej w lnia­ ne białe spodnie noszone na pasku, a póź­ niej szelkach. W dni chłodniejsze nakła­ dano kamizelkę i biało-szary lniany żakiet. Drewniaki, czapka rogatywka lub poznardonka uzupełniały całość. 35 Obecnie młodzież męska nakłada ko­ szule sportowe w różnych kolorach, krótkie lub długie spodnie, bluzy, czapki sportowe i podniszczone trzewiki lub tenisówki, cza­ sem drewniaki, rzadziej buty gumowe. Ryc. 15. Letnie ubiory robocze. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. 14 okazji Opisy­ i z dłu­ to jest �W dni upalne coraz częściej można zauważyć przy pracy mężczyzn w koszulach spor­ towych, spodenkach i obuwiu. Wszystkie te części odzieży są pochodzenia fabrycznego. Ubiór roboczy letni gospodarzy żonatych różnił się od odzieży kawalerów głównie butami. Poza t y m różnicę stanowił kapelusz słomiany nakładany w słoneczne dni, szcze­ gólnie podczas sianożęcia i żniw. Niekiedy gospodarze nosili spodnie i żakiet lniany, farbowany na kolor modrakowy. Do ubioru należała torba na podręczne narzędzia i prowiant. Obecny ubiór mężczyzn w zasadzie nie różni się niczym od obioru kawa­ lerów. Odzież starców była podobna do odzieży gospodarzy, różniła się jednak ilością nakładanych części i grubością materiału. Starcy nawet w lecie nakładali krótkie ko­ żuszki; szczególnie często noszono je w Bolewicach, pow. Międzyrzecz. Chłopi wspo­ minając te kożuszki mówią, że była to „moda dziadowska". Buty z cholewami świad­ czyły o zamożności gospodarzy. Obecnie surowiec i produkcja zmieniły się; materiały lniane w poważnej części zastą­ piono bawełnianymi i bawełniano-lnianymi, a krój i tradycyjne domowe wykonanie za­ stąpiły wyroby fabryczne. U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Na zimę szyto koszule, jaczki i gacie porchinowe, t j . flanelowe. Na piersi i wokół szyi nakładano ciepły kołnierz, a na to jeszcze szal; głowę okry­ wano czapką z opuszką. Na ręce wkładano rękawice o jednym palcu, wykonane czyli „więzione" w d o m u . Na nogi wciągano wełniane pończochy domowej roboty i kufloki (ryc. 26). Obecnie ubiór zimowy składa się z marynarki, spodni podobnych do spodni narciar­ skich, z trzewików lub butów skórzanych, niekiedy zaś gumowych. Na głowę wkładają obecnie czapki podobne do narciarskich albo wełniane lub skórzane pilotki. Bielizna i odzież jest przeważnie pochodzenia fabrycznego. Zimowy ubiór roboczy kawalerów składał się przed 50 latami z koszuli, plońdrów, gaci i jaczki flanelowych, skórzoków czyli spodni z owczej skóry, czapki barankowej z opuszką. Na nogi nakładano kufloki lub buty o drewnianych podeszwach. W buty i w kufloki, jeśli nóg nie zawijano w płaty, t j . onuce, wkładano słomę, aby było cieplej . Obecnie spotyka się mężczyzn odzianych w różnego rodzaju burki, a szczególnie watówki, kurtki, watowane spodnie i buty z grubego filcu i skóry; taką odzież noszą głównie pracownicy POM-ów i P G R - ó w . W pow. Sulęcin noszą też walonki zabezpieczone przed wilgocią kaloszami własnej roboty. Charakterystycznym nakryciem głowy jest czapka typu nar­ ciarskiego. Dawniejszy ubiór mężczyzn żonatych jest prawie taki sam jak i dziś. Dawniej częściej noszono b u t y i nauszniki, składające się z dwóch owali połączonych sprężyną. Obecnie uszy przykrywa się czapką lub wełnianymi nausznikami. Noszą też czapki krymerkowe w kształcie walca (ryc. 27, 29). Ubiór roboczy zimowy starców nie różnił się w kroju od odzieży młodszych mężczyzn. Starcy ubierali się znacznie grubiej, nakładali więcej plońdrów, a także kożuszki, skórzaki i onuce. S t r ó j o d ś w i ę t n y . Strój odświętny wyróżniał się lepszym gatunkiem materiału. Zwykle nowe stroje noszono tylko na święta, na mniej zaś uroczyste dni używano odzieży roboczej. Charakterystycznym dodatkiem stroju odświętnego był wyszywany fartuszek (ryc. 28) i kołnierzyk biały w ząbki wyłożony na brzeg „fartuszka" wokół szyi. Niekiedy chłopcy nosili spodnie odświętne na szelkach. Na ogół zważano, aby obok staran­ nie utrzymanego „fartuszka" i kołnierzyka, mieć porządną katankę. W dni świąteczne zamiast kufloków noszono trzewiki. Najdawniejszy znany odświętny strój kawalerów, noszony jeszcze w 1880—1900 roku składał się z białej koszuli z kołnierzykiem, białych spodni wpuszczonych w buty, z onuc, czarnych b u t ó w z cholewami, czerwonej gładkiej jaki oraz czarnego kapelusza z czerwoną wstążką, za którą chętnie zatykano barwne piórko sojki albo plecionkę ze słomy (Tabl. III) . 36 37 3 8 3 9 i 9 15 �W lecie nakładano białe albo modre kaftany, z tyłu fałdowane (ryc. 12, 21). Kołnierzyk pod szyją zawiązywano wąską wstążeczką, później zaś jedwabną b a r w n ą chustką, jed­ nakże w końcu X I X w. strój ten zanikł a w modę wszedł inny, o cechach miejskich. Po 1900 r. weszła w modę katanka koloru karmazynowego, w czarny, kwadratowy deseń. W okresie zanikania starodawnej mody, t j . ok. 1905 r.. strój odświętny składał się: z płóciennej białej koszuli domowej roboty, biaJych spodni z lnianego płótna (bogatsi Ryc. 16. Fragment drużyny weselnej z ok. 1920 r. pow. Międzyrzecz. nosili skórzane, kremowe), z czarnych butów w siodane cholewy (marszczone), w które wkładano nogi owinięte w onuce; z ciemnej westki, t j . kamizelki (czerwone nosili kawa­ lerowie), z czerwonego, wyszywanego „fartuszka" opasującego szyję i spadającego na piersi, krótkiej katanki sięgającej po biodra, koloru fioletowego w czarną k r a t k ę i płaszcza z pe­ lerynką uszytego z czarnego albo niebieskiego sukna. Płaszcze były noszone głównie przez zamożnych chłopów. Na wielkie uroczystości wdziewano koszule o odmiennym^kołnierzu, który obwiązywano czerwoną chustką, zawiązaną w kubołką, t j . w motyla. Ubożsi nakła­ dali suknie, t j . sukmany, noszone jak pamięć chłopów notuje, od około 1880 r. Czę­ ściami wierzchnimi zimowego odświętnego stroju był kożuch, noszony pod koniec X I X w. w nieposzytej postaci, a później poszywany czarnym materiałem. Głowę okrywała baran­ kowa czapka (ryc. 27, 29). Obecnie nosi się ubranie szyte podług ostatniej mody; szczegółem, nie mającym pra­ wie wcale zastosowania, poza wyjątkowymi momentami, jest krawat. Strój odświętny starców (storków) różnił się od stroju młodszych mężczyzn czarnym kolorem, ciemnymi spodniami, mniej ozdobnymi „fartuszkami" i mniejszymi kubołkami. Obecnie starcy noszą resztki dawnej, tradycyjnej odzieży ludowej. Strój obrzędowy N a r o d z i n y . Po urodzeniu nakładano chłopcu płócienną koszulkę z długimi ręka­ wami, a na nią z barchanu poluszką, t j . bluzeczkę, sięgającą do pasa. Następnie dzieci „obalano", t j . zawijano w pieluszki płócienne i barchanowe. 16 �Tablica I Współczesny strój lubuski. Druhna i drużba. Strój drużby częściowo zrekonstruowany. mai. J. Karolak �Do chrztu nakładano dziecku koszulkę zwaną krzesnok (ryc. 40, I I I ) , różniąca się od zwykłej tym, że posiada większy kryzik koło szyi i przy dłoniach, była dłuższa, wykona­ na z najcieńszego płótna lub batystu, względnie z innego delikatnego materiału. Na napięstki nakładano gumowe okrągłe opaski przyciskające rękawy, dziewczętom różowe, a chłopcom niebieskie. Wychodząc z domu przykrywano poduszkę chustą siciową z frędz­ lami złożoną przez pół. W zimie przykrywano dziecko dwiema, nawet trzema chustkami. Matka chrzestna ubierała się jak na wesele: z lewej strony na suknię przypinała kopeczkę do chrztu (ryc. 59), którą podawała księdzu, by po chrzcie nałożył dziecku na głowę. Męż­ czyźni ubierali się w odświętne stroje i nakładali sukmany (ryc. 24). Do szkoły szedł chłopiec ubrany w długie spodnie do kostek, w „fartuszku" z naszytą barwną wstęgą pod szyją, w żakiecie, pończochach i drewniakach. Latem, kiedy było ciepło, dzieci chodziły boso, głowę okrywała czapka poznanionka. Przez dwa, trzy lata chłopcy nosili spodnie z kopą, t j . z klapą zapinaną na trzy lub cztery guziki z tyłu. Około dziesiątego roku życia sprawiano i m spodnie na szelkach. Gdy chłopiec ukończył naukę, otrzymywał kapelusz i „fartuszek" wyszywany. Do sta­ rych części odzieży męskiej należy długa suknia lniana do kostek, nakładana na koszulę i spodnie (ryc. 22, I). W e s e l e , s t r ó j m ł o d e g o . Młody odróżniał się w X I X w. od członków drużyny weselnej granatowymi, a później czarnymi spodniami, barwnie wyszytym „fartuszkiem", wiankiem z m i r t u przypiętym do cylindra i gałązką przewiązaną wstążeczką, przypiętą z prawej strony. Kazimierz Gołek z Dąbrówki Wlkp. opowiada — że żeniąc się w 1904 r., brał ślub „modernie", t j . ubrany — m. in.w krawat i spodnie opuszczone na trze­ w i k i . Natomiast Onufry Kania, ur. 1872 r. w Nowym Kramsku p. Sulechów informuje, że w t y m czasie w Kramsku spodnie wpuszczano w buty i nakładano granatową sukmanę. Strój kawalerów i drużby z końca X I X w. był barwny: kawalerowie wkładali białe koszule, białe spodnie, czer­ wone katanki, czarne buty i takież ka­ pelusze ozdobione bukietem. Jadąc do ślubu nakładali czarne sukmany, a po powrocie zdejmowali je i bawili się w katankach. Oznaką przynależności do drużyny weselnej był wianuszek z m i r t u przypięty do sukmany wraz z białą wstążeczką. Po zdjęciu sukmany przypinano wianuszek na katankę. W ostatnich latach X I X i w pocz. X X w. strój ten się zmienił, białe spodnie za­ stąpiono czarnymi, zakrywającymi obu­ wie, zamiast czerwonej jednolitej ka­ tanki szyto karmazynowo-fioletową w drobny, kwadratowy, czarny deseń, Wkładano czerwoną westką, a wstą­ żeczkę i jedwabnicę zawiązywaną pod szyję zastąpiono „fartuszkiem". W k i l ­ kanaście lat później wiązano krawat i nakładano cylinder. Ryc. 17. Drużba i druhna. Porównaj tabl. I . Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. 2 Strój międzyrzecko-babimojski 17 �Drużba odróżniał się od kawalerów ręcznikiem, przepasanym przez ramię i pas. Ręcznik był barwnie ozdobiony i z lewej strony zawiązany w kobołkę . Na ręcznik nakładał różową wstążkę (szer. 10—15) a na głowę nakładał cylinder, przystrojony z przodu barwnym bukietem. Półdrużbowie mieli ręczniki mniejsze, zwisające z prawej strony. (Tabl. I , ryc. 17). Starsi nosili ciemniejsze katanki i spodnie wpuszczone w buty; młodzież i żonaci opu­ szczali spodnie na wierzch butów. U b i ó r z m a r ł e g o i u c z e s t n i k ó w p o g r z e b u . Dawniej ubierano zmarłych w biały kitel, nakładany jako wierzchnie odzienie na inne części ubioru *' . Do trumny wkładano także nici i igłę, skrawki pozostałe z kitla, oraz pełną tabakierkę, okulary, różaniec, książkę i krzyż. Umarłych nie ubierano w katanki ani w czerwone kamizelki, nie wkładano też sukmany, lecz biały kitel. Uczestnicy pogrzebu szli dawniej za t r u m n ą w sukmanach; obecnie ubierają ciemne lub czarne ubiory. D o ż y n k i , winiec. Ubiór przodownika z lat 1870—90 składał się z białej koszuli zawiązanej pod szyją barwną krajką, z czerwonej jaki, białych spodni wpuszczanych w czarne buty, z butów i czarnego kapelusza. Przodownik miał przez ramię przewiązany wieniec z liści dębowych i aster. Towarzyszący mężczyźni b y l i ubrani podobnie, (nie posiadali tylko szarfy z liści i kwiatów. Około 1910 r. w Dąbrówce Wlkp. przodownicy wkładali białe koszule z kołnierzykiem i krawatem oraz marynarki, spodnie i trzewiki, czyli kamasze. Przez ramię przerzucali szarfy. Towarzyszący mężczyźni zamiast mary­ narki mieli krótkie różowe lub niebieskie katanki w czarną kratkę. u 3 Obecnie w zespołach świetlicowych nawiązuje się do tradycji z X I X w., powszechnie jednak nosi się ubiór współczesny, miejski. G w i a z d k a . Tradycyjne cechy przetrwały też w stroju gwiazdora. Jego okrycie wierzchnie, to kożuch obrócony runem na wierzch, powróz w pasie, czapka baran­ kowa na głowę, larwa, t j . maska na twarzy, buty i kanciok, t j . k i j z rzemieniami. Taki gwiazdor z workiem podarków chodził po domach. Biedniejsi nie posiadający kożucha, obwiązują się cali słomą, mażą twarz sadzą i w ten sposób przebrani pełnią funkcję gwiazdora. Ś w i ę t a n a r o d o w e i k o ś c i e l n e . Lubuski ubiór męski w życiu codziennym zanikł szybko, mimo to niektóre części dawnego ubioru były przechowywane i ubierano się w nie dla podkreśle­ nia uroczystości. Szcze­ gólnie jaskrawo u w i doczniło się to w wio­ skach przylegających do granicy polskiej. W roi Ryc. 18. Koszula męska. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód i tył (pon­ cho), e — rękaw z przyszy­ tymi tasiemkami zastępują­ cymi guziki, f — kołnie­ rzyk, g — naramiennik, h, i — ozdoby wyszywane na kołnierzyku. Dąbrówka, po w. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 30, ozdoby 1 : 3 18 �Ryc. 19. Mężczyźni w ubiorach tradycyjnych. Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. ku 1919—1920, kiedy członkowie międzynarodowej komisji wytyczali granicę, wówczas Polacy ubrani w ludowe stroje, odmienne od niemieckich, tłumnie stawali przed wioskami granicznymi, aby podkreślić polski charakter ziemi i jej mieszkańców, lecz na skutek junkiersko-imperialistycznych knowań komisja osady te celowo omijała. Manifestacje z okazji rocznic historycznych i zjazdów polskich organizacji odbywały się do 1945 r. w strojach ludowych. Obecnie w święta narodowe, młodzież należąca do zespołów świetlicowych ubiera się w dawne odświętne stroje ludowe: w czerwone bluzy, białe spodnie, czarne buty i kapelusze (ryc. 19). Ogół jednak ubiera się w modne stroje miejskie, przeważnie bez krawatów. Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS UBIORU MĘSKIEGO Bielizna Na podstawie obrazu K. Boguszewskiego z 1628 r. jak i Atlasu z 1647 r. przypuszczać możemy, że w X V I I w. chłopi nosili białe koszule, wypuszczane na spodnie. Źródła jed­ nak ikonograficzne z X V I I I w. i tradycja z końca X I X w. mówią, że wtenczas już noszono także koszule wpuszczane w spodnie. Zachowane z 1914 r. koszule są uszyte z białego lnianego płótna, wykonanego w domu na krosnach. Obok koszul lnianych, szczególnie w zimie nakładano koszule porchinowe, t j . flanelowe. Koszula męska z pocz. X X w. składa się z płatu (szer. 70 cm) posiadającego otwór na głowę, a okrywającego przód i tył, o kroju poncho, z rękawa jednoczęściowego, z kołnierzyka i naramiennika (ryc. 18). Rozcięcie na głowę miało kształt litery T, a prze­ cięcie na przodzie sięgało do pasa. Narożniki u szyi były lekko zaokrąglone. Rękaw 2* 19 �w kształcie trapezu, przy ramieniu nie posiadał żadnych fałd (szer. ok. 40 cm, a przy dłoni około 22 cm). Stare koszule wiązano na sznurki, t j . tasiemki kupowane „po groszu". Koszule były długie niżej kolan, u dołu, z boków na przestrzeni kilkunastu centymetrów nie zszywane (ryc. 18). Koszule odświętne różniły się od roboczych delikatniejszym płótnem, bogatszymi ozdobami na kołnierzyku, mankietach i naramiennikach (ryc. 18, h, i , j ) . Do chrztu ubierano dzieci w krzesnoki, t j . koszule o odmiennym nieco kroju i ozdobach wyrażających się w koronkowym kołnierzyku, takimże wykończeniu przy dłoniach i brzegu dolnym. Dodatkowymi ozdobami krzesnoka były 2—3 zakładki, zaszyte w dolnej części ubioru. Krzesnok był znacznie dłuższy od koszuli i za­ krywał stopy. Często przy rączkach zamiast sznurki zakładano gumowe, kolorowe opaski. (Ryc. 40, I I I ) . Około 1912 r. w „mycie", t j . wynagrodzeniu za pracę parobkom i dziewkom dawano lniane koszule swojej r o b o t y . Obecnie mężczyźni nakładają koszule pro­ dukcji fabrycznej, płócienne, bawełniane lub jedwabne. Kalesony na Ziemi Lubuskiej zwane są gatkami: - P° S J P° °*. , . . ,. .. , . . . wy XIX w. A - przód, B - tyl. zimowe szyto dawnie] z porchinu, t j . flanek. Krój ich Małe, pow. Sulechów. Reiest podobny do kroju spodni, lecz są bardziej obcisłe, konstrukcja 1954 r. zapina się je na guzik lub zawiązuje się na tasiemkę wpuszczaną w obszywkę. Chłopcom szyje ;ię bieliznę na stanikach zwanych opleckami albo sznurówkami. Na początku X X w. dorośli, zamożniejsi mężczyźni, nosili zamiast kalesonów skórzane spodnie, obrócone runem do ciała. 43 R y c 20 S z k i c s d n i z dru ie ł v P o d m o k l e c Nakładane w dni chłodniejsze i mroźne kaftaniki, kamizelki i jaczki sięgające zazwy­ czaj do pasa, noszone pod marynarką, nazywano plońdrami. Są one wykonane z ciepłego barchanu lub flaneli albo z trykotu, przeważnie w kolorze siwym, szarym, nie brudzącym. Ilość nakładanych plońdrów zależy od wrażliwości na zimno. Zamożniejsi chłopi zamiast plońdrów nakładali krótkie kożuszki. Do czasu rozpowszechnienia się swetrów, co na terenie wsi nastąpiło po I wojnie światowej, plońdry wykonywano na iglicach w domu lub nabywano w sklepach. Zamożniejsi dawali je szyć wioskowym krawczyniom, o któ­ rych również wspomina się w rozdz. V I I I Wytwórcy i materiały. Spodnie Przypuszczać należy, że tak jak na sąsiednich obszarach, tak i na Ziemi Lubuskiej w średniowieczu pod krótkie suknie (ryc. 4) mężczyźni naciągali krótkie spodnie. K o sm a s potwierdza noszenie spodni przez Polan już w 1000 r. . Dowód nakładania na Ziemi Lubuskiej obcisłych spodni charakterystycznych dla średniowiecza, spotykamy na ilustracji z 1548 r. (ryc. 5). Na obrazie z końca X V I I I w. pt. „Grajkowie polscy" widzimy mężczyznę ubranego w zwężające się spodnie, sięgające niżej kostek, a dru­ giego -— w sukmanę. Przez długie wieki spodnie stanowiły spodnią część odzieży. Na Ziemi Lubuskiej, podobnie jak na innych obszarach, na określenie spodni używa się terminu portki, od partu, t j . grubej tkaniny lnianej. Najdawniejsze spodnie z X I X w. były lniane, białe albo granatowe , szyte z tak sztywnego płótna, że mawiano: „jak pchła na nie skoczy, to nogi sobie połamie". Spodnie szyto dawniej głównie z cajgu, a obecnie prze­ ważnie z granatowego płótna i bawełny w ciemnych kolorach. (Ryc. 20). 44 43 Na początku X X w. zamożniejsi chłopi nosili zimą spodnie skórzane. Nowożeńcy idący do ślubu, podobnie jak żonaci, ubierali się w czarne spodnie na pasku, a obecnie na 20 �gumowych szelkach. W pierwszych latach X X w. postępowi chłopi ubierali się „modernie-, tj. nakładali spodnie na buty. Po 1945 r. rozpowszechniły się spodnie na pasku. Krótkie spodnie po kolana uważane są za część ubioru, obrażającą godność mężczyzny i nie są wogóle na t y m terenie noszone przez gospodarzy. Ryc. 21. I Szkic lnia­ nej katanki z drugiej połowy XIX w. Takie same noszono także bez rękawów. Porów­ naj ryc. 12. Podmokle Wielkie, pow. Sule­ chów. I I — szkic ka­ mizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja. I I I — Katanka noszo­ na do ok. 1920 r. A — przód, B — tył, C — części kroju; d — krój przodu, e — ty­ łu, f — rękaw. Dą­ brówka, pow. Między­ rzecz, 1952. Podzialka 1 :30. Katanki Wykopane na stanowisku archeologicznym Międzyrzecz — Zamek fragmenty skóry mówią, że krótkie skórzane okrycia noszono już w X I V w. Jak świadczy postać murarza namalowana przez Boguszewskiego na obrazie „Niepo­ kalane poczęcie" w 1628 r., krótkie, czerwone odzienie na Ziemi Lubuskiej noszone dawniej, ma dość długą tradycję, która przetrwała aż do końca X I X w. W owym czasie noszono jeszcze czerwone, t j . cynobrowe sukienne katanki, szyte na białej flanelowej podszewce (ryc. 21, I I I ) . Składały się one z czterech części: z dwóch przodów, tyłu i jedno­ częściowego rękawa. Zapinały się na dwa rzędy białych guzików i nie posiadały koł­ nierza. (Ryc. 19). Na przełomie X I X i X X w. zaczęto nosić katanki o takim samym kroju, w kolorze ciemnofioletowym i modrym, w czarne kratki, lecz o jednym rzędzie guzików. Do podszewki z lewej strony przyszyta była kieszeń. Czerwone katanki nosili młodzi kawa­ lerowie, modre natomiast starsi lub żonaci. Kiedy pierwsze katanki jeszcze nie zanikły, ok. 1910 r. zaczęły wchodzić w modę jako część stroju odświętnego kamizelki zwane też westkami (ryc. 21, I I ) . Szyto je z czarnego aksamitu w czarne drobne kwiatki lub w motywy geometryczne. Kamizelki były szyte na białej płóciennej podszewce, z przodu czerwone, z tyłu czarne. Zapinały się na białe lub metalowe świecące guziki. Biedni chłopi i robotnicy wiejscy szyli kamizelki z gorszego i tańszego materiału, guziki kupowali czarne, tanie, a z tyłu ściągali kamizelkę na spinkę. Bogatsi marszczyli kami­ zelkę z tyłu i wiązali na ozdobny sznurek. Podniszczone odświętne katanki noszono na codzień obok litewki, t j . marynarki uszy­ tej z modrego lub szarego płótna o kroju zbliżonym do katanki. Sięgały one do połowy ud. Z tyłu były marszczone na sznurku, którym z przodu zawiązywano się (ryc. 21, I ) . Burki Burkę zwaną jupą szyto z grubej tkaniny bawełnianej lub wełnianej, podszewkowanej flanelą. Burka składała się z rękawów jedno- lub dwuczęściowych, dwóch przodów, tyłu i kołnierza. Z tyłu w pasie posiadała połowę paska, ozdobionego dwoma lub 21 �trzema guzikami; z przodu dwie skośnie ścięte kieszenie, a czasem poniżej dwie kieszenie poziome. Kołnierz zwykle okrągły zapinał się wysoko na guzik. Od około 1950 r. w związku z mechanizacją narzędzi rolniczych i rozwojem POM-ów i PGR-ów chłopi pracujący w transporcie nakładają chętnie krótkie, ciepłe watówki stan­ dartowego, fabrycznego pochodzenia. . _ Ryc. 22. Okrycia wierzchnie rekonstrukcje: I — szkic modrej, lnianej katany noszonej przez uboż­ szych chłopów w XIX w. I I — Płaszcz sukienny modro-granatowy z peleryną noszony w XIX w. przez zamożnych chłopów, karczmarzy itp. Linie przerywane na tym rysunku oznaczają niewidoczne pod peleryną rękawy i kieszenie. Sukmany O dawnych wierzchnich okryciach z X V — X V I I I w. daje pewne pojęcie materiał ikonograficzny. W świetle tych materiałów można przypuszczać, że okryciem wierzchnim w X V w. był rodzaj tuniki z długimi rękawami, sięgającej do kolan (ryc. 4). Mężczyzna przedstawiony na rycinie z X V I w. posiada rodzaj fałdzistej sukmany, sięgającej do k o l a n . Opierając się na reprodukcjach zworników ze Słońska przypuszczać możemy, że kołnierz sukmany był stojący, taki jak wówczas noszono na Śląsku, a j a k i zachował się do dziś w Wielkopolsce na terenie Szamotuł. W X V I I w., jak widzimy na obrazie Boguszewskiego, chłopskie okrycia wierzchnie posiadały również niskie stojące kołnierzyki; analogiczne były w X V I I I w. Ze względu na brak bliższych szczegółów o wymienionych okryciach powiedzieć niczego więcej nie możemy. Szczegółowe materiały w t y m zakresie pochodzą dopiero z końca X I X w. i pocz. X X w. Pod koniec X I X w. odziewali się w sukmany tak chłopcy, jak i dorośli. Sukmany 45a Ryc. 23. I I I — Sukmana czarna zanikła w 1945 r. — A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód, f — część tylna marszczona, g — klin przyszyty do części marszczonej, h — poły, i — rę­ kaw, j — ozdoba imitująca kaletkę, k — kołnierz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 :30 22 �były z lepszego lub gorszego materiału (cajgu) mogły być nawet lniane i bez podszewki. Te ostatnie szyto z płótna lnianego, białego albo farbowanego na kolor niebieski (indygo) (ryc. 22, I) *«. Obok sukman noszono kapoty; Onufry Kania, ur. w 1872 r. w Nowym Kramsku, mówi 0 nich, że były długie, posiadały szamerowania, a chłopi nosili je do bardziej uroczy­ stego wyjścia. Po sukmanach lniano-niebieskich i zielonych rozpowszechniły się sukmany czarne z sukna. (Ryc. 22, I I I , ryc. 24 i tabl. I I ) . Krój sukmany z tego okresu, noszonej dość powszechnie, przedstawia ryc. 24, 30. Suk­ mana ta była uszyta z czarnego sukna, podszewkowana białą flanelą. Jest ona bardzo podobna do wołoszki, noszonej w płd. Wielkopolsce, różni się zaś od niej głównie mniej­ szą ilością fałd z tyłu i brakiem kieszeni. Szczegółowe różnice uwidoczniają się w i m i ­ towanych mankietach, a także w kieszeniach, dragonach, w mniejszej ilości guzików (6) oraz w tym, że jest bardziej obcisła. Szerokość pleców w pasie wynosi 13 cm, a dolnej części 50 cm. Materiał jest ułożony z 16 fałd. Brzeg dolny sukmany ma 3 m; kołnierz w miejscu najszerszym 8,5 cm, a przy końcach 5 cm szer. Wewnątrz po lewej stronie na piersiach jest wpuszczona kieszeń. Ozdobą sukmany są stebnowania przy brzegach 1 taśma imitująca mankiet oraz niekiedy oblamowania brzegów kołnierza i rozcięcia z przodu. Sukamana sięgała kostek. Podniszczone sukmany, w których już nie wypadało chodzić w niedzielę do kościoła lub w inne uroczyste dni używano na codzień. Sukmany szyte z gorszego gatunku tkaniny nazywano kamzelami. Nosili je ubożsi na święta a zamożniejsi na codzień. Obok zielonych, granatowych i czarnych sukman, noszonych przez większość chłopów, Ryc. 24. Mężczyzna w ubiorze odświętnym. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Część ubioru z Muzeum Na­ rodowego w Poznaniu — Rogalinie. Fot. A. Glapa, 1956 23 �zamożniejsi mieszkańcy wsi w X I X w. nosili granatowe sukmany z pelerynkami, które zwano płaszczami (ryc. 22, I I ) . Płaszcze szyto z ciemnoniebieskiego, prawie granatowego sukna, podszewkę posiadały czerwoną, sięgały do kostek. Z przodu miały dwie skośne Ryc. 25. Kożuch owczy poszyty czarnym suknem. A—przód, B — tył, C — części kroju: d — przednia część, e — plecy, f — kołnierz, g — rękaw, h — fragment sznura do przewiązywania się. Dąbrówka pow. Międzyrzecz, 1952. Podziałka 1 :32 kieszenie. Były one szyte do figury, z tyłu nie miały fałd. Zapinały się przy szyi na haczyk i haftkę, a dalej na drewniane guziki, obszyte tkaniną. Do płaszczy przypinano sięgającą do połowy ud pelerynę . Sukmany takie kupowali zamożniejsi chłopi po wyjściu z wojska przed ożenkiem. Prze­ stano je nosić pod koniec X I X w. 47 Kożuchy Dawniej t j . w X I X w. na Ziemi Lubuskiej, podobnie jak i dzisiaj w nielicznych regio­ nach Polski, noszono owcze kożuchy, nie poszywane. W powiecie Międzyrzecz w 1874 r. pierwszy w poszywanym kożuchu zaczął chodzić Franciszek Seperant, ur. 1850 r., robotnik pracujący w młynie w Paradyżu. Po nim przez szereg jeszcze lat wielu chłopów chodziło w zimie w kożuchach nie poszywanych, nie tylko do pracy, ale i do kościoła. Przed 1914 r. noszono już tylko kożuchy poszywane, jakie zachowały się do dzisiaj. Kożuchy szyto z owczej skóry z czarnym runem, a poszywano czarnym lub siwoczarnym dobrym suknem. Kożuch składał się z trzech głównych części: z pleców i z dwóch części bocznych, zszytych na ramionach i z boków; rękaw jest jednoczęściowy i posiada mankiet runem wywinięty na wierzch. Charakterystyczną częścią kożucha jest szeroki (22—24 cm) kołnierz, wywinięty runem na zewnątrz. Chłopi idąc w kożuchu obwiązują się czarnym sznurem zakończonym ozdobnym chwastem. Aby sznur nie opadał z tyłu, przeciąga się go przez oczko. (ryc. 25 i 27). Poza opisanym długim kożuchem — znane są również krótkie kożuszki robocze, nie poszywane, bardzo rozpowszechnione w Bolechowie, a dzisiaj głównie noszone przez starców. Obecnie używają ich mężczyźni pracujący w transporcie. Ryc. 26. Obuwie męskie z przełomu XIX i XX w. a — buty „siadane", od­ świętne, noszone przez za­ możnych chłopów, b — bu­ ty noszone przez biedniej • szych chłopów, c — buty robocze, d — „kufloki" — obuwie robocze używane w dni słotne, mroźne, do wy­ wożenia mierzwy itp. 24 �Obuwie Wykopane fragmenty obuwia z X I V w. na stanowisku archeologicznym MiędzyrzeczZamek w kroju i sposobie szycia są takie same jak współczesne havjy t j . bambosze, (ryc. 3). Na malowidle z Przyczyny Górnej z 1430 r. jeden z chłopów ma nogi bose, dru­ gi — okryte w jakieś czarne obuwie. Najstarsi chłopi pamiętają, że nogi owijano zawsze w onuce, t j . w lniane albo czasem flanelowe płaty (40X40 cm). Onuce nakładano przed założeniem b u t ó w i kuf lo­ ków z cholewami. Na święta do trzewików wdziewano wełniane pończochy swojej roboty, sięgające wyżej kostek lub nawet do kolan. Współczesne skarpety rozpowszech­ niły się po I wojnie światowej. Na starych sztychach z X V I I I w. przedstawiających widoki miast lubuskich często na pierwszym planie widzimy chłopów przy pracy, ubranych w buty z cholewami. Na początku X X w. buty należały do stroju weselnego. Wówczas chłopi wpuszczali spodnie w buty. W tym też okresie zaczęły się rozpowszechniać trzewiki. Przed 1914 r. za­ częły się pojawiać buty siadane, różniące się od poprzednich kilkoma fałdami poni­ żej cholewy. Typowo roboczym obuwiem używanym w zimie i przy wywózce mierzwy były kufloki (ryc. 26), o drewnianej podeszwie, skórzanej części górnej przybitej gwoździami i drutem. Z rana i wieczorem po zakończeniu prac w mieszkaniu chodzono w laczkach, t j . lekkim obuwiu posiadającym podeszwę i wierzch ze szmaty lub sta­ rej skóry. Wierzch laczków okrywał tylko przednią część stopy. W podwórzu wokół bydła i koni chodzono w drewniakach posiadających olszynową lub topolową podeszwę a wierzch ze skóry, okrywający jak w laczkach przednią część stopy. Zmarłym dawano papierowe, płytkie obuwie pochówkowe, Ryc. 27. Chłop w kożuchu i czapce krymerkowej. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. 25 �Poza butami siadanymi wszystkie opisane formy obuwia zachowały się do dzi­ siaj. Dodatkowo po 1945 r. rozpowszechniły się znane już przedtem tenisówki i buty gumowe z cholewą po kolana. Osiedleńcy przynieśli walonki sięgające do kolan, wykonane z grubego filcu, nakładane głównie w zimie. Ze względu na wilgotny w zimie k l i ­ mat Ziemi Lubuskiej, na walonki nakładają specjalne kalosze wyrabiane z gumowych dętek. Walonki są rozpowszechnione w okolicach Sulęcina. Szale i Ryc. 28. Młodzieniec w półkoszulku.Dąbrowka, pow. Międzyrzecz. Cześć ubioru z Muzeum Narodowego w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — e — 3. Fot. A. Glapa, 1956 „fartuszki" Przed zimnem zabezpieczano szyję za pomocą weł­ nianych szali, wykonanych na iglicach. Pod koniec X I X w. i na początku X X w. szale wykonywano z weł­ ny o jaskrawych kolorach, później głównie z czarnej, popielatej i białej. Chłopcy zawiązywali szale wokół szyi, dorośli nakładali je rzadko na „fartuszek", w dnie wyjątkowo mroźne, kiedy pracowali na powietrzu lub wyjeżdżali do miasteczka. Zasadniczą częścią odzieży chroniącą szyję i piersi przed zimnem był fartuszek t j . kawałek podszewko­ wej tkaniny zszytej z kołnierzykiem, zapinanym z tyłu na guzik lub haczyk i haftkę. Kołnierzyk i część opa­ dająca na piersi były zdobione wstążkami i koralika­ mi lub barwnym krzyżykowym haftem. Fartuszek szyto z rypsu lub z sukna w różnych kolorach, przei jednak czerwone dla młodszych a niebieskie . , . ^ . , , . , y mężczyzn. Za podszewkę słuzyio białe płótno lub ciepła flanela. Fartuszki zachowały się do dzisiaj i stanowią nieodzowną część ubioru, (ryc.28). w a z n e 1 C Z a r n e d l a Nakrycia s t a r s z c h głowy Malowidła ścienne w Przyczynie Górnej z ok. 1430 r. (ryc. 4) wskazują, że chłopi lubuscy nosili długie włosy, opadające na szyję a czapki w formie stożków . Na zworJ8 Ryc. 29. Męskie okrycia głów: a — rogatywka z XIX w. (rekonstrukcja) b — kapelusz słomiany „żni­ wny", c — splot pasma sło­ my na kapelusz b, d — czapka krymerkowa lub ba­ rankowa, e, f — stosowane kroje czapki d. A. d, e — wg. innych i okazu Onufre­ go Kani z Nowego Kram­ ska, pow. Sulechów, f — wg. Franciszka Niemca z Dąbrówki, pow. Między­ rzecz, b, c — wg. okazu z Muzeum Regionalnego w Międzyrzeczu, nr. inw. M. N. E. — 380. Rys. Alfons Kowalski, 1955 2fi sar. s^*^'''^v-s«*is?^^w* . ... ' .- �nikach znajdujących się w kościele w Słońsku z 1522 r. mężczyźni uważani przez Niem­ ców za Polaków, mają głowy okryte barankowymi czapkami o w y w i n i ę t y m runie. Ryc. 6, 31).Rycina 5 przedstawiająca życie nad Odrą i widok na Frankfurt, wskazuje, że około 1548 r. chłopi nosili w lecie kapelusze z okrągłą głów­ ką i dość wielkim rondem. Podróżnym okryciem gło­ wy była czapka w rodzaju współczesnej pilotki. W X V I I I w. chłopi nosili obok kapeluszy z szero­ kim rondem, obcisłe czapki. Pod koniec X I X w. aż do I wojny światowej powszechnym okryciem w lecie były słomiane ka­ pelusze z szerokim rondem o stożkowatej główce, przewiązane czarną wstążką (ryc. 29). Kapelusze takie nosili dorośli, dzieci biegały z kosmatą, t j . gołą głową. Mniej więcej do 1890 r. noszono nie­ bieskie rogatywki z czarnym lub szarym baran­ kiem (ryc. 29) i czarne cylindry, które nie bardzo upowszechniły się, a które do 1939 r. pożyczano na wesela. Noszono je wówczas obok czarnych kapeluszy z rondem. Cylindry zdobione sztucznymi kwiatami, pozłotkiem i wstążką nakładano na uro­ czystości weselne (ryc. 16, 17, tabl. I ) . 4 0 Zimą chłopcy nakładali czapkę z opuszką, ob­ szytą barankiem. Mężczyźni nosili też stożkowate czapki wykonane z kawałków owczej skóry, które noszono do kożucha. Nie poszywane czapki częścio­ Ryc. 30. Młodzieniec w czapce ,,poznanion- wo wywijano futrem na zewnątrz. Krój ich był ce", sukmanie i półkoszulku ozdobionym podobny do szyszaków z X i X I w. (ryc. 29). Rów­ wstążkami. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. nież w zimie noszono czapki krymerkowe w kształ­ Odzież z Muzeum Narodowego w Pozna­ cie walca, jak i dzisiaj. Przed 1914 r. w lecie, niu—Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — E — 2. w dnie świąteczne nakładano poznanionki, t j . czapFot. A. Glapa, 1956 r. ik kupowane w Poznaniu, powszechnie nazywane maciejóv.ikami (ryc. 30). W okresie międzywojennym i po 1945 r. rozpowszechniły się czapki sportowe, nar­ ciarki i kapelusze współczesne. Obecnie do stroju regionalnego nakładają czarne kapelusze z czerwoną, z boku wią­ zaną wstążką (ryc. 19). Nauszniki, rękawice, laski., torby, tabakierki Przed 1914 r. zaczęto nakładać zimą owalne nauszniki połączone stalową sprężyną. W okresie I I wojny światowej rozpowszechniły się nauszniki składające się z wełnianego, poszerzonego na uszach szerokiego pasa, połączonego dwoma paskami węższymi. Rękawice do pracy z jednym palcem wykonywano ze szmat. Odświętne, wyrabiano z czarnej, popielatej i białej wełny. W zimie wyjeżdżając na targ lub jarmark wkła­ dano nogi w specjalnie uszyty worek skórzany lub lniany, grubo futrowany. Laski z końcem X I X w. wykonywano z dębowych prętów i jałowca. Laski te posia­ dały rączki zagięte. Narzędzia niezbędne do koszenia, poza kosą, jak dubel, bobkę i młotek wkładano w torbę płócienną w kształcie worka z uchwytem. Przywiązywano ją do kosy powyżej rączki. Tabakierki z tabaką do zażywania noszono dość często aż do ok. 1914 r., kiedy to za­ częły wypierać je cygara. Tabakierki wyrabiano głównie z drzewa brzozowego; rogowe nie miały powodzenia, gdyż śmierdziały. 27 �Bukiet, ręcznik, wieniec, wstążki, pasy i p i e r ś c i o n k i chusty, Oznaką drużby jest „bukiet" przypięty do kapelusza, a przez pewien czas d'o cylin­ dra. Bukiet weselny wykonany jest ze sztucznych kwiatów, liści, wstążek, szychu i pozłotka. Na tle zielonych liści, tworzących tło i obramowanie, na pionowej osi z sztyw­ nego drutu pouczepiane są ozdoby, czerwone, różowe i niebieskie kwiaty (Tabl. I ) . Dawniejsze bukiety były większe i przywiązywano je u góry wstążeczką, związaną na kokardę. Inną ozdobą drużby i półdrużby jest ręcznik, który nakłada się przez ramię i ob­ wiązuje w pasie. Ręcznik t j . pas białego płótna (dł. 4—5 m) po nałożeniu zawiązuje się drużbie w pasie z prawej strony, półdrużbie z lewej na kokardę, tak że dwie części spadają aż do stóp (ryc. 17). Przy nakładaniu ręcznika przez ramię składa się go w pół, a części opadające od „kobolki" t j . kokardy wynoszą 40—50 cm. Ozdobą ręcznika są naszywane wąskie różnobarwne wstążki, kwiaty i pozłotka. Inną ozdobą, to różowa wstążka (szer. 15—20 cm), nakładana na ręcznik. Dawniej, około 1900 r. napinano na nią dodatkowe drobne ozdoby z wstążek i gałązek mirtu. Zwykle ręcznik drużby jest bar­ dziej ozdobny niż ręcznik półdrużby. Oznaką pana młodego jest mirtowy wianuszek, obwiązany białą wstążeczką, przy­ pięty do kapelusza. Oznaką członków drużyny weselnej jest gronko, t j . wianuszek z mirtu z białą wstążeczką, przypinany na piersi z boku. Pod koniec X I X w., nim weszły w użycie krawaty, koszule na szyi zawiązywano na kobołkę t j . węzeł z czerwonej wstążeczki lub za pomocą jedwabnej chustki (60X60 cm), zwanej jedwabnicą, na którą wykładano haftowany kołnierzyk (ryc. 18, h, i , j). Obecnie najchętniej noszą kołnierzyki otwarte. W toku badań terenowych jak i w literaturze nie napotkano na wzmiankę o noszeniu szerszych, zdobnych pasów na odzieży wierzchniej. Pierścionki weszły w użycie pod koniec X I X . W t y m też okresie często pożyczano pierścionki do ślubu. We wsi miały je tylko dwie rodziny. Dopiero około 1920 r. pier­ ścionki się upowszechniły. Ryc. 31. Czapka barankowa z opuszką według zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. �Rozdział VI OGÓLNY OPIS UBIORU KOBIECEGO Lubuski ubiór kobiecy zachował się w znacznie lepszym stanie niż męski, tak że wszystkie niemal jego części powszechnie używane około 1900—1914 r. są dzisiaj jeszcze noszone lub zachowane w skrzyniach w kilku wioskach. Zróżnicowanie tego ubioru jest też większe niż ubioru męskiego. U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Dziewczęta nakładały białe, wykonane z cienkiego płó­ tna koszule (ryc. 41). Wierzchnią odzież stanowił szorc z opleckiem, tzn. spódnica przy­ szyta do stanika. Części te biedne komornice i robotnice wykonywały z płótna, bawełny lub z cienkiej, częściowo wełnianej tkaniny, natomiast bogate chłopki szyły z tkanin wełnianych przerabianych jedwabiem. Oplecki były zielone, jasne (błękitne), bure (bor­ dowe), czerwone (cynobrowe), wiśniowe (fioletowe), kawowe (ciemno brązowe). Spód­ nice szorca sięgały trochę wyżej glozny, t j . kostki, a niżej brzózki t j . łydki. Dziewczęta zamożniejsze nosiły spódnice warjowe t j . wełniane i sukienne, koloru bordowego i cyno­ browego; biedniejsze w barwny deseń — zielony lub żółty — odbity z klocków, (ryc. 72). Wszystkie dziewczęta chodziły boso albo w drewnianych patynkach, t j . drew­ niakach. Na głowę nakładały czerwone chustki kwiotkate posiadające wzdłuż brzegu pas w kwiatki. W dni chłodniejsze nakładały na szorc polkę, t j . bluzę z cycu czyli kretonu. Włosy czesano w plyjskę (prizedział na środku i dwa warkocze, opadające na plecy. Obecnie dziewczęta ubierają się po miejsku, bieliznę noszą płócienną lub trykotową, pończochy na oplecku, t j . specjalnym staniczku. Włosy plotą w dwa warkocze. Ubiór starszych dziewcząt nie różnił się w zasadzie od ubioru dziewcząt. Róż­ nicę stanowił tylko fartuch (zapaska) w białe paski i ozdoby na oplecku w dwa ząbki. Dziwki też częściej zamiast drew­ niaków nosiły skórzane laczki. Idąc gra­ bić siano dziewczyny nakładały na gło­ wę chustkę na czepek, a na szyję kryziki; włosy czesały w płyjske i jeden warkocz, który zawijały w kok. Ryc. 32. Kobiety w ubiorach do sianokosów. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. Obecnie dziewczyny dorosłe ubierają się podług mody. W domu noszą szma­ ciane laczki, a w obejściu drewniaki. Ubiór mężatek był prawie taki sam jak dorosłych dziewczyn. Różnicę sta­ nowiła kopka (czepek) i kryzik, części, które mężatki stale nosiły (ryc. 32, 33), Roboczy letni ubiór mężatek w obejściu ilustruje ryc. 33. Obecnie młode m ę ­ żatki ubierają się podług starodawnej mody wiejskiej; noszą więc zzorce, fartuchy na pasku, lecz już nie nakładają czepków. 29 �Storki w obejściu nakładały prawie taki sam ubiór jak mężatki, t j . płócienne spód­ nice zwane modre jaki oraz fartuchy z lnianych nici i bawełny, w szarym kolorze z zie­ lonymi i czerwonymi paskami. Idąc grabić siano, przypinały z boku na chustkę opadające od czep­ ka tiulowe sznurki (ryc. 32). Ze względu na większą wrażliwość na zimno nakładały dodat­ kowe watoki, t j . spódnice uszyte z materiału i waty. Obecnie storki w większości ubierają się po starodawnemu, nakładają nawet koszule z wy­ łogami. Czepków przy pracy jednak już nie noszą. Opisane ubiory robocze różniły się zależnie od wieku i stanu kobiet. Różnice dotyczą ilości nakładanych części, ilości ozdób i jakości ma­ teriału. U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Zimą dziew­ częta nakładały koszule barchanowe z długimi rękawami w niebieskie, różowe lub czarne paseczki. Na nie kładły gatki z długimi nogawka­ mi, połączone ze stanikiem, posiadającym ręka­ wy i zapinanym na plecach. Dalsze części ubioru stanowił watok z opleckiem, t j . gruba spódnica ze stanikiem, szorc, filtrowana polka, cygonka, tj. podniszczona chusta skrzyżowana na pier­ siach pod polką, fartuch modry wiązany na plecach w pasie, a dalej pończochy wełniane, więzione w domu, sięgające kolan, drewniaki, rękawice o jednym palcu oraz grube chusty weł­ Ryc. 33. Ubiory kobiece robocze, powszechnie noszone przez gospodynie do około 1920 r. niane, zawiązywane pod brodą, zdobne przy Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa brzegach w szlaki (pasy) barwnych kwiatów. Chusty, pończochy i rękawice były zazwyczaj koloru różowego, fioletowego i bordowego. Obecnie dziewczęta ubierają się wg. współczesnej mody; nakładają bieliznę flane­ lową lub wełnianą, suknie bawełniane lub wełniane, takież skarpety i wysokie skó­ rzane trzewiki. Ubiór dziewczyn był podobny do ubioru dziewcząt młodszych. Dziewczyny dorosłe wyróżniały się tym, że nakładały zimą białą płócienną koszulę z krótkimi rękawami, na nią katankę t j . krótką obcisłą bluzeczkę z rękawami wygodnymi do pracy, na wa­ tok z opleckiem nakładały dodatkową derę, t j . spódnicę z barwnego samodziału (ryc. 43) dalej fartuch porabiany, czapkę płócienną (czepek), a kiedy wychodziły w obejście, na­ ciągały na nogi kufloki, obuwie skórzane z drewnianymi podeszwami (ryc. 26, d). Oprzątały bez czepków, a tylko w chustkach na głowie. Około 1860 r. podczas dłuższego pobytu na dworze nakładały podniszczony watok, t j . rodzaj obcisłej marynarki (ryc. 48). Ubiór mężatek nie różnił się prawie od ubioru dziewek; szczegółem odróżniającym jednak były czepki. Młode mężatki i dziewki miały przy czepkach wstęgi tkane lub dru­ kowane, starsze kobiety zaś białe, tiulowe, wyszywane, zwane sznurkami. Ubiór bogatych gospodyń różnił się od biedniejszych nie tylko lepszym gatunkiem materiału, lecz także większą ilością ozdób. Ubogie kobiety posiadały np. przy oplecku lub spódnicy jeden ząbek (pas ozdób), a bogate dwa, trzy. Dziewczyny jak i młode m ę ­ żatki przed I wojną światową nie nosiły przeważnie gatek. 30 �Storki nakładały w zimie, a niektóre dziś jeszcze nakładają koszule z dłużikimi rę­ kawami i gatki. Inne części ich ubioru były takie jak mężatek. Dodatkowo nakładały ka­ bat watowany oraz chustkę czerwoną w różne desenie na czepek płócienny. Zwykle też storki nosiły wełniane pończochy krosinkowe t j . wykonane na krosnach, koloru wiśnio­ wego (fioletowego) oraz ciepłe bambosze, zwane hawy. Obecnie staruszki ubierają się podobnie jak dawniej, z tą jednak różnicą, że do pracy nie nakładają już czepków, które zastępują chustkami barwnymi, białymi lub si­ w y m i w desenie geometryczne, współczesnej produkcji. Te kobiety, które posiadają ubiory z dawnych lat, donoszają je; inne kupują materiały i szyją przeważnie na wzór dawnych. Ubiór roboczy zimowy w porównaniu z letnim cechuje większa ilość nakładanych części. Dalszą różnicę stanowi większa grubość materiałów zimowych i mniej barwna kolorystyka. Tylko pstra dera jest różnobarwna. (Tabl. III.). S t r ó j o d ś w i ę t n y d z i e w c z ą t . W dni świąteczne a także do kościoła nakła­ dano bieliznę oraz szorc z opleckiem, jak w dni robocze. Na szorc z opleckiem nakładano drugi szorc bez oplecka, t j . spódnicę koloru czerwonego, suknię zieloną, niebieską lub bordową, a na nią fartuch (ryc. 34). Do niebieskiej sukni nakładano fartuch czerwony, do zielonej różowy, do bordowej zielony lub niebieski. Chustkę cygonkę, narzucano na plecy i przekładano na piersiach na krzyż (ryc. 34). Głowy okrywano tiulowymi kop­ kami z ogonkiem, stanowiącym fałdzistą ozdobę z tyłu głowy. Kopki zawiązywano wstę­ gami pod brodą w kokardę. Szyję zdobiono białym kryzikiem i jednym lub dwoma sznurkami korali. Na nogi naciągały dziewczęta czarne wełniane, niciane lub bawełniane pończochy i sznurowane na niskim korku - obcasie trzewiki. Latem nakładały białe suknie, białe sicie t j . chusty z frędzlami i białe szorce. (Ryc. 35, 45). 5 0 Ryc. 34. Dziewczyny w letnim ubiorze odświętnym. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. 31 �Obecnie dziewczęta ubie­ rają się podług panującej mo­ dy. Latem noszą bieliznę płó­ cienną lub trykotową, ko­ szule bez rękawów, sukienki kretonowe w kwiaty, skarpe­ ty, trzewiki, często tenisówki, głowę kosmatą t j . gołą. Zimą bieliznę flanelową lub weł­ nianą, koszule z długimi r ę ­ kawami, suknie wełniane lub bawełniane, swetry wełniane wykonane w domu. Dziewczyny dorosłe no­ siły w święta szerokie wstąż­ k i wiązane pod brodą oraz kolorowe kabaty przeważnie brązowe lub bordowe. Poza t y m dziewczyny nosiły w y ­ sokie trzewiki szarzewe t j . wykonane częściowo z błysz­ czącej skóry (boki), o chole­ wach z matowej tkaniny. Dziewki odróżniały się rów­ nież tym, że nosiły trzy, cztery rządki, t j . sznury szkląnych korali. Po przyjściu Ryc. 35. Dziewczyny w stroju odświętnym. Używanym głównie na wyjście i zabawę. Porównaj go ze strojem druhen (ryc. 2) i z planszą k r ó w k a , pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. b a r w n ą n r L z kościoła do domu tak dziew­ czynki jak i dziewki zawijały wstęgę na kopę (ryc. 60), zdejmowały korale i tak chodziły przez cały dzień. Na zabawę dodatkowo nakładały bordowy kabat, biały, wyszywany, fartuch fabryczny, a w lecie płócienny biały kabatek z długimi rękawami (ryc. 35). Na zabawę nie chodziły nigdy w sukniach. W dni chłodne i w zimie nakładały wacioki (ryc. 42, I I ) . lub większą ilość spódnic. Obecnie dziewczyny nakładają latem jedwabną bieliznę, jedwabne suknie w kwiaty, korale, modne trzewiki zamszowe, brązowe lub granatowe, skarpety styłonowe i jako dodatek do stroju nylonową torebkę. Zimą noszą bieliznę jedwabną, suknie, swetr weł­ niany, pończochy brązowe na pasku płóciennym lub jedwabnym, broszkę pod szyją. Kiedy wychodzą z domu, nakładają płaszcz, beret lub kapelusz. Wiele osób nosi chustki nylonowe, ręcznie malowane w kwiaty. S t r ó j o d ś w i ę t n y m ę ż a t e k . Strój ten różnił się od stroju dziewczyn tylko brakiem wstążeczki przypiętej z tyłu do kruza, t j . kryzika (Tabl. I I ) . Później mężatki nakładały na kopkę chustkę, zwaną cygonką, zawiązywaną pod brodą. Przeważnie też po zamążpójściu nosiły kobiety w zimie spódnice z barwnego samodziału, zwane derami. Bogate gospodynie nosiły delikatniejsze dery swojej roboty, uboższe natomiast dery tańsze, kupione na jarmarku. Z końcem X I X w. w Dąbrówce oznaką mężatki było wiązanie kopy na głowie, tzn. obwiązywanie czepka b a r w n ą chustką, nakładaną z tyłu przy ogonku czepka. Mężatki, które wówczas nie nosiły kopy, były pogardzane. Zwyczaj ten, praktykowany już w X V I w. dłużej zachował się na Nadodrzu i w rejonie Cybinki, (ryc. 9 i 10)), a w trochę odmiennej formie w Wielkopolsce. Przed 1914 r. mężatki i staruszki nosiły też przez krótki czas pulswermy, t j . narękawki ozdobione naszytymi, barwnymi koralikami. 32 ��Ryc. 36. Kobiety w strojach odświętnych. Dąbrówka pow. międzyrzecz. Fot. C. A. F-Baranowski, 1950 r Obecnie młode mężatki ubierają się jak dorosłe dziewczyny, choć niekiedy noszą no­ woczesne angielskie kostiumy. Starsze mężatki ubierają się częściowo po dawnemu, na­ kładają kabaty, szorc, fartuchy na pasku, kopkę, pończochy. (Ryc. 36). Pod koniec X I X w. nosiły staruszki w dni odświętne suknię watowaną, sicie i kopę. Przed 1914 r. ustaliła się następująca moda: storki wyróżniały się od mężatek czarnymi kabatami, cygonku na kopce i ciemnymi fartuchami (brązowym, fioletowym, czarnym). Staruszki nosiły w lecie na rękach białe chusty „kwiotkate", a zimą ciepłe, wełniane. Obecnie wśród staruszek przeważa strój sprzed 1914 r. Niewiele też starszych ko­ biet okrywa czepek cygonką. Na rękach zamiast dawnych białych chust noszone są obecnie wyłącznie chusty czarne. (Ryc. 39). Opisane formy stroju odświętnego w porównaniu z roboczymi cechuje większa bar­ wność i dbałość o lepszy materiał. S t r ó j o b r z ę d o w y . Pod w p ł y w e m ogólnej mody około 1914 r. zawijano dziew­ czętom warkocze w „kiksy", t j . płaskie koki na uszach. Do szkoły chodziły w sukniach i białych długich fartuchach. Po dwu, trzech latach uczęszczania do szkoły dziewczynka otrzymywała fartuch na pasku, polką, szorc, i kryzik na szyję. Oznaką ukończenia nauki w szkole były korale. Obecnie ubierają się podług mody w krótkie sukienki i fartuszki. Do pierwszej Komunii ubierano dziewczęta w odświętny barwny strój (ryc. 34). Obecnie idą ubrane w bieli. Suknia sięga niżej kolan. Na głowie mają mirtowy wianek. Z a r ę c z y n y . W dzień „zanoszenia na zapowiedzi" dziewczyna ubierała się jak do kościoła, nie w suknię lecz w kabat „ b u r y " t j . bordowy (ryc. 36). Wstążki kopkowe zwykle zawiązane pod brodą i opuszczone na piersi podwijała i przypinała do kopki, na ślorce (ryc. 60). K r y z i k nakładała jednoczęściowy, fartuch szary, t j . biały w niebieskie podłużne 3 Strój międzyizecko-babimojski 33 �paski. Gości na wesele zapraszała ubrana w podobny sposób, jedynie z tą różnicą, że zamiast fartucha w pionowe paski nakładała cały biały bogato zdobiony haftem, przez który przebijała ciemna spódnica (ryc. 53). Obecnie w okresie narzeczeństwa dziewczyny żadnych specjalnych oznak nie noszą, lecz ubierają sie możliwie jak najstaranniej. Rzadko nakładają pierścionki. * i. Ryc. 37. Dziewczynka w „bukietach". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. W e s e l e . S t r ó j m ł o d e j . Młoda do ślubu sprawiała sobie wszystkie części ubio­ ru. Suknię nakładała zieloną albo ..jasną" t j . modrą, fartuch do zielonej sukni niebie­ ski, a do niebieskiej zielony, sic „kawiatą" t j . brązową albo ..wiśniową" t j . fioletową, kryzik podwójny bez korali. Włosy zaczesywała w p r z e d z i a ł , wieniec z mirtu ozdo­ biony białymi płóciennymi kwiatkami uzupełniał przybranie głowy (ryc. 14, w środku). Trzewiki na początku X X w. wysokie, a przed 1914 r. niskie, czarne i takież pończochy. Po powrocie do domu przebierała się podobnie jak druhny, zostawiając na głowie wieniec. Młoda miała pod brodą wstęgi zielone i niebieskie, gdy tymczasem druhny miały różowe z zielonymi listkami. Kiedy oplecek młodej był modry, nakładała zielony lub fioletowy fartuch, gdy znów oplecek był zielony — fartuch był fioletowy. Druhny stosowały odmienne kolory. (Ryc. 2). Obecnie młoda idzie do ślubu ubrana biało; suknię ma długą, welon i wianek mirtowy na głowie. 31 34 �S t r ó j d r u h e n . Do kościoła druhny nakładały suknie w barwach ..bystrych" t j . jaskrawych — niebieskie, bordowe, zielone; na nie fartuchy różowe lub czerwone, białą sić i podwójny kryzik, wstęgi zawiązane pod brodą, opuszczone na piersi, korale. Aby nałożyć ozdoby na głowę czesały włosy w płyjskę, t j . przedział na środku i cztery war­ kocze: dwa zaczynały się na skroniach, a dwa z tyłu; następnie łączono je razem i za­ wijano kok przypięty do włosów grzebieniem i szpilkami. Na to nakładały wstążkę uło­ żoną w fałdy, głowę zdobiły barwnym bukietem (Tabl. I ) . Od kryzika z tyłu spadały dwie węższe wstążki. Po powrocie przebierały się w kabatek, a zamiast sukni wkładały białą spódnicę, na nią biały szorc z opleckiem zielonym, czerwonym lub niebieskim. Kiedy był niebieski lub zielony, przypasywały czerwony albo różowy fartuch. Nowszą modą z lat trzydziestych jest nakładanie do białej spódnicy, białych pończoch oraz cho­ dzenie w białych kabatkach bez bukietów i w kryzie jednoczęściowym (ryc. 2). Oznaką przynależności do drużyny weselnej jest wiązka kwiatów. Po powrocie z uro­ czystości ślubnej przebierają się w lekkie jedwabne suknie. Gospodynie ubierały się jak druhny, z tą różnicą, że zamiast bukietów miały na gło­ wie kopki ze wstęgami zawiązanymi pod brodą, i nie nakładały na szyję korali. Obec­ nie ubierają się w stroje odświętne współczesne, rzadko w starodawne. Matki i staruszki ubrane były na czas weselny w ciemną odzież; wierzchni ich ubiór stanowił czarny kabat, spódnica ciemnozielona albo ciemnomodra, fartuch bordowy, zie­ lony albo modry, kryzik płócienny bez korali (ryc. 65). Kopkę nakładały z różowymi albo czerwonymi wstęgami. Staruszki miały na kopce nałożoną chustkę zw. cygonką. Na nogach miały czarne pończochy i trzewiki. Obecnie ubierają się głównie po staro­ dawnemu. Strój staropanieński, wdowieński i panny „przypalonej" Stare panny ubierały się tak jak mężatki, nigdy jednak nie nakładały barwnych bukie­ tów ani stroju noszonego przez panny młode. Nigdy też nie chodziły z gołą głową, lecz zawsze w kopce lub chustce. Idąc do ślubu nakładały wieniec mirtowy na głowę, starsze zaś szły w kopkach z ga­ łązką m i r t u w ręce. Wdowy ubierały się jak mężatki. Dc ślubu zamiast wieńca mirtowego nakła­ dały kopkę z wstęgami „jasnymi", tzn białymi, posiadającymi wielkie niebie­ skie kwiaty z zielonymi liśćmi. Pann\ „przypalone" t j . posiadające dziecko, zwane też rzadziej kurewkami, ubierałysię do ślubu jak wdowy, nie brały jed­ nak do ręki mirtu. Obecnie różnice te w wielkiej mierze już się zatarły, panny przypalone nakła­ dają do ślubu białe suknie, welony, wianek mirtowy, choć nie zamknięty. Bardziej konserwatywne nakładają su­ knie modre. P o g r z e b . Na początku X X w., nie rzadko nawet przed 1914 r. zmarłe Ryc. 38. Sposób nakładania wstążki. Dąbrów­ ka, pow. Międzyrzecz. Fot. Grażyna Wyszomirska, 1953 r. 35 3 �dziewczyny i młode mężatki ubierano jak do ślubu, iecz zamiast wieńca mirtowego da­ wano i m kopkę z wstążkami w niebieskie kwiaty, opuszczonymi na piersi. Starsze kobiety chowano w strojach odświętnych, w kabacie oraz w kopce z cygonką na wierzchu. Około 1912 r. za­ przestano chować starsze osoby w kitlach . Do trumny tak młodym, jak i starym wkłada­ no igłę z nitką, którą szyto kitel. Na pogrzeb ubierały się kobiety w strój od­ świętny w kolorach żałobnych: zielonym i bordo­ wym. Od około 1914 r. za kolor żałobny zaczęto uważać kolor czarny. Dziewczyny nie nakładały korali. Kobiety, krewne zmarłej, zaznaczały żałobę przez nakładanie na kopkę cygonki. D o ż y n k i c z y l i w i n i e c . Przodownica niosąca wieniec miała na sobie kopkę zawiązaną pod brodą wstążkami „weselnymi" w czerwone i różowe kwiaty, kryzik płócienny, korale, biały kabatek z krótkimi do łokcia rękawami, czerwony albo niebieski oplecek, czarny spódnik i biały w y ­ szywany fartuch; na nogach czarne pończochy i takież niskie trzewiki. Pozostałe kobiety biorące udział w dożynkach miały wstęgi przypięte do ślorki, spódnice zielone, modre, brązowe, niektóre w desenie. Inne były ubrane w kabaty bordowe, różowe i niebieskie fartuchy w białe paski. 32 Obecnie cztery przodownice niosące wieniec Ryc. 39. Ubiór odświętny starszej kobiety. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. ni. ¿0 **—' w. \ B / d • 1 v • ; Ryc. 40. Kabatki płócienne nakładane pod stanik tzw. „oplecek". A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat główny, przód i tył, e, f, g, h — części rękawa, i — naramiennik, j — kołnierz. Według okazu: Katarzyny Połąki (I) i Doroty Spychały (II). Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1945, 1954 r. Podziałka 1 :30. I I I . Szkic „krzesnoka" okrycia wierzchniego noworodka. Kaława, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 20 36 �ubierają się w dawny strój druhny, t j . kabatek, bez ozdób na głowie. Starsze kobiety ubra­ ne są w polki i w białe fartuchy, bez czepków. G w i a z d k a . Dawniej jak i obecnie chodziły w wigilijny wieczór oprócz gwiazdo­ rów, gwiazdki ubrane w białą płachtę, którą przewiązywały niebieską szeroką wstążką. Na głowę zarzucały drugą białą płachtę spod której widać było larwą, t j . maskę nało­ żoną na twarz. W jednej ręce trzymały koszyk z podarkami, w drugiej kanciok, t j . k i j , do którego były przymocowane rzemienie. Ś w i ę t a n a r o d o w e i k o ś c i e l n e . W okresie międzywojennym, kiedy Ziemia Lubuska była pod zaborem niemieckim, kobiety idąc na zebranie do polskich organizacji np. do Związku Polaków, ubierały najpiękniejsze stroje, zwłaszcza, gdy wyjeżdżały w delegacji do okolicznych kół lub do Berlina (ryc. 14). Strój ludowy mimo prześla­ dowania przez władze zaborcze był przejawem polskości i patriotyzmu. Obecnie w święta narodowe młodzieżowe delegacje ubierają się w strój ludowy. Starsi w święta kościelne ubierają się również w tradycyjny strój ludowy, szczególnie pod­ czas procesji Bożego Ciała. Rozdział VII SZCZEGÓŁOWY OPIS UBIORU KOBIECEGO Bielizna Koszule szyto z białego płótna lnianego i porckinu, t j . flaneli: koszulę do pracy w y ­ konywano z grubszego płótna, na niedziele z cieńszego. Około 1900 r. szyto koszule o kroju przedstawionym na ryc. 41 z trzech gatunków płótna; nadołek z najgrubszego, stanik z cieńszego, a rękawy z najdelikatniejszego. Dziewczynki zimą a staruszki stale nosiły koszule z długimi rękawami, szyte z kołnierzykiem lub z wylogą. Wyłoga jest to przyszyta do brzegu koszuli otaczającego szyję łatka luźno wyłożona. Czasami wyłogę doszywano do kołnierzyka. Ryc. 41, I przedstawia starszy typ koszuli z Podmokła Wiel- Ryc.41. Koszule kobiece, płócienne. I — zimowa, I I — letnia A — przód, B — tył, C — części kroju: d — „Kabatek", część górna (poncho), c — kliny poszerzające boki, f — nadołek, g, h, i — części ręka­ wa, j — „sznurka", tasiemka do ściągania i zawiązywania, k — naramiennik, 1 — kołnierzyk, l — „wyłoga", część kołnierzyka wykładana na zewnątrz, ł, m — część wierzchnia i spodnie naszywki zdo­ biące koszulę I z przodu, n — ząbki ozdobne. I — według okazu Muzeum Narodowego w Poznaniu— Rogalinie, nr. inw. E 81 z Podmokła Wielkiego, pow. Sulechów. I I — według okazu Konstancji Kusior z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, 1954. Podziałka 1 : 30. 1 37 �kiego, pow. Sulechów. Koszula ta jest uszyta z dość grubego płótna domowej roboty, kroju p o n c h o , posiada kołnierzyk, u którego jest wszytych 7 drobnych fałd, krót­ kie, luźne r ę k a w y poszerzone przez doszyte podpasze, z boku przyszyte dwa kliny po­ szerzające obwód koszuli u dołu, wąski naramiennik oraz przyszyte do naszywki zapi­ nającej koszulę na 3 guziki zdobiny w kształcie ząbków z fabrycznie wykonanej taśmy (ryc. 41, I , n). ///// l' 1 1 ' a •••»> eC 320cm 80cm 80c -80c • c Ryc. 42. Spódnice: I — odświętny oplecek z szorcem, stanik z spódnicą białą, I I — „watok", spódnica watowana, I I I — „szorc" —• spódnica. A — przód, B —• tył, C — części kroju: d — krój spódnicy I , I I ; d —-krój spódnicy I I I ; e — pasek, f — taśma lniana do zgrubienia spódnicy „na krzyżach" — g ró­ żowe ząbki wykonane na iglicach zdobiące watok, h — taśma barwna zdobiąca watok powyżej ząb­ ków, i — „ząbki" — taśma służąca do ozdoby dolnego brzegu spódnicy I I I . Krój kieszeni i szelek ilustrują rysunki orientacyjne. Odziewając się nakładają najpierw watok, następnie oplecek z szorcem, a później szorc. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 : 30, ozdób g, h i — 1:6 1 Koszula z Dąbrówki różni się od poprzedniej tym, że posiada doszyty do stanika nadołek, r ę k a w y na szerokość naramienników suto marszczone i powyżej łokcia wszyte w obszywkę, przez którą od spodu przeciągnięta jest tasiemka zastępująca guzik. Inny jest też kołnierzyk z wyłogą i szerokie (8 cm) naramienniki ozdobione białym haftem, a także brak ozdób z przodu (ryc. 41, I I ) . Koszule dziewczęce krojono jak koszule z Podmokła W., tylko z boku nie doszywano klinów, gdyż szerokość materiałów na wielkość dziecka była dostateczna. Karczek i r ę ­ kawy wykańczano jak przy koszuli (ryc. 41,1). Zimowe koszule były dłuższe. Obecnie przeważnie noszą jedwabne koszule trykotowe albo płócienne. Najstarsze kobiety pamiętają noszenie gatek (koniec X I X w.). Nosiły je wówczas przeważnie starsze kobiety, panny wstydziły się je nosić. Rozpowszechnienie więc i ogólne przyjęcie ich jako odzieży nastąpiło dopiero w okresie I wojny światowej. Krojono je z jednego kawałka płótna albo flaneli a noszono na pasku lub tasiemce naciągniętej u gór­ nego brzegu płata. Z tyłu. a częściowo i z przodu miały długi do pasa rozporek. Zwano je też nogawicami. Obecnie tę część bielizny noszą wszystkie kobiety, głównie trykotowe i jedwabne, wyrobu fabrycznego, zimą wełniane lub flanelowe. 38 �Spódnica Na Ziemi Lubuskiej są znane różne rodzaje spódnic, które zależnie od tkaniny i kroju autochtonki nazywają spódnik, dera. szorc, toatok, określając je też podług koloru. W X V I I I w. T. H . F o n t a n e uważa za charakterystyczne dla miejscowej ludności spódnice koloru czerwonego. W okolicach zaś Zielonej Góry w t y m czasie, wg. T. S ew e r y na, nosiły kobiety spódnice składające się z dwóch tkanin; z przodu z płótna workowego, zakrywanego zwykle zapaską, a z pozostałych stron z innej tkaniny. Dane natomiast z X I X w. mówią, że spódnice noszono różne, zależnie od pory roku i zamoż­ ności. Zwykle noszono trzy spódnice. Szyto je z białego, farbowanego płótna, zdobio­ nego w motywy odciskane z klocków. Te spódnice zwano modre jaki ze względu na granatowe tło, na którym odbijano zdobiny. Poza t y m spódnice szyto z flaneli, sukna i jedwabiu w kolorach granatowym lub fioletowym w czarne kratki, czerwonym t j . cy­ nobrowym, bordowym, brązowym, fioletowym, niebieskim, czarnym, zielonym i in. Na spódnicę szytą na pasku używa się 3—4 m materiału (szer. 90 cm). Materiał na spódnicę składa się z 3—4 kawałków t j . brytów lub z jednego, długiego pasa tkaniny. Spódnica jest z przodu zszyta i posiada (20 cm) rozporek, z tyłu jest mocno fałdowana. Fałdy są wszyte w pasek (szer. 2,5 cm). Aby poszerzyć sylwetkę, spódnica przy pasku jest zagięta (ok. 4—7 cm). Pasek zapina się szpilką z łebkiem lub haftką. Spódnica jest 1—2 cm dłuższa od spódnika, t j . szorca, na który się nakłada i sięga niżej połowy łydek, czasami prawie do kostek (ryc. 35, 46). Dera zwana też rzadko welniakiem jest to spódnica uszyta z barwnego samodziału, posiadającego lnianą osnowę, a wątek wełniany (ryc. 43). Tablica I I I przedstawia naj­ częściej - spotykane samodziały. Spódnice z samodziałów szyto jak spódniki, lecz bez ja­ kichkolwiek ozdób; rzadko na derze można zauważyć jedną zakładkę. Szorcem często nazywają samą spódnicę, lecz w zasadzie nazwa ta jest określeniem części odzieży, składającej się ze stanika czyli oplecka i spódnicy (szorca) zszytych razem. Szorc do białego kabatka, noszony często przez druhny lub przez dziewczyny latem, składa się z barwnego oplecka i białej spódnicy. Spódnica uszyta jest z lnianego cien­ kiego płótna. Przed 1939 r. — 1945 r. jeszcze wiele kobiet miało spódniki uszyte z płótna Ryc. 43. Spódnice samodziałowe: z Podmokła, pow. Sulechów, Muzeum Narodowe w Poznaniu—RogaHnie. Nr inw. M. N. P. E. 68, 67. Fot. L. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r. 39 �swojej roboty. Jedna trzecia część, a czasem i połowa spódnika jest ozdobiona ręcznym haftem, bądź też koronkami fabrycznymi. Często są też stosowane obie techniki zdo­ bienia. Spódnice szyje się zazwyczaj z jednego płatu materiału, (dług. ok. 3 m), do którego doszywa się tej samej długości haft (szer. 25—30 cm). Spódnica posiada kieszeń umiesz­ czoną z lewej strony „aby w czasie tańca nie zawadzała". Z tyłu, w pasie, mimo, że jest dwukrotnie zawinięta, posiada przyszytą naszewkę, wykonaną z grubego płótna, ułożoną w liczne fałdy stanowią­ ce pas (2X7X13 cm). Spódnik wszyty jest w pasek, na którym nosi się go w połączeniu z opleckiem, ma 2 za­ kładki zapasowe, sięga niżej połowy łydek. Ryc. 44. Suknie odświętne. I — starszego typu z koń­ ca XIX i pocz. XX w., I I — około 1910 r. będąca odbi­ ciem ówczesnej mody, błę­ dnie uważana za ludową. A — przód, B — tył, C — części kroju; d — przód, e. i — tyl. g, h — rękaw, i — części spódnicy tzw. bryty, j — pasek. Okaz I z Dą­ brówki, pow. Międzyrzecz, I I — z Podmokła, pow. Su­ lechów. 1954. Podziałka 1 : 30 Elementami zdobniczymi są fałdy, 4 z przodu a kilkadziesiąt z tyłu, haft, koronka i zakładki. Piątą odmianę spódnic stanowią umtoki , w Wielkopolsce zwane watówkami (ryc. 42, I I ) . Watoki różnią się od watówek tym, że są noszone na szelkach i przeważnie są uszyte z tkaniny koloru zielonego. Przedstawiony watok jest uszyty z zielonej wełnianej tka­ niny, ma podszewkę szaro-popielatą. Między podszewką a tkaniną zewnętrzną znajduje się biała wata przyszyta do stron zewnętrznych: przy dolnym brzegu watok jest ozdo­ biony naszytą biało-czerwona taśmą zygzakowatą, stebnowaniem oraz wiązanym z r ó ­ żowej wełny paskiem i ząbkami. Brzeg watoka jest z tyłu i z boków gęsto fałdowany, czyli wrobkowany i wszyty w pasek szer. 2,5 cm, zapinany na haczyk i haftkę. Szelki (4 cm szer.) wykonane są z grubej tkaniny ozdobionej w środku zielonym paskiem. Obwód dolnego brzegu watoka wynosi 213 cm, w pasie 86 cm, dł. 84 cm. Watok jest zawsze krótszy od pozostałych spódnic i stanowi odzienie, które nakłada się bezpo­ średnio na bieliznę. Kiedy jest zimno, pod watok naciąga się ciemną spódnicę, a na nią szorc, wzgl. derę. 5S 40 �O p 1 e c e k. Części ubioru zwane na innych obszarach gorsetami lub stanikami, na Ziemi Lubuskiej określane bywają jako oplecki, rzadziej sznurówki, i to szczególnie wówczas, kiedy chodzi przeważnie o gorset przykryty innymi częściami ubio­ ru, wykonany mniej starannie. W po­ równaniu ze sznurówkami wielkopol­ skimi, które tam stanowią wierzchnią część ubioru, oplecek nie posiada wałka z tkaniny, tzn. kiszki, na którą zawiesza się spódnicę. Najstarsze odświętne oplecki (ryc. 33), wspominane dziś przez sędziwe kobiety, były szyte z adamaszku i atłasu. Obec­ nie szyje się oplecki z różnych materia­ łów jedwabnych, a oplecki robocze do szorców — z płótna, bawełny lub tkanin półjedwabnych. Używane są głównie w kolorze modrakowym, niebieskim, zielonym, jaskrawo seledynowym, karmazynowym, różowym, jaskrawo cyno­ browym i purpurowym. Podszewkę oplecka stanowi biała flanela lub płótno. Oplecek składa się z trzech części zszy­ tych na ramionach i pod pachami. W y ­ cięcia koło szyi i pod pachami są stosun­ kowo małe (ryc. 50). Oplecek zapina się z przodu na metalowe haftki, wzdłuż których do około 1920 r. między mate­ Ryc. 45. Kobieta w odświętnym stroju. Dąbrówka, pow. riałem i podszewkę wszywano metalowe Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. taśmy, przez co lepiej przylegał do figury. Oplecek skrojony jest na wyrost, a w miarę wzrostu właścicielki spódnicę można przyszywać coraz niżej. Na ozdoby oplecka składają się zygzakowate sznurki, opłotki i srebrne lub złote taśmy, stosowane ok. 1930 r. (ryc. 50, I I ) . Ozdoby te biegną wzdłuż szyi i wzdłuż zapię­ cia. Taśmy zygzakowate tzw. ząbki, które wystają spod krawędzi oplecka-, są zazwyczaj ciemniejsze od materiału, z którego jest wykonany sam oplecek; często bywają czarne i czerwone. Z przodu wzdłuż zapięcia biegną dwie taśmy srebrne albo złote, wypeł­ nione takimiż zygzakami. Taśmy są ozdobą stosunkowo młodą, wprowadzoną do stroju w ok. 1930 r. i przez starsze kobiety uważane są nietypowe. Młodsze dziewczęta natomiast chętnie stosują je do stroju kiedy nakładają na głowę bukiety. Około 1900 r. ozdoby oplecka stanowiły głównie barwne wąskie wstążeczki, ukła­ dane w meandry, ósemki i zygzaki, które obecnie zostały zastąpione ozdobami przedsta­ wionymi na rycinie 51, 55. Suknie Formą przejściową spódnicy i oplecka jest tak zwany szorc, który nakłada się zwykle na koszulę, lub biały kabatek i 1—3 spódnice. Szorc składa się z oplecka i ze spódnicy (ryc. 42). Obie te części są zszyte w pasie, a część oplecka jest wpuszczona w spódnik. Oplecek jest zewnętrzną częścią szorca, na którą w zasadzie już nic więcej nie wkłada się. Spódnica natomiast stanowi część spodnią, stąd jej ,nazwa. Nakłada się na nią jeszcze jedną spódnicę i ta dopiero jest częścią zewnętrzną ubioru świątecznego. 41 �Ryc. 46. Bluzki: I — polka zdobiona z przo­ I du barwnym haftem, I I — kabat. I I I — kaftan. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód, e, f, g, h — tył, i — kołnierz, j , k — rękaw, 1 — taśma uło­ żona w fałdy, ł — pasek. Okaz I — z Kaławy, I I — z Dąbrówki, oba pow. Między­ rzecz, I I I — z Nowego Kramska, pow. Su­ lechów. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie, nr. inw. E 1408, r. 1954. Podział- V— ka 1 :30 Szorce świąteczne posiadają bar­ wne oplecki i białe, bogato ozdo­ bione haftem spódnice (ryc. 42, I) Szorc ze spódnicą b a r w n ą stanowi wierzchnie odzienie robocze. S u k n i e noszone już w X I X w., rozpowszechniły się na wsi z począt­ kiem X X w. i były wówczas po­ wszechne, jako odzienie świąteczne. Kiedy ok. 1914 r. zaczęły rozpo­ wszechniać się kabaty, suknie zaczęto nosić rzadziej i zwykle w dni mniej uroczyste. W okresie międzywojen­ nym suknie dawnego kroju stały się wierzchnim ubiorem obrzędowym. Poraź pierwszy nakładała suknię młoda do ślubu. Suknie ślubne szyto głównie z jedwabiu (brokatu) koloru zielonego. Inne suknie szyto z tkanin barwy niebieskiej i bordowej, a dzie­ ciom białe (ryc. 44, I , tabl. I I ) . Dawna suknia przypominała w kroju szorc, cały uszyty z jednako­ wej tkaniny, do oplecka doszywano rękawy. Składał się więc z ,,kabotka" t j . części górnej i szorca t j . spódnicy. Dawniej często obie te części nie były zszyte i stanowiły odrębną całość. Część gerna przypominająca pol­ ki i . oplecki, jest bez kołnierzyka, a niekiedy podobna do kabotka (ryc. 46, I I ) . W obu przypadkach składa się z trzech części; r ę k a w y są na ramie­ niu gęsto marszczone, u dołu ozdo­ bione 4—5 barwnymi paskami, białą Ryc. 47. „Kabat" ozdobiony czarnym haf­ tem. Podmokłe Małe, pow . Sulechów, Mu­ zeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — 745. Fot. A. Glapa, 1956 r. T 42 J fil 1 •%'i i i? n i C i �Ryc. 48. Szkic „wacioka" zimowe­ go kobiecego okrycia, noszonego jeszcze ok. 1880 r. Porównaj ryc.ll. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Rekonstrukcja 1954 r. koronką w fałdy, plotką, zielonym lub różowym sznurkiem lub ozdobną bordową tasiemką itp. (ryc. 49, tabl. I I ) . Spódnica sukni różni się od opisanych spódnic tym, że jest znacznie szersza (do 5 m). Z tyłu ma około 180 fałd wszytych w pasek, z przodu z każdej strony po 40. Okaz znajdujący się w Muzeum Narodowym w Rogalinie (nr E 1266) przy dolnym brzegu po­ siada 5 cm zakładkę naszytą plotką cynobrową, spod spodu dolnej krawędzi^wystają czarne ząbki. W miejscu zszycia dwóch końców tkaniny spódnika z przodu plotka jest zawi­ nięta w kółeczko. Długość sięgała niżej kostek. Suknie szyto z jedwabiu, brokatu lub rypsu. Górną część sukni podszewkowano cien­ kim, szarym płótnem, a spódnicę sztywną gazą. Jeżeli nie przewidziano 2—5 cm koł­ nierzyka, wycięcie na szyi stebnowano. Dla ozdoby wszywano w szwy na ramionach i plecach wąskie wypustki. Suknie zapinano na haftki; 60 lat temu stare kobiety nosiły suknie watowane. Noszone w Podmoklach i innych wioskach dawne suknie, uważane dzisiaj przez nie­ które osoby za lubuski strój regionalny, są dokładnym odzwierciedleniem mody z ok. 1910 r. (ryc. 44, I I ) . Bluzki i kabotki Wierzchnim odzieniem są białe kabotki, zwane w Wielkopolsce koszulkami, polki, zwane na innych obszarach jaczkami lub też kabotkami. oraz Ryc. 49. Ozdoby na rękawie sukni. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E 1266. Fot. A. Glapa, 1954 r. 48 �Na koszulę w stroju letnim nakładają dziewczęta tzw. kabotek szyty z cienkiego fa­ brycznego płótna, koronki i haftu; sięgający niżej bioder, typu podłużnego poncho . Do­ koła otworu na szyję jest niekiedy doszyty kołnierzyk (szer. 1,5 cm) zapinany na szpilkę. u Ryc. 50. Staniki zwane „opłeckami". I — starszego typu, strojniejszy w ozdoby noszony do ok. 1920 r. I I — współczesny. Oplecki wpuszcza się w spódnice, które przypina się do nich szpilkami. W/g okazu Katarzyny Pałąki (I) i Doroty Spychały (II). Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1945 r. Podziałka 1 : 15 Rękawy są szerokie, fałdowane. Ozdobne naramienniki dopełniają całości (ryc. 40). Rękaw składa się z trzech części: posiada pod pachą podpasze w kształcie kwadratu będące czę­ ścią składową płata głównego. Na barku między r ę k a w e m a kołnierzem jest naszyty haftowany przyramek (ryc. 79). Bywają też przyramki większe, sięgające aż do kołnie­ rzyka. Przyramek jest haftowany w geometryczne desenie i obok fałdów i koronki stanowi największą ozdobę kabotka. Obecnie, kiedy opisany strój jest już w zaniku, zamiast haftowanego przyramka mo­ żna zauważyć na barku naszytą fabryczną koronkę. Powszechnie używaną bluzą jest polka (ryc. 46, I). Nakłada się ją w dnie robocze i świąteczne, na targ, idąc w gościnę. Polka jest to luźna bluzka sięgająca niżej bioder; szyje się ją z droższego lub tańszego materiału, z podszewką lub bez podszewki, prze­ ważnie z czarnej tkaniny, podszewkowanej flanelą. Przód polki składa się z dwóch części, tył z jednej lub dwóch (ryc. 46, Ic). Kołnierzyk ma wąski rękaw, jednoczęściowy, bez mankietu. Ozdobą polki jest bogaty barwny haft, wyszyty z przodu wzdłuż zapięcia, guziki i kunsz­ towne wyszycia i koronka (ryc. 73). Na Łużycach polką nazywa się również ka­ bat, jest on trochę odmiennego kroju. Dolny brzeg polki opada zawsze na spód­ nicę lub zapaskę. Ryc. 51. Gorset, odświętny starszego typu z ok, 1920 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa. 1953 r. 44 �Kabot jest bluzką ściśle przylegającą (ryc. 36, tabl. I I ) . Kaboty szyto z czarnych cen­ nych jedwabi, brokatów, tafty itp. na bawełnianej lub wełnianej podszewce. Krój jego i l u ­ struje ryc. 46, I I . Aby lepiej przylegał do figury posiada pod piersiami dwie zaszewki i specjalny pasek, przody zapina się na haftki. Niżej paska do kabatu jest doszyta taśma Ryc. 52. Zapaski odświętne zwane fartuchy, — widok ogólny, b, b I — ozdoba przypinana z tyłu do paska, b I I — część paska zawiązywana z tyłu w kokardę, c — krój zapaski części przedniej, d — tiul haftowany, e — pasek (część paska). Kaława, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 : 30 1 ułożona w 120 fałdów. Rękaw jest jednoczęściowy, bufiasty, w kilkadziesiąt „wróbek", t j . fałdów. W miejsce łukowatych zszyć na plecach i wszyciu rękawów, między szwami znajdują się dla ozdoby wąskie wypustki. Przy dłoni posiada kabat rozcięcie i mankiet (2,5 cm). Nakłada się go na uroczystości kościelne, na pogrzeb i na wesele (ryc. 46, I I ) . Zapaski r Zapaski odświętne szyje się z t\ ch samych materiałów co oplecki, a więc z atłasu, adamaszku i innych jedwabi w kolorze takim, jak oplecki. Zestawienia kolorystyczne bywają kontrastowe; modry oplecek— bordowo karmazynowa zapaska, zielona zapaska — jaskrawo różowy oplecek. Zapaskę kroi się z materiału o w y ­ miarach 100X85 cm; ozdabia ją pasek (8X70 cm), kokarda (10X80 cm) oraz pasy haftu i koronek u dolnego brzegu zapaski i kokardy (ryc. 52). Kokardy w y ­ konuje się jako odrębne części fartucha i przywiązuje się je z tyłu wąskimi ta­ siemkami. Wyjątkowo spotyka się doszyte do sznurów poszerzone kawałki tkaniny, którą się zdobi i wiąże. Zapaski mogą być i mniej zdobione, białe, ręcznie haftowane nakłada się na zabawę lub odwiedziny. Zapaski zwane modre jaki szyte z granatowego płótna, zdobione wzorem odciskanym z kloc­ ków, noszono przed 1914 r. w dni dżdży­ ste, koło domu i na wyjazd na targ. Do prac wykonywanych w gospodarstwie Ryc. 53. Płócienna zapaska. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 45 �używa się jeszcze obecnie zapasek z grubych szarych tkanin, są to tzw. zapaski porobione. Szereg gatunków zapasek ilustrują ryc. 33, 35, 39, 53. Zapaska posiada rozmaitą ilość fałd (wrób). Zapaska zakładana do fałdzistego kabota posiadała ich więcej, do gładkiej polki miała ich mniej. Współczesne zapaski robocze róż­ nią się od dawnych głównie tym, że okrywają całą postać z przodu i z tyłu, niekiedy posiadają rękawy, lub okrywają cały przód i noszone są na szelkach. Lubuszanki posiadały 10—20 zapasek . 55 Płaszcze Płaszcze w stroju lubuskim nie są zna­ ne, miejsce ich zastępowały rozmaitego rodzaju chusty noszone w zimie i w lecie. Jak wykazuje tradycja, na początku X X w. w dni mroźne zamożne kobiety nakła­ dały kożuchy, podobne do męskich. Uboż­ sze kobiety nakładały wacioki, t j . rodzaj obcisłych marynarek pikowanych watą. Wacioki miały niskie kołnierzyki stojące, sięgały do połowy ud (ryc. 48). Wacioki zapinały się na haftki. Chusty Chusty na Ziemi Lubuskiej są noszone w k i i k u rodzajach i spełniają różne funk­ cje; jedne nakłada się na głowę dla ochrony przed wiatrem, zimnem i desz­ czem, inne służą do okrywania ramion i za­ znaczenia charakteru ubioru czy uroczy­ stości, inne wreszcie o największych roz­ miarach, okrywają całą postać i spełniają rolę płaszczów . Chustki służące do okrycia głowy są f J ^ ż a t k a w uroczystym ubiorze, w chuście kwadratowe lub 60—100 cm, rzadko trój­ tzw. „siei", w czepku tiulowym, wstęgach „weselnych" sukni i zapasce. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. kątne. Są one z białego płótna, desenio­ Glapa, 1953 r. wych perkali, tiulu, wełny lub pluszu. Chustki wełniane zwą się cygonkami, są barwy żółto-brązowej lub pomarańczowo-czerwonej (ryc. 32), ozdobione kwiatami i geometrycznymi deseniami, drukowanymi w kolorze zielonym, czerwonym, żółtym, brązowym, niebieskim, i czarnym. Posiadają pasy (szer. 5,5 cm) a środek w kształcie fantazyjnej czarnej gwiazdy. W Wielkopolsce i na innych te­ renach chustki takie nazywają się „francuskimi". Grube czarne wełniane i pluszowe chustki z frędzlami nowszego pochodzenia noszą głównie kobiety starsze na święta (ryc. 39). Przed włożeniem na głowę składają je tak, że tworzą nad czołem pas (8—14 cm), poczem wiążą pod brodą lub na potylicy: jeden narożnik opada na plecy. Chustki tiulowe noszone w początkach X X w. na większych obszarach zachowały się do dziś w Podmoklach, Kramsku i pobliskich wioskach. Chustki te były bogato wyszywa­ ne białą bawełniczką lub nićmi. Nakładano je na głowę na drogę do kościoła głównie w lecie, w dni upalne. Piękne eksponaty tych chust znajdują się w Muzeum Narodowym w Poznaniu — Rogalinie. Osobny rodzaj chust noszonych przez mężatki stanowiły chusty wiązane w kokardę na kształt wielkiego motyla na czepkach, nad czołem. Tradycja noszenia tych chust na Ziemi Lubuskiej jest bardzo stara, nakładanie ich jest poświadczone już w X V I wieku (ryc. 10, 11). 5,i y a 46 5 4 �Chusty służące do okrywania ramion dla celów dekoracyjno-obrzędowych, zwą siciami (ryc. 54). Chusty te są wykonane z białej, kremowej lub czerwonej wełny. Posiadają szeroki brzeg ozdobiony drukowanymi pasami kwiatów i długimi frędzlami, tworzącymi swego rodzaju sieć, od której posiadają nazwę. Wymiary ich są 150X150 cm lub 2 X 2 m. Chusty te składa się po przekątni, a następnie krzyżuje na piersiach i z boku przypina szpilką, by końce opadały z boków (ryc. 45). Trzeci rodzaj stanowią chusty ,,ślubne", zwane też „tureckimi". Są to chusty tkane z wełny i jedwabiu w fantazyjne desenie roślinne, czerwone, o przewadze koloru brą­ zowego w delikatne wzory żółte i niebieskie. W środku chusty te posiadają czarną fanta­ zyjną gwiazdę. Są one bardzo ciepłe. Chusty „francuskie" zdają się być druko­ wanym naśladownictwem chust „tureckich". Poza wymienionymi chustami, które w ubiorze regionalnym przetrwały do dzisiaj, w X I X w. okrywano się białymi, lnianymi p ł a c h t a m i , znanymi na terenie Wielko­ polski i Łużyc jako okrycia żałobne. Obecnie używają do okrycia wielkich fa­ brycznych chust wełnianych, o wymiarach ok. 180X180 cm. Obuwie i pończochy Pod koniec X I X w. noszono pończochy Ryc 55. Dziewczyna w odświętnym ubiorze. Dą- przeważnie wełniane, „farbiste", w różnych brówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. jaskrawych kolorach, więzione, t j . wykonane na drutach w domu. Dawniej sięgały do kolan, przymocowywano je sznurkami lub gumą. W początkach X X w. były noszone poń­ czochy wełniano-lniane „krosinkowe", wykonane na warsztatach tkackich, z tyłu zszy­ wane, dość sztywne i nie przylegały do nogi. We wspomnianych okresach do 1930 r. na święta nakładano wyłącznie czarne pończochy, wełniane lub niciarie. Pończochy weł­ niane dawniej jak i obecnie były i są wykonywane w domu na drutach przez kobiety w chwilach wolnych od pracy w polu i w obejściu; pończochy zaś niciane są pochodze­ nia fabrycznego. Do stroju ludowego do wyjścia oraz do „bukietów" naciągają pończochy białe, tzw. patentki. Są to pończochy wykonane z cienkiej bawełny. Umocowują je obecnie prze­ ważnie przy pomocy pasków. Obecnie używane są na wsi pończochy wełniane i niciane, a także steelonowe i nylo­ nowe. Poza wymienionymi gatunkami pończoch nakładają również młodsze dziewczęta krótkie, sięgające do kostki skarpetki. Powszechnie u ż y w a n y m obuwiem w obejściu są patynki zwane też laczkami, wyko­ nane ze szmat, skóry lub ze skóry i drzewa (drewniaki). Składają się one z dwóch części, t j . podeszwy i wierzchu. W zimie noszą hawy, t j . bambosze i kufloki, obuwie drewniane ze skórzaną przyszwą (ryc. 26, d). Hawy w kroju i wykonaniu są bardzo podobne do obuwia z X I V w. (ryc. 3). Różnica pomiędzy nimi wyraża się w materiale. Przedstawione na ryc. 3 szczątki obuwia wykonane są w całości ze skóry; hawy natomiast są obuwiem uszytym ze starych szmat, najwyżej posiadają i to rzadko, podeszwę skórzaną. Kufloki wykonują z podniszczonych wysokich trzewików (ryc. 26, d). W patynkach ze szmat, skóry i w hawach chodzą tylko w domu; na dwór, do pracy nakładają drewniaki 47 �lub kuf loki, które zwykle stoją przy progu. Do ok. 1920 r. noszono na święta czarne wysokie trzewiki „szarzewe", wykonane przy podeszwie ze świecącej skóry i laku, a w części sznurowanej — powyżej kostki z matowej tkaniny. N i ­ skie trzewiki sznurowane lub na pasku, czarne i brązowe, rozpowszechniły się w okresie międzywojennym i są noszo­ ne do dzisiaj. W dnie dżdżyste i do mo­ krej pracy nakładają gumowe śniegow­ ce lub takież buty. d f = d. —, Czepki Poza chustkami używane są czepki, których na Ziemi Lubuskiej istnieje k i l ­ ka rodzajów (ryc. 56). Czepek dziecięcy (ryc. 56, I , 59) składa się z dwóch ..kwa­ terek" okrywających boki głowy, denka okrywającego ciemię i potylicę. Cze­ Ryc. 56. Czepki: I — czepek biały tiulowy dla dziecka pek przywiązywano pod szyją wstą­ do chrztu. I I — Czepek czerwony pluszowy, dziecięcy. żeczką. III — IV — robocze czepki z płótna, noszone głównie przez starsze kobiety w domu i obejściu. Dzieciom noszonym w poduszce na­ kładano czepki o odmiennym kroju, z tiulu lub z pluszu w perkalowe, dro­ bne kwiatki (ryc. 56, I I ) . Czapka dziecięca wzdłuż brzegu posiadała naszyte trzy ryszki a na czubku kwiat. Czepki zawiązywano błękitną wstążką o brzegach białych. Lubuszanki miały odmienne czepki do pracy w domu, a inne w dni świąteczne. Wiel­ kie zróżnicowanie w czepkach stwierdzono w rejonie Podmokła i Kramska, gdzie obok czepków z białego i barwne­ go płótna, atłasu, koronki i tiulu, noszono również czepki z tkanin barwnych, starych, brązowych. Czepki te nosiły głównie starsze ko­ biety, przebywające prawie wyłącznie w domu. Niektóre czepki usztywniano papie­ rem włożonym pod podszew­ kę, były one krojone jak czepek przedstawiony na ryc. 56, I I I . Tiulowe czepki skła­ dają się ż szerokiego den­ ka, marszczonego przy brze­ gu, obszytego taśmami uło­ żonymi w ósemki i ,,ryszki" (ryc. 56, V I , 58), z kwiatkami różowymi, błękitnymi i zie­ lonymi. Czepki te posiadają. T , • , ^ wiązadła czyli sznurki haftowane w roślinne i geometryczne wzory (ryc. 71, 77). 48 Ryc. 57. Czepek kobiecy z płótna drukowanego w różowe desenie „„. , „ . i tiulu. Goscikowo, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr in. E. 378. Krój czepka ilustruje ryc. 56. V. Fot. A. Gląpa, 1952 r. �L V — VI — tiulowe czepki odświętne. A — widok z boku, B — z tyłu, C — części kroju: d — „denko" tj. część okrywająca ciemię i boki (uszy), d — taśma tiulu wzmacniająca denko, e — część tylna czepka zakrywająca potylicę, f — „sznurki" tj. wiązadła, g — koronka na „dutki" będące odmienną formą „ryżki" — 5 metrów, h — pompon, j — „ogonek" część tylna układana w fale — 1,80 m, i — „ślorka" część przyszyta z lewej strony dotykająca ciemienia, chroniąca przed pobrudzeniem czepka, k — kwiatki zdobiące czepek, 1 — wstążeczka obw iązująca „ogonek", m — szpilki. I , I I , V — z Dą­ brówki, pow. Międzyrzecz, I I I , IV, VI — z Podmo kia Wielkiego, pow. Sulechów, 1946 r. Podziałka 1 : 5 1 �Odmiennego kroju czepki noszą jeszcze d z i ś w D ą b r ó w c e pow. Międzyrzecz (ryc. 56,V). Przed 1914 r. szyto je z płótna białego w drobne desenie barwne i z tiulu (ryc. 57). Do czasów współczesnych zachowały się tylko czepki tiulowe z wiązadłem w postaci białych wstęg. Na początku X I X w. wiązadła wykonywano także z płótna i tiulu (ryc. 63, 64). Czepek zwany w Dąbrówce kopka lub kopa składa się z „denka" dwóch „kwaterek", „ogonka", „dutków" i sznurków, t j . wiązadeł. Część czepka przylegającą do ciemienia nazywają ślorką . Czepki zdobiono haftem (ryc. 62). Czepki zachowane do dzisiaj w Dąbrówce stanowią ostatnią fazę rozwojową czepków na ziemi Lubuskiej. W miejscowości tej znane są ze wspomnień wymienione wyżej typy czepków, a między innymi czepki noszone jeszcze kilkanaście lat temu w okolicy K r a m ­ ska i Podmokła, (ryc. 58 i 56, VI). Ten prymitywny w kroju typ czepków w świetle po­ czynionych spostrzeżeń w toku badań, przed kilkudziesięciu laty miał bardzo szeroki za­ sięg. Spotykano go również w okolicy Zbąszynia np. w Przyprostyni, Nądni itp. Z zani­ kiem jego na obszarach powiatu międzyrzeckiego i dalej na zachód — rozpowszechniły się czepki przedstawione na ryc. 36, 46, 54, 57, 60. 51 Ryc. 60. Czepiec z wstążka­ mi przypiętymi na ciemie­ niu. Dąbrówka, pow. Mię­ dzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 50 �Ryc. 61. Czepek brokatowy. Kaława, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 48. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 63. Tiulowe wiązadła do czepka z ok. 1910 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 52. Fot. A. Glapa, 1952 r. Byc. 62. Haft na tiulowym czepku. Dąbrówka, pow. Mię­ dzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1948 r. Ryc. 64. Płócienne haftowane wiązadło do czepka z końca XIX i początku XX w. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 49. Fot. A. Glapa, 1952 r. 51 �Kryziki Na Ziemi Lubuskiej kryziki rozwinęły się prawdopodobnie z wyłogi koszuli wykła­ danej na kołnierzyk; kryziki nakładane są niemal do wszystkich rodzajów ubiorów przez dorosłych i dzieci. K r y z i k i z końca X I X w. znacznie węższe od współczesnych były w y ­ konane z koronki. Na przełomie X I X i X X w. weszły w modę kryziki tiulowe, które w miarę wzrastania dobrobytu mieszkańców — poszerzały się. Kryzik odświętny zwany kruzem szyje się z haftowanego tiulu, koronki i barwnej wstążki. Główna część, to pas tiulu (szer. 10—15 cm, dług. 200—250 cm), posiadający 20 zębów. Część ta opada wokół szyi na ramiona, piersi i plecy. Drugą część stanowi pas ułożony w 27 drobniejszych zębów. Oba te pasy są bezpośrednio z sobą zszyte, a miejsce zszycia jest przykryte wąziutką szarobłękitną wstążeczką, ułożoną w skośne paski za­ gięte na tekturce (ryc. 66). Wstążki takie są harakterystyczne dla stroju druhen. K r y z i k i szerokie, (ryc. 66, II) nakładają zawsze dziewczyny, kiedy są ubrane w „bukiety" (ryc. 2). Ozdobą kryzika jest piękny haft na tiulu lub koronka, fałdy, w które cały kryzik jest ułożony, oraz barwne, wąskie wstążeczki, z tyłu związane w kokardę. (Tabl. I I ) . Poza kryzikami szerokimi (ryc. 66, II) ubiera się kryziki węższe, dwuczęściowe (ryc. 66, I), składające się z wąskiego paska płótna i szerokiego pasa tiulu ułożonego w krezę opadającą na ramiona. K r y z i k i takie ubierają dziewczyny do stroju do wyjścia, na spacer, na zabawę i w dni mniej uroczyste. (Ryc. 35). Wstążki, korale, wieniec i uzupełnienia Wstążki dzielą się na weselne i żałobne. Do pierwszych należą wstążki czerwone i ró­ żowe, do drugich fioletowe i niebieskie. Na starszych wstążkach sprzed 1910 r. kwiaty i liście są tkane maszynowo, na innych malowane. Wstążki są wiązane w kobołkę, t j . motyla pod brodę (szer. 10—12 cm, dług. 160 cm). Wstążka nakładana do stroju druhny na kok (ryc. 38) jest w środku zmar­ szczona tak, że posiada około 50 zagięć. Aby brzegi wstęgi ułożonej w fałdy nie rozchodziły się, są dodatkowo spięte nitką. Wstęgę ozdabia pośrodku kokarda i barwny kwiat (szer. 8 cm, dług. 250 cm). Korale z tyłu wiąże się b a r w n ą wąską wstążką. Poza wymienio­ nymi wstążkami druhna przycze­ piała czasami dodatkowo długą różową, podwójnie złożoną wstęgę, opadającą aż do kolan. Ogonki przy czepkach kobie­ cych oraz zdobiny na czepkach dziecięcych i kryziki dwuczęścio­ we w miejscu łączenia zdobiono wąskimi wstążkami różowymi lub niebieskimi. Wstęgi białe płócien­ ne lub tiulowe ręcznie wyszywa­ ne, noszone przez starsze kobiety do czepków nazywają podobnie jak i Łużyczanie „sznurkami" (ryc. 64). Ryc. 65. „Kruz" tj. kryzik płócienny — ok. 1910 r. Kaława, pow. Międzyrzecz. Fot. A. G!apa, 1952 r. 52 �Ryc. 66. Kryziki zwane „kruzy": I — nakłady do ubioru wyjściowego i przy domu; I I — do ubioru uroczystego do „bukietów" tj. wianków noszonych przez druhny. A — szkic ogólny, B — części kroju: c — koronka lub taśma przylegająca do szyi, d — pas tiulowy, haftowany, e — sposób zszywania części, c z częścią d, f — f — sposób układania — c. d; g—pas ozdobny kryzika I . Dąbrówka, pow. Między­ rzecz, 1954. Podziałka 1 : 20 Stosowane dziś jeszcze w Podmoklach, Kramsku i innych miejscowościach szerokie, kilkucentymetrowe wstęgi do obwiązywania się dziewczyn w pasie, używane były jeszcze na terenie całej Ziemi Lubuskiej na początku X X w. Piękny zbiór dawnych wstążek z Wielkopolski znajduje się w Dziale Etnograficznym Muzeum Narodowego w Rogalinie. Osobną grupę tworzą wstążki szyte do zapasek przypinane z tyłu do więzadeł, którymi także wiąże się zapaski. Są one wykonane z tego samego materiału co zapaska, są zdo­ bione plotkami, barwnymi taśmami i tiulowymi koronkami. Tabl. I I . Strój lubuski zdobią szklane dęte różnobarwne korale. Starszym kobietom znane są korale czerwone, prawdziwe. Zwykle nakładają 4—7 rządków czyli sznurków korali. Częścią składową stroju druhen jest wieniec zwany bukietem , nakładany na głowę (ryc. 37, 38). Bukiety wykonane są ze sztucznych kwiatów, liści, szkla­ nych bomb, staniolu, srebrnych lub złotych nici, tzw. pozłotka i z piór kogucich. Każda z tych części umocowana jest na drucie. Płasz­ czyznę równoległą do włosów two­ rzą poziomo umocowane liście „ró­ ży". Nad nimi w pięciu szeregach ułożone są białe lub czerwone ró­ życzki, między które są wplecione sztuczne ozdoby (ryc. 38). Po obu stronach niżej uszu wieniec jest wykończony piórami kogucimi, po­ malowanymi na kolor czerwony, zielony lub niebieski. Piórka te ułożone w maleńkie pęczki tworzą 38 Ryc. 67. „Kruz" tj. kryzik tiulowy z ok. 1925 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 47. Fot. A. Glapa, 1952 r. 53 �łuki. Bukiety do włosów przymocowuje się spinkami. Pięknie wykonany bukiet mieni się kolorami i drga pozłotkiem i piórkami. Bukiety bez piórek kogucich uważane bywają za niekompletne. Prawidłowo wyko­ nany bukiet okrywa niemal całą głowę barwnym zespołem róż i świecidełek (ryc. 38, tabl. I). Z przodu dobrze włożony bukiet ściśle przylega do twarzy. Starannie nałożone bukiety mają druhny przedstawione na ryc. 2. Na ilustracji tej widać też właściwie uło­ żone na szyi podwójne kryziki stanowiące nieodzowną część ozdoby głowy, ozdobę ściśle związaną z bukietem. Kolczyki zaczęto nosić ok. 1900 r., tak dawniej jak i obecnie rzadko je nakłada się, pierścionki weszły w modę pod koniec X I X wieku. Na pocz. X X w. noszono rękawiczki „farbiste" wełniane, w jaskrawych kolorach, o jednym palcu. Obecnie nosi się czarne lub brązowe coraz częściej skórkowe. Pończochy przytrzymywano specjalnymi podwiązkami uszytymi z szerszej prostokątnej łatki, do której na węższych końcach przyszyte były wąskie tasiemki przyciskające pośrednio poprzez grubsze łatki pończochę. Często pod­ wiązki' te były haftowane lub ozdobione barwnymi taśmami ułożonymi w harmonijnie ze­ stawione szeregi i zygzaki. Parasole weszły w użycie dopiero pod koniec X I X w. Rozpo­ wszechnione było w razie deszczu zarzucanie jednej spódnicy na głowę, spełniała ona rolę parasola. Dzisiaj ten sposób nie ma już zastosowania. Po ostatniej wojnie rozpo­ wszechniła się moda noszenia torebek. Do podwiązywania spódnic podczas pracy w po­ dwórzu służyło wykonane z wełny podkasidlo, t j . sznur wykonany na iglicach. Na Nadodrzu w rejonie Cybinki do ok. 1914 r. noszono pod zapaskami na tasiemkach zawiązanych w pasie kieszenie w formie torebki, uszyte z t k a n i n y . 59 Ryc. 68. Okrycie głowy wg zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. �Rozdział VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Podstawą lubuskiego ubioru były surowce miejscowe. Wrzeciona, przęśliczki, szydła, skrawki tkanin z okresu organizacji państwa Piastów znaleziono w Santoku. Wytwory te posiadają cechy wyrobów słowiańskich . Wykopane w Międzyrzeczu w X I V w. części odzieży ze skóry mówią o ówczesnym zróżnicowaniu odzieży i nieprzeciętnym poziomie technicznym. Na istnienie starych miejscowych ośrodków odzieżowych wskazują także nazwy niektórych miejscowości, jak Krosno, Kożuchów, Czerwieńsk. W średniowieczu w ośrodkach tych, jak i w innych, produkcja odzieży kształtowała się pod w p ł y w e m orga­ nizacji cechowych. Mimo, iż statuty i akta z tych czasów zaginęły podczas ostatniej wojny, zachowane jednak nieliczne archiwalia informują nas o wytwórcach. Z dokumentu Władysława Jagiełły z 1404 r. dowiadujemy się, że we wsi Przyczyna, koło Wschowy znajdował się folusz. Wiadomo także, że w X V w. sukiennicy ze Wschowy wsławili się swoimi suknami, tak że w następnych wiekach Wschowa była jednym z głównych ośrodków tkackich. Także w X V w. poważnym ośrodkiem sukienniczym był Świebodzin, który słynął jako konkurencyjny ośrodek produkujący szare, tanie chłopskie sukno, notowane wielokrotnie przez różne ośrodki jako odrębny gatunek tkaniny dla chłopów. Sukiennicy świebodzińscy posiadali od 1584 r. dom handlowy w Gnie­ źnie, a sukna ich rozchodziły się po całej Polsce. Później wywożono je do Szwecji, Holan­ dii, a nawet do Ameryki. Międzyrzecz w walce z Świebodzinem o rozwój swych warsztatów tkackich otrzy­ mał w 1513 r, od króla Zygmunta I korzystne przywileje. W 1557 r. w Międzyrzeczu istniał silnie zorganizowany cech k u ś ­ nierzy. W mieście t y m także w końcu X V I w. był jedyny znany nam z doku­ m e n t ó w specjalista wyrobu nożyc postrzygackich. Tam również zatrudnieni byli ubodzy szewcy, stanowiący osobną grupę w spisach. Dane te pozwalają przypuszczać, że Międzyrzecz był znacz­ niejszym ośrodkiem zaopatrującym w n a rzędzia i surowiec okoliczne obszary. O wielkim wpływie miast na zaopatry­ wanie wsi w tkaniny mówią też statuty Wschowy i Rawicza (1640). Jeden z nich przestrzega, że „nie wolno sukiennikom ze suknem na wsi biegać od domu do j a UUII1U . W średniowieczu Zielona Góra sta­ nowiła ośrodek tkactwa. Na liście tka­ czy zielonogórskich z 1629 r. poza wielu nazwiskami polskimi, jak Galisz, Kwas, Kłos itp. występuje 10 osób z nazwiska­ m i „Pole". Nie na wszystkich jednak obszarach Ziemi Lubuskiej wolno było Polakom w y k o n y w a ć rzemiosło. We Frankfurcie na lewym brzegu Odry jeszcze w 1645 r. każdy kandydat na mistrza cechu krawieckiego musiał w y Ryc. 69. Przy kołowrotku. Dąbrówka, pow. Między, że jest pochodzenia niemieckiego, rzecz. Fot. c. A. F. — Baranowski, 1950 r. a nie wendyjskiego i to z czterech przod60 k a z a ć 55 �ków; zaś w 1660 r. cech szewców wykluczył czeladnika nie umiejącego wykazać nie­ mieckiego pochodzenia swych przodków. Wiek X V I I i X V I I I był złotym okresem rozwoju tkactwa, szczególnie na obszarach należących do Rzeczypospolitej. Ze źródeł dowiadujemy się, że Międzyrzecz dochodził Ryc. 70. „Bielica"' tj. urządzenie do bielenia płótna na słońcu sprzed 1914 r. wg informacji Wiktora Błocha, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952 r. do wspaniałego rozkwitu, a sukna międzyrzeckie zdobywały sobie sławę i zbyt na Dale­ kim Wschodzie, w Chinach. Przędzenie nici z lnu własnego lub z „pańskiego" w okolicach Krzyża i Wielunia należało do powinności mieszkańców wsi. Spotykane polskie nazwiska krawców, płócienników i sukienników wskazują, że wyrobem surowca, rozpowszechnia­ niem tkactwa jak i szyciem zajmowali się obok Niemców, Polacy i Czesi. W okresie t y m uwidoczniają się pewne przesunięcia ludności ze Śląska na Ziemię Lubuską i z jej wschodnich krańców na zachód. W latach 1771—1776 w Beaulieu, w pow. słubickim, osiedliło się 18 rodzin z Polski. W r. 1781 po pożarze Babimostu, tkacze miejscowi prze­ nieśli się do Sulechowa. W X V I I I w. w okresie wzrastającej produkcji sukna znaczne ilo­ ści w e ł n y dostarczano z Polski centralnej i ze Śląska do Gubina i Żar, tak że ośrodki łużyckie, aby zapewnić zbyt miejscowego surowca w 1754 r. zmuszone były domagać się zakazu dowozu polskiej wełny. Poza wymienionymi miejscowościami do poważnych ośrodków produkcyjnych nale­ żały wówczas: Sulęcin, produkujący wysokogatunkowe sukna niebieskie i czerwone, Lub­ sko, gdzie tradycje tkackie przetrwały do dzisiaj, Piła, Drezdenko, Brojce, Bobrowice, Ryc. 71. Tiulowe wiązadło do czepka, z ok. 1914 r. Łagówek, pow. Sulęcin. Fot. A. Glapa, 1951 r. 56 �Tablica III Raporty tkanin i ozdoby ze słomy. Podziałka tkanin 1:1, dwu dolnych pasów ok. 1:2, ozdób 1:1,25, �Wieś Biała, Redlin koło Trzcianki, Trzcianka i in. Trzcianka np. ok. 1700 r. produkowała 14 000 sztuk sukna rocznie, a w 1815 r. liczyła jeszcze ok. 280 warsztatów. Ze zmianą granic i przejściem tych obszarów pod panowanie pruskie, jak również pod w p ł y w e m rozwoju nowych środków komunikacji, hodowla owiec i tkactwo —• jedno z ważnych zajęć ludności Ziemi Lubuskiej upadają, a tkacze jeden po drugim przenoszą się do nowopo­ wstających wielkich ośrodków tkackich w Łodzi, Ozorkowie i i n . . Po upadku większych ośrodków, tkactwo trwało jeszcze przez X I X w. po wioskach, by w nielicznych ośrodkach zaniknąć po I wojnie światowej. Tkaniny z końca X I X w. i pocz. X X w. zachowały się do naszych czasów a raporty ich reprodukowane są na tablicy I I I . Tkactwem w tym czasie zajmowali się zamożniejsi gospodarze w okresie zimowym oraz nieliczni tkacze w miasteczkach, którzy swoje wyroby sprzedawali na jarmarkach. Zaopatrywała się w nie biedota wiejska nie mająca roli ani możności naby­ wania tkanin u gospodarza za odrobek, a pragnąca ubierać się w stroje regionalne. W la­ tach tych produkowano wełniaki, zwane też derami i płótno różnej grubości. Specjalnie grube płótna tkano na fartuchy „porabiane", spodnie robocze, prześcieradła i płachty żniwne. Do wyrobu płócien używano przędzy lnianej swojej roboty. Osnowę nazywano bieg, a wątek potyk. Płótno pacześne było delikatniejsze (1 cni miał 14 nitek, „ g r u b e " zaś tylko 9). Aby płótno było zwarte zbijano je bijadłem, t j . płochą. Używano dwu ram nicielnicowych. Po utkaniu płótna bielono je na bielicach, napinając na trzy poziome tyczki, oparte na sześciu kołkach (ryc. 70) Płótno bielono przez polewanie co dwie godziny wodą i gotowanie raz w tygodniu. 61 6 2 Najwięcej płótna produkowano wg. współczesnych informatorów ok. 1900—1914 r. Fabrykacja tańszego płótna w mieście wpłynęła na upadek lubuskiego tkactwa wiej­ skiego, które zanikło w 1920—1925 r. Po wojnie w 1945 r. chwilowy brak fabrycznych Ryc. 72. Klocki do drukowania deseni z XIX w. Na klockach górnych nałożone są skrawki tkanin z od­ bitymi białymi motywami. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 140, 124, 170, 139, 123, 171. Fot. A. Glapa, 1952 r. 57 �materiałów wpłynął na odrodzenie tkactwa, które w pewnych ośrodkach pod kierow­ nictwem C.P.L. i A. nabiera charakteru spółdzielczego i specjalizuje się w tkaninach deko­ racyjnych . Wełnioki tkano na osnowie lnianej, dając w ą t e k wełniany. Do farbowania wełny uży­ wano chemikalii kupowanych w mieście, rzadziej w y w a r ó w z roślin. Około 1910 r. zaczęto kupować kolorową wełnę. Poważny zanik tkania samodziałów na spódnice zaznaczył się około 1905 r., Spódnice samodziałowe były bardzo cenione. Nowo utkane dery i wełnioki noszono początkowo tylko na święta do kościoła, na targ, a jak się podniszczyły, nakła­ dano je na codzień. Dawne dery, z końca X I X w. tkane były w szersze pasy. K i l k a przykładów tkactwa lubuskiego ilustruje plansza n r I I I . Reprodukowane raporty tkanin ze względu na kolor dają się sprowadzić do trzech typów określanych przez l u d jako dery lub wełnioki czerwone, zielone i czarne. W omawianych tkaninach przeciętnie na 1 cm przypada 9 nitek osnowy lnianej, a 10—12 nitek w ą t k u wełnianego. Godną podkreślenia jest trwałość barwników, tkaniny te po 40—50 latach wyglądały jak nowe, nic nie wyblakłe, czego nie można powiedzieć o tkaninach z terenu Nadodrza. 6S Inne materiały i ozdoby oraz części odzieży kupowano w sklepach i na jarmarkach w okolicznych miasteczkach. Do tych części należały również tzw. „modre jaki", t j . płótno farbowane, ozdobione motywami odbijanymi najpierw z drewnianych wyrzynanych klocków, a później z klocków drukarskich, na których desenie tworzyły nabite gwoździe (ryc. 72). Szereg pięknych okazów znajduje się w Muzeum w Międzyrzeczu. Bieliznę, zapaski, czepki, spódnice, portki robocze, plońdry dawniej wyłącznie, a obec­ nie jeszcze dość często szyją kobiety same. Szycie natomiast kabotów, sukien, katanek, ubrań, kożuchów powierzano wiejskim krawcom i krawczyniom, r e k r u t u j ą c y m się z bez­ robotnych rzemieślników. Kobiety pracujące w gospodarstwie powierzały pranie i kroch­ malenie czepków, oraz układanie bukietów wyrobnicom, umiejącym wykonać te czynności. Patynki, kufloki, hawy wykonywali mężczyźni w domu. Trzewiki i buty kupowano . w miasteczkach albo też zamawiano u miejscowych szewców. Do wybitniejszych wykonawców odzieży na pocz. X X w. należeli w Dąbrówce pow. Międzyrzecz: Teofil Pieter, który szył katanki i spodnie, a ubocznie rwał zęby p r y m i t y w ­ nymi obcęgami; Franciszka Grasza prała czepki i układała „dutki"; Michalina Matysiak szyła kabaty do ok. 1940 r., a dutki układa jeszcze i dziś; Konstancja Kusior Szulc szyje obecnie kabaty i jest uważana za znawczynię dawnej mody; Elżbieta Beneszkiewicz i Franciszka Koza zajmują się praniem czepków i układaniem dutków; układaniem bukietów kobiecych i męskich zajmowała się Dorota Spychała, która nauczyła się tych Ryc. 73. Pasy barwnych ozdób wyszywanych wełną ł jedwabiem na przednich częściach „polek", tj. bluz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, Fot. A. Glapa, 1956 r. 58 �czynności od swej matki Franciszki Pauk. Kożuchy szył w Brojcach August Sztrast. W Podmoklach tkały w 1953 r. Franciszka Wołek-Buda i Zuzanna Kostyra; szyciem i konserwacją czepków zajmowała się Marianna Rychła, obecnie mieszkająca w Babi­ moście i Katarzyna Kania; krawcami b y l i Antoni Perz i Walenty Przybyła. Buty robił Wawrzyn Śliwa z Babimostu. W Kramsku Nowym do wybitniejszych wytwórców, zajmujących się szyciem, nale­ żeli: Jan Cichy, Józef Piwecki, Jan Tomiak, Teresa Tomiak-Kędzierzyńska, Tekla Ekert, Joanna Hajduk,Małgorzata Modrzyk-Przybyła. Przed dwoma laty przędzeniem i tkaniem zajmowała się Pelagia Kania, Weronika Krawiec, Jadwiga Dłużyńska, Weronika Cicha, Franciszek Tomiak. W innych miejscowościach spotykamy również liczne grono wytwórców. Głównymi ośrodkami zaopatrującymi mieszkańców Ziemi Lubuskiej w tekstylia i inne niezbędne czę­ ści odzieżowe były: Świebodzin, Chociebuż na Łużycach, Zbąszyń, Słubice, Zielona Góra, Gorzów. Mniejszą rolę spełniały inne miasteczka. Obecnie po przesunięciu granicy nad Odrę i Nysę, w w y n i k u poważnych przemian jakie zachodzą na terenie wsi, w niektórych gminnych spółdzielniach Samopocy Chłop­ skiej lepiej można zaopatrzyć się w tekstylia niż w handlowych placówkach miejskich. Coraz też obficiej zaopatrywane są spółdzielnie w materiały, które pozwalają teraz dość wiernie zrekonstruować prawie zanikłe ubiory ludowe. Rozdział IX ZDOBINY W stroju lubuskim do dzisiaj zachowało się znacznie więcej ozdób w stroju kobiecym niż w męskim, który o wiele wcześniej jako całość zanikł. W świetle zachowanych części odzieży i wspomnień informatorów, możemy stwierdzić, że zdobiny w formie haftu w y s t ę ­ powały głównie na kołnierzykach u koszul męskich, które wywijano na jedwabnicę za­ wiązaną na szyi. Krawędź tych kołnierzyków gładką lub wyciętą w ząbki i w półkola dzier­ gano, a następnie wyszywano brzeg płaskim haftem linearnym. Także zdobiono wyszyciam i mankiety u koszul. Na motywy dekoracyj­ ne składały się kółka, zygzaki, linie faliste lub motywy geometryczne. Do rzadkości należały kołnierzyki z dzierganymi dziurkami, przez które widoczna była jedwabnica. W męskim ubiorze lubuskim występuje najwięcej zdobin na napierśniku czyli fartuszku. Napierśniki zdobiono krzyżykowym haftem kolorowym, rzadziej płaskim, barwnymi wstążkami tka­ nymi w kwiaty i liście oraz barwnymi kora­ likami (ryc. 28). Elementem zdobniczym w katankach i su­ kmanach były stebnowania i nieliczne fałdy oraz guziki. Kapoty występujące jeszcze przed 1914 r. zdobiły z przodu szamerowania. Przy kożuchach elementami zdobniczymi były chwasty, znajdujące się na końcach sznurów, Ryc. 74. Kobieta w „polce", Dąbrówka, pow. Mię- służących do wiązania zamiast pasków dzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. (ryc. 25). Dekoracyjnym elementem kożu59 �Ryc. 75. Haft na części kryzika. Dąbrówka, pow. M iędzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. chów było runo przy kołnierzach i mankietach wykładane na wierzch. Kapelusze w cza­ sie żniw zdobiono plecionką ze słomy (tabl. I I I ) . Cenną ozdobą stroju męskiego była jedwabna chusta, mieniąca się różnymi kolorami, zwana jedwabnicą. Zdobiła ona szyję. Na jej tle plastycznie uwidaczniały się zdobiny wyszywane na męskich kołnierzykach i wyłogach. Ozdobami związanymi ściśle ze stro­ jem obrzędowym jest bukiet i ręcznik drużby i półdrużby oraz gronko i wianuszek dru­ żyny weselnej. Ozdoby te wykonywano głównie z materiałów pochodzenia fabrycznego i mirtu. Do zasadniczych elementów zdobniczych w stroju kobiecym, podobnie jak w męskim, należy zaliczyć: haft, barwne wstążki i plotki oraz świecidełka. Haft w stroju lubuskim można podzielić na biały i barwny, płaski, wypukły i krzy­ żykowy. W koszulach stosują przeważnie haft płaski, niekiedy „wyłoga" wykonana jest z fabrycznej białej koronki. Także haft występujący na przyramkach koszul i kabotka Ryc. 76. Biały haft na tiulu — kryziku. Dąbrówka, pow Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 60 �Ryc. 77. Wstęga tiulowa do czepka. Podmokle, pow. Sulechów. Muzeifm Narodowe w Po­ znaniu — Rogalinie. Nr inw. M. NP. Dep. 49. Fot. A. Glapa, 1956 r. jest przeważnie ręcznej roboty, a motywy jego tworzą w większości elementy geome­ tryczne, rzadko łączone ze stylizowanymi fragmentami roślinnymi (ryc. 79). Biały haft w y ­ stępuje na czepkach i kryzikach (ryc. 75, 76). Haft snuty na tiulu lub wyszywany na cien­ kim płótnie układany .jest w długie pasma. Rozwój jego w ciągu 60 lat można jeszcze Ryc. 78. Ozdoby u dołu zapaski. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Ro­ galinie. Nr inw. E 1264. Fot. L. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r. 61 �wyśledzić: z niezmiernie prostych motywów kółek, trójkątów i gwiazd stopniowo prze­ obrażał się w coraz bardziej złożone motywy, by w okresie 1920—39 r. dojść do szczytu rozwoju, a zarazem upadku, uwidoczniającym się w niewolniczym naśladownictwie koro­ nek wyszywanych fabrycznie. Taki haft stosuje się często do wykończania „sznurków" Ryc. 79. Zdobiny wyszywane białymi nićmi na naramiennikach kobiecych białych kabatków (krót­ kich wierzchnich bluzek). Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Podobne zdobiny stwierdzono w Walewicach i Łagówku, pow. Sulęcin. Podziałka 1 :2 i dolnego brzegu zapasek. Biały haft fabryczny występuje na białych zapaskach i spódni­ cach nakładanych pod wierzchnie okrycia świąteczne (ryc. 53). Haft kolorowy stosują na brzegach czerwonych spódnic, na watokach, a nade wszystko na polkach, na których występuje na kołnierzu wzdłuż zapięcia i wokół bioder (ryc. 73). Jest to często haft krzy­ żykowy; na czerwonych spódnicach czarną wełną, na zielonych watokach różową, na czarnych zaś polkach zielonym; czerwonym, różowym, pomarańczowym, niebieskim jed­ wabiem lub kolorowymi nićmi. Wróby, t j . rozmaitej wielkości fałdy, układane w lewą lub w p r a w ą stronę bywają prasowane albo tak ułożone, by stały pionowo; występują one przy koszulach i kabotkach w miejscach wszyć rękawów, przy ramionach, jako wykoń­ czenia mankietów i ich ozdoby, powyżej łokcia i przy napięstku, częściowo zebrane są Ryc. 80. Biały haft na tiulu — kryziku. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Fot. A. Glapa, 1955 r. 62 �z tyłu w kołnierzyk albo w wyłogę. Na czarnych odświętnych kabotach i górnych częś­ ciach sukien spotykamy fałdy jako ozdoby przy napięstku. W formie większych fałd układane są w pasie jako osobny zespół zdobniczy w kształcie pasa. Podobnym efek­ tem zdobniczym są dutki, t j . pas tiulu ułożony na kształt ósemek, przyszyty do brzegu czepka wokół twarzy (ryc. 34, 60). „Oplecki" czyli staniki, dolne brzegi zapasek odświęt­ nych „sznurki" oraz rękawy zdobi się „ząbkami", plotkami, barwnymi sznurkami, ga­ lonami i koronkami o kontrastowych barwnych zestawieniach. Elementy te są wyłącz­ nie fabrycznego wyrobu (Tabl. I). Ważnym elementem zdobniczym w stroju kobiecym są różnego rodzaju wstążki. We­ dług relacji informatorów, pod koniec X I X w. i na pocz. X X w., kiedy używano do ubio­ rów głównie wstążek i wiązadeł haftowanych ręcznie (ryc. 63, 64) przyjeżdżali z fabryki z Chociebuża na Łużycach na wieś lubuską rysownicy i kopiowali wstążki na wzór, by wykonać je następnie fabrycznie. Poza wymienionymi ozdobami charakter dekoracyjny mają szpilki fabrycznego w y ­ robu o różnokolorowych główkach i szklane korale (ryc. 56). Przez krótki okres czasu przed I wojną światową koralikami zdobiono rękawki tzw. „ p u l s w e r m y " oraz fragmenty sukien wokół szyi. . Ryc. 81. Nożyce wg zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. �CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Pracę napisałem w oparciu o badania terenowe, przeprowadzone w latach 1953—1954. Szereg wiadomości zanotowałem w terenie w 1945—52 r., kiedy organizowałem regio­ nalne zespoły lubuskie na uroczystości ogólnokrajowe w Warszawie, Poznaniu i Szczecinie oraz przeprowadzałem inspekcje referatów kultury i sztuki przy dawniejszych starostwach. W toku pisania pracy zużytkowałem również wiadomości zebrane z okazji opracowania lubuskich audycji regionalnych, które były nadawane z rozgłośni poznańskiej i wrocław­ skiej. W badaniach nad strojem lubuskim korzystałem z cennych materiałów zgromadzonych w Regionalnym Muzeum w Międzyrzeczu oraz w Muzeum Narodowym w Poznaniu (Dział Etnograficzny w Rogalinie), gdzie znajdują się okazy nie spotykane już w terenie. Prac drukowanych na temat stroju lubuskiego nie ma. W wydrukowanych zaś publi­ kacjach znajdują się głównie wiadomości o charakterze przyczynkarskim, niekiedy są one szczególnie ważne, ponieważ pochodzą z terenów nad Odrą, z których ostatnia wojna zmiotła wszystkie zabytki, względnie dotyczą odzieży, której w terenie dziś w muzeach nie ma. Cennymi dla badacza są ilustracje i wiadomości zawarte w pracach: Rose J u l i e n Die deutschen Volkstrachten, Monachium 1912, oraz opisy zawarte w pracy Karla B r u n ­ n e r , Ostdeutsche Volkskunde, (Lipsk 1925), J a n a E r n s t a S c h m a l e r a, Volkslie­ der der Sorben in der Ober- und Nieder-Lausitz — Berlin 1953), Lebensart, Sitten und Gebräuche der Wenden, oraz Ludwika K u b y , Cteni o Luzici (Praga 1925). Pozwalają one w świetle wspaniałych ilustracji i opisów stwierdzić wpływy i różnice, jakie istniały między strojem lubuskim a łużyckim. Z literatury polskiej najcenniejszą jest praca zbiorowa wydana przez Instytut Za­ chodni p. t. ,,Ziemia Lubuska", (Poznań 1950r.). Znajdują się w niej opisy zabytków k u l ­ tury ludowej. W oparciu głównie o te prace napisałem pierwsze rozdziały dotyczące środowiska i rozdział „Wytwórcy i materiały". W wydawnictwie t y m poza szeregiem cennych artykułów znajduje się praca Anny K u t r z e b y „Lud i jego zwyczaje" w któ­ rej autorka opisuje współcześnie zachowany ludowy strój lubuski oraz związane z nim tradycje. Opis ten nie jest pełny, wspomina tylko o pewnych częściach odzieży, nie­ mniej zawiera szereg trafnych spostrzeżeń, cennych przy systematyzowaniu zebranego w terenie materiału. Podstawową pozycją dla celów porównawczych jest praca Adama F i s c h e r a „Etnografia słowiańska — Połabianie" (Lwów—Warszawa 1932), oraz Agnieszki D ob r o w o l s k i e j „Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-słowiańskiej" (Kraków 1951). Prace te pozwalają zorientować się w elementach stroju używanego w Europie środko­ wej i wykazać wspólne cechy występujące w stroju Słowian Zachodnich i Lubuszan. Ważną •pozycję stanowi „Sukiennictwo Wielkopolskie X I V — X V I I wieku" opraco­ wane przez Antoniego M o n c z a k a , (Warszawa 1955). 64 �W pozostałych pozycjach wymienionych w spisie literatury znajdują się nieliczne wzmianki, dotyczące odzieży, są one jednak czasem ważkie i dlatego z nich korzystałem i na nie powołuję się w przypisach. Czuję się głęboko zobowiązany do podziękowania za życzliwe informacje i poświę­ cony m i czas w terenie: Dorocie Spychale, Konstancji i Zuzannie Kusior, Katarzynie Połomce, Wiktorowi Błochowi, Stefanowi Seperantowi z Dąbrówki Wlkp., Konstancji Kani, Franciszkowi Trochelepszemu z Podmokła, Onufremu Kani, Janowi Cichemu i Wiesławowi Sauterowi z Kramska, pow. Sulechów, Florianowi Litorowiczowi z Walewic, pow. Sulęcin, Jadwidze Smalec z Drzenowa, Józefowi Radkiewiczowi z Białkowa, Józe­ fowi Kasiowi z Jasienia. PRZYPISY 1 Współczesne województwo zielonogórskie, mimo że swym obszarem poważnie wkracza na Dolny Śląsk, bywa czasem zwane Ziemią Lubuską. Na tej przestrzeni zamieszkuje obecnie ok. 700 000 Polaków. Główne zajęcia ludności to rolnictwo i leśnictwo (55°,o prac.) Spółdzielni produkcyj­ nych jest 515, zajmują one 16,5% użytków rolnych, P. G. R. zajmują* 26,2%, gospodarstwa indyw. 57,3%. W przemyśle pracuje 21,4%, w handlu i komunikacji oraz innych zawodach 23,4%. Dane cyfrowe oparto na pracy Zbigniewa K r z y ż a n i a k a , „Osiągnięcia gospodarcze i kulturalne woje­ wództwa zielonogórskiego''. Przegląd Zachodni Nr. 11—12, cz. I I . Poznań 1954 oraz na danych z czasopism. Ludność miejscowa i mieszkańcy sąsiednich obszarów, np. Wielkopolski, wyjeżdżający do woj zielonogórskiego nazywają Ziemią Lubuską tereny położone między średnią Odrą, Warta, Obrą i Obrzycą. Obszary zaś leżące na płn. od Warty zwą Pomorzem, a na płd. od Odry i Obrzycy — Dolnym Śląskiem. Stefan J a r o s z w pracy „Krajobrazy Polski", Warszawa 1954, ten sam obszar nazywa Wy­ soczyzną Lubuską. Więcej szczegółów na ten temat podaje Gerard L a b u d a w pracy Ziemia Lubuska w dziejach Polski str. 71—74, Ziemia Lubuska, Poznań 1950. Wprost .przeciwne stanowisko do Labudy i innych autorów zajmuje Jan N a t a n s o n — L e s k i w pracy: Zarys granic i podziałów Polski Najstarszej. Wrocław 1953, str. 96, 98, 99. Do starych warowni należą grody: w Santoku pow. Gorzów, w Skąpem i Kijach pow. Świebodzin, •w Kargowej pow. Sulechów, w Garbiczu, Owczarach i Rzepinie — Połęcku w pow. Rzepin i w Kijewie pow. Krosno. Santok położony w widłach Noteci i Warty został nazwany przez G a l l a A n o n i m a kluczem i strażnicą Królestwa Polskiego. Licznie położone grody nad rzekami i jeziorem, jak np. Dre­ zdenko, Lubusz, Krosno nie tylko strzegły przeprawy przez rzekę, ale również stanowiły ośrodki życia gospodarczo-administracyjnego. Wiele ówczesnych grodów posiadało podgrodzia, z których powstały później miasta. „Polskość ocalała w Ziemi Lubuskiej tylko na krańcach obszaru w szczególności na ziemiach gorszych, lesistych i zandrowych w płd. części Ziemi Torzymskiej nad rzeką Pliszką i wzdłuż Odry od Cybinki prawie pod Słubice (wsi Sądów, Gądków, Białków, Rzapice, Rybocice). W okolicy tej jesz­ cze w XVII w. był w użyciu język polski w kościele protestanckim, w użyciu domowym trzymał się dłużej". Zdzisław K a c z m a r c z y k : Rozprzestrzenienie narodowości polskiej nad Odrą i Bałtykiem w późnym feudaliźmie. Przegląd Zachodni nr 1—3, 1953, Poznań, str. 19. Ważniejsze z nich są: Tadeusz S e w e r y n , Strój dolnośląski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lublin 1950. Adam G l a p a : Strój szamotulski, Lublin, 1951, Adam G l a pa: Strój dzierzacki, Poznan, 1953. Agnieszka D o b r o w o l s k a : Strój pyrzycki, Kraków, 1955. Leopold H a u p t , Johan Ernst S c h m a l e r : Volkslieder der Sorben in der Ober- und Nieder Lausitz. Rozdział I I I / l , Kleidung — Berlin 1953 (Grimma 1841). Robert M i e l k e . Die Tätigkeit der Brandenburgia auf dem Gebiete der Volkskunde, Archiv der „Brandenburgie" Gesellschaft für Heimatkunde der Provinz Brandenburgia zu Berlin, 1904. Band 10, str. 71. Autor wspomina o potrzebie opracowania stroju z okolic Frankfurtu i Flaming czego niestety nie wykonano. Szczegóły podaje Agnieszka D o b r o w o l s k a w pracy „Ikonografia ludowej odzieży zachodniosłowiańskiej". Pamiętnik słowiański I I , Kraków 1951. Ciekawe dane zawierają prace: H a u p t a i S c h m a l e r a j . w. Adama F i s c h e r a , Etnogra­ fia słowańska — Połabianie ,Lwów — Warszawa, 1932 oraz materiały zanotowane przez C. Johana P a r u m a - S c h u l z a , których odpis znajduje się w Bibliotece Ossolineum we Wrocławiu. Na ubiory chłopskie wspomniane w Ziemi Lubuskiej (str. 520), podczas badań terenowych nie­ stety już nie natrafiłem. Dąbrówczanie reprezentowali Ziemię Lubuską na I Kongresie Tow. Przyjaźni Polsko-Radzieckiej w Warszawie w 1945 r., na Zjeździe ludności miejscowej Ziem Odzyskanych w Warszawie w 1946 r., na Święcie Morza w Szczecinie 1947 r., na Święcie Wiosny Ludów w Miłosławiu 1948 r., na Festiwalu Mu­ zyki i Tańca Ludowego w Warszawie 1948 r. i in. 2 3 4 5 6 7 8 9 10 5 Strój międzyrzecko-babimojski 65 �M Ten sam powód jako jeden z głównych wymienia Haut i Schmaler w wymienionej pracy. W czasie badań terenowych w 1953 r. we wsi Niemaszchleba pow. Gubin spotkałem kobietę siedzącą przed domem i wyszywającą na bluzce wzory norweskie z „Przyjaciółki". Opracowany w niniejszej publikacji strój lubuski, występujący w najżywotniejszej postaci w Dą­ brówce pow. Międzyrzecz, swą oryginalnością urzekł obecnych mieszkańców Ziemi Lubuskiej, tak że ubierają się oni w strój z Dąbrówki i to zarówno w Międzyrzeczu, Gorzowie, Gubinie, Świebodzinie, Zielonej Górze, jak i innych miejscowościach. Z okresu wczesnohistorycznego znane są fragmenty tkanin, wrzeciono i szydło z Santoka. — J. K o s t r z e w s k i , Kultura prapolska, Poznań, 1949, str. 232, 239, 245. Cennymi okazami archeologicznymi dotyczącymi odzieży są m. in. wykopaliska z Międzyrzecza (ryc. 3), pochodzące z XIV w. Są nimi fragmenty obuwia, kurtki, ozdoby i narzędzia krawieckie, okazy znajdujące się w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu i Muzeum Regionalnym w Międzyrzeczu. W bardzo podobną odzież są ubrane postacie przedstawione na gnieźnieńskich drzwiach brązo­ wych z X I I w. uwidocznione w obramowaniu drzwi w kompozycjach związanych z winobraniem i tło­ czeniem wina. Tadeusz D o b r z e n i e c k i , Drzwi gnieźnieńskie (Klejnoty sztuki polskiej), tabl. 37, 38, 39, 40, Kraków 1953. W Słońsku pow. Rzepin, w klasztorze Joanitów wybudowanym w latach 1480—1506, umieszczono w 1522 r. około 250 płaskorzeźb przedstawiających postaci i fragmenty z życia Joanitów i miejscowej ludności, która w owych czasach była w wielkiej części polska. O tych kilku rzeźbach pisze m. in. miesz­ kaniec Słońska: „Es folgen in der dritten Reihe der Tafel vier Körpe slavischen Aussehens, wohl alle aus der Landbevölkerung stammend". Gustaw S c h i l l i n g , Die Schlussteine in der JohanniterOrdenskirche in Sonnenburg — Oststernbergkaiender, 1930. Rose J u l i e n w pracy: Die deutschen Volkstrachten — München 1912 w rozdziale „Die Wenden" str. 151—165 opisuje strój łużycki i strój z okolic Cybinki nad Odrą. Jako jeden z typowych elementów słowiańskich wymienia owijanie głowy chustką i wiązanie jej nad czołem. Wiązanie chustki w ten. sposób było znane na Ziemi Lubuskiej już w początkach XVI w., na co wskazuje rycina. Krzysztof Boguszewski (zm. 1635) namalował w klasztorze Cystersów w Paradyżu (Gościkowie} pow. Międzyrzecz ok. 1628 r. obraz „Niepokalane Poczęcie", który znajduje się w kościele katedralnym: w Poznaniu. Wykonany jest na miedzianej blasze (170X112) u dołu umieszczeni są przedstawiciele różnych stanów w drobiazgowo wypracowanych strojach współczesnych. Stojące kołnierzyki znane są w ubiorach chłopów polskich już w XIV w. na Śląsku, a w stroju szamotulskim zachowały się do czasów współczesnych. Adam G1 a p a, Atlas Polskich Strojów Ludo­ wych, Strój Szamotulski, Lublin 1950. Zwyczaj wyrzucania koszul na spodnie zachował się w wielu regionach Polski po dzień dzisiej­ szy. (F. K o t u l a , Strój rzeszowski). Chłopi z okolic Pińska, mieszkający w Białkowie nad Odrą, mima że zarzucili już strój ludowy, jeszcze przy pracy w obejściu sporadycznie wyrzucają koszule na spodnie. Novus Atlas Absolutissimus, Amsterdam, 1647—1657. Tom I I . Marchia Nova vulgo New Marek in March. Brandenburg. Przedstawiony na rycinie chłop ma także koszulę wyrzuconą na zewnątrz. Dane dotyczące nauki krawiectwa w Poznaniu w XVI i XVII w. wykazują, że w owym czasie uczyło się około 40°/o synów chłopskich. Przypuszczać więc można, że w zawodzie murarskim procent chłopów musiał być znacznie większy, nie dziw więc, że murarz jest ubrany w tak charakterystyczny ubiór chłopski — i ma koszulę wyrzuconą na spodnie. Patrz Tadeusz S e w e r y n , Ikonografia Etnograficzna, Lud t. XXXIX, Kraków — Poznań, 1952, Krótkie rękawy koszul jeszcze dzisiaj należą do charakterystycznych cech stroju lubuskiego. W e r d u m w XVII w. opisany strój uważa za typowy dla chłopek polskich. Xawery L i s k e, Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876. Podróżujący w r. 1672 Fryderyk Lucas, opisując polskie zwyczaje panujące na dworze Schlichtingów również zwraca uwagę na polski strój, który tam noszono. W. D w o r z a c z e k cytujący te. fakty w swej pracy również zamieszcza reprodukcję portretów Schlichtingów w polskich strojach szlacheckich. Włodzimierz D w o r z a c z e k , Schlichtingowie w Polsce, Poznań — Warszawa 1938. A. W a r s c h a u e r , Zacherts Chronik der Stadt Meseritz. Obraz ten znajduje się w Villa Borghese w Rzymie. Ziemia Lubuska, Poznań, 1950, str. 394. W Muzeum Regionalnym w Międzyrzeczu znajduje się szereg portretów trumiennych i zwy­ kłych, przedstawiających' mieszkańców Ziemi Lubuskiej w strojach polskich. W Uradzie pow. Rzepin, wiosce otoczonej lasami nad Odrą, ludność nie tylko odrębnie ubierała się, ale także mówiła odmiennym w stosunku do Niemców językiem (polskim) i była wrogo usposo­ biona do pruskich urzędników, gdy np. przyszli niemieccy poborcy .podatkowi z Rzepina, zabrano im. kosze podatkowe. Aurither K u c k u c k , Beiträge zur Heimatkunde der Neumark, Heft 8. Oktober 1925, Landsberg W. Fakt ten zachowany w podaniu ludowym jest niewątpliwym wyrazem walki Polaków z najeźdźcami.. Najruchliwszymi, podkreślającymi swe pochodzenie z Poznańskiego okazują się osadnicy z po­ wiatów Konin i Koło, pozostali Wielkopolanie raczej wpływają na życie organizacyjne (sołtysi, radni> i gospodarcze (reprezentują najwyższy poziom kulturalno-gospodarczy). Osadnicy zza Bugu reprezentują raczej upodobania artystyczne, np. tkactwo. Piękne okazy stroju ludowego przywiezione ze stron rodzinnych oglądałem w Białkowie pow. Rzepin, w Jasieniu pow. Żary. W Walewicach pow. Sulęcin, zetknąłem się z mieszkańcami przysto­ sowującymi stare formy i techniki do nowych warunków klimatyczno-gospodarczych, np. wyrób kalo­ szy z dętek od samochodów i traktorów. 12 13 u 15 , e 17 18 10 20 21 22 23 24 25 26 27 28 20 66 �ao £trój lubuski w wielu formach wykazuje wspólne cechy z dawnym strojem słowiańskim Połabian (Drzewian), zajmujących tereny położone ok. 80 km na płd. wsch. od Hamburga. Takie same noszono np. spódnice: dziewczęta — czarne w czerwone pasy, kobiety — zielone w czarne pasy (tabl. III) z krótkimi rękawami koszule, tak samo wiązane chustki w strojach świątecznych, podobnie nazywano pewne części stroju. P i ę t k a po łużycku oznacza ozdobę przy czepku, p l o t k a — podobną ozdobę na Ziemi Lubuskiej przy staniku. Więcej wspólnych cech można znaleźć porównując opisy stroju lu­ buskiego ze strojem połabskim. Patrz: Adam F i s c h e r , Etnografia słowiańska, Połabianie, Lwów — Warszawa 1932, str. 10—16. Johan Parum Schulz, j . w. Niemieccy uczeni ubiór ludowy „ . . . znajdują wyłącznie we wsiach polskich, wysnuwając wnio­ ski, że jest to również ubiór „praniemiecki', tylko lud, który go nosił, uległ spolszczeniu (SchnitzFrase)". Anna K u t r z e b a , Lud i jego zwyczaje, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 175. Cechy przejściowe na Ziemi Lubuskiej również zaznaczają się w języku. Tadeusz LehrS p ł a w i ń s k i , Plemiona słowiańskie na północno-wschodnim pograniczu Niemiec w wiekach śred­ nich. Katowice 1939. Współczesna Ziemia Lubuska od pol. X I I I w. do 1945 r„ pozostawała pod wpływem ścierających się na jej obszarze dwóch kultur: polskiej i niemieckiej; rozbita była na kilka organizmów politycznoadministracyjnych i należała w pewnych okresach już do Polski, już to do Brandenburgii, Nowej Mar­ chii, Śląska, Czech, (Saksonii), Prus, wreszcie do Rzeszy Niemieckiej. To długie wiekowe rozbicie, brak większego ośrodka kulturalnego nie sprzyjało wytworzeniu się na miejscu wyraźnie specyficz­ nych cech kulturowych. Różnice te uwidoczniają się jaskrawo na obszarze Dolnych Łużyc. Wiele szczegółów z sąsiednich regionów Ziemi Lubuskiej z dziedziny kostiumologii ludowej zawiera praca; Ludwik K u b a , Cteni o Łużici, Praha 1925. Poznanionką we wsch. Ziemi Lubuskiej nazywają jeszcze dziś starsi chłopi czapki, zwane gdzie­ indziej maciejówkami. Charakterystycznym zjawiskiem jest, że na Ziemi Lubuskiej przetrwały wyrazy czysto polskie, choć w głębi kraju np. bliżej Poznania do niedawna używano nazw niemieckich. W okolicach Poznania mówi się jeszcze niekiedy dzisiaj w gwarze zamiast więzić — sztrykować (stricken), zamiast młyniec — plindz (ziemniaczany placek). Jędrzej K i t o w i c z — Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta I I I , rozdział „O stro­ jach czyli sukniach męskich", str. 310, Kraków 1925. Ulrych W e r d u m podczas swej podróży po Pol­ sce w latach 1670—72 stwierdzają, że chłopi wkładają nawet w zimie tylko wiechcie słomiane w obu­ wie Xawery L i s k e, Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876. . Watowane kurtki i spodnie uważane dzisiaj za typowo rosyjski w pływ praktycznej mody były w Polsce stosowane już w XVII w., o czym przekonywująco informuje nas ilustracja reprodukowana w Polskiej Sztuce Ludowej, R. VIII, Nr 3, str. 142. pod którą znajduje się podpis: kaftan watowany. (Facecyae polskie, 1642 r. Drzeworyt na odwrocie karty tytułowej. K. B a d e c k i , Literatura miesz­ czańska w Polsce XVII w., Ossolineum, 1925 r.). J. K i to w i c z na str. 307 pisze: „Pospólstwo i szlachta drobna różniła się od siebie butami, w których były przyszwy nowe czarne, a cholewy żółte lub czerwone podszarzane. Chłopi nosili buty czarne". Strój ten podobny jest do stroju Wielkopolan choć równocześnie posiada wspólne cechy ze stro­ jem łużyckim. Wierzchni ubiór chłopa łużyckiego w drugiej pcł. XVIII w. składał się z czarnego kapelu­ sza, czerwonej kamizelki z rękawami, zapinanej na białe guziki, żółtych obcisłych spodni, białych poń­ czoch naciąganych na spodnie pod kolana, niskich czarnych trzewików, kaftana modrakowo-niebieskiego, zielonej sukmany i laski. Szczegóły widoczne na barwnej planszy, wykonanej przez Samuela Granichera (1758—1813) zamieszczonej w pracy: Otto Eduard S c h m i d t , Die Wenden, Dresden 1926. . . . Jak silnie wiązał się kolor czerwony i biały z sylwetką polskiego chłopa mówi satyryczna nie­ miecka piosenka z XIX w., która w większym jeszcze stopniu dotyczyła Polaków na Ziemi Lubu­ skiej niż okolic Poznania: „Wir sind Polacken mit roten Jacken und weissen Hosen, wir sind aus Posen". Piosenkę tę śpiewała Zdzisławowi Szulcowi pomocnica domowa około 1900 r. Strona wiązania i zwisania ręcznika dla drużbów i półdrużby była różnie praktykowana i zmie­ niała się, w większości jednak drużbowie wiązali „kobołkę" z lewej strony. „Chłopcu pod kitel kładzie się też spodnie" (Podmokle). Anna K u t r z e b i a n k a , Lud i jego zwyczaje, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 184. Podług słów informatorki Zuzanny Kusior z Dąbrówki pow. Międzyrzecz, ur. 1912 r. „w mjcie parobki i dziewki dostawały koszule swojej roboty. Myto to były pieniądze zarobione w ciągu roku, otrzymane dwa razy do roku", w czerwcu na św. Jana (24) na jarmark i w listopadzie na Wszystkich Świętych. Dziewka dostawała 30 talarów, tj. 90 marek, a parobek 40 talarów, tj. 120 marek. Wiadomość tę powtarzam za J. K o s t r z e w s k i m , Kultura prapolska, Poznań 1949, str. 525, który podaje źródło: Kosmas noszenie spodni przez Słowian źródłowo potwierdza (Kronika czeska, I , 34). Kolor granatowy (indygo) w różnych odcieniach, niebieski, modrakowy itp. w wielu źródłach wymieniany jest jako charakterystyczny dla Polaków. Za taki też uważa go Ulryk Wer d u m podróżu­ jący po Polsce w latach 1670—72. Patrz Xawery L i s k e, Cudzoziemcy w Polsce. Lwów 1876, str. 99. W chłopskim ubiorze kolor niebieski był oznaką starszeństwa i zamożności. Dzieci i młodzież ubierano w odzież o barwie surowego lnu. Robocze części odzieży nawet dorośli nosili nie farbowane. 31 32 33 34 35 M 37 ss 7 39 40 ; 41 42 43 44 43 �45a Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1. Na rozpowszechnienie się na Ziemi Lubuskiej niebiesko-granatowych sukman, noszonych z czer­ woną podszewką w miejscowościach położonych bliżej Odry, a bez takiej podszewki na innych obsza­ rach, wpłynęła długotrwała moda polska, zaobserwowana także przez cudzoziemców, a szczególnie zaprowadzenie w r. 1778 jasnoszafirowych kontuszów z czerwonymi wyłogami jako mundurów posłów woj. poznańskiego, kaliskiego i in. Wpływ ten jest widociny w ubiorach chłopskich w Wielkopolsce i widać go na Ziemi Lubuskiej, na której w pewnych zakątkach noszono także sukmany zielone. K o l ­ b e r g pisze: „Gdy mieszkaniec z Babimojskiego ukaże się niekiedy we Wrzesińskim, przezywany tu bywa Łopatą, z tej przyczyny, że ludność tamtejsza miewa na sobie sukmany (zwykłe zielone), któ­ rych poły w kształcie łopaty są krojone". O. Kolberg, Lud, W. ks. Poznańskie, cz. I I , str. 155, Kraków 1876. - Takie same płaszcze z pelerynami, tylko w kolorze czarnym i z kołnierzem stojącym nakładali chłopi na Śląsku. Stanisław B r o n i c z, Strój pszczyński, A.P.S.L., Kraków 1945, Plansze barwne. W.Gra­ b o w s k i , Die Volkstrachten in Oberschlesien, Breslau, str. 35. Podobne płaszcze z pelerynami nosili mieszczanie i szlachta. Odróżniały się one tym od chłopskich, że miały po 2—4 peleryn nakładanych jedna na drugą i to podszewkowanych. Podobne nakrycia głów mają chłopi przedstawieni na drzwiach katedry płockiej z X I I w. Ob­ cinanie włoisów i zarostu wiąże się ściśle z uchwałą soboru rzymskiego 1074 r. wzbraniającą noszenia zarostu najpierw u duchownych, a potem u świeckich. Cylindry wykształciły się pod koniec XVIII w. na terenie Francji, skąd rozpowszechniły się w for­ mie udoskonalonej przez Austrię, Niemcy i Anglię w Polsce, gdzie wśród warstw szlachecko-mieszczańskich były powszechnie noszone do ok. poł, XIX w., wśród chłopów Polski Zachodniej od połowy do końca XIX w. Chłopka przedstawiona na obrazie Boguszewskiego (1626) pt. „Niepokalane poczęcie', ubrana jest w charakterystyczny strój, o którym Ulryk Werdum, podróżujący po Polsce w latach 1670—1672 pisze, że składał się z koszuli u szyi, w pas ściągniętej w fałdy, zgrabnie obramowanej różnokolorową tasiemką. Wykończenie stanowiło opasanie por.ad biodrami czerwonym, żółtym lub zielonym pasem. Xawery L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, Kraków 1876. Podobnie w XVII w. szyto kitle, w których chowano umarłych. Porównaj Adam G 1 a p a, Strój Szamotulski, A.P.S.L. Lublin 1950, str. 13—17. Gładkie czesanie włosów z przedziałem na środku i wiązanie ich z tyłu w węzeł było charakterysty czne dla chłopek w Polsce w XVII w. Pisze o tym Ulryk Werdum, op. cit. Taki sposób czesania zachował się do dzisiaj poza Ziemią Lubuską w Sieradzkiem oraz w Czechosłowacji: Blazena S o tk ova, Nase Lidove Kroje 7, Kroj Litomyslky, Praha 1951, str. 16. Sposób ten znany był również na Śląsku. Walter S t e l l e r , Schlesische Volkstrachten, Breslau 1933, str. 71 i 119. Węzeł zdobiono w różnych okre­ sach kwiatami, koralikami, wstążkami. W czasie rozkopywania na cmentarzu grobów w Kramsku Nowym pow. Sulechów znaleziono w grobie dziecięcym z XIX w. dobrze zachowaną czerwoną wstęgę, którą przepasane było w pasie zmarłe dziecko; w innym zaś grobie znaleziono dobrze zachowaną jedwabną chustkę, okalającą czaszkę dorosłej kobiety. Watoki, spódnice, (nie należy mieszać z waciokami, rodzajem kurtek ryc. 48). Wacioki, jak można sądzić na podstawie podanych informacji, nawiązywały w kroju do polskiej mody z XVIII w. W piękniej formie zachowały się do dzisiaj na Łużycach. Biały kabatek bardzo przypomina krótką koszulę. Możliwe, że powstał on z koszuli, o której Ulryk W e r d u m (1670—1672) pisze, że „w Polsce koszule sięgają po pas". L i s k e , op. cit. str. 38. „Hoops, Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Strasburg 1911, t. I , str. 349; autor stwierdza, że bluzki germańskie nigdy nie były wykonywane z cieńszych materiałów niż skóra, filc i wełniany fryz. H o tt e nr o t h, Der deutschen Trachten, str. 722 twierdzi, że bluzki lniane zachowały się tam wszędzie gdzie Słowianie zasiedlili wschodnie Niemcy, tj. w Altenburgu saskim, Bawarii, wsch. Hesji i wsch West­ falii Agnieszka D o b r o w o l s k a , Strój pyrzycki, A.P.S.L., Wrocław, 1955, str. 13 i 34. Na podstawie ilustracji stwierdzamy, że kabatki podobne do noszonej w Dąbrówce Wlkp. noszono na wielkich obsza­ rach: na Pomorzu Zach. (patrz B o r s c h e r W„ Volkstrachtenforschung in Pommern — Pommersche Heimatpflege, Stettin, Heft 5, 1932) oraz w Czechosłowacji Blazena S o t k o v a — Naśe Lidove kroje 7. Krój Turnowskiej, str. 18—19. Praga 1951. Zapaski na odziew należące do tradycyjnej części odzieży polskiej, zachowały się na terenach na których ludność uległa najpóźniej germanizacji, w początkach XIX w. koło Zielonej Góry. Okrywanie się barwnymi chustami nawiązuje do mody panującej w XVIII w. we Francji, kiedy narzucano na ramiona szale i barwne chusty. Moda ta przeniosła się z Francji pod koniec XVIII w. do Anglii. R a c i n e t , t. 4, nr 1, 4. Chusty z frędzlami spotykamy w hiszpańskim stroju ludowym, t. 5, nr 7, 8, 9 w prowincji Salamanca (7) i Avila (8—9). Na ryc. 7 widzimy nawet podobnie jak na Ziemi Lubuskiej zdobione rękawy przy bluzce. Krój wierzchniego okrycia, sądząc na podstawie rysunku, jest ten sam R a c i n e t A., Geschichte des Kostüms, Berlin 1888. W Polsce centralnej ś l o r k a , a niekiedy s c a d e ł k o — (Młynary) stanowiła obrzędowe nakry­ cie głowy panny młodej. „Pinano" ją, tj. robiono ze wstążek wzorzystych,, o motywach kwiatowych lub bezdeseniowych. gładkich, jednakowych"'. J. D e k o w s k i, Strój piotrkowski, str. 70, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań, 1954. Bukiety są podobne do wianków z XVI w. noszonych także we Francji. Taki np. bukiet ma na głowie Katarzyna Burbońska (1600), Racinet A., Geschichte des Kostüms, Berlin 1888, t. I I I . nr 8. 46 7 45 40 50 51 32 53 54 55 56 67 55 68 �O bukietach wspomina również K i t o w i c z , W Polsce nazwa ta i forma ozdoby w XVIII w. była stosowana również poza Ziemią Lubuską. Kieszenie znane były w Polsce już w dawnych wiekach; ilustruje je ryc. 13, T. S e w e r y n a , reprodukowana w Pol. Sztuce Ludowej nr 3, 1954, str. 143. W XVII w. ,.jerchowa kieszeń"' na pie­ niądze należała do charakterystycznych części ubioru mieszczan Kłodawy pow. Konin. Patrz: U. Rawita—-W i t a n o w s k i, Kłodawa. Warszawa 1905, str. 98. Znane są też przykłady noszenia kieszeni na pasku w średniowieczu w innych krajach. J. B r e a s, A. B r a c k m a n n, O. D o p p e l f e l d , H. L ü p k e , W. U n w e r z a g t , Zantoch eine Burg im deutschen Osten. Leipzig 1936, str. 102. „Davon zeugten die viele Spinnwirtel aus Ton und Holz und zwei gut erhaltene Molzspindeln (AbM 18. 13) Wirtel und Spindel sind in gleicher Art noch im heutigen slavischen Volksleben gebräuchlich (Moszyński a, a, O, str. 303 ff). 01 Wywody w poważnej mierze oparto na pracy Antoniego M ą c z a k a, Sukiennictwo wielkopolskie XIV—XVII wieku. Warszawa .1955, str. 267. 262—3, 279. Michał S c z a n i e c k i , Stosunki sąsiedzkie na pograniczu wielkopolsko-lubuskim w przeszłości. Przegląd Zachodni, Poznań 1948, str. 77. Księga cechu kuśnierskiego miasta Międzyrzecz z lat 1557—1827; A.P. w Poznaniu, Sygnatura Międzyrzecz, Drp. Cechu Kuśn. K a c z m a r c z y k Z., P i e r a d z k a K., S c z a n i e c k i M., Kraina Krośnieńska, Historia, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 389, 390. S c z a n i e c k i M., Kraina Torzymska, Historia, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 346. Herman T r e b b i n , Aus der Vergangenheit des Kreises Lebus und Stadt Frankfurt a/Od., str. 37. Do rozwoju tkactwa w XVIII i XIX w. w poważnej mierze przyczynili się czescy tkacze. G. H a n e b e r g , w artykule „Vom Flachsstengel zur Leinwand, Brandenburger Land, Monats-Hefte für Volkstum und Heimat, Berlin. Jan. März 1936, str.'40 pisze: Von diesen böhmi­ schen Lehrmeistern wurde die Kunst des Webens im Lande ausgebreitet und hat sich zwei Jahrhun­ derte hindurch im Volke lebendig gehalten. Znajdujący się w Muzeum w Rogalinie zbiór Jana Tomińskiego, zawierający wzory wełniaków Ziemi Zbąszyńskiej z XIX w. wskazuje, że moda stosowana w Dąbrówce Wlkp. podmoklu i in. miej­ scowościach na Ziemi Lubuskiej promieniowała na sąsiednie obszary. Reprodukowane na tabl. I I I raporty tkanin, dwa pasy od dołu z okolic Cybinki, zawdzięczam artystom plastykom Czesławowi Woź­ niakowi i Feliksowi Schmidtowi, którzy wraz z innymi plastykami, idąc za Armią Czerwoną i Woj­ skiem Polskim w 1945 r. dotarli do Odry, tam postawili pomnik zwycięskim wojskom w Cybince, za­ bezpieczyli szereg zabytków a między innymi przywieźli reprodukowane tkaniny porzucone przez mieszkańców Nadodrza. W Dębnie Lubuskim, na płn. od Kostrzyna mieszkańcy pochodzący z Zach. Białorusi wykonują tkaniny dekoracyjne, oparte na motywach „radziuszki", w dwóch kolorach: o osnowie białej a wątku bordo, lub czarnym, zielonym, żółtym i brązowym. Inf. mgr Zofia Wierczyńska. 59 00 62 m SPIS LITERATURY 1. A u r i t h e r K u c k u c k — Beiträge zur Heimatkunde der Neumark. Heft 8, Oktober 1925, Landsberg A. W. (Gorzów). 2. B l e i c h Erich — Der Atlas der deutschen Volkskunde in der Grenzmark. Posen—Westpreussen Grenzmärkische Heimatblätter. Heft 2. Schneidemühl 1938 (Piła). 3. B r a a s L , B r a c k m a n n A., D o p p e l f e l d O., L ü p k e H., U n v e r z a g t W„ Zantoch eine Burg im deutschen Osten, Leipzig, 1936. 4. B r u n n e r Karl — Ostdeutsche Volkskunde. Leipzig 1925. 5. B o r c h e r W. •— Volkstrachtenforschung in Pommern. Pommersche Heimatpflege. Heft 5. Stettin 1932 (Szczecin). 6. B u j a k Fr. — Historia osadnictwa ziem polskich w krótkim zarysie — Warszawa, 1920. 7. C h m a r z y ń s k i Gwido —• Kraina krośnieńska — Sztuka, Ziemia Lubuska, Poznań, 1950. 8. C h m a r z y ń s k i G. i W i l i ń s k i St. — Kraina Międzyrzecka — Sztuka — Ziemia Lubuska, Poznań 1950. 9. Czasopisma: „Gromada" — Tygodnik, zał. 1949 W-wa; „Kobieta i życie" z dodatkiem „Wykroje i wzory" — Tygodnik, zał. 1946. W-wa; „Postęp krawiecki" — Miesięcznik, zał. 1945 Poznań; „Spółdzielnia produkcyjna" — Tygodnik, zał. 1950 r.. W-wa; „Przyjaciółka" — wydanie dla wsi. Tygodnik, zał. 1948 r., W-wa; „Świat mody" — kwartalnik, zał. 1948 W-wa. 10. C z e r w i ń s k i Kazimierz — Tajne archiwum niemieckie w Pile. Bydgoszcz 1946. 11. De ko ws k i Jan Piotr — Strój piotrkowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1954. 12. Deutsche Volkstrachten — Eine Sammlung deutscher Trachtbilder, Köln am Rhein. 13. D o b r o w o l s k a Agnieszka — Strój ludowy na Łużycach — Biblioteka Studium Słowiańskiego, Kraków 1948. 14. D o b r o w o l s k a Agnieszka — Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-słowiańskiej, Pamiętnik słowiański I I , Kraków 1951. 15. D o b r o w o l s k a Agnieszka — Strój pyrzycki — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Kraków 1955 16. D o b r z e n i e c k i Tadeusz — Drzwi gnieźnieńskie — Klejnoty sztuki polskiej, Kraków 1953. 17. D w o r z a c z e k Włodzimierz — Schlichtingowie w Polsce — Poznań, Warszawa, 1938. 69 �18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 23. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 3«. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 70 F i s c h e r Adam — Etnografia słowiańska —• Połabianie — Lwów, Warszawa, 1932. F i s c h e r Adam — Etnografia słowiańska — Łużyczanie — Lwów, Warszawa, 1932. F r i e d e ! Ernst, M i e l k e Robert — Landeskunde der Provinz Brandenburg — Berlin, 1912. G a j e k Józef — Instrukcja dla współpracowników „Atlasu Polskich Strojów Ludowych", Poznań 1952. G a j e k Józef — Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych. Lud XLI, str. 797, Wrocław 1954. G 1 a p a Adam — Strój szamotulski — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lublin 1950. G l a p a Adam — Strój dzierżacki — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1953. G l a p a Adam — Wielka Dąbrówka — Ilustracja Tygodniowa, nr 6, Poznań 1946. G i r k e G. — Die Tracht der Germanen, Band I, Leipzig 1922. G ö t z e Alfred — Die Vorgeschichte der Neumark, Würzburg 1897. G r a b o w s k i E. — Die Volkstrachten in Oberschlesien — Breslau 1935. H a m m l i n g - S c h ö n l a n k e P. — Die Tuchmacherei in Schönlanke von ihrem Entstehen bis zu ihrem Verfall — Grenzmärkische Heimatblätter — Schneidemühl, Mai 1926 (Piła). H ä m p e l Walther — Brässer Tuchmacherei, Grenzmärkische Heimatblätter, 2. Teil, Schneide­ mühl 1928 (Piła). H a n e b e r g G. — Vom Flachsstengel zur Leinwand — Brandenburgerland, Monatshefte für Volks­ tum und Heimat, Berlin, Jan.—März, 1936. H a u p t Leopold, S c h m a 1 e r Johann Ernst — Volkslieder der Sorben in der Ober- und NiederLausitz — Berlin 1953. — Lebensart, Sitten und Gebräuche der Wenden (Kleidung — farbigen Tafeln). J a r o s z Stefan — Krajobrazy Polski — Rozdz.' Wysoczyzną Lubuska, Warszawa 1954. K a c z m a r c z y k Zdzisław — Rozprzestrzenienie narodowości polskiej nad Odrą i Bałtykiem w późnym feudalizmie. Przegląd Zachodni, Poznań, nr 1—3, 1953. K a c z m a r c z y k Zdzisław, P i e r a d z k a Krystyna, S c z a n i e c k i Michał — Kraina Krośnień­ ska — Historia. Ziemia Lubuska, Poznań 1950. K i t o w i c z Jędrzej — Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III. Kraków 1925. K o l a ń c z y k K„ R u s i ń s k i Wł. — Polacy na Ziemi Lubuskiej i na Łużycach przed 1939 r. — Tajny memoriał niemiecki, Poznań 1946. K o l b e r g Oskar — Lud — S. X. Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. I I I , Kraków 1876. K o s t r z e w s k i Józef — Kultura prapolska. Poznań 1949. K o s t r z e w s k i Józef — Pradzieje człowieka — Ziemia Lubuska, Poznań 1950. K o t u l a Franciszek — Strój rzeszowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lublin 1950. K u b a Ludwik — Ćteni o Łuzici, Praha 1925. K u t r z e b a Anna — Lud i jego zwyczaje — Ziemia Lubuska. Poznań 1950. K r e t s c h m e r Albert — Die Trachten der Völker — Leipzig 1882. K r z y ż a n i a k Zbigniew — Osiągnięcia gospodarcze i kulturalne województwa zielonogórskiego, Przegląd Zachodni, str. 11—12, cz. I I , Poznań 1954. Księga cechu kuśnierskiego miasta Międzyrzecza z lat 1557—1827. Archiwum Państwowe w Pozna­ niu, Sygnatura: Międzyrzecz, Dep. cechu kuśn. 1. Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, t. 6, cz. 3. Berlin, 1912. L a b u d a Gerard — Ziemia Lubuska w dziejach Polski, Ziemia Lubuska, Poznań 1950. L e h r - S p ł a w i ń s k i Tadeusz — Plemiona słowiańskie na północno-wschodnim pograniczu Niemiec w wiekach średnich, Katowice 1939. L i s k e Xawery — Cudzoziemcy w Polsce — Lwów, 1876. Ł o z i ń s k i — Życie polskie w dawnych wiekach, Lwów 1921. M ą c z a k Antoni —. Sukiennictwo wielkopolskie XIV—XVII w., Warszawa 1955. M i e l k e Robert — Die Tätigkeit der Brandenburgia auf dem Gebiete der Volkskunde — Archiv der „Brandenburgia" Gesellschaft für Heimatkunde der Provinz Brandenburg zu Berlin, Band 10, Berlin 1904. M i t k o w s k i Józef — Kraina Gorzowska — Historia. Ziemia Lubuska, Poznań 1950. N a n k e Czesław, P i o t r o w s k i L , S e m k o w i c z Wł. — Mały Atlas Historyczny, Wrocław— Warszawa, 1950. N a t a n s o n - L e s k i Jan — Zarys granic i podziałów Polski najstarszej, Wrocław 1953. Przewodnik wycieczek Zjazdu P.T.G. w Poznaniu i Zielonej Górze, Poznań 1948. P i e t k o w s k i E. — Die Tuchmacherei in Schönlanke — Zeitschr. der Histor. Ges. f. d. Prov. Posen X I I , 271—310. P o h l a n d t — Hüben und drüben im Sternberg und Lebus — Heliosorgan des Naturwissenschaft­ lichen Vereins des Regierungsbezirks Frankfurt (Oder). Band 26, Berlin 1910. Polska Sztuka Ludowa — nr 3, r. VIII, Warszawa 1954, Ra ci net A. — Geschichte des Kostüms, deutsche Ausgabe, t. I I I , Berlin 1883. R a w i t a - W i t a n o w s k i —• Kłodawa — Warszawa 1905. R e t z l a f f Hans, H e i m Rudolf — Deutsche Bauerntrachten — Berlin 1934 �64. Rose Julien — Die deutschen Volkstrachten, München 1912. 65. S c h i l l i n g Gustaw — Die Schlussteine in der Johanniter-Ordenskirche in Sonnenburg — Oster­ berg Kalender, 1930. 66. S c h m i d t Otto, Eduard — Die Wenden, Dresden, 1926. 68. S c h u l z Werner — Alte Einwohnerlisten und Inventare aus dem Grenzmärkischen Sonderheft der Grenzmärkischen Heimatblätter. Schneidemühl 1938 (Piła). 69. S c z a n i e c k i Michał — Z dziejów ludności polskiej na Ziemi Lubuskiej, Przegląd Zachodni, 5—8, Poznań 1948. ^ 70. S c z a n i e c k i Michał — Kraina Międzyrzecka — Historia, Ziemia Lubuska, Poznań 1950. 71. S c z a n i e c k i Michał — Kwestia narodowościowa i wyznaniowa w przeszłości Ziemi Lubuskiej — Przegląd Zachodni IV(6) Poznań 1948. 73. S c z a n i e c k i Michał — Stosunki sąsiedzkie na pograniczu wielkopolsko-lubuskim w przeszłości, Przegląd Zachodni IV(7), Poznań 1952. 75. S ł a w s k a Aniela, K ę p i ń s k i Zdzisław — Malarstwo wielkopolskie 1520—1650, Muzeum Naro­ dowe, Poznań 1952. 76. S o b i e s c y Jadwiga i Marian — Szlakiem kozła lubuskiego, Kraków 1954. 77. S o b i e s c y Jadwiga i Marian — Maszynopis — Z badań terenowych na Ziemi Lubuskiej, Po­ znań 1954. 78. S o t k o w a Blazena — Nase Lidove Kroje 7, Kroj litomyslsky, Praha 1951. 79. S p a n c e r Adolf — Die deutsche Volkskunde — Leipzig 1935. 80. S t e l l e r Walter — Schlesische Volkstrachten, Band I . Teil 1. Die niederschlesischen Volkstrach­ ten — Breslau 1938. 81. T i l k e Max — Osteuropeische Volkstrachten — Berlin 1925. 82. T o m i ń s k i Jan — Wzory wełniaków Ziemi Zbąskiej z XIX w. — Muzeum Narodowe, Dział Etnograficzny w Rogalinie, 1954. 83. Trzaska, Evert, Michalski — Ilustrowana encyklopedia, Warszawa 1925. 84. U n r u h Christoph — Zur Geschichte der Tuchmacher in Unruhstadt — Grenzmärkische Heimat­ blatter, Heft 2 — Schneidemühl 1938 (Piła). 85. W a r s c h a u e r A. — Zachert's Chronik der Stadt Meseritz. Poznań, 1883. 86. Z a j c h o w s k a Stanisława — Kraina Międzyrzecka — Geografia — Ziemia Lubuska, 1950. 87. Ziemia Lubuska — wyd. Instytut Zachodni, Praca zbiorowa, Poznań 1950. 83. Ziemia Lubuska. Wielkopolska Zachodnia. Mapa komunikacyjno-administracyjna wraz ze skorowi­ dzem nazw. Podziałka 1 : 300 000, Poznań 1947. 89. Ż y c h l i ń s k i Teodor — Zbąszyń, Tygodnik Ilustrowany, T. 8, 1863. SPIS ILUSTRACJI Rye. 1. Koźlarz w odświętnym ubiorze. Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. Ryc. 2. Stroje druhen. Rogoziniec, pow. Międzyrzec. Fot. Mikołaj Dec, 1955 r. Ryc. 3. Fragmenty obuwia. Stanowisko archeologiczne Międzyrzecz — Zamek, XIV w. Muzeum Ar­ cheologiczne w Poznaniu. Fot. St. Kubiak 1955 r. Ryc. 4. Ubiory chłopów w/g gotyckiego malowidła ściennego w kościele w Przyczynie Górnej, pow. Wschowa, ok. 1430 r. Fot. A. Glapa 1956 r. Ryc. 5. Ubiory chłopów z okolic Słubic. Fragment widoku na Frankfurt z 1548 r. Die Kunstdenk­ mäler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1. Ryc. 6. Barankowe okrycie głowy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. Ryc. 7. Głowa kobiety okryta podwiką w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. Ryc. 8. Krój części odzieży w/g Księgi Cechowej Krawców we Wschowie z XVII w. Podobne okrycia zachowały się w odzieży ludowej do pocz. XX w. Państwowe Archiwum Wojewódzkie w Po­ znaniu. Ryc. 9. Ubiór kobiecy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin, 1952 r. Ryc. 10. Lubuszanka w stroju odświętnym z Uradu n. Odrą, pow. Słubice. Ressłaff Hans, Deutsche Bauerntrachten, Berlin, 1934 r. Ryc. 11. Ubiór odświętny zimowy gospodyni i gospodarza. Rekonstrukcje ubioru z XIX w. Rys. J. Karolak, 1956 r. Ryc. 12. Ubiór odświętny letni parobka i kobiety. Rekonstrukcja ubioru z XIX w. Rys. J. Karolak, 1956 r. Ryc. 13. Ubiory w/g obrazu Krzysztofa Boguszewskiego „Niepokalane poczęcie" z 1682 r. mai. w Para­ dyżu, pow. Międzyrzecz. Obecnie w Katedrze Poznańskiej. Ryc. 14. Ubiory uroczyste kobiet. Delegacja kobiet Ziemi Lubuskiej na zjazd Związku Polaków w Niemczech w Berlinie. Fot. Aleksander Kraśkiewicz, Berlin, 1937 r. 71 �Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryć. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc Ryc. Ryc. Ryc. 15. 16. 17. 18. Letnie ubiory robocze. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Fragment drużyny weselnej z ok. 1920 r. pow. Międzyrzecz. Fot. N. N. Drużba i druhna. Porównaj z tabl. I . Dąbrówka pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Koszula męska. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód i tył (poncho), a — rę­ kaw z przyszytymi tasiemkami zastępującymi guziki, f — kołnierzyk, g — naramiennik, h, i — ozdoby wyszywane na kołnierzyku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 30, ozdoby 1 : 3. 19. Mężczyźni w ubiorach tradycyjnych. Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1917 r. 20. Szkic spodni z drugiej połowy XIX w. A. — przód, B — tył. Podmokle Małe, pow. Sulechów. Rekonstrukcja 1954 r. 21. I Szkic lnianej katanki z drugiej połowy XIX w. Takie same noszono także bez rękawów. Podmokle Wielkie, pow. Sulechów. I I . — szkic kamizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja I I I Katanka noszona do ok. 1920 r. A — przód, B — tył, C — części kroju; d — krój przodu, e — tyłu, 1 — rękaw. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952. Podziałka 1 :30. 22. Okrycia zwierzchnie rekonstrukcję: I —szkic, modrej, lnianej katany noszonej przez uboż­ szych chłopów w XIX w. I I — Płaszcz sukienny modro-granatowy z peleryną noszony w XIX w. przez zamożnych chłopów, karczmarzy itp. Linie przerywane na tym rysunku wy­ jątkowo oznaczają niewidoczne pod peleryną rękawy i kieszenie. 23. I I I — Sukmana czarna zanikła w 1945 r. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód, f — część tylna marszczona, g — klin przyszyty do części marszczonej, h — poła, i •— rękaw, j — ozdoba — imitowana kaletka, k — kołnierz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1945 r. Podziałka 1 : 30. 24. Mężczyzna w ubiorze odświętnym Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Części ubioru z Muzeum Narodowego w Poznaniu — Rogalinie. Fot. A. Glapa, 1956 r. 25. Kożuch owczy poszyty czarnym suknem. A — przód, B —• tył, C — części kroju: d — przed­ nia część, e — plecy, f — kołnierz, g — rękaw, h — fragment sznura do przewiązywania się. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952. Podziałka 1 :32. 20. Obuwie męskie z przełomu XIX i XX w a — buty „siadane", odświętne, noszone przez za­ możnych chłopów, b — buty noszone przez biedniejszych chłopów, c — buty robocze, d —„kufloki" — obuwie robocze używane w dni słotne, mroźne, do wywożenia mierzwy itp. 27. Chłop w kożuchu i czapce krymerkowej. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. 28. Młodzieniec w półkoszulku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Część ubioru z Muzeum Narodowe­ go w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — E 3. Fot. A. Glapa, 1956 r 29. Męskie okrycia głów: a — rogatywka X I X w. (rekonstrukcja) b — kapelusz słomiany „żni­ wny", — c splot pasma słomy na kapelusz d — czapka krymerkowa lub barankowa, e, f — stosowane kroje czapki d. A, d, e — w/g danych i okazu Onufrego Kani z Nowego Kramska, pow. Sulechów, f — w/g Franciszka Niemca z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, b, c — w/g okazu z Muzeum Regionalnego w Międzyrzeczu, nr inw. M. N. E. — 380. Rys. Alfons Kowalski, 1955 r. 30. Mężczyzna w czapce „poznanionce". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Odzież z Muzeum Narodo­ wego w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — E — 2. Fot, Fot. A. Glapa, 1956 r. 31. Czapka barankowa z opuszką w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. 32. Kobiety w ubiorach do sianokosów. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 33. Ubiory kobiece robocze Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 34. Letni ubiór odświętny dziewczyn. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. 35. Dziewczyny w stroju odświętnym. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot, A. Glapa, 1953 r. 36. Kobiety w strojach odświętnych. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. C. A. F-Baranowski, 1950 r." 37. Dziewczynka w „bukietach". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. 38. Sposób nakładania wstążki. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. Grażyna Wyszomirska, 1953 r. 39. Ubiór odświętny starszej kobiety. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. 40. Kabatki płócienne nakładane pod stanik tzw. „oplecek". A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat główny, przód i tył, e, f, g, h •— części rękawa, i — naramiennik, — j — koł­ nierz. Według okazu: Katarzyny Pałąki (I) i Doroty Spychały (II) Dąbrówka, pow. Między­ rzecz, 1945, 1954 r. Podziałka 1 :30. I I I Szkic „krzesnoka" okrycia zwierzchniego nowo­ rodka. Kaława, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 20. 41. Koszule kobiece, płócienne .1 — zimowa, I I — letnia. — A przód, B — tył, C — części kroju: d — „Kabatek", część górna (poncho), c —kliny poszerzające boki, f — nadołek, g, h, i — części rękawa, j — „sznurka", tasiemka do ściągania i zawiązywania, k — naramiennik, 1 — kołnierzyk, l — „wyłoga", część kołnierzyka wykładana na zewnątrz, ł, m — część wierzchnia i spodnie naszywki zdobiące koszulę I z przodu, n — z'ąbki ozdobne. I — według okazu Mu­ zeum Narodowego w Poznani u— Rogalinie, nr inw. E 81 z Podmokła Wielkiego, pow. Sule­ chów. I I — według okazu Konstancji Kusior z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, 1954. Podziałka 1 :30. 1 72 �Ryc 42. Spódnice: I — odświętny oplecek z szoreem, stanik z spódnicą białą, I I — „watok", spódnica watowana, I I I — „szorc" — spódnica. A — przód, B — tył, C — części kroju: d —• krój spód­ nicy, I , I I ; d — krój spódnicy I I I ; e — pasek, f — taśma lniana do zgrubienia spódnicy „na krzyżach", g — różowe ząbki wykonane na iglicach zdobiące watok, h — taśma barwna zdo­ biąca watok powyżej ząbków, i — „ząbki" — taśma służąca do ozdoby dolnego brzegu spód­ nicy I I I . Krój kieszeni i szelek ilustrują rysunki orientacyjne. Odziewając się nakładają najpierw watok, następnie oplecek z szoreem, a później szorc. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 : 30, ozdób g, h, i — 1 : 6. Ryc. 43. Spódnice samodziałowe: a — zielona w czarne paski, b — czerwona w paski zielone, niebie­ skie i wąskie czarne; a — z Podmokła, pow. Sulechów, b — z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E. 68, 67. Fot. Z. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r. Ryc. 44. Suknie odświętne: I — starszego typu z końca XIX w. i pocz. XX w.), I I — około 1910 r. bę­ dące odbiciem ówczesnej mody, błędnie uważana za ludową .A — przód, B — tył, C — części kroju; d — przód, e, t' — tył, g, h — rękaw, i — części spódnicy tzw. bryty, j — pasek. Okaz I z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, I I — z Podmokła, pow. Sulechów, 1954. Podziałka 1 : 30. Ryc 45. Kobieta w odświętnym stroju. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Ryc. 46. Bluzki: I — poTfca zdobiona z przodu barwnym haftem, I I — kabat, I I I — kaftan. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód, e, f, g, h — tył, i — kołnierz, j , k — rękaw, 1 — taśma ułożona w fałdy, ł — pasek. Okaz I — z Kaławy, I I — z Dąbrówki, oba pow. Między­ rzecz, I I I — z Nowego Kramska, pow. Sulechów. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogali­ nie, nr inw. E 1408, 1954 r. Podziałka 1 : 30. Ryc. 47. „Kabat" ozdobiony czarnym haftem Podmokle Małe, pow. Sulechów. Muzeum Narodowe • w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. E — 745. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 48. Szkic „wacioka" zimowego kobiecego okrycia, noszonego jeszcze ok. 1880 r. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Rekonstrukcja 1954 r. Ryc. 49. Ozdoby na rękawie sukni. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E. 1266. Fot. A. Glapa, 1954 r. Ryc. 50. Staniki zwane „opleckami". I — starszego typu, mniej ozdobny, noszony do ok. 1920 r. I I — współczesny strojniejszy. Oplecki wpuszcza się w spódnice, które przypina się do nich szpil­ kami. Według okazu Katarzyny Pałąki (I) i Doroty Spychały (II). Dąbrówka, pow. Między­ rzecz, 1945 r. Podziałka 1 : 15. Ryc 51. Gorset odświętny starszego typu z ok. 1920 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Ryc. 52 Zapaski odświętne zwane fartuchy, a — widok ogólny, b, b I —ozdoba przypinana z tyłu do paska, b I I — część paska zawiązywana z tyłu w kokardę, c — krój zapaski części przedniej, d — tiul haftowany, e — pasek (część paska). Kaława, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 :30. Ryc. 53. Płócienna zapaska. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. Ryc. 54. Mężatka w uroczystym ubiorze, w chuście tzw. „siei". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Ryc. 55. Dziewczyna w odświętnym ubiorze. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 56. Czepki: I — czepek biały tiulowy dla dziecka do chrztu. I I — Czepek czerwony pluszowy, dziecięcy. III—IV — robocze czepki z płótna starszych kobiet. V—VI — tiulowe czepki od­ świętne. A — widok z boku, B — z tyłu C — części kroju: d — „denko" tj. część okrywa­ jąca ciemię i boki (uszy), d — taśma tiulu wzmacniająca denko, e — część tylna czepka za­ krywająca potylicę, f — „sznurki" tj. wiązadła, g — koronka na „dutki" będące odmianą „ryżki" — 5 metrów, h — pompon, j —»„ogonek" część tylna układana w fale — 1,80 m, i — „ślorka" część przyszyta z lewej strony dotykająca ciemienia, chroniąca przed pobru­ dzeniem czepka, k — kwiatki zdobiące czepek, 1 — wstążeczka obwiązująca „ogonek", m — szpilki, I , I I , V — z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, I I I . IV, V I — z Podmokła Wielkiego, pow. Sulechów, 1946 r. Podziałka 1 : 5. Ryc. 57 Czepek kobiecy z płótna drukowanego w desenie i tiulu. Gościkowo, pow. Międzyrzecz. Mu­ zeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 378. Fot. A. Glapa, 1952 r. Krój czepka ilustruje ryc. 56. V. Ryc. 58. Dziewczyny w czepkach. Podmokle Wielkie, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. Krój czepków ilustruje ryc. 56, VI. Ryc. 59. Czepek dziecięcy do chrztu. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Ryc. 60. Czepiec z wstążkami, przypiętymi na ciemieniu, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Gla­ pa, 1955 r. Ryc. 61. Czepek brokatowy, Kaława, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 48. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 62. Haft na tiulowym czepku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot, A. Glapa, 1948 r. Ryc. 63. Tiulowe wiązadła do czepka z ok. 1910 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 52. Fo. A. Glapa. 1952 r. 1 1 73 �Ryc, 64. Płócienne haftowane wiązadła do czepka z końca XIX i początku XX w. Dąbrówka, pow. Mię­ dzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 49. Fot. A. Glapa 1952 r. Ryc. 65. „Kruz" tj. kryzik płócienny. Kaława, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 66. Kryziki zwane „kruzy": I — nakładane do ubioru wyjściowego i przy domu; ryc. 35, 55. I I — do ubioru uroczystego do „bukietów" tj. wianków noszonych przez druhny, ryc. 2, 37. A — szkic ogólny, B — części kroju: c — koronka lub taśma przylegająca do szyi, d — pas tiulo­ wy, haftowany, e — sposób zszywania części c z częścią d, f — sposób układania — c, d; g — pas ozdobny kryzika I . Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1954. Podziałka 1 :20. Ryc. 67. „Kruz" tj. kryzik tiulowy, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz Muzeum Regionalne w Międzyrze­ czu. Nr inw. E. 47. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 68. Okrycie głowy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. Ryc. 69. Przy kołowrotku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. C. A. F. — Baranowski, 1950 r. Ryc. 70. „Bielica" tj. urządzenie do bielenia płótna na słońcu sprzed 1914 r. w/g informacji Wiktora Błocha, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952 r. Ryc. 71. Tiulowe wiązadło do czepka, z ok. 1914 r. Łagówek, pow. Sulęcin. Fot. A. Glapa, 1951 r. Ryc. 72. Klocki do drukowania z XIX w. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E 140, 124, 170, 139, 123, 171. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 73. Pasy ozdób haftowanych barwnymi nićmi na przednich częściach „polek" — bluz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 74. Kobieta w „polce"'. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 75. Haft na części kryzika. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. /^lapa, 1955 r. Ryc. 76. Biały haft na tiulu — kryziku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. Ryc. 77. Wstęga tiulowa do czepka. Podmokle pow. Sulechów. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. NP. Dep. 49. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 78. Ozdoby u dołu zapasKi. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E. 1234. Fot. L. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r. Ryc. 79. Zdobiny wyszywane białymi nićmi na naramiennikach kobiecych białych kabatków (krót­ kich wierzchnich bluzek) Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Podobne zdobiny stwierdzono w Walewicach i Łagówku, pow. Sulęcin. Podziałka 1 : 2. Ryc. 80. Biały haft na tiulu •— kryziku. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Fot. A, Glapa, 1955 r. Ryc. 81. Nożyce w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. Ryc. 82. Mapa I . Zasięg ubioru międzyrzeczko-babimojskiego (lubuskiego). Rys. K. Woźnińska, 1956 r. Tablica I . Druhna i drużba. Mai. J. Karolak. Tablica I I . Gospodarz i gospodyni. Mai. J. Karolak. Tablica III. Raporty barwnych tkanin. SPIS TREŚCI Wstęp, str. 3. Rozdział I . Obecny stan stroju na badanym terenie, str. 6. Rozdział I I . Zarys histo­ ryczny rozwoju stroju, str. 9. Rozdział III. Zasięg badanego stroju, str. 1,3. Rozdział IV. Ogólny opis ubioru męskiego, str. 14. Rozdział V. Szczegółowy opis ubioru męskiego, str. 19. Rozdział VI. Ogólny opis ubioru kobiecego, str. 23. Rozdział VII. Szczegółowy opis ubioru kobiecego, str. 37. Rozdział VIII. Wytwórcy i materiały, str. 55. Rozdział IX. Zdobiny, str. 59. Charakterystyka źródeł, str. 64. Przypisy, str. 65. Spis literatury, str. 69. Spis ilustracji, str. 71. Streszczenie w języku rosyjskim, str. 75. Stresz­ czenie w języku angielskim, str. 80. �P E 3 fO M E T HapHfl onHcaHHbiii b flamioft MOHorpacpiiii hocht Ha jno6ycKnx 3e¡vi„iax t. e. Ha 3eMJiax B03Bpam,eHHfeix b 1945 rosy aBJiaiomwxca b HacToamee Bpeaia nacTbio 3ejiëHorypcKoro paiioHa (3ejiëHa Typa). TeppiiTopiia 3Ta jiejKWT Has cpeflHeü OAPofí ttempy pejcaioj BapToii, Oflpoíí, 06>Kimpii vs. Q&QOVI. SeM.TiM 3TM c ceBepa rpaHunaT c IIoMopbeM, c lora c HioKHeií Cajiesiieil, c BOCTOKa c IleHTpajibHOii BejibKonojibCKOíi, a c 3anafla c JlyjKMuaMH i-i EpaiiflepSypri-iew (HejieuKaafleMOKpaTH'ieciíanPecnyBjiMKa). B nepwoA Tpëx tmchh jier Ha stom TeppwTopuw mojkho npocjieflt-iTb pasBMTwe npoTOCJiaBHHCKOK, cjiaBHHcKoił m no35Ke nojibCKofí JKH3HM. C 1246 r. JlioSycKaa 3eMJia, KOTopaa STanamu 3aB0ëBbiBajiacb HeMua.MH, HecMOTpH na 6e3nomaflHyio repMaHii3ai;ii0HHyio nojíriTHKy 3axBaTHiiKOB — coxpani«ia ĄO flHH OCBOÔCTKfleHI'IH MHOrO CJiaBHHCKWX II ClOJIbCKMX HepT. OflHMM H3 S.neMeHTOB pe3KO OTJIHHaiOIIIMX nojiHKOB ot HeMqeB na stmx 3eMJiax 6biji HapoflHbiii Hapas, KOTopwü, aasce T0r,ria, Kor/ia yace 3aM0JiKJia nojibCKaíi penb — flojiro emë, TaKíKe Kaií m flpynie KyjibTypHO-SbiTOBbie cpopMbí, c6nfleTe.nbCTBOBa.Ti o C3H3M 3TMX 3e.\iejiŁ c IJojibmefł. TaKMM npriMepoM coxpaueHi-ia cjiaBHHCKOfi ocooeHHOCTii, no^TBepjKflemibiMflasceHeMeuKHMii ynëtibiMM (IïorjiaHfl, SpHCT, tJ^piieflejib Po6epT, MwejiKe) aBJiaeTca paíioH IImomhkm, jieaxamHií Hafl peKoń Oflpoíí, KOTopbiñ aojibtue Bcex, noHTii 700 jieT, HaxoflHJica nos HeMeu,koíi BJiacTbio. B BOCTOHHOiï nacra JIioSycKoii 3eMJin. KOTopaa TOJibKO b Hanajie XIX BeKa öwjia 3axBanena Heivm;aMM — coxpaHMJiHCb He TOJibKO nojibcicwe Hapo^Hbie KyjibTypHOóbiTOBbie cpopMbí, ho Tanate TblCHHH M€CTHbIX nOJiaKOB, KOTOpbieflO?KHajlMCb0CB060JKfleHHa 3TOÍÍ 3eMJH-I COBeTCKOM H nOJIbCKOii apMMHMK — nocjie flojirnx jieT npyccKO-raTJieposcKiix npecjieflOBaHiiii coesiiHuiMCb co CBoeií pofluhoä, coxpaHHjiM CBOK) HaqwoHanbHOCTb; oaHoü M3 npiiHMH rHCTa IIojihkob aBJiajiacb TOKJKe oco6enHOCTb MX HapHfla, KOTOpblH BOIipeKM Cpai'JHCTCKOM npOnarOHfle, CBMfleTejIbCTBOBaJI O TOM, HTO 3TO 6bIJia no.TibCKaa 3eMjiH. B rnxjiepoBCKiiii nepwo/i Hapfifl 3tot nacTO asjiajica npiiHiiHOn npeeneflOBaHiwi; iiHorfla rHTjiepoBi^bi yTBepjKfla.nw, hto sto HeMeuKun napas, a nojibCKnii Hapofl — onojiaienHbie HeMUbi; b nepwofl-jKe caHaui-iOHHoro naKTa o nearpeccjiw, ri-iTJiepoBUbi, yKa3biBa.nii Ha ocoöeHHOCTb Hapafla no.naKOB, Kaii Hafl0Ka3aTejibCTB06ojibmnx HaarioHajibHbix cbo6oh, kotopwmh nojiHKPi nojib30Bajincb b repMaHHii. Korsa->Ke nojinTHKa M3MeHajiacb — sth JKe cambie ruT.nepoBCKMe B.nacTH BMflCJiM b Hapafle nojiaKOB BooöpajKaeMbje. BpajKCKMe n KMnepiia.7incTHHecKMe HaMepeHwa no.nbCKoro napora no OTHomeHMM k TepiviaHHPi. OflHoií M3 npwHMH, CMJibHO noBJiHHBiuiix Ha iicie3HOBeb.Me HapoflHoro Hapaaa — aBJiajiacb nocjieflHaa BOMHa, bmbo3 IlojiaKOB b rjiyôb repiiaHMii w BoeHHbie fleiiCTBiia. HapaflHbifí jno6ycKHÍí Hapa/i, cjieflbi KOToporo coxpaHiijn-icb raaBHbiM oñpa30M, Ha boctohhwx TeppiiTopwax JlroóycKOM 3eMHM chhTaeTca npeflCTaBiiTejibCKi-iM Hapa^oM stoh 3eMJin n noBcejviecTíio ynoTpeÖJiaeTca KOJiJieKTi-iBaMJi xy^osíecTBeHHoíí caMO/reaTejibHOCTM. HapoflHbiił Hapafl Ha JlK)6ycKoíí 3eMjie, TaKHce KaK m Ha mhwx TeppnTopwax owBaeT pa3noo6pa3HBIM, b 3aBMCMMOCTM ot BpeMeHH rofla, ot flHa, ot nojia u B03pacTa xo3ai-ma, a TaKJKe ot ero 3asKi-iTOHHOCTH. CaivibiM nony.napHbiM HapaflOM, npi-iHanJie>Kau^iiM KflanHiiMnapa^aM stom 3einjin aBJiaeTca MyjKckoíí u jKeHCKHíi napafl macpepoB. T ÍKencKuü napnd. Etapas 3TOT Taöji. I coctoht 1-13 6ejiba (3 nacTii puc. 41) 113 ôejioro «KaÔoTKa» (puc 40), Ha KOTopbiii oflesaeTca Sejiaa HaKpaxMajieHHaa io6Ka Ha öpeTejibKax, pofl «BaroKa» (pite. 42) va 6e,noM k)6kii c ôoraroM BbiuiHBKOM (puc. 42,1) H3 oejioií jKopaceroBoii mm ByajieBOíi ioökii, oöbiKHOBeHHo c SejibiM MejiKHM y3opoM, «on.ieisKa» — 5e3pyKaBHKKa-.nncp'«iKa rojiy6oro, KpacHoro, 3ejiënoro mjim po30BOro i^Bera* (pwc. 50, 51), k KOTopoMy OfleBaeTca «3anacica» nepe^HMK Toro-jKe u(BeTa. fleByuíKH o^eBaiOT Ha Horn 6ejibie hvjiki'I h ^ëpHbie 6othhkh. rojiOBHWM yóopoi.i aBJiaeTca «6yKeT» BeaoK (puc. 37), a TaKJKe Hapaflnaa jiema C3aflw (pwc. 38). Hleio vKpamaeT rodipMpoBaHHbirł bopothmk (pwc. 65—67), oycbi, Hapas flonojiHHioT .leHTbt m KpacHbie mjih posoBbie hbcth, npi-iKOJioTbie nos noflôopoflKii (puc. 37,63,64), a TaKJKe cnaflarouiaa c rojiOBW Ha cniory fljiHHHaa po30Baa jieHTa. npasflHMHHbiíí Hapafl 3aMyjKHeíi jKeHm,nHbi (Taó.rí. II) coctomt va oejioií io6kii, 3ejiëHoro mjim MHoro i.\BeTa «BaTOKa», KpacHofi io6kh i-i BepxHeñ. ioôkh 3e.ïïëHoro mjih spyroro qBeTa H3 flOMOTKaH75 �Horo MaTepMaaa. HBJiaiomencH yme nacTbio njiaTba. Ha pyöauiKy, juoöyeKaa «eHini-iHa, oßeBaex «HHKy» — BepxHaa nacTb njiaTfaH (pnc. 36,46), TiojieBbiH roobpHpoBaHHbri/r bopothmhok («Kpbi3HK») (pwc. 65—67) n jieHTbi c y3opo:,i b iiBeTbi «cBajieSKbie» posoBoro u m KpacHoro HBeTa. TpaypHbie — rojiySbie mjim dpwojieTOBbie, «CMTeBbiü» n.iaTOK (puc. 45, 54), a na rcwiÖBy neneii (puc. 57—61). Hapafi flono.nHHioT nepHbie nyjiKM n nepHbie BMCOKwe Sotmhkw. MysKcxoü Hapnd. IHacbep, KpoMe 6ejiba — pyöaruKH h KajibcoH, Hä3biBaeiubix «raTKaMM» — o/ieBaeT CBeTJibie ci-mei'OJiySbie iirraHbi (TaSji. I), KpacHyio «KaTaHKy» (puc. 21, III), nepHbie hockm m canorw (pi-ic. 26 a—c). BiiecTO rajiCTyKa tuadpep 3aBH3biBaeT mjim KpacHyio jieHTy, mjim kvcok iiiejiKOBOM MaTepnw «Kpafea», na rojioBy ofleBaeT mjiany c «ßyKeroM» t. e. c nyHKOM ubstob c no30JioTOH (Taö.i. I , pwc. 16,17). IHacbep nepe3 njieno m 'rajinio noBH3biBaeTca nojioTeHueivr, yKpameHHbiM uumpokom Hapajj,HOM po30bom JldlTOH. HpaBflHMMHbiM Hapa/i ÄeHaToro MyacHMBW, Kpowe öe.iba coctomt M3 cmhmx uiTanoB, nepHbix hockob, BbicoKMx canor, dpwojieTOBO-SopflOBOii «KaTaHKH» 3 Me.nKyio »repHyio KJieTKy, cnHew cepMarn (puc. 22 I, I I 23); rueio MyjKHMHa oÖBaswBaeT i^BerHfaiM hjim mejiKOEbiM n.iaTKOM, Ha kotopmw BbiKJiaflMBaeT bopothhk; jieroM Ha ro.noBe hocmt iiianKy Ha3biBaeMyro no3HaHHHKOö, a 3hmom — MexoByio rnanKy (pwc. 27, 29) m na cepmary HajieBaeT nojiyiuySoK c SoJibiiiMM bopothmkom. B dtmx Hapaflax, Kpoivie hmcto nojibcroix ajieMem'OB, HOiiieHHbix Ha TeppMTopiiM nojibinii b npo,(OJi~«eHMM HecKOjibKO coTeH jict, mojkho 3arvieTHTb HeKOTopoe BJiMHHHe san'lfla, rjiaBHMM o6pa30M OpaHLniM. Kpoivie Toro b ,jik)6;; ckom napa/ie mojkho o5Hapy>KMTb HeKOTopbie *jepTbi oömne c HapaflOM CjiäBHH, npojKHBawinMx 3anajjHee peKM Onpbi: ByjKHiaH, nojiOBaH a raKi-Ke HaxoB, npojKMBaiomMX Ha iore. HepTbi 3tm npoHB.iraioTca b Se.uoM xojicTMHe, 3 KpacoHHOCTH Hapajia, b «SyKeTax», b ynpameHitax bojioc n rojioßbi, b iwexoBbix nenuax, no.nymySKax, b mepcTaHbix noacax mjim KaiiMax. Hacioamaa paöoTa aanncaHa rjiaBHbiw o6pa30M na ocHOBaHMM TeppiiTopMajibHbix- Mccjie/roBaHMii Ha-iaxwx b 1945 ro^y. OnHaKO Sojibinaa MacTb Marepiiajia co6paHa b 1952—54 ro/iax. HcTopHnecKan xapaKTepMCTMKa 3tom paöoTbi ocHOBaHa Ha nyöjiHKaiiHHX UMTHpoBaHHbix b npw.nojKeHHOM criMCKe JiHTepaTypbi. 7 PEECTP PHCYHKOB Puc. 1. Ko63apb b npa3flHMHHoi'i oflemjae. noflMOKJie, ye3/j, CyjibexyB. <t>oi\ K. KuTuiviaH, 1947 r. Pmc. 2. /(pyjKKH. Poro3HHMue, ye3fl MexcMpeii.. *ot. MMKOJiaß fleu,, 1955 r. Pmc. 3. OSyBb. Apxeojiori-iHecKMM OTflerr Me>Kwpen—3aMOK, XIV b. Apxeo.noniHecKMM My3en b no3HaHe. Oot. Ct. Ky5aK, 1955 r. Pmc 4. Oflescaa KpecrbHH no roTiinecKOMy CTeHHHOMy M30öpajKeHMio M3 KocTe.na b nn;MHe TypHeü, ye3jj Bcxobo, ok. 1430 r. <3>t. A. T.nana 1956 r. Pmc. 5. OflejKAa KpecTbHH 113 OKpecTHOcxeM Cjiyown. <E>parMeHT neM3a>Ka Ha <£>paHKdpypT c 1548 r. Die Kunstdenkmäler der Prowinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1. Pmc. 6. BapaniKOBas: manKa no ':3bophhkv» (SapeJibecb) va KocTe.na npesifle npMHaflJiejKaui.ero MOHaxaivi HoaHMTarvr. CjiOHbCK, ye33 Cy.neHijMH. 1522 r Pmc 7. rojioBa jKeHuiMHbi OKpbiTaa «mojibiikom» (xycTKa^ no 3BopHMKy M3 Kocrejia npe-«/i,e npi-iHafl.nejKaujero inonaxaM l/toaroiTaM. CjiOHbCK, ye3fl CyjieHi4MH, 1522 r. Pmc. 8. noitpoM nacTeö oflejKflbi c KHi-irn Hexa nopTHbix M3 BcxOBbi b XVII b. rocy/japcTBeHHbiii BoeBOflCKiiil ApxiiB b no3Hane. Puc. 9. JKeHCKaa o^ejK/ia no 3BopHMKy n3 KOCTejia npejKfle npiiHaji,.nejKam,ero Monaxaivi WoaHMTaM, CjiOHbCK, ye3fla Cyjienij;MH, 1522 r. Pmc. 10. JIiooycKaa -sceHinima b npa3AHiiHH0M koctiomc c Ypa/ry h. Oflpow, ye3fl CjiyÖMLte. Pmc. 11. npa3,riHi«HbiM 3hmhm'm koctiom xo3aöKM ir xo3hmhu. PeKOHCTpyKi^pia oflejKflw c XIX b. Pmc H. KapcuaK, 1956 r. Pmc. 12. JleTHMM npa3ÄHiiHHbifi koctiom SarpaKa m HteHiiiwiibi. PeKOHCTpyKi;iia ojj,e>Kflbi c XIX b. Pmc. H. KapojiaK, 1956 r. Pmc 13. OflejKfla no oopa3y KuiMiuTodpa BoryuieECKoro «Henopo^-moe 3anaTbe ITpecbBaToii T^eBbi MaPmm» c 1628 r. M3o6pa-«aji b HapaflMJKe, ye3jr MescMpen;. Tenepb b no3HaHe. Pmc. 14. ]Tpa3aHHHHaa oaejKaa jKeHmiiH. flejieraij.ua JKeHiiiMH JIioöycKOH 3eMJiM Ha Cbe3fl b BepjiMHe Coio3a nojiHKOB b TepMaHMH. <I>ot. AjieKcaHflep KpacbKeBMH, BepjiMH, 1937 r. Pmc. 15. JleTHaa paSonaa OAejK^a. floöpyBKa, ye3/j MoKMpeii dpoT. H. Tnana, 1953 r. Pmc. 16. 4>parMeHT CBaabeßnoä /jpyjKiiHbt ok. 1920 r. <Sot. H. H. Pmc. 17. Hlaobep m «pyjKKa, floöpyBKa, ye3A MejKwpeu, cpOT. A. r.uana, 1953 r. Pwc. 18. MyjKCKaa py6aruKa: A — nepea, B — 3aa, C — nacTH noKpoMKii: d — nepefl m 3afl (nOHxo), e — pynaß c TecbiviarviM b MecTO nyroBMij, f — bopothmk, g — HanjibenHMK, i — bwihmbkh Ha BopoTHMKy. -flo6pyBKa, ye3ji MejKMpeii 1954 r. MacirtTao 1 : 3. Pmc. 19. MyjKHi-rabi b Tpajj,MuiiOHHbix KocnoMa»:. *üt. K. KMTirMaH, 1947 r. Pmc. 20. HlTaHbi c BTopoii nojioBMHbi X I b. A — nepejj, B — 333. no;a;MOKJibe Majie, ye3A CyjibexyB. PeKOHCTpyKi4Ha 1954 r. 0 76 �Pmc 21. JlfaHHHaíJ «KaTaHKa» (5;iy3a) c BTopoii nojiOBMHbi XIX b. TaKHe-jKe carviwe hocmjim Toxe 6e3 pyKaBOB. rio/j;MOKjibe BiiejiBKMe, ye33 CyjibexyB. I I — KaM30Ji c KOHiia XIX b. PeKOHCTpyKixMa. I I I — KaTaHKa 143 cyKHa mjim dpjiaHejiH ok. 1920 r. A — nepea, B — 3aa, C — nacTM noKpoüKM:d— noKpoM nepeflHeii HacTi-i. e — 3aaneiî nacTM, f — pyKaB. lio o6pa3ixy JîHa ToMarna Hweivma. floôpyBKa, ye3fl MejKiipeu;, 1952. MacuiTaS 1: 30. Pmc. 22. BepxHaa ojrejK/ia : I — 3ckm3, peKOHCTpyKqiia CMHeíí jihhhom KaTamtH, ôfauia HomeHa 6e/i~ HbiMM KpecTbiiHaMM b XIX b. I I — Iljiain M3 CMHero cyKHa c nepejiMHKoîi b XIX b. HOineHHbiH ÔOraTbIMM KpeCTbHHaMH, KOpHMapbHMM M flp. TlepepblBHbie HepTbl Ha 3T0M pMCyHKG MCKJIIOHMTejibHO o6o3HaHaiOT HeBMflMMbie no/i nejiepMHKofi pyKaBbi m KapMaHbi. 3ckm3, peKOHCTpyKIIMH. Pmc. 23. I I I — nepuaa cepMara MCHe3ixiaH e 1945 r. A — nepeji. B—3aa, C — nacTii noKpoMKM: d — cnMHa, e — nepejr, f — 3aflHHH nacTb CMopmeHa, g — kjimh npMiiiMTbiH k CMopureHOfi nacTM, h — nojia, i — pyKaB, j—yKpamenne — MMMTHpoBaHan KajieTKa, k — bopothhk. floGpyBKa, ye3a MejKnpeij(, 1945 r. MaciuTao 1 : 30. Pmc 24. MyjKHMea b npa3flHMHHOM KOCTroine. floflpyBKa, ye3jj MejKMpeii. CyKMaHa to^ho npujieraeT k rpyjxH. HacTM koctiomob ms HapoflHoro My3ea b IIo3HaHe — PorajiMHe. <£>ot. A. rjiana, 1956 r. Pmc 25. Oseni-iM KOJKyx nouiHTbiM cvkhom. A — nepe/i. B — 3a/i, C — nacTM noKpoiiKw: d — nepe/xHas. e — cnMHa, f — bopothhk, g — pyKaB, h — cbparMeHT HiHypa k nepeBH3Ke. floSpyBKa, ye3fl MejKMpeq, 1952, iviaciiiTaS 1 b 32. IIpoBep c pmc. 27. Pmc. 26. Mvjkckoîi oöyBb Ha nepejiOMe XIX m XX b. a — canorM «ca/raHe» (MarKne rojieHMiiia) npa3flHMHHbie HomeHHbie ôoraTbiMM KpecTbaHaMM b — canoni 6e/XHbix KpecTHH, c — paSonne canoni, d-—«KydpjibOKM»—paSonaa oôyEb HOiuena 3 cjiHKOTHbie, Mopo3Hbie jXHti h ,no bwbo3km HaB03a. Pmc 27. KpecTbHHMH b KOHcyxe m KpeiviepKOBOiï inanité. ,lJ,o6pyBKa, ye3fl MejKwpeu;. <ï>ot. A. Tjiana, 1956 r. IIpoBep c pmc. 25 — noKpoiï KOJKyxa. Pmc. 28. lOnouia b ivïaHMuiKe. floSpyBKa, ye3fl Mexi-ipeu,. HacTb KOCTioivia m3 Hapojnroro Mysea b IIo3HaHe — PorajiMHe. Hp. mhb. M.H.H.E. — 3. 4>ot, A. Tjiana, 1956 r. Pmc. 29. MyjKCKne uianKii: a — poraTWBKa, b — cojiOMeHHaa rujiaría «jKHMBHaa» c — cnjieTeriHe cojioMbi Ha injiany «»», d — öapainKOBaa iuanKa, e, f — noKpoñKa iiianoK d, A, d, e — no o6pa3u,y OHypbpero KaHM M3 HoBero KpancKa, yey/j CyjibexyB, f — no o6pa3ny <¡>paHixHiiiKa HMeiviqa H3 floôpyBKii ye3/i MejKHpeq, 6, c — no oôpa3u,y H3 PenioHajibHoro Mysea b MejKMpime, Hp. mhb. M.M.E. — 380. Pmc AjibdboHC KoBajibCKii, 1955 r. Pmc 30. MyjKHiraa b uianKe «no3HaHbOHue». floSpysKa, ye3/j Menüipeq. KocTioMbi c Hapo/iHoro My3en b no3H3He — Porajiwue. Hp. mhb. M.H.n.E. — 3. *ot. A. Tjiana, 1956 r. Pmc. 31. BapaiiiKOBaa nianKa c ;:onyniKoii» (nacTb onycKaeiviaa Ha yuin) no 3BopHMKy m3 KOCTejia npejKnpMHa7J.nejKaiqero MOHaxaivi HoaHMTaM. CjioHbCK, ye3/i CyjieHUMH, 1522 r. Pue. 32. JIro6ycKMe >KeHuiiiHbi b oflejK^e sa ceHOKOCbi. floôpvBKa, ye3ji MejKMpeq. <&ot. A. r.nana, 1955 r. Pmc 33. 2KeHCKaa paSonaa oflejK/ia. floSpyBKa, ye:i.n MejKMpeij. Oot. A. Tjiana, 1955 r. Pmc. 34. JleTHHii npa3/j,HHHHbiił koctiom jieByiuKM. floôpyBKa, ye3fl MejKMpeii,. <î>ot. A. Tjiana, 1956 r. Pmc 35. fleByniKM b npa3jrHHHHbix KOCTioMax. floôpyBKa, yesfl MeîKHpeq. <E>ot. A. Tjiana, 1953 r. Pmc 36. iKeHujHHbi b npa3/JHHHHbix KOCTioMax. floôpyBKa, ye3/j Me?KMpen; <î>ot. H. A. <£>. BapaHOBCKM, 1950 r. npoBep c qBeTHWM njiaHuieTOM Hp. I I . Pmc. 37. fleByuiKa b «6yKeTax» (bohok). floôpyBKa ye3« MejKMpeii. 'î'ot. A. Tjiana, 1953 r. npoBep c pmc. 2 m pmc. 38. Pmc 38. MaHep Ha/ieBaHHH .rieuTbi. floöpysKa, ye3fi Me/Kiipeq. <Î>ot. TpajKMHa BbimoaiMpcKa, 1953 r. Pmc 39. npa3flHMHHbiM koctiom nojKiuioM jKeHiqMHbi.floôpvBKa,ye3/i Mescwpeii,, çboT. A. Tjiana, 1953 r. Pmc. 40. nojioTHHHbie KaôaTKH Hoiuem-ibie non, jiiicboivi t. na3. «onjibeqeK». A — nepe/j;, B — 3a/i, C — .nacTH noKpoMKM: d — rojiOBHaa ^lacTb, neperr, n 3a/i, e, f, g, h — lacra pyKaBa, i — HanjienHMK, j—BopoTHMK. Ho o6pa3y KaTspiiHbi naJiOHKM (I) m flopoTbi Cnbixajibi (II). floSpyBKa, ye3fl Me>KMpeu;, 1945, 1954 r. MacuiTa6 1 : 30. I I I . 3ckm3 tKniecHOKa» BepxHew oflejKflbi hobopojKflëHHoro. KajiaBa, ye3ji Me^KMpeij, 1954 r. MacuiTa6 1:20. Pmc, 41. ¿KeHCKiie nojiOTHaHbie pySauiKM. I — 3MMOM, I I — neTOM. A — nepe/i, B—3afl, C — «acTii nokpoííkm: d — «KaSaTeK», BepxHaa nacTb (iiohxo), c — k.tiihm pactuMpaiomMe 6okm, f — «HaflOJieK», HMJKHaa nacTb, g, h, i — iacTM pyKaBa, j •— «iiiHypKa» TecbMa, k — HanjieHHMK, 1 — BopoTHMK, l — «Bbi.nora» HacTb OTJiojKei-.'Horo BopoTHiiKa, ł, m — BepxHaa m HMJKHaa nacTb BbmiMBKH pySauiKH I cnepe/iM, n — HapaflHbie 3yÔHMKM. I — no o5pa3qy va Hapojj;Horo My3ea b no3naHe — PorajiMHe. Hp. mhb. E 81 113 noflMOKjia BnejibKMero, ye3j\ Cy.nbexyB. I I — no o6pa3qy KoHCTaHirwM Kycbop M3floôpyBKM,ye3fl MejKMpeir, 1954. MacuiTaß 1 : 30. Pmc. 42. KDôkiÎ: I — npa3jj,HMHnbiH onjibeij;eK ms njopqeM, ôejiaa ioôKa c JiMdpoM, I I — «BaTOK» loÔKa noflöi'iTaa BaToií, I I I — «mopn» (looKa). A — nepeflHSH «lacTb, B — 3aflHHH nacTb, C — -qacTir noKpoüKii: d — noKpow ioökm I , I I , d — noKpcfi k)6km I I I ; e — noac, i — jibHaHaa TecbMr HaniMTaa Ha «K>KMJKax» ioSkm, g — po30Bbie svShmkm cflejiaHbie Ha BH3ajibHBix cromax yKpauiaioiHMe BaTOK, h — pa3HoriBeTHaH TećbMa yKpaiiiaioinaa BaTOK Bbime syÓHMKOB, i — «3y6hmkm» TecbMa yKpamaiornaa hmjkhmm 6eper ioSkm I I I . noKpoMKy KapMaHa m noflTHHCKM bmjj;ho Ha opeHTMpoBO^Hbix pMcyHKax. Oaesaacb cnepßa iiaKJia^biBajiM Ha ceöa BaTOK, noTOM onjibeqeK m Ha KOHeq niopq. floôpysKa. ye3ji MejKMpeir, 1953 r. MacrnTaS 1 : 30. yKpameHMM g, h, i — 1 :6. i 1 1 77 �PMC. 43. lOÔKa M3flOMOTKaHHCronojioraa a — 3PjiëHaa c HëpHMMW nojiocaMH, b —KpacHaa c nojiocaiiH 3ejiëHiiMn, rojiy6bi.Mii M V 3 K M M I I HëpH:iMM. a — c nosMOKJia, ye3s CyjibexyB, b — c ß o 6pvBKM, ye3s MejKiipeij;. HaposHbift My3efi B IIo3HaHe — PorajiHHe. Hp. MHB. E. 68, 67. <3>OT. JI. nejK, 1956 r. P M C . 44. npa3flHMHHbie K O C T I O M B I : I — cTapniero nina c KOHiia X I X M Hanajia X X B., I I — O K . 1910 r. M3o5pajKaji Torflamnioio MOfly OUIM6OHHO CHirraHHyio napoflHOii M O S O M . A — nepesHaa nacTb, B —sasHaa nacTb, C — nacra noKpoiiKii; d — nepes, e, f — 3as, g, h — pyKaB, i — nacTii I O Ö K I I Ha3. «6pbiTbi», j—noac. 06pa3eu; I M3 flo6pyBKii, ye3/i MejKwpeii, I I — H3 noflMOKJia, yess CyjibexyB, 1954 r. MacniTa5 1 : 30. PMC. 45. JKenixiiiHa B npa3SHi«HOM KOCTiOMe. ,Ho6pyBKa, ye3s MejKMpeu, * O T . A. T.nana, 1953 r. P M C 46. Bjiy3bi: I — «nojibKa» yKpainena cnepesn pasuonBCTHOH E M I I I I - I B K O M , I I — ita6aT, I I I — KacpTau. A — nepeflHaa nacTb, B — 3asnaa nacTb, C — nacra noKpoiiKii: d — nepes, e, f, g, h—bas, i — BopoTHi-iK, j , k—pyKaB, 1 — TecbMa coöpanaa B C 6 O P K M , 1 — noac. I o6pa^3en; — M3 KaJiaBbi, I I — i-o flo6pyBKH, o6a ye3s MejKiipen, I I I —113 HoBero KpaMCKa, ye3fl CyjibexyB. HapoflHbiii My3efi B nosHaHe — PoraiiMHe, Hp. MHB. E. 1408 r. 1954. MacuiTa6 1 : 30. P M C 47. «Ka6aT»—KaM30,n yKpairreHHbiii nëpHOii BbimiiBKOfi. ITosMOKjie Majie, ye3s CyjibexyB. HaposHbifi My3eił B no3HaHe—Pora-mme. Hp. MHB. M.H.H.E. — 745. <£>OT. A. Pjiana, 1956 r. P M C 48. 3CKM3 «BaubOKa» — 3MMHeü jKencKOü o^emfibi O K . 1880 r. Kpa.MCKo CTape, ye3s CyjibexyB. PeKOHCTpyKniia 1954 r. P M C 49. YKpameHMa Ha pyKaBax njiaTba. floopyBKa, ye3s Meanipeu,. HaposHbiii My3en B no3HaHe — PorajiMHe. Hp. MHB. E. 1266. * O T . A. Tjiana, 1954 r. P M C 50. JlncpmiKPi Ha3. «onjibemïn». I — CTapmero Ti-ma, Menbuie yKpameHHWu nomeno so O K . 1920 r. I I — coBpeMeHHbiii 6ojiee yKpauienuwM. OnjibenKM BnycKaeTbca B IO6KM npncTarHyTwe K H M M 6yjiaBKaMM. no o6pa3ixy KaTspimbi najiOHKM (I) u /lopoTbi Cnwxajibi (II). 7Ip6pyBKa, ye3# MejKMpeir, 1945 r. MacmTaô 1:15. P M C 51. npa3SHi-iHHbiH KopceT CTapmero Tuna O K . 1920 r. 7Io6pvBKa, ye3s Meatnpeii. <¡?OT. A. Tjiana, 1953 r. P M C 52. npa3flHM mbie nepesHiiKii Ha3. çbapTyxi-i. a — O6UJMM BM/J;, b, b I — yKpauieHMe npwcTarHyToe c3asM noaca, b I I — nacTb noaca 3aBa3aHHaa C3as¡-i B KOKap/xy, c — noKpoii nepesneíi nacni nepesHMKa, d — Bbimi-iTbiii Tiojib. e — noac (nacTb n oaca). KajiaBa, ye3,i Me>KMpeii, 1953 r. MacuiTa6 1 : 30. PMC. 53. nojiOTHHHbiii nepesHiiK. fl,o6pyBKa, ye3s Meacwpeii. <£>OT. A. Pjiana, 1955 r. PMC. 54. 3aMyjKHaa >KeHUj;MHa B npa33HHHHOM KOCTiOMe, na rojiOBe MjiaTOK Ha3. «cniíi-i». /Io5pyBKa, ye3S Memi/ipeq. <E>OT. A. T.nana. 1953 r. P M C . 55. ßeByuiKa B npa3/j¡HMHH0M KOCTiOMe. /Ipöp\BKa, ye3s MejKwpeij. <E>OT. A. Tjiana, 1956 r. P M C 56. Hennri: I — 6ejibiii TiojibeBMM KpëCTHbrii HenniiKpe6eHKa.il— KpacHbiM njjioiiiBbiM nenmiK pe6ëHKa. I I I - I V — no.noTHaHbie nenubi nojKHJibix xeHiiiMH. V - V I — TiojibeBbie npa3SHWHHbie nemnKH. A — BM/4 M3 CTopoHbi, B — C3asn, C — nacTii noKpoiiKw: d — «cerneo» — S O H M I J I K O T . 3H. nacTb nenna 3aiq?biBaroiiia:i TeMa 1-1 yniw, d — TecbMa TIOJIIO yKpenjiaiomaa AOHWDIKO, e — 3a/j;Haa nacTb nenu,a saKpbisaiomaa 3aTbijioK, f — « I U H V P K M » Ba3aHMe, g — Kpy:KeBO Ha 74yTKM Ha nofloÖMe « P W J K O K » — 5 MeTpoB, h — noiinoH, j — «oroHeK» — Bo.nHMCTaa 3ai4Haa nacTb •— 1,80 M., i — «cb.nopKa» — nacTb n p b i m i i T a a i¡3 jieBeii CTopoHbi xpaHi-iT neneu nepes rpa3bio, k — KBeTKM yKpauiaiomiie neneii. 1 — jienTOHKa o5BasyeMaa «oroHOK», m — 6yjiaB KM. I , I I , V — M3 flo6pyBKM, yesfl Me?Kiipei4, I I I , IV, V I — 113 no/xMOK.na BuejibKiiero, yesn, CyjibexyB, 1946 r. MacuiTa6 1 : 5. P M C . 57. XCeHCKi-iii neneu, c y3opnaToro nojioraa M T K I J I I O . rocbr(MKOBO, ye33 MejKiipeij. Peri-iOHajibHbiM ^Ky3eñ B Mescwpeiie. Hp. MHB. E. 378. <3?OT. A. Tjiana, 1952. IIoKpoíí nenria npoBep puc. 56. V . P M C . 58. /JeByniKn B nenrj;ax. no^MOKJie Bwe.nbKMe ye3R CyjibexyB. <Î>OT. K. KMTqMaH. 1947 r. noKpoii Henni-iKOB puc 56. VI. P M C 59. KpëcTHbiîi neneu, pe5ëHKa. /I,o6pyBKa, ye3fl MeÄupen;. <T>OT. A. Tjiana, 1953 r. P M C 60. Henen; c jieHTaMM npiicTartryTbiMH Ha MaKymKe rojiOBbi. floopyBKa, ye3fl Me-iKi-ipeij(, dpoT. A. Tjiana, 1955 r. P M C 61. napneBbin neneii, Kajiosa, ye3fl MejKiipeir. PernoHajibHbiii Myseń B MoKwpeine. Hp. MHB. <E>OT. A. Tjiana, 1952 v. P M C 62. BbiuiMBKa Ha Tio.neBOM nenni-iKe. floôpyoKa, ye3p. Mesuipeil. 4>OT. .A. PViana, 1948 r. P M C 63. TioJieBbie CBa3biBaHiia K nenqy O K . 1910 r. AoópvEKa, yesfl MejKMpeq. PeriionajibHbiM My3eü B Me>Ki/ipi-iij,e. Hp. MHB. E. 52. P M C 64. nojiOTHanbie BbimwTbie CBa3biBaHMa K nenuy c KOHiia X I X M Hanajie X X B . ^oopyBKa, ye3fl MejKHpeir. PerMOHa.TibHbiM My3eii B MejKnpeL(e. Hp. MHB. E. 53. <£>OT. A. I'jiana, 1952 r. P M C 65. «Kpy3» T . 3H. rod^piipOBanHbiM B O P O T H M H O K C nojioTHa. KajiaBa, ye33 MeJKiipeu;. <3>OT. A. Tjiana, 1952 r. PMC. 66. Kpw3iiKH Ha3. «Kpy3W»: I — so npa3ÄHHHHoro M soMauínero KOCTioMa. P M C 35, 55. I I — so npa3SHMHHOro KOCTioMa «6yKeTOB» T . 3 H . BeHKOB HomeHbix spyJKKaMM. P M C 2, 37. A —• O6HJ,MÍI B M S , B — nacTii noKpoiiKii: c — KpymeBO JIM6O TecbMa npMjieraionsaa K uiMe, d — TioJibeBbiii BbirxiMTbiii noac, e — cnoco6 cuiMBaHMa HacTeii «c» c nacraMn d, f — enocoô yKJiasbmaHMa — c, d; g — pa3yKpaineHbiM noac Kpbi3MKa I . JloöpyBKa, Me3s MejKHpeu;, 1954 r. MacmTaö 1 : 20. P M C . 67. «Kpy3» — T . 3H. rorppMpoBaHHbiM Tio.rieBbiM B O P O T H U H O K . flo6pyBKa ye3s MejKiipen;. PernoHajibHbiü My3en B MejKiipi-me. Hp. MHB. E. 47. <£>OT. A. Pnana, 1952 r. - l i 1 78 �Puc. 68. IToKpoB rojioBŁi no 3BopHiiKy va KOCTe.na npei-K^e npr-iHafl.nejKaiiiero MOHaxaM ÎïoainiTaM — CjiOHbCK, ye3fl CyjieHqMH, 1522 r. Puc. 69. ripií iipHJiKe. flo6pyBKa, ye3fl, MejKupeu,. <î>OT. I l A. 45-BapaHOBCKii, 195U r. PMC. 70. «Eejraua» — ycTpoücTBO K 6ejieHHto nojioTna c 1914 r. no HHcpopMaiiMn BnKTOpa Bjioxa, flo6pyBKa, ye3fl Mexoipeii, 1952 r. Puc. 71. TiojieBoe CBH3faiBaHMe K Henny c O K . 1914 r. jTaryBeK, ye3fl CyjieHUHH. 4>OT. A. rjiana, 1951 r. Puc. 72. KjieiiKii K nenaTarono c X I X B . PernoHajibHbiH My3eíi B MejKiipj/iue. Hp. MHB. E . 140, 124, 170, 139, 123, 171. * O T . A. Pruína, 1952 r. Puc. 73. nojiocbi yKpameHMM BbiiHMTMx KpacHbiMn H H T K 3 M I I MJIM rapycoM Ha nepenHi-ix n a c T a x «nojibeK» — 6jiy3. flo6pyBKa, ye3j\ MejKwpei;. <E>OT. A. Tjiana, 1956 r. PMC. 74. XieHiiniHa o/jeTaa B «nojibKy» — 6jiy3y. /lopysica, ye3/j; MejKwpeii. <I?OT. A. Pjiana, 1956 r. Pue. 75. BbiuiMBKa Ha nacTH Kpbi3iiKa. JIoSpyBKa, yesfl MeîKHpeu,. <Î>OT. A. Tjiana, 1955 r. Pue. 76. Bejiaa BbiruMBKa Ha TIOJIK) — KptrawKy. .HpôpyBKa, ye3Ą MejKPipeii. <3>OT. A. Tjiana, 1955 r. Pue. 77. TroneBaa jieHTa K nenuy. noflMOKjie, ye3,n CyjibexyB. HapoJiHbiíí My3efi B no3HaHe — PoraJiMHe. Hp. M H B . M.M.n. fleH. 49. < £ O T . A. Tjuina, 1956 r. P M C . 78. YKpauieuMa HHJKHefí nacTM nepeanuKa. /ToßpyBKa, ye3/j; MeîKwpeii. HapoflHbiń Myseii B rtoSHaHe — PorajiHHe. Hp. I I H B . E. 1264. <Ï>OT. JI. nejK, 1956 r. PMC. 79. yjipameHiia BbimMTbie 6ejibiMii HHTKaiviM na n a n i e n i i M K a x J K C H C K M X 6e.nwx KaôaTKOB (KopoTK a a B e p x H a a p v 6 a i u K a ) , Tloôpysna, ye3fl Mexaipeq. i l o x o s c w e y K p a i u e n M a KOHCTa™posaHO B BajibeBMiiax M JlaryBKy, ye3/j CyjibeHifUH. MacniTaÔ 1 : 2. PMC. 80. Bejiaa BbiuiMBKa Ha TIOJIIO — Kpw3iiKy. KpaMCKO CTape, ye3fl CyjibexyB. O O T . A. Tjiana, 1955 r. PMC. 81. HojKHMubi no 3 B o p H i i K y va KOCTejia npesc^e npiinaA.iezKaïqero MOHaxan ï ï o a H M T a M . C J I O H B C K , ye3fl CyjieHiiMH, 1522 r. PMC. 82. n j i a m u e T I. PacnpocTpaHeHMe .nio5ycKoro K o c n o M a . Pnc. K. B o 3 b H M H C K a , 1956 r. KapTa I . flpyjKKa M macpep. M30G. H. KapojiaK. KapTa II. Xo3aMH M x o 3 a í i K a . M306. H. Kapo.iaK. KapTa I I I . PanopT pa3HOH,BeTiibix MaTepwajiOB. C O f l E P ) K n H H E BBeflenwe. Crp. 3. T.naBa 1 — coBpeivieHHoe coccToaroie jiioôycKoro KOCTioMa na wccjieflyeMOM 6. PjiaBa 2 — IlcTopMHecKMił o n e p K oßojiiomiii j i i o ô y c K o r o KOCTioMa, cTp. 9. TjiaBa 3 — PacnpocTpaHeHMe wceneflyeMoro KOCTioMa, CTp. 13. TjiaBa 4 — 06mee oriMcaHMe MyjKCKOro KOCTioMa, CTp. 14. TjiaBa 5 — no/rooÔHoe onwcaHwe jviyjKCKoro KOCTioMa, CTp. 19. TjiaBa 6 — Oômee oroicaHiie JKeHCKoro KOCTKJMa, CTp. 29. TjiaBa 7 — no,zipoÖHoe onncaHMe jKeHCKoro KOCTioMa, CTp. 37. TjiaBa 8 — MaTepMM M M3flejnia, CTp. 55. TjiaBa 9 — YKpauieHMa, CTp. 59. XapaKTepiiCTMKa nepBoncTOHHMKOB, CTp. 64. npMMenaHMa, CTp. 65. YKasaTejib jiHTepaTypbi, CTp. 69. PeecTp iijijirocTpaiiMH, CTp. 71. CoflepJKaHMe, CTp. 74. KpaTKoe M3Jio>KeHMe Ha pyccKOM a3WKe, crp. 75. KpaTKoe y3Jio3KeHMe Ha aHrjiMiicKOM a3biKe, CTp. 80. TeppwTopMM, cTp. �ENGLISH SUMMARY The peasant costume described in the present monograph is worn in the region called Ziemia Lubuska (Lubusz' Land), i . e. the territory restored in 1945 and forming now a part of the province Zielona Gora. The Lubusz Land comprises the area situated on the middle part of the Odra river between the rivers Warta, Odra, Obrzyca and Obra. In the north it borders on Pomerania, in the South on Lower Silesia, in the East on central Great Poland (Wielkopolska) and i n the West on Luzyce and Brandenburg (Eastern Germany). In the space of three thousand years the development of protoslavonic, S l a v o n i c and later polish life may be traced on this area. The Lubusz Land, from 1924 gradually subjugated by the Germans, preserved till its liberation many Slavonic and polish features, in spite of the oppressor's ruthless germanizing policy. One of the features distinguishing clearly the Poles from the Germans in this area was the folk costume which even for a long time after the polish language was forgotten, bore witness, like other cultural forms, of the link of this land with Poland. Such an example of preserved slav peculiarity, acknowledged even by german authors (Pohlandt, Ernst Friedel, Robert Mielke), is the region of Cybinka on the river Odra which for the longest time (700 years) was under the german rule. In the eastern part of the Lubusz Land, annexed by the Germans just in the beginning of the 19th century, there were preserved not only the forms of polish folk culture but also the nationality ot thousands of Poles who after long years of prussian and hitlerian domination were liberated' by the Soviet and Polish Army, and came back to their mother-land. One of the many reasons for the Poles'oppression was their peculiar costume which in spite of the fascist propaganda gave a steady evidence of the polish character of that land. During the hitlerian regime the folk costume of Poles and particularly that of Polish women was repeatedly the object of the Germans' attacks; first it was regarded as a german dress and the Polish population as polonized Germans(!) Then during the pact of non-aggression with the prewar Polish Gouvernment the hitlerian propaganda stressed that the fact of the use by Poles of own folk costumes indicated that they were enjoying great national liberties in the Reich. Later on, when politics changed, the same Hitlerians saw in the Polish dress a sign of hostile and imperialistic tendencies of the Poles against the Reich. During the last war the deportations of Poles to the centre of Germany and the military operations contributed mainly to the fact that the Lubusz peasant costume went into disuse. To day it survives only in a relict form mainly in the eastern part of the Lubusz Land and being regarded as the representative costume of this region, it is generally used by artistic amateur companies. The peasant costume of the Lubusz Land is, like that of the other regions, differentiated according to the season, the day, the-age of its owner and his prosperity. The most popular is the dress of the best man and the bridesmaid (Table I) belonging to the oldest costumes of this region. V/ o m e n's d r e s s The bridesmaid's dress consists of three parts of underlinen (fig. 41) of a white short blouse called ..kabotek" (fig. 40) upon which is put a w h i t e , stiffed s k i r t with s t r a p s , a sort of „w-atok" or thick cotton padded skirt (fig. 42), of a richly embroidered white skirt (fig. 42, I), of a white skirt of georgette or veil, usually in fine white pattern; of a blue, red, green or pink bodice called ..oplecek" (fig. 50, 51) to which an apron of the same colour is tied. Girls put on white stockings and black boots. The head-dress consists of a wreath called „bukiet" (fig. 37) and an ornamented ribbon (fig. 38). The neck is embellished with corals or a ruff (fig. 65—67) and the whole is completed by red or pink ribbons with flower-designs and tied u n d e r the chin (fig. 37, 63, 64). A l o n g p i n k ribbon hangs loosely in the back. The festive dress of a married woman (Table II) is composed of a white petticoat, of a green skirt or „watok", a red skirt and an upper skirt of home-spun material in red or other colour forming the parts of the dress. On her shirt the Lubusz woman puts a jacket called ..jaczka" i . e. the upper part of the gown (fig. 36, 46). a ruff of tulle (fig. 65—67), pink, and red ribbons with flower designs called 80 �„weselne" (nuptial), funeral („żałobne") are in blue or violet colour, a woollen kerchief called „siciowa" with colourful patterns (fig. 45, 54) and a bonnet upon her head (fig. 57—61). She puts black stockings and black boots or shoes. Mens'costume The best man (Table I) puts besides the underlinen, namely the shirt and the drawers called „gatki", blue trousers called „jasne" (Table I), a red jacket or „katanka" (fig. 21, I I I ) , black socks and high boots (fig. 26 a—c) Instead of a neck-tie he fastens a red woollen neckband called , krajka" or a silk ribbon. On his head he wears a hat with a bundle of flowers and gilding (Table fig 15, 17). From his shoulder to the opposite hip he ties a towel upon which a large pink ribbon with orna­ ments is put. A married man for his festive dress puts on under-linen, blue trousers, socks, high black boots, a black chequered jacket („katanka") (fig. 21), a blue overcoat („sukmana") (fig. 22, I , I I , 23). Round the neck he ties a colourful silken kerchief upon which the collar is turned over; on his head he wears in summer a cap called „poznanianka" and in winter a fur cap (fig. 27, 29) and a sheepskin with a large collar. I n addition to the native features of the costume worn on the Polish territory through seme cen­ turies, all these costumes show also some Western influences, brought mainly from France. The Lubusz peasant costume shows also certain common features with those worn by the Slavs living westwards of the river Odra namely: the inhabitants of the region Łużyce (Łużyczanie), Pomerania (,Połabianie) and the Bohemians living in the South. These features are. white home-spun linen manifold colours of the dress, bouquets, the head dress, the fur paps, the sheepskin furs and wool­ len belts. The present monograph was written mainly on the basis of field investigations begun in summer 1945; the majority of the material being gathered in summer 1952, 1953 and 1954. The comparative historical part is based on publications mentioned in the Index of Bibliography. LIST Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig, Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. OF PLATES 1. A fiddler in festive costume. Podmokle, the district of Sulechów. Phot. K. Kitzman, 1947. 2. Bridesmaiden. Rogoziniec, Międzyrzecz district. Phot. M . Dec, 1955. 3. Parts of a foot-wear Excavated by the archaeological expedition of Międzyrzecz—Zamek, from the 14th century. Archaeological Museum at Poznań. Phot. St. Kubiak, 1955. 4. Peasant dress after a gothic fresco in the church of Przyczyna Górna, Wschowa district, about 1430. Phot. A. Glapa 1956. 5. Peasant costumes from the neighbourhood of Słubice. A part of the view of Frankfurt from 1548. Die Kunstdenkmaler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmaler der Stadt Frank­ furt a. O. Berlin, 1912, s. 3, vol, 1. 6. Sheepskin cap from a keystone in the monastic church of St. John Knights at Słońsk, the district of Sulęcin 1522. 7. Head of a woman covered with a kerchief called „podwika", tied under the chin. From a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district of Sulęcin, 1522 8. Cut of parts of a garment after the Tailors' Guildbook from the 18th century at Wschowa. Provincial State Archives at Poznań. 9. Woman's dress from a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district od Sulęcin, 1952. 10. Lubusz woman, in festive dress from Urad on Odra river. Słubice district. Resslaff Hans, Deutsche Bauerntrachten, Berlin, 1934. 11. Winter festive dress of a farmer and his wife. Reconstruction of a costume from the 19th cen­ tury, Drawn by J. Karolak, 1936. 12. Summer festive dress of a farm-worker aid a woman. Reconstruction of a garment from the 19th century. Drawn by J. Karolak, 1956. 13. Costumes after the picture of Christoph Boguszewski. ,,immaculate Conception" from 1628 painted in Paradyż, the district of Międzyrzecz. Now in the Cathedral at Poznań. 14. Women's festive dresses. Women delegation sent to Berlin from the Lubusz Land for the Congress of Poles in Germany. Phot. Alexander Kraśkiewicz, Berlin 1937. 15. Summer work-clothes. Dąbrówka. K. district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa 1953. 16. Pair of bridal group from about 1920 the district of Międzyrzecz. Phot. N. N. 17. Best man and bridesmaid. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Phot. A. Glapa, 1953. 18. Man's shirt. A-front, B-back, C-parts of cut: d — front and back (poncho), e — sleeve with tapes replacing buttons, f — collar, g — shoulder strap, h, i — ornaments upon the col­ lar. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz 1954. Scale 1 :30, scale of ornaments 1 : 3. 19. Men in traditional dresses. Podmokle, Sulechów district. Phot. K. Kitzman, 1947. 20. Sketch of trousers from the second half of the 19th century. A — front. B — back. Podmo­ kle Małe, the district of Sulechów Reconstructed in 1954. 81 �Fig. 21. Sketch of a linen jacket („katanka") from the second half of the 19th century. The same were worn without sleeves. Podmokle Wielkie, the district of Sulechów. I I — sketch of a waistcoat from the end of the 19th century. Reconstruction. I l l — jacket of cloth or flan­ nel worn t i l l 1920. A — front, B — back, C — parts of cut; d — cut of front, e — of back, f — sleeve. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1952. Scale 1 : 30. Fig. 22. Overcoat: I — sketch, reconstruction of a blue, linen jacket („katana") worn by native peasants i n the 19th century. I I — an overcoat of cloth, dark-blue with cape worn by well-to-do peasants in the 19th century. The dotted lines indicates the sleeves and pockets under the cape. Reconstrucion. Fig. 23. I l l — Black overcoat or „sukmana" in disuse from 1945. A —front, B — back, C — parts of the cut: d — back, e — front, f — back part, plaited, g — gore sewn to the plaited part, h — part called „poła", i — sleeve, j — ornament imitating flaps, k — collar. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz 1945. Scale 1 :30. Fig. 24. Man in festive dress. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Parts of the dress from the National Museum at Poznań — Rogalin. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 25. Sheepskin covered with black cloth. A —front, B — back, C — parts of cut: d — front part, e — back, f — collar, g — sleeve, h — fragment of a string to fasten. Dąbrówka the district of Międzyrzecz, 1952. Scale 1 : 32. Fig. 26. Man's foot wear from the end of the 19th and the beginning of the 20th century, a — fe­ stive boots called „siadane" worn by well-to-do peasants, b — boots worn by poorpeasants, c — work-boots, d — work-boots on wooden soles used during rainy or frosty days. Fig. 27. Peasant in sheepskin with cap. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 28. Young man with shirt-front. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. A part of the dress from the National Museum at Poznań — Rogalin. Nr. inv. M. N. P. E. — 3. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 29. Man's head wear: a — furcornered cap called „rogatywka" from the 19th century (recon­ struction), b — straw hat called , żniwny" c — a string of straw for making a hat, b, d — sheep skin cap, e, f — cuts of cap d. A, d, e — by permission of Onufry Kania from Nowe Kramsko, the district od Sulechów, f — by permission of Francis Niemiec from Dąbrówka, the district od Międzyrzecz, b, c — from the Regional Museum at Międzyrzecz, nr. inv. M. N. E — 380. Drawn by Alfons Kowalski, 1955. Fig. 30. Man with cap called „poznanionka". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. From the Natio­ nal Museum at Poznań — Rogalin. Nr. inv. M . N. P. E — 2. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 31. Sheepskin cap with brim from a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk the district of Sulęcin, 1522. Fig. 32. Lubusz women at haymaking. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. Fig. 33. Woman's work-clothes. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. Fig. 34. Girl's summer festive dress. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 35. Girls in festive dress. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Fig. 36. Women in festive dresses. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. C. A. F. Baranowski, 1.950. See table I I . Fig. 37. Girl with wreath called „bukiety". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1953. See fig. 2 and 38. Fig. 38. The manner of tying a ribbon. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. G. Wyszomirska, 1953. Fig. 39. Festive dress of an elder woman. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1953. Fig. 40. Linen blouses or „kabatki" worn under the bodice called „oplecek". A — front, B — back, C — parts of cut: d — principal part, front and back, e, f, g, h — parts of sleeve, i — shoul­ der strap, j — collar. By permission of: Catherine Pałąka (I) and Dorothy Spychała (II). Dą­ brówka, the district of Międzyrzecz, 1945, 1954. Scale: 1 :30. I I I „krzesnok" or dress for a new-born. Kalawa, the district of Międzyrzecz, 1954. Scale 1 : 20. Fig. 41. Women's linen shirts. I — winter shirt, I I — summer-shirt. A — front, B — back, C — parts of cut: d — jacket or „kabatek" upper-part (poncho), e — gores for enlarging the sides, f — lower part called „nadołek", g, h, i — parts of sleeve, j — tape called „sznurka", k — shoulder-strap, 1 — collar, I — part of collar turned over called „wyłoga", ł, m — upper part and trimmings of front part of the shirt I , n — notched ornament. I — after a piece of the National Museum in Poznań — Rogalin nr, inv. E 81 from Podmokle Wielkie, the district of Sulechów. I I — by permission of Konstancja Kusior from Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1954. Scale 1 : 30. Fig. 42. Skirts: I — festive skirt with bodice, the skirt called „szorc" is white, I I — „watok" or cotton padded skirt, H I — skirt called „szorc". A — front, B — back. C — parts of cut, d — cut of skirt I , I I ; d — cut of the skirt I I I ; e — belt; f — linen tape for the skirt, g — pink notched ornaments for the skirt called „watok", h — colourful tape ornamenting the „watok", i — „ząbki' or tape serving tor the bottom of the skirt I I I . Cut of pockets and braces shown by the drawings. Women put firstly the „watok", then the bodice „oplecek"' 1 1 82 �Fig. 43. Fig. 44. Fig. 45. Fig. 46. Fig. 47. with the skirt called „szorc", and finally the „szorc". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1953. Scale 1 :20, the scale of the ornaments: g, h, i — 1:6. Skirts of home-spun material: a) — green skirt with black stripes, b) — a red one with green, blue and narrow black stripes; a — from Podmokle, the district od Sulechów, b — from Dą­ brówka, Międzyrzecz district. National Museum at Poznań — Rogalin, nr. inw. E. 68, 67. L. Perz i F. Maćkowiak. Festive dresses: I — of older type (from the end of the 19th and the beginning of the 20th century, I I — from about 1910 reflecting the fashion of that time, wrongly regarded as pea­ sant's dress. A — front, B — back, C — parts of the cut; d — front, e, f — back, f, h — sleeve, i — parts of skirt called „bryty", j — belt. I — from Dąbrówka, the district of Mię­ dzyrzecz, I I — from Podmokle, the district of Sulechów. 1954. Scale 1 : 30. Woman in festive dress. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Phot. A. Glapa, 1953. Blouses: I — „polka" ornamented with a colourful embroidery in the front, I I —• blouse or „kabat", I I I — blouse called „kaftan". A front, B — back, C — parts of cut: d — front, e, f, g, h — back, i — collar, j , k — sleeve, 1 — tape in* plaits, ł — belt, nr I - from Kalawa, I I — from Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, I I I — from Nowe Kramsko, the district of Sulechów. National Museum at Poznań —Rogalin, nr. inv. E 1408, 1954. Scale 1 :30. Jacket or „kabat" ornamented with black embroidery. Podmokle Małe. the district of Su­ lechów, National Museum at Poznań — Rogalin, nr. inv. M. N. P. E. — 745. Phot. A. Gla­ pa, 1956. Fig. 48. Sketch of a „waciok", i . e. a woman's winter garment, worn yet about 1880. Kramsko Stare, the district of Sulechów. Reconstructed in 1954. Fig. 49. Ornaments on the sleeve of a dress. Dąbrówka the district of Międzyrzecz. National M u ­ seum at Poznań — Rogalin, nr. inv. E. 1266. Phot. A. Glapa, 1954. Fig. 50. Bodices called „oplecki". I — older type, less ornamented and worn t i l l 1920. I I — a con­ temporary one more ornamented. The bodices are fastened to the skirt with pins. By per­ mission of Catherine Pałąka (I) and Dorothy Spychała (II). Dąbrówka, the district of Między­ rzecz, 1945. Scale 1 : 15. Fig. 51. Festive bodice of older type from about 1920. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1953. Fig. 52. Festive aprons called „fartuchy", a) — general view, b, b — I ornament fastened in the back to the belt, b I I — part of belt tied in the back in a cockade, c — cut of the front part of the apron, d — embroidered tulle, e — belt (a part of it). Kaława, the district of Między­ rzecz, 1953. Scale 1 : 30. Fig. 53. Linen apron. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Phot. A. Glapa, 1955. Fig. 54. Married woman i n festive dress with kerchief called „Sic". Dąbrówka, Międzyrzecz district Phot. A. Glapa, 7953. Fig. 55. Girl i n festive dress. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 56. Bonnets: I — white bonnet of tulle for baby's baptism. I I — Red bonnet of plush for a child. I l l — I V — bonnets for elder women made of linen. V — V I — festive bonnets of tulle. A — side view, B — view of the back, C — parts of the cut: d — „denko" or bottom covering the head and the ears, d — tape of tulle to strengthen the bottom, e — back part of the bonnet, f — bands called „sznurki", g — tape of tulle to make a ruff — 5 m long, h — pompon, j — back part plaited or „ogonek" — 1,80 m, i — part fastening the side of the bonnet to preser­ ve from dirty, this part is called „ślorka", k — flowers ornamenting the bonnet, 1 — small piece of ribbon to fasten the part called „ogonek", m — pins. I , I I , V — from Dąbrówka, thcdistrict of Międzyrzecz. I I I , IV, V I — from Podmokle Wielkie, the district of Sulęcin, 1946. Scale 1 :5. Fig. 57. Woman's bonnet of linen i n pattern and tulle. Gościkowo, the district of Międzyrzecz. Re­ gional Museum at Międzyrzecz, nr niv. E. 378. Phot. A. Glapa, 1952. For the cut of the bon­ net see fig. 56, V. Fig. 58. Girls with bonnets. Podmokłe Wielkie, the district od Sulechów. Phot. K. Kitzman, 1947. For the cut of the bonnet see fig. 56, V I . Fig. 59. A child's bonnet for the baptism. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1953. Fig. 60. Bonnet with ribbons. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. Fig. 61. A bonnet of brocade. Kalawa, the district of Międzyrzecz. Regional Museum at Międzyrzecz, nr. inv. E. 48. Phot. A. Glapa, 1952. Fig. 62. Embroidery upon a bonnet of tulle. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1948. Fig. 63. Tulle bands of a bonnet, from about 1910.Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Regional Museum at Międzyrzecz nr. inv. E 52. Phot. A. Glapa, 1952. Fig. 64. Embroidered linen bands for bonnet from the end of the 19th and the beginning of the 20th century. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, Regional Museum at Międzyrzecz, nr. inv. 6.53. Phot. A. Glapa, 1952. Fig. 65. Linen ruff or „kruz". Kalawa, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1952. Fig. 66. Ruffs called „kruzy"; I — worn with every-day's dress, Fig. 35, 55 I I — for festive dress and 1 1 83 �Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. with wreathes („bukiety") for bridesmaid, fig. 2, 37 A — general view, B — parts of the cut; c — lace or tape round the neck, d — strip of tulle, embroidered, e — manner of sewing part e with parts d; f — manner of arranging the ruff, in part e, d, g — ornamented strip of the ruff I . Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1953. Scale 1 :20. 67. „Kruz" — ruff of tulle. Dąbrówka, the .district of Międzyrzecz. Regional Museum"* at Międyrzecz. nr. inv. Phot. A. Glapa, 1952. 68. Head wear from a keystone i n the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district of Sulęcin, 1522. 69. A t the spindle. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. C. A. F. Baranowski, 1950. 70. „Belica" or implement to bleach the linen from before 1914, after an information of Wiktor Błoch from Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1952. * 71. Tulle bands for a bonnet from about 1914. Łagówek, Sulęcin district. Phot. A. Glapa, 1951. 72. Printing blocks from the 19th century. Regional Museum at Międzyrzecz, nr inv. E. 140, 124, 170,139, 123, 171. Phot. A. Glapa, 1952. 73. Strips of ornaments embroidered with colourful thread on front parts of blouses called „pol­ k i " . Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. 74. Woman i n blouse called „polka". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. 75. Embroidery on parts of a ruff. Dąbrówka, the ó strict od Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. 76. White embroidery on tulle for a ruff. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. 77. Ribbon for bonnet. Podmokłe, the district of Sulechów. National Museum at Poznań — Rogalin, nr. inv. M . NPDep. 49. Phot. A. Glapa, 1956. 78. Ornaments on the bottom of an apron. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. National M u ­ seum at Poznań — Rogalin, nr, inv. E. 1264. Phot. A. Glapa, 1956. 79. Ornaments embroidered with white thread upon shoulder straps of women's short uppershirts called „kabatki". Dąbrówka the district of Międzyrzecz. Similar ornaments were found at Walewice and Łagówek, the district of Sulęcin. Scale 1 :2. 80. White embroidery on tulle for a ruff. Kramsko Stare, the district of Sulechów. Phot. A. Gla­ pa, 1955. 81. Shears from a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district of Su­ lęcin, 1522. 82. Map 2. The area of the Lubusz costume. Drawn by K. Woźnińska, 1956. Table I . Best man and bridesmaid. Painted by J. Karolak. Table I I . Farmer and his wife. Painted J. Karolak. Table I I I . Designs of colourful tissue. Contents Introduction p. 3. Chapter I . The present position of the folk costume on the area under investigation p. 6. Chapter I I . Historical development of the costume p. 6. Chapter H I . The area and distribution of the investigated costume p. 13. Chapter IV. General description of men's costume p. 14. Chapter V. Detailed description of men's costume p. 19. Chapter V I . General description of women's dress, p. 29. Chapter V I I . Detailed description of women's dress, p. 37. Chapter V I I I . Producers and materials, p. 55. Chapter I X . Embroideries and ornaments, p. 59. Chapter X. Sources and their characteristic, p. 64. Notes, p. 65. Bibliography, p. 69. List of plates, p. 81. Russian summary, p. 75. English summary, p. 80. �Ryc. 81. Mapa zasięgu ubioru międzyrzecko-babimojskiego (lubuskiego). Rys. Krystyna Woźnińska �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH s k ł a d a się z szeregu monografii o b e j m u j ą c y c h wszystkie strojów ludowych z całego obszaru Polski. typy Obejmuje 5 części. W skład k a ż d e j z nich w e j d ą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas u k a z a ł y się drukiem n a s t ę p u j ą c e monografie: . Część I . POMORZE: • Część 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. I I . WIELKOPOLSKA: 1. Adam Glapa — Strój szamotulski, 2. Adam Glapa — Strój dzierżacki, 3. Adam Glapa — Strój m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i 4. Halina Mikułowska — Strój (lubuski), kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. Maria Ż y w i r s k a — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 2. Jadwiga Ś w i ą t k o w s k a — Strój łowicki, 3. Jan Piotr Dekowski •— Strój piotrkowski, 4. Janina Krajewska — Strój opoczyński. Część V. M A Ł O P O L S K A : 1. Pioman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 2. Edyta Starek — Strój spiski. 5. Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 4. Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 5. Janusz Ś w i e ż y — Strój krzczonowski. W druku znajdują się: 1. Longin M a l i c k i — Strój Górali Śląskich, 2. Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 3. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski. �Nr CW 232W ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH ę Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich. 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński. 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich (w druku), 18. Strój zagórzan (w druku). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc0bb8e8789c86b92ad15e02bf7ff17b.pdf 84249b67a7e326dbba12f5c17a85ba50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3977 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Twardowski, Antoni - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3722 Title A name given to the resource Antoni Twardowski, nieznany rzeźbiarz ludowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.4 ; s.252-263 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text tych f o r m a c h o g o n ó w , p o k r y t e n a całej powierzchni stawie t y c h rysunków projektowano pod kierunkiem _ drobnymi, wielowarstwowymi motywami z kolorowych nauczycielki kompozycje papierków. po z a t w i e r d z e n i u przez ob. Bąkowską były przez dzieci Oprócz t y c h w y c i n a n e k (typu abstrakcyjnego, c h o d z i o sposób t r a k t o w a n i a roślin i p t a k ó w ) sie. w e w s p o m n i a n e j jeśli znajdują tece w y c i n a n k i o m o t y w a c h r o ­ ślinnych i z w i e r z ę c y c h (ptaki), wykonane z wyraźną wykonywane przyszłych w y c i n a n e k , które w postaci w y k l e j a n e k z k o l o r o w y c h p a ­ pierów. I n f o r m a c j e z e b r a n e w czasie w y w i a d u z o b . B ą k o w ­ ską, która p o przejściu n a e m e r y t u r ę zamieszkała w tendencją d o n a t u r a l i z m u . C z a s e m z d a r z a się r ó w n i e ż , sąsiedniej w s i , K a l i n i e W i e l k i e j , p o k r y w a j ą że p e w n e e l e m e n t y a b s t r a k c y j n e , t r a k t o w a n e w sposób n i c z o z t y m , co m ó w i ł y j e j d a w n e n a t u r a l i s t y c z n y , występują d o t y c z y ł y j e d y n i e m e t o d y , j a k ą n a u c z y c i e l k a stosowała, n a jednej wycinance obok siebie. Ażeby zagadnienie wycinanek Śladowskich wyjaś­ dzieci się z a s a d ­ uczennice. starając się w ś r ó d barwnej wyklejanki. Z jej wypowiedzi zaszczepić zamiłowanie do wynika bo­ nić, zostały z r a m i e n i a Z a k ł a d u B a d a n i a P l a s t y k i , A r ­ w i e m , że n i e narzucała o n a d z i e c i o m g o t o w y c h chitektury ale zostawiała tak że s a m e dzone i Zdobnictwa badania Głowa i Jerzy terenowe. Ludowego Brali w PIS nich przeprowa­ udział Z a w o j s k i , p r a c o w n i c y Zakładu, Zofia zaopa­ t r z e n i w w y k a z a u t o r e k , k t ó r y c h p r a c e z n a j d o w a ł y się w muzealnej tece. U d a l i się o n i d o Śladowa, g d z i e n a wstępie p r z e p r o w a d z i l i w y w i a d y z kilkoma wycinan- karkami. J a k w y n i k a z i c h zgodnych wypowiedzi, na t e r e n i e Śladowa i w s i o k o l i c z n y c h — z a r ó w n o wyci­ n a n k i , j a k i w y k l e j a n k i długo b y ł y zupełnie n i e z n a n e . D o p i e r o około r o k u 1926 zapoznały się z n i m i p o r a z p i e r w s z y d z i e c i s z k o l n e , które w I I I i I V k l a s i e uczyła i m w t y m zakresie dochodziły zupełną d o dziś w y k l e j a n k a c h . P o r ó w n u j ą c j e d n a k w y c i n a n k i znajdujące się w M u ­ zeum Etnograficznym w K r a k o w i e z t y m i , które p o ­ siadała u s i e b i e o b . B ą k o w s k a , n i e d o s t r z e g a m y ' i n d y ­ widualnych gdyby różnic, dzieciom które musiałyby istotnie zostawiono s z u k a n i u własnych f o r m w y r a z u z a r y s o w a ć się, pełną s w o b o d ę w plastycznego. Jak w y n i k a z przeprowadzonych wywiadów, j a n k i Śladowskie są z j a w i s k i e m o b c y m , k o w s k a ( s i o s t r a m a l a r z a k r a k o w s k i e g o , Józefa B ą k o w - sztucznie skiego). niego Nauczycielka t a , chcąc rozbudzić w m ł o d z i e ż y zain­ a r t y s t y c z n e , przynosiła d o k l a s y książki i czasopisma i l u s t r o w a n e , b a r w n e pocztówki i t p . R y s o ­ za p o ś r e d n i c t w e m zajmowały Reinfuss ze zbiorów odpowied­ s p o w o d o w a ł , że się już w y k l e j a n k a m i , n i g d z i e dekoracji Roman Brak trwal­ szego r e z u l t a t u . D z i e w c z ę t a p o o p u s z c z e n i u szkoły n i e ci przerysowywały Fotografował wykle­ zaszczepionym w y s i ł k i o b . B ą k o w s k i e j n i e p o z o s t a w i ł y p o sobie j a n F i r o b i o n e w szkole Na pod­ szkoły. podłoża w t r a d y c j i m i e j s c o w e j w a ł a w z o r y m o t y w ó w n a t a b l i c y , k t ó r e następnie d z i e ­ j malowały w zeszytach. wzorów, swobodę, d o t y c h f o r m , które zostały utrwalone w zachowanych robót ręcznych u t a l e n t o w a n a p l a s t y c z k a Salomeą B ą - teresowania Różnice Muzeum n i e znalazły izb wiejskich w Etnograficznego w też w y k l e - zastosowania do Sladowie. Krakowie, A N T O N I TWARDOWSKI, NIEZNANY RZEŹBIARZ L U D O W Y ADAM W i e l k o p o l s k a rzeźba l u d o w a j e s t mało z n a n a i w m i ­ n i m a l n y m s t o p n i u zbadana. W y d r u k o w a n e przyczynki są g ł ó w n i e w y n i k i e m spostrzeżeń p o c z y n i o n y c h w o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m Ze wszech najwięcej l u b jeszcze p r z e d więcej, ale o których nic l u b niewiele w i e m y ze w z g l ę d u n a n i k ł e d o t y c h c z a s k o n t a k t y z t e ­ renem i b r a k badań o d k r y w c z y c h n a szerszą skalę.' r o k i e m 1914. m i a r pożądane w i ę c j e s t d r u k o w a n i e j a k materiałów, b y stworzyć podstawę d o n a p i ­ s a n i a ogólniejszych p r a c . M a j ą c t o n a u w a d z e , chciał­ b y m zapoznać c z y t e l n i k ó w z j e d n y m z w i e l k o p o l s k i c h rzeźbiarzy l u d o w y c h , k t ó r y c h n a o b s z a r z e n a s z y m Ryc. 252 niewątpliwie GLAPA 1. Rzeźba w drzewie jest M g r Stanisław Błaszczyk p r z e z k i l k a l a t w o k r e s i e p o w o j e n n y m , p o 1945 r „ p r o w a d z i ł b a d a n i a t e r e n o w e n a d rzeźbą l u d o w ą w p o ł u d n i o w e j W i e l k o p o l s c e . W y ­ n i k i t y c h badań j e d n a k d o t y c h c z a s n i e zostały o p u b l i ­ k o w a n e a n i w e f r a g m e n t a c h , a n i w całości. 1 zdobiąca łóżko, Wys. 35 cm. dl 120 cm. �Ryc. Ryc. 2. Antoni 3. Dudziarze. Twardowski, rzeźbiarz ludowy. Polichromowana rzeźba Wys. 30 cm. Ok. 1948 r. Rzeźbiarzem tym jest Antoni w drzewie. Twardowski, uro­ d z o n y 23 m a j a 1884 r . w Uścięcicach, p o w . N o w y myśl, a mieszkający dziskiem w obecnie w Piaskach t y m s a m y m powiecie. To­ pod Gro­ Przez długie l a t a pracował o n w majątkach z i e m i a n w c h a r a k t e r z e r o ­ botnika rolnego. Obecnie jest z a t r u d n i o n y w P G R ki Pias­ skrzypiec prace pochodzą z lat minio­ zakończeniami g ł ó w n i e orły, k t ó r e są dekoracją bram triumfalnych stawianych w d n i u 1 M a j a w Grodzisku, Grąblewie i nych. T w a r d o w s k i już j a k o d z i e c k o wykazywał zdolności i z a m i ł o w a n i e d o s t r u g a n i a i rzeźbienia. Będąc chłop­ c e m , k i e d y pasał gęsi i k r o w y , często p r z e z całe d n i e przebywając ptaki, koszyczki, na polu i drzew. Pierwsze te p r a c e — j a k m ó w i n a m d z i s i a j z p e w n y m rozrzew­ z rosnących p r z y robił drodze zające, krzewów Piaskach. W które Stanisławowi na gipso­ i ś w i e c ą c e niż Ostatnie jego l a t t e m u miałem rzeźby, możność oglądać w j e g o m i e s z k a n i u , zostały już w y r z u c o n e n a strych Tomyśl) z drzewa. jeszcze c z t e r y — p i ę ć (mieszka (pow. N o w y jak twierdzi — w e , żelazne, p r z e d m i o t y p o l a k i e r o w a n e t o , co o n w y k o n u j e ku Urbanowie środowisku jego — ogół n i e cenią t y c h rzeźb. L u d z i e w o l ą o d l e w y n i e n i e m i w s t y d e m — ofiarowywał d y r e k t o r o w i mająt­ w rzeźbionymi O b e c n i e , j a k już w s p o m n i a ł e m , mało rzeźbi. W y c i n a j a k o s t e l m a c h . Dziś, k i e d y m a już 70 l a t , r z a d k o rzeźbi. R e p r o d u k o w a n e z fantastycznie szyjek. (ryc 1). razem W mieszkaniu z zięciem) pozostali Twardowskiego tylko dudziarze K o b y l i ń s k i e m u , b y m i e ć u n i e g o dobrą opinię, b y s i e ­ (ryc. 3) p o s t a w i e n i n a k u n s z t o w n i e r z e ź b i o n e j , bie i s w e g o o j c a , k t ó r y p r a c o w a ł p r z y wołach, uchronić n i e s i o n e j z pałacu i z a w i e s z o n e j n a ścianie, p o d s t a w i e . prze­ p r z e d b i c i e m . R z e ź b a m i t y m i w ó w c z a s b a w i ł y się cór­ D u d z i a r z e zdobią w o l n ą przestrzeń p r z y p i e c u i p r z y ­ k i K o b y l i ń s k i e g o , a T w a r d o w s k i cieszył się pominają T w a r d o w s k i e m u d a w n e „ w e s o ł a " i j e g o w y ­ liński n i e b i j e a n i j ego Kiedy Niemiec że Koby­ czyny a n i j ego o j ca w y r ó s ł i m i a ł już około 20 l a t , w y j e c h a ł n a r o b o t y . Pracując ciężko w cegielni, Z do nie rzeźbiarskie. rozmowy z T w a r d o w s k i m j a s n o w y n i k a , że n i e ­ m a l p r z e z całe ż y c i e umiejętność „ w y c i n a n i a " eksploa­ w o j n a świa­ t o w a ł i t r a k t o w a ł j a k o skuteczną broń, zabezpieczającą t o w a zagnała go n a f r o n t w s c h o d n i . T a m w y r z e ź b i ł z j e g o i całą rodzinę p r z e d b i c i e m p r z e z a d m i n i s t r a t o r a drzewa, posiadłości h r a b i o w s k i c h , następnie p r z e d w y s y ł k ą n a miał sił a n i czasu d o rzeźbienia. P i e r w s z a żołnierza dla dekoracji o b o z u , orła 50 c m wielkości, o k . 160 c m w y s o k i e g o długości. Z a narzędzia i d w a l w y 100 c m do w y k o n a n i a t y c h prac słu­ żyły m u : t o p o r e k , nóż k i e s z o n k o w y i piłka d o rżnięcia. Podczas c o f a n i a się f r o n t u z placówki p r z y f r o n t o w e j prace t e zostały Kiedy n a f r o n t z a c h o d n i , do Francji, pozycyjnych podczas kamienia długich kilka rzeźb, walk przedstawiających wykonał postacie ludzkie i psa. dochody. W w a r u n k a c h P o l s k i L u d o w e j istnieją z n a c z n i e w i ę k ­ sze m o ż l i w o ś c i swobodnego kształtowania zdobił łóżka oraz wykonał k i l k o r o Fotografował uzdolnień a r t y s t y c z n y c h d l a t w ó r c ó w pochodzących z d o t y c h c z a s upośledzonych k l a s społecznych. Dziś t w ó r c y c o r a z śmielej poszerzają z a k r e s t e m a t y c z n y s w e j czości, b y jeszcze pełniej w y r a z i ć w f o r m i e W okresie międzywojennym wyrzynał r a m y do o b r a ­ zów, ołtarzyki, go p r z e d nędzą, dając d o d a t k o w e zabrane i w y s ł a n e d o Essen. l o s y przerzuciły T w a r d o w s k i e g o z pierwszą linię f r o n t o w ą p o d c z a s p i e r w s z e j w o j n y ś w i a ­ t o w e j , a w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m w y c i n a n i e broniło ludowi twór­ artystycz­ n e j t e treści, k t ó r e z w i ą z a n e są z naszą n o w ą r z e c z y ­ wistością Kazimierz społeczną. Sledyńskl 253 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf3252ab4b9fb0173219aa85d437eb6c.pdf ec21cd30117993da07e13220eb6b3bf2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:125 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:107 Title A name given to the resource Wpływ Łużyczanina Smolerja na prace Oskara Kolberga / LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.421-424 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 420 Ułatwiłoby ją niewątpliwie sporządzenie jakiegoś, chociażby zwięzłego, indeksu rzeczowego, o którym dałoby się może pomyśleć w momencie, kiedy dojdzie do skutku zamierzona przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze publikacja nie wydanych dotychczas materiałów naszego etnografa. Na razie chodziło nam tutaj głównie o przypomnienie zbiorów K o l b e r g a zwłaszcza młodszej generacji prawników z historykami prawa na czele, którzy winni możliwie rychło zdać sobie sprawę z tego, ile ze współpracy z etnografią i etnografami w ogóle, a w szczególności na zapoznaniu się ze spuścizną O. K o l b e r g a skorzystać mogą. ADAM GLAPA WPŁYW ŁUZYCZANINA SMOLERJA NA PRACE OSKARA KOLBERGA '," .p " Na XXIX Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Jeleniej Górze w 1954 r., w ramach którego odbyła się sesja poświęcona O. K o l b e r g o w i, zostały między innymi wygłoszone dwa referaty na temat historii i metody badań w etnografii. W referacie pt. Poprzednicy O. Kolberga na polu badań ludoznawczych w Polsce mgr W. B i e ń k o w s k i przypomniał obecnym szereg nazwisk poprzedników K o l b e r g a omawiając ich działalność na szerokiej płaszczyźnie historyczno-społecznej, a w referacie pt. Metoda pracy O. Kolberga w "Wielkim Księstwie Poznańskim" mgr M. T u r c z y n o w i c z o w a, zasłużona skądinąd w zbieraniu korespondencji i spuścizny Oskara K o l b e r g a, omówiła ogólnie Kolbergowską technikę prowadzenia badarl w terenie (wymieniła głównie podróże i punkty badań) i w zapale uwielbienia dla wielkiego naszego zbieracza stwierdziła, że Oskar K o l b e r g w pracy swej nie miał żadnych wzorów t. Na marginesie właśnie tych wypowiedzi chciałbym wspomnieć o stosunku K o l b e r g a do Serbów Łużyckich i o tym, co im K o l b e r g, a wraz z nim nasza etnografia zawdzięcza. Jak wpłynął ten najmniejszy naród słowiański na kształtowanie się naszego stosunku do ludu i wiedzę o nim przed stu laty? Przeglądając nie wydane teki K o l b e r g a oraz materiały, które nie zostały opublikowane z powodu trudności finansowych naszego zbieracza -- w teczce Nr 6 (oznaczonej przez Kolberga) Wymieniony Etr,ograficznego". J referat W. Biet'lkowskiego Wrocław 1956. wyszedł w nr 12 .,Archiwum �423 422 zatytułowanej Prusy Zachodnie, Kaszuby, Pała by znajdujemy również materiał dotyczący Łużyc. Na zawarte tu wiadomości przez kilkadziesi.ąt lat, jak sądzić można z braku tytułu na teczce, nikt nie zwrócił uwagi. Zainteresował się nimi dopie'ro prof. J. G aj e k, który po otrzymaniu teczek z PAN podczas ich przeglądania wyraźnie wyodrębnił znajdujący się materiał o Łużycach i istnienie jego zaznaczył w tytule teczki. Materiału tego jest bardzo mało, bo zaledwie 8 kart formatu 21 X 34,5 cm, 2 kartki o połowę mniejsze oraz 9 notatek na kilkunastocentymetrowych kar·· teczkach. Treść tych zapisów nie przedstawia żadnych rewelacyjnych nowości. Większość są to odpisy z drukowanych publikacji i czasopism wydawanych w okresie działalności K o l b e r g a. Ciekawe jednak jest, dlaczego K o l b e r g w tytule teczki nie wymienił Łużyc? Co skłoniło go do pominięcia Serbów Łużyckich? Za jego przecież czasów Łużyczanie wraz z Czechami przeżywali swe narodowe odrodzenie i cechowała ich wielka aktywność. Pominięcie więc Łużyc w tytule teczki musi mieć jakieś uzasadnienie. Bliższe obejrzenie zachowanych materiałów zagadkę tę w poważnej mierze rozwiązuje. Na jednej z kartek wielkiego formatu, zawierającej w połowie tekst łużycki a w połowie tłumaczenie jego na język polski, na początku pierwszej strony u góry wypisanych jest atramentem kilka słów w języku Serbów Łużyckich, które dają się odczytać następująco: "Próżnicki serbheho luda we gorejnych a dołojenych Łużycach, hu dane wot H a w p t a i S ill o l e r ja. Grimma 1843". Pod tym zapisem bibliograficznym zamieszczona jest w języku łużyckim i w tłumaczeniu polskim przedmowa do powyższego dzieła. Na innej znów kartce zawierającej teksty dolno-łużyckie w lewym narożniku na dole czytamy: "Pjesnicki hornych a delnych Łużiskich Serbow (Volkslieder der Wenden) v. L. Ha upt u. J. E. S c h m a l e r (Ober-Lausitz) Theil I, Grimma 1841". Te dwie notatki na tle tłumaczeń K o l b e r g a tekstów łużyckich mówią nam wiele, jednak uzupełnienie ich, a zarazem potwierdzenie przypuszczeń z nimi kojarzących się, które wydają nam się może jeszcze wątpliwe - znajdujemy w innym miejscu. Zawiera je część listu M. A k i e l e w i c z a z dn. 15/27 paź- dziernika 1856 r. Żmudzi, w którym charakter muzyki dzieła: »Volkslieder a hornych Lużycow do biskupa M. W o ł o n c z e w s k i e g o na czytamy: "Pan Kolberg będzie badał wyłącznie litewskiej. Obrobimy ten przedmiot na wzór der Wenden« (Pesnickia Bomżicki delnych Smolerja)" 2. Po zapoznaniu się z wymienioną tu pracą H a w p t a i S m ol e r j a (głównym autorem pracy jest J. E. Smolerj. Rola L. Haupta - Niemca - ograniczyła się do czynności wydawniczo-technicznych), której reedycja wykonana techniką fotooffsetową ukazała się w 1953 r.3, oraz po zapoznaniu się z pierwszą monografią K o 1b e r g a Sandomierskie 4, którc wydrukowano 24 lata po pracy S m o l e r j a, widzimy, że Sandomierskie w układzie jak i w ilości stron poświęconych muzyce i zagadnieniom kultury materialnej jest bardzo podobne do pracy Łużyczanina i dochodzimy do wniosków, że: 1. Za wzór pisania prac swoich obrał K o l b e r g dzieło S ill a l er ja. 2. Ze względu na wielkość i doskonałość tej pracy K o l b e r g nie uważał za stosowne w swych badaniach zajmować się na większą skalę Łużycami. • Uwagę na tekst listu, który jest opublikowany w "Tauta ir Za dis", t. III, Kaunas 1925, s. 297 - zwrócił mi mgr W. Armon, za co mu na tym miejscu szczerze dziękuję. ł Volkslieder del' Sorben in del' Ober- und Nieder-Lausitz, Herausgegeben von L. H a u p t und J. E. S c h m a l e r, Anastatischer Neudruck, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1953. Veroffentlichungen der Kommission fUr Volkskunde, t. III, Pjesnićki hornych a dernych Łuziskich Serbow wudate wat. L. H a w p t a aJ. E. S m o l e l' j a. Cz. I. Pjesnićki hornych Łu~iskich Serbow, Grymi 1841. 4 O. K o l b e l' g, "Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia. obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce", S. I. Sandomierskie, Warszawa 1865; znamienne jest, że Kolberga w młodości uczył muzyki Łu~yczanin VettE:r, a w okresie dojrzałości swej Kolberg wzorował się na pracy Łużyczanina Smolerja, a pomimo tego nie wymienia Ich nazwisk w przedmowach do swych pierwszych prac, lecz tylko bezimiennie wspomina Łużyczan obok nazwisk osób, które w mniejszym stopniu na niego oddziałały. �424 3. Łużyczanin Jan Ernest S m o l e r j swą pracą oddziałał na O. K o l b e r g a, a przez niego na całe ludoznawstwo europejskie w XIX w. Dzięki więc dziełu Łużyczanina opisane zostało życie naszego ludu sprzed stu laty; dzięki niemu 5 w Europie wezbrała po raz wtóry fala większych zainteresowań ludoznawstwem. Fakty te, sądzę, należy mocno i wyraźnie podkreślić. Naśladowanie Łużyczanina w niczym nie ujmuje zasług K o l b e r g o w i. Jego tytaniczna praca badawcza i wydawnicza jest godna podziwu, bo przerasta prace niejednej współczesnej instytucji naukowej. Mając na uwadze jedną wielkość nie odejmujmy zasług synom najmniejszego narodu słowiańskiego, który mimo trudnych warunków bytowania potrafił w różnych okresach nie tylko walczyć o zachowanie swego bytu narodowego, ale również być twórczą podnietą w szlachetnej pracy i rywalizacji na polu kultury znacznie większych narodów. KLEMENS KRAJEWSKI KOLBERGOWSKA METODA NOTOWANIA MELODII LUDOWYCH Spo~0b zapisu melodii ludowych przez K o l b e r g a jest w zasadzie nie znany. Na podstawie objaśnień, znajdujących się w części wstępnej lub w przypisach do jego cennych zbiorów. możemy wysnuć orientacyjne wnioski, które pozwolą nam chociaż w zarysie uj ąć ten proces. 5 Naturalnie działalność Smolerja i innych Łużyczan przyniosła poważniejsze wyniki dzięki sprzyjającym ogólnym warunkom ekonomicznym, społecznym, politycznym i kulturalnym, które wytworzyły dogodny klimat do takich badań. Interpretowanie zasług Łużyczan w ode,rwaniu od tej szerokiej bazy jest fikcją. I K o l b e r g w swych podróżach naukowych nie był tak bogato wyposażony, jak dzisiejszy etnograf-muzykolog, który zwykle posiada fonograf. Tysiące melodii zapisanych w jego zbiorach świadczą o tym, że K o l b e r g notował sprawnie i szybko i prawdopodobnie wyłącznie tylko metodą "ołówkową". Przy tej notacji melodii musiał pokonać wiele trudności. Zapisać melodie niejednokrotnie starczego głosu, podać tonację, swobodny rytm, ustaJić tempo etc., wymaga nawet dla rutynowanego zbieracza melodii poświęcenia wielu chwil. A jednak K o l b e r g zapisał znaczną ilość różnorodnych, oryginalnych melodii ludowych. Trudno ustalić, czy pisał wprost w danej tonacji, w jakiej usłyszał wykonaną melodię, czy notował tylko w jednej tonacji zaznaczając sobie odpowiednią tonację, a potem transponował. Uwa·· żać jednak należy, że przy tak ogromnej ilości zapisanych melodii K o l b e r g notował wprost w odpowiedniej tonacji, nabierając wprawy szybkości notowania z dnia na dzień, chociaż przy większej ilości znaków przykluczowych mógł ułatwiać sobie w jakiś swoisty sposób. Również powtarzające się motywy melodii, a przeniesione o jakiś interwał, mógł tylko w notatniku zaznaczyć, by po podróży dokładnie opracować całość. Melodie zapisywał nie- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce3238daff8f3d2cbd75a0d72d6233fb.pdf 4ef43e727afb18b7e17dabe8f5d43776 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4099 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Wielkopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3826 Title A name given to the resource Przyczynek do wielkopolskiej rzeźby ludowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.4-5 ;s.241 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sw. Benon. Rzeźba wykonana z głównej części pnia drzewa rosnącego przy drodze w pobliżu Krobi (pow. Gostyń) do 1939 r. Ze zbiorów Władysława Stachowskiego. PRZYCZYNEK DO WIELKOPOLSKIEJ RZEŹBY LUDOWEJ ADAM Jednym z bardziej żywotnych regionów Wielko­ polski jest część p o w i a t u gostyńskiego rozciągająca się dookoła K r o b i , miasteczka stanowiącego do koń­ ca X V I I I w. własność biskupów poznańskich, zwanego czasem jeszcze obecnie Biskupizną. Na obszarze t y m ze względu na specjalnie sprzyjające w a r u n k i roz­ woju k u l t u r y ludowej d o dzisiaj zachowały się oryginalne ubiory ludowe, haft, pieśni, muzyka, j a k i szereg zwyczajów. W X V I I I i X I X w., j a k wskazują Padania tere­ nowe i archiwalne, n a t y m obszarze w dość żywot­ nej formie przejawiała się rzeźba l u d o w a związana głównie z tematyką religijną, charakterystyczną dla okresu feudalnego i kapitalistycznego oraz ówczes­ nych stosunków na wsi. Z tego okresu znane są dzie­ ła miejscowych l u d o w y c h rzeźbiarzy, na których t e ­ mat przygotowuje do d r u k u pracę m g r Stanisław Błaszczyk. Do rodzaju rzadko spotykanych rzeźb n a ­ leży postać św. B e n o n a , uważanego przez ludność miejscową za patrona pasterzy, wykonana z części 1 2 Szczegóły p a t i z : Atlas Polskich Strojów L u d o ­ wych, strój dzierżacki, Poznań 1953, s t r . 3—4. -' Św. Benon (Benno) z rodu Wajdenburg (1010— 1106), biskup Miśni, apostoł Słowian nadłabskich, wtrącony do 'więzienia przez H e n r y k a I V za współ­ czucie dla uciśnionych. Podręczna encyklopedia koś­ cielna, Warszawa 1904, str. 229. 1 GL APA pnia drzewa rosnącego przy jednej z dróg w pobliżu K r o b i (patrz: rycina wyżej). Rzeźba ok. 160 cm wyso­ kości przedstawia Benona w długiej, powłóczystej sza­ cie, trzymającego pierwotnie w prawej ręce, lekko zgiętej w łokciu, laskę. Po prawej stronie, u stóp opiekuna pasterzy, wyrzeźbiony jest pies, z lewej zaś strony owca, iktórą Benon t r z y m a za 'głowę i t u l i do siebie. Kształty zwierząt, j a k i postaci centralnej widoczne są na zamieszczonej fotografii t y l k o w ogól­ ny :h i szczątkowych zarysach, zniszczonych przez długie działanie warunków atmosferycznych. Przydrożna t a f i g u r a wraz z całym drzewem zo­ stała zdewastowana i usunięta przez władze hitle­ rowskie w 19©9 r,, zaraz po wkroczeniu najeźdźców na obszary polskie. K u l t św. Benona, mniej już żywy obecnie na t y m terenie, wiąże się z silnie rozwiniętą hodowlą owiec w tej okolicy w ubiegłych stuleciach. Dane archiwalne z 1664 r. mówią, że „owiec chowało się po 5000 l u ­ bo pastwiska dosyć szczupłe" 3 były w t y m rejonie (kluczu dóbr składającym się z 13 wiosek). Rzeźba ta oraz d a w n y k u l t św. Benona świadczą, j a k ści­ śle 'lud nasz, łączył s p r a w y życia duchowego z co­ dziennym s w o i m bytem. A r c h i w u m Archidiecezji Poznańskiej w Pozna­ n i u , C.P.—12, r o k 1664, str. 133, w g maszynopisu pracy Waleriana Soblsiaka: Uposażenie Katedry Po­ znańskiej. 3 241 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/deb1d60b448ecf32d90d2f6faa6f530c.pdf 735bf9a2eca087d3c094de698a2f710f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:595 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:544 Title A name given to the resource Juliusz Zborowski / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.44-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gładysz, Mieczysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MIECZYSŁAW GŁADYSZ JULIUSZ Z historii ZBOROWSKI etnograjii Podhala Żaden z historyczno-etnograficznych regionów Polski nie posiada tak l i c z n y c h i różnorodnych opracowań z zakresu k u l t u r y l u d o w e j , i to dokonanych w większości przez z n a k o m i t y c h badaczy, j a k właśnie K a r ­ p a t y . Liczba pozycji b i b l i o g r a f i c z n y c h dla tego obszaru jest znacznie wyższa aniżeli d l a sąsiedniej n i z i n n e j Małopolski l u b Śląska. Ż y w e i ciągle narastające zainteresowanie obszarami górskimi m a swoje głębsze powody. Uwagę badaczy zajmuje nie t y l k o urzekająca przyroda, ale także człowiek i jego k u l t u r a nasycona znaczną ilością p r a s t a r y c h i odrębnych elementów właściwych różnym, a nierzadko o d ­ ległym epokom. Szczególnie Podhale budziło najwyższe zainteresowanie, i to w i e l u uczonych . Chociaż od p a r u dziesiątków l a t już dobrze „sceprzało", j a k to t r a f n i e określił J a n G w a l b e r t P a w l i k o w s k i , t o przecież niektórzy badacze spodziewają się jeszcze znaleźć t u t a j elementy k u l ­ t u r o w e przydatne do r e k o n s t r u k c j i czasów p r a h i s t o r y c z n y c h . I chociaż w ostatecznym p o d s u m o w a n i u w y s u w a n e koncepcje mogą okazać się zawodne, n i e m n i e j jest pewne, że k u l t u r a l u d o w a tego r e g i o n u odznacza się wyjątkowym s k u p i e n i e m t r a d y c y j n y c h elementów, które na t y m obszarze znalazły dogodne w a r u n k i p r z e t r w a n i a . Zachowane elementy wskazują, że m i m o sprzyjających warunków środowiskowych w y t w o r y k u l t u r o w e związane z gospodarką pasterską nie posiadały przewagi n a d jej składnikami przynależnymi do gospodarki r o l n o - h o d o w l a n e j . Jeśli dotąd istniał pogląd odmienny, to jest o n po p r o s t u w y n i k i e m b r a k u odpowiednich opracowań podstawowych zajęć ludności Podhala, j a k i m i jest r o l n i c t w o i hodowla, a także n i e j e d n o k r o t n i e rzemiosło. T e n n i e г 2 1 cz. Zob. 1, Bibliografia Warszawa historii 1960; K . kultury Polak, 1950—1967. 2 „Wierchy", R. 7: 1929, s. 210. ludowej Bibliografia Karpat górska, pod r e d . M. „Wierchy", Gladysza, R. 20—35: �JULIUSZ ZBOROWSKI 45 uzasadniony pogląd zaciążył nad dotychczasowymi k i e r u n k a m i badań, zaciemniając właściwy obraz k u l t u r o w y nie t y l k o Podhala, ale także i n n y c h regionów k a r p a c k i c h . W związku z t a k i m t r a k t o w a n i e m k u l ­ t u r y , ograniczającym się głównie do pasterstwa i s z t u k i , można b y z pożytkiem przytoczyć głęboką wypowiedź Jana B a u d o u i n de Courtenay z okazji dialektologicznych badań r e g i o n a l n y c h : „przedmiot t r a k t o w a n y ze z b y t wielką badawczą miłością w y r a s t a pod m i k r o s k o p e m drobiazgo­ w y c h poszukiwań ponad właściwą miarę i w porównaniu z i n n y m i ulega przecenieniu" . 3 Przechodząc do scharakteryzowania działalności naukowo-badawczej i k u l t u r a l n e j Juliusza Zborowskiego należy podkreślić, że chociaż uległ on całkowicie czarowi Podhala „niewolącemu serca l u d z i z d o l i n " (W. O r ­ kan) i m i m o t r u d n y c h warunków m a t e r i a l n y c h n i g d y go nie opuścił, to przecież umiał zachować stosunek k r y t y c z n y do wszelkich hipotez i koncepcji związanych z genezą k u l t u r y podhalańskiej. Nakreślenie s y l ­ w e t k i Zborowskiego i jego działalności ukazującej zasadniczy p l o n życia w y m a g a chociaż krótkiego scharakteryzowania czasów, w których w y ­ rósł i pracował. Juliusz W i k t o r Z b o r o w s k i , u r . 8 I V 1888 r. w e L w o w i e , g i m n a z j u m i studia wyższe kończy w K r a k o w i e . Wyszedł z językoznawczej szkoły U n i w e r s y t e t u Jagiellońskiego skupiającej jako profesorów z n a k o m i t y c h czy nawet genialnych uczonych o szerokich horyzontach n a u k o w y c h , a p r z y t y m umiejących ze sobą współpracować i odpowiednio kierować s w o i m i w y c h o w a n k a m i . B y l i to przede w s z y s t k i m J a n Rozwadowski, Jan Łoś i K a z i m i e r z N i t s c h . Wszyscy trzej zajmują w y b i t n e miejsce w dziejach językoznawstwa polskiego, i m też nauka zawdzięcza n i e ­ bywały r o z k w i t t e j d y s c y p l i n y zapoczątkowany w 1877 r. przez L u c j a n a M a l i n o w s k i e g o . Dodajmy, że ci trzej uczeni posiadają też chlubną kartę w dziejach e t n o g r a f i i p o l s k i e j . 4 5 Atmosfera, w której wyrastał Z b o r o w s k i , odbiła się wyraźnie na późniejszej jego działalności. Ze studiów językowych wyniósł przede w s z y s t k i m umiejętność posługiwania się ścisłymi m e t o d a m i b a d a w c z y m i i u j m o w a n i a faktów k u l t u r o w y c h w powiązaniu z procesami h i s t o r y c z ­ n y m i , szerokość poglądów na rozwijające się zjawiska, a nade wszystko 3 K. N i t s c h , Z e wspomnień językoznawcy, K r a k ó w 1960, s. 241. P r o f . J . Z b o r o w s k i zmarł w Z a k o p a n e m 15 V I 1965 r. Ważniejsze w y d a r z e n i a z jego życia zostały p o d a n e w artykułach: W. A n t o n i e w i c z , O Juliuszu Zbo­ rowskim, „Lud", t. 49: 1963 (1965), s. I — X I I ; S . U r b a ń c z y k , Sp. Juliusz Zbo­ rowski, „Język P o l s k i " , R. 46: 1966, s. 9 — 1 2 ; W. K r y g o w s k i , „Wierchy", R . 34: 1966, s. 348—349. 4 Zob. np. Sprawozdanie tropologiczno-Archeologiczne op. cit., s. 215 n. 5 z posiedzeń Komisji antropologicznej, „Materiały A n i E t n o g r a f i c z n e " , l. 14: 1919, s. V I I п.; Nitsch, �46 MIECZYSŁAW GŁADYSZ najcenniejszą wartość ludzką — potrzebę współdziałania. Nasuwa się jednak p y t a n i e , dlaczego Z b o r o w s k i m i m o rozpoczętej z dużym sukce­ sem p r a c y n a u k o w e j , t a k ceniony przez swoich profesorów, n i e w y b i e r a n o r m a l n e j k a r i e r y u n i w e r s y t e c k i e j , j a k to u c z y n i l i niektórzy z jego kolegów, ale o d językoznawstwa przechodzi do e t n o g r a f i i i całe życie poświęca bądź co bądź wąskiemu r e g i o n a l i z m o w i podhalańskiemu. W h i s t o r i i e t n o g r a f i i polskiej sprawa ta nabiera szerszego znaczenia. W a r t o j e j też poświęcić słów k i l k o r o . Z b o r o w s k i nie był w nauce p i e r w ­ szym, który z językoznawstwa, a głównie poprzez dialektologię przeszedł do e t n o g r a f i i . Należeli już do t e j g r u p y w końcu X I X w . uczniowie L . M a l i n o w s k i e g o : R. Zawiliński, zasłużony sekretarz Sekcji E t n o g r a ­ ficznej P A U i j e d y n y spośród Polaków zajmujący się kulturą ludową Czadeckiego; S. M a t u s i a k , autor w i e l u r o z p r a w o g r u p i e lasowskiej, l u b W. Kosiński, p i e r w s z y poważny badacz g w a r y i k u l t u r y Podhalan. Był to niewątpliwy w p ł y w t r a d y c j i Malinowskiego, który pozostawił jeden z najlepszych do dziś opisów życia i k u l t u r y Ślązaków. Zresztą i J . K a r ­ łowicz z wykształcenia był przecież językoznawcą. Jakież mogły być p o w o d y wiązania się z etnografią w i e l u badaczy posiadających wykształcenie i n n y c h d y s c y p l i n , j a k archeologii, a n t r o p o ­ logii, socjologii, h i s t o r i i l u b też p r z y r o d y , pominąwszy pracujących na pograniczu i i n n y c h n a u k . Jest to niewątpliwie zjawisko złożone. W związku z językoznawcami przesuwającymi się w k i e r u n k u e t n o g r a f i i w a r t o przytoczyć trafną uwagę K . Nitscha wypowiedzianą na marginesie c h a r a k t e r y z o w a n i a s y l w e t k i R. Zawilińskiego. „Łatwiej było — pisze N i t s c h — z etnografią, która w przeciwieństwie do ściśle już sformuło­ wanego językoznawstwa polegała w t e d y n a dość nieokreślonym zbie­ r a c t w i e . D l a żywej, a n a u k o w o m n i e j dokładnej umysłowości Zawiliń­ skiego była t o droga pociągająca, wyszedł nią też poza ciasne życie zwykłego nauczyciela" . A l e z d r u g i e j s t r o n y w i e l u doskonale p r z y g o ­ t o w a n y c h dialektologów zdawało sobie sprawę, że badanie g w a r y m u s i pozostawać w ścisłym związku ze znajomością k u l t u r y l u d o w e j . T e n n i e u s t a n n y k o n t a k t ze wsią, możliwość głębszego spojrzenia na cechy językowe poprzez znajomość k u l t u r y , wciągały w i e l u językoznawców w nową, a niewątpliwie szerszą dziedzinę badań. Z j a w i s k o to r o z p a t r y ­ w a n e w p e r s p e k t y w i e czasu nasuwa zapewne h i s t o r y k o w i etnografii n i e ­ jedną uwagę. Niewątpliwie było ono bardzo pożyteczne d l a r o z w o j u e t n o g r a f i i , że zaś w i e l u spośród w t e n sposób wchodzących adeptów t e j d y s c y p l i n y s k o r y c h do uogólnień wnosiło sporo zamętu — to już inna sprawa. W w y p a d k u Zborowskiego zaważyły p o w o d y związane raczej z jego właściwościami p s y c h i c z n y m i . Należał do t e j g r u p y uczonych, 6 6 Ibidem, s. 200. �JULIUSZ 47 ZBOROWSKI którzy już w p i e r w s z y c h latach studiów przystępują do badań, dając w y r a z swej samodzielności. Praca naukowo-badawczą staje się dla n i c h w s z y s t k i m , a egzaminy niepotrzebną stratą czasu. Z b o r o w s k i po n a p i ­ saniu r o z p r a w y d o k t o r s k i e j zbagatelizował sobie odbycie r y g o r o z u m , tracąc szanse normalnego w s p i n a n i a się po szczeblach k a r i e r y u n i w e r s y ­ teckiej. Pozostawał m u t y l k o zawód nauczyciela gimnazjalnego. Była t o jednak n a t u r a z b y t żywa, doskonale orientująca się w ówczesnych prą­ dach n a u k o w y c h i a r t y s t y c z n y c h zrodzonych w atmosferze Młodej P o l s k i . L i t e r a t u r a wzbogaca się słownictwem g w a r o w y m , m o t y w y l u d o w e w c h o ­ dzą do s z t u k i . Rozwija się w i e l k a akcja ludowego przemysłu a r t y s t y c z ­ nego k i e r o w a n a na Podhalu przez znakomitego g r a f i k a W. Skoczylasa, prezesa „Sztuki Stosowanej Podhalańskiej". Prace W. M a t l a k o w s k i e g o i S. W i t k i e w i c z a porywają miłośników Góralszczyzny swoją głębią uję­ cia. W t y m też czasie Sekcja Ludoznawcza Polskiego T o w a r z y s t w a T a ­ trzańskiego, której założycielem był Bronisław Piłsudski, u z d o l n i o n y badacz p i e r w o t n e j k u l t u r y Ajnów, Gilaków i Oroczonów , nawołuje ode­ z w a m i do systematycznych badań i gromadzenia wytworów k u l t u r y Podhalan . N i e zapominajmy, że ponadto działalność l i t e r a c k a W. T e t m a ­ jera i W. O r k a n a wytworzyła atmosferę, która odpowiadała wrażliwej psychice młodego „zastępcy nauczyciela" w N o w y m T a r g u . Z b o r o w s k i sam przyznaje, że uległ s u g e s t y w n y m wpływom Piłsudskiego, który choć nie posiadał wykształcenia etnograficznego, przecież był obdarzony n i e ­ zwykłą zdolnością głębszego u j m o w a n i a zagadnień k u l t u r o w y c h ; dzięki właśnie t y m osobistym zaletom utwierdził u Zborowskiego potrzebę badań etnograficznych. „Stopniowo — pisze o t y m Z b o r o w s k i — skrę­ ciłem całkiem na ludoznawstwo, to zawdzięczam n i e t y l k o zetknięciu się z Góralszczyzną i j e j codziennym życiem, ale w znacznej mierze n o w e m u znajomemu, który organizując etnograficzne badania w Z a k o ­ panem i na P o d t a t r z u , rychło się uwiedział o n o w y m miłośniku Podhala, grasującym w N o w y m T a r g u i o k o l i c a c h " . Niewątpliwie już w t y m czasie Z b o r o w s k i zbierając t e k s t y gwarowe i pierwsze opowieści góral­ skie wchodzi coraz głębiej w n u r t k u l t u r y podhalańskiej. 7 8 9 Musiał już w t e j dziedzinie n a u k i posiadać znaczne rozeznanie, skoro jesienią 1920 r . rezygnuje z redagowania „Gazety Podhalańskiej" i p r a c y w g i m n a z j u m n o w o t a r s k i m , decydując się n a objęcie stanowiska k u ­ stosza w M u z e u m Tatrzańskim oraz sprawowanie bezpośredniej o p i e k i 7 Zob. W. Zakopane S i e r o s z e w s k i , 1914—1921, s. V — X X X ; wiadomości podanej Bronisław Nitsch, Piłsudski, „Rocznik Podhalański", t. 1, op. cit., s. 210—216. B . Piłsudski wg p r z e z „Gazetę Podhalańską" (R, 6: 1918 n r 24) utonął w S e ­ k w a n i e 17 V 1918 r. Pełną biografię opr. Z b o r o w s k i , m a s z . ss. 140, M u z . T a t r z . 8 „Gazeta Podhalańska", R . 2: 1914 n r 5, s. 9. 9 J.Z b o r o w s k i , W s p o m n i e n i a , „Ziemia", R. 24: 1934 n r 1—2, s. 5 n. �48 MIECZYSŁAW GŁADYSZ nad działem e t n o g r a f i c z n y m . Odtąd też z niesłabnącą przez dziesiątki lat pasją z a j m u j e się szeroko pojętym f o l k l o r e m , a więc literaturą ustną, w i e r z e n i a m i i obyczajowością oraz muzyką ludową. Chociaż z czasem działalność jego staje się coraz bardziej rozległa, wykraczająca poza j ę ­ zykoznawstwo, f o l k l o r i etnografię, przecież dotyczyła zawsze zagadnień związanych z Podhalem. D o d a j m y , że niemały udział w e w p r o w a d z e n i u Zborowskiego w regionalną pracę kulturalną posiadał zespół działaczy podhalańskich i spisko-orawskich rozwijających wówczas w N o w y m T a r ­ gu żywą akcję społeczną i polityczną związaną ze s p r a w a m i plebiscyto­ w y m i na Spiszu i O r a w i e . O r g a n e m tego zespołu była właśnie „Ga­ zeta Podhalańska", z którą współpracował i przez krótki czas był j e j redaktorem . 10 I. D Z I A Ł A L N O Ś Ć NAUKOWA O p u b l i k o w a n y dorobek n a u k o w y Juliusza Zborowskiego zawiera w p r a w d z i e n i e w i e l e prac samoistnych, obejmuje natomiast kilkadziesiąt k o n s t r u k c y j n i e z w a r t y c h i metodycznie dojrzałych r o z p r a w , artykułów, tyleż obszernych interesująco ujętych sprawozdań z działalności M u ­ zeum Tatrzańskiego bądź i n n y c h i n s t y t u c j i n a u k o w o - k u l t u r a l m y c h z a j ­ mujących się Podhalem. N a d t o dochodzi sporo w n i k l i w y c h recenzji i n o ­ tát materiałowych o różnorodnej treści w większości z zakresu k u l t u r y l u d o w e j i g w a r y . W sumie jest to p l o n pokaźny, bo liczący około 150 pozycji b i b l i o g r a f i c z n y c h n i e j e d n o k r o t n i e o dużych wartościach po­ znawczych. Należy p r z y t y m podkreślić, że wyrósł on obok w i e l o r a k i c h wyczerpujących zajęć związanych z k i e r o w a n i e m M u z e u m Tatrzań­ skiego, placówki sporej, która do końca I I w o j n y światowej nie posiadała u s t a b i l i z o w a n y c h podstaw m a t e r i a l n y c h . N i e były to więc dogodne w a ­ r u n k i do przeprowadzania systematycznej p r a c y badawczej. Z b y t często rozpraszany zasób twórczej energii na wieloraką działalność nie t y l k o naukową, ale także organizacyjną i społeczną, musiał zaciążyć nad p l o ­ n e m b a d a w c z y m Zborowskiego. Dlatego n i e mógł osiągnąć rezultatów, na j a k i e było stać tego uzdolnionego i dobrze przygotowanego badacza. 11 R u c h e m t y m kierował z n a k o m i t y działacz i o r g a n i z a t o r życia k u l t u r a l n e g o i p o l i t y c z n e g o n a P o d h a l u , d r J a n B e d n a r s k i . Współpracowali z n i m : W ł a d y s ł a w O r k a n i r e d a k t o r z y „Gazety Podhalańskiej", F e l i k s Gwiżdż, T o m a s z Buła i i n . Z b o r o w s k i p o d p i s y w a n y był j a k o r e d a k t o r o d p o w i e d z i a l n y tego p i s m a od 1918 r. do września 1920 r. 10 Pełny z e s t a w b i b l i o g r a f i c z n y p r z y g o t o w u j e Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a k o w i e . Niektórych p o z y c j i Z b o r o w s k i n i e podpisywał a n i nie oznaczał p s e u d o ­ n i m a m i l u b k r y p t o n i m a m i . P o d s t a w o w e z e s t a w i e n i a : zob. W. J o s t o w a, „ L u d " , t. 49: 1963 (1965), s. X I I I — X V I I i 774—776. 11 �JULIUSZ 49 ZBOROWSKI Do takiego stanu przyczyniły się nie t y l k o źle rozplanowane akcenty wysiłku i w a r u n k i pracy, ale także środowisko, w którym żył i działał. Zresztą t e n b r a k zdecydowanego w y b o r u między s p r a w a m i i s t o t n y m i dla n a u k i a doraźnie e f e k t y w n y m i należy do zjawisk częstych u osób obdarzonych, t a k j a k Z b o r o w s k i , dużą wrażliwością psychiczną. Chociaż pełny dorobek n a u k o w y Zborowskiego n i e jest jeszcze znany, gdyż sporo prac i materiałów pozostaje w rękopisach , to jednak p r z e ­ gląd dotychczasowych p u b l i k a c j i orientuje nas dostatecznie w k i e r u n ­ kach podejmowanej przez niego działalności. W p r a w d z i e p r o d u k c j a n a u ­ k o w a narastała głównie wokół dwóch dziedzin zainteresowań, t j . języ­ k o z n a w s t w a (szczególnie d i a l e k t o l o g i i i nazewnictwa) oraz f o l k l o r u , d o ­ tyczyła również i i n n y c h zagadnień etnograficznych, a także m u z e a l ­ n i c t w a . O p r a c o w y w a n e coraz to nowe p r z y c z y n k i źródłowe mogły w pewnej mierze świadczyć o zamyśle całościowego ujęcia k u l t u r y l u ­ dowej, jednak w i e l e z n i c h nie pozostaje w t e m a t y c z n y c h związkach na t y l e , aby stanowić zręby większej k o n s t r u k c j i . Z b o r o w s k i zajmuje się również zagadnieniami społecznymi i k u l t u ­ r a l n y m i w związku z żywotną na t y m terenie odmianą r e g i o n a l i z m u , zwaną p o d h a l a n i z m e m . Ta działalność piśmiennicza, choć nie łącząca się ściśle z jego pracą badawczą, świadczy zarówno o szerokości z a i n ­ teresowań, j a k też t e n d e n c j i zastosowania osiągnięć n a u k i d l a potrzeb życiowych. W t y m zakresie doszedł do interesujących wniosków i uogól­ niających sformułowań . a. P r a c e j ę z y k o z n a w c z e . Pierwsze prace Zborowskiego w y ­ bijają się zdecydowanie ponad przeciętny poziom początkujących języko­ znawców. Ogłaszając k i l k a wartościowych przyczynków i recenzji staje się wkrótce „wielką nadzieją polskiej l i n g w i s t y k i " . Jeszcze obecnie t e świetne, a stosunkowo n i e w i e l k i e r o z p r a w k i należą nie t y l k o do h i s t o r i i 12 13 12 W k o r e s p o n d e n c j i do m n i e z dn. 30 V I 1963 r. Z b o r o w s k i w y m i e n i a następu­ jące p r a c e , które m a w skiego wykończenia, przygotowaniu: przeróbek ,,a) Z z a k r e s u dziejów itd. w y m a g a j ą : 1. N a j s t a r s z e Muzeum dzieje Tatrzań­ Muzeum Ta­ trzańskiego 1888—1892; 2. D z i e j e S e k c j i L u d o z n a w c z e j T o w . Tatrzańskiego i M u z e u m Tatrzańskiego (wspomnienia kresu w folkloru: federaci (bardzo długa chryja n a Boże N a r o d z e n i e ; z Zakopanego, artykułach 1911—1918; 3. 1. H i s t o r y c z n e p o d a n i a barscy widowiska latach „Grand Hotel Muzeum już Nowego Targu, góralskie: do P r a c Tatarzy, Szwedzi, i Materiałów nie w s p o m i n a m . Chyba dość na trzeba stare H. Paryskiego, Zbiory prof. wspomnienia uzupełnić. O i n n y c h lata. Niektóre Zborowskiego, opublikowaną „Przekrój", 1965, s. 8. 13 Z o b . Regionalizm 4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I podhalański, artykuły, przerobić, j a k o że c z a s y się zmieniły i m o c p i s a n i n y stała się n i e a k t u a l n a " . Z o b też notatkę n a t e n t e m a t W. husyci, k o n ­ P T L ) ; 2. S c e n i c z n e 3. T e k s t y : b a j k i , p o d a n i a , zabobony, Kościeliska. W s z y s t k o p i s a n e w c z a s i e o k u p a c j i , muszę g r u n t o w n i e przez Tatrzańskie" o gościnnych p o k o j a c h w b u d y n k u M u z . T a t r z . 1-921—1939). b) Z z a ­ „Wierchy", R . 8: 1930, s. 204—223. n r 1067: �50 MIECZYSŁAW GŁADYSZ językoznawstwa, ale są użyteczne. Do n i c h n p . zaliczyć trzeba rozprawkę o archaizowaniu i archaizmach j ę z y k o w y c h . T u t a j po raz pierwszy należycie została naświetlona f u n k c j a archaizmów i i c h stylizacja, p r z y ­ czyniając się t y m s a m y m do podważenia dotychczasowych scholarskich wzorców s t y l i s t y k i t r a d y c y j n e j . u Juliusz Zborowski Z b o r o w s k i zbierając systematycznie materiały g w a r o w e i f o l k l o r y ­ styczne na Podhalu nie był zadowolony z t e c h n i k i zapisu. J a k k o l w i e k posługiwał się już wówczas fonografem p r z y n o t o w a n i u w y p o w i e d z i informatorów, przecież ów przyrząd zaopatrzony w tubę gramofonową i wałek w o s k o w y budząc w i e l e sensacji przynosił więcej kłopotu niż Z dziejów języka nowopolskiego, „Język P o l s k i " , R . 1: 1913 n r 5—7, s. 1 2 9 — 138, 161—171, 199—209, 224; N a artykuł t e n z w r a c a u w a g ę : К. В u d zу к, Stylistyka teoretyczna w Polsce, W a r s z a w a 1946, s. 406. 14 �JULIUSZ 51 ZBOROWSKI pożytku. Ambicją młodego badacza było posiadanie bardziej sprawnego i n s t r u m e n t u pomocniczego. Dowiadywał się też nieustannie w zagranicz­ n y c h w y d a w n i c t w a c h o udoskonaleniach tego cennego X I X - w i e c z n e g o w y n a l a z k u . M i m o b r a k u należytej pomocy technicznej osiągnięcia b a ­ dawcze Zborowskiego musiały być jednak znaczne, skoro prof. N i t s c h publikując część przez niego zebranych materiałów opatruje następującą uwagą: „Teksty zapisane przez Juliusza Zborowskiego, kustosza M u ­ zeum Tatrzańskiego w Zakopanem, doskonałego znawcę języka i k u l t u r y podhalańskiej, w latach 1911—1916" . Najbardziej zaawansowane opracowania z tego okresu ogłasza Zbo­ r o w s k i w „Gazecie Podhalańskiej" i w czasopismach „Ziemia", „Lud", „Język P o l s k i " i „Rocznik S l a w i s t y c z n y " . Przede w s z y s t k i m nazewnictwo i słownictwo g w a r o w e pasjonowały młodego badacza, do nich też był najlepiej p r z y g o t o w a n y . Chcąc zachęcić i n n y c h do gromadzenia m a t e r i a ­ łów w t y m zakresie opracowuje bardzo pożyteczne wskazówki d l a zbie­ raczy t e r e n o w y c h . W t e j krótkiej broszurce traktującej o sposobach zbierania nazw geograficznych wskazuje n a podstawowe zasady, ważne zresztą d l a każdej p r a c y terenowej, a m i a n o w i c i e na sposoby zbierania, porządkowania i przedstawiania zebranego materiału. Z b o r o w s k i w y ­ kazuje znakomite opanowanie p r e c y z y j n y c h metod językoznawczych, które będą m u służyły p r z y dalszych badaniach f o l k l o r y s t y c z n y c h i e t ­ nograficznych. W ciągu przeszło półwiećznej różnorodnej działalności Z b o r o w s k i nieraz w r a c a do tematów z dziedziny d i a l e k t o l o g i i zachęcany zwłaszcza przez prof. К. Nitscha. Z ostatnich tego rodzaju p o z y c j i n a szczególną uwagę zasługuje r o z p r a w k a p t . Od „wałaski" do „watażki" . b. P r a c e f o l k l o r y s t y c z n e i e t n o g r a f i c z n e . Zborow­ s k i — j a k już wspomniałem — nie poprzestaje na f o r m a l n y m r e j e s t r o ­ w a n i u g w a r y , ale chcąc pogłębić badania dialektologiczne poczyna zapo­ znawać się z całością k u l t u r y Podhala. Wkrótce t e n n o w y k i e r u n e k badań miał przynieść pierwsze k o n k r e t n e r e z u l t a t y . W t y m zakresie również nie poprzestaje na zamkniętym kręgu zbierania materiałów j a k o sumy 15 16 17 1S 15 Chodziło t u głównie o i n n y t y p przyrządu w y p r o d u k o w a n e g o p r z e z berlińską firmę „Der L a u t " , która zaczęła wyrabiać n o w o c z e s n e s p r a w n e a p a r a t y utrwalające teksty państwowej g w a r o w e , a pracującą m . i n . d l a prof. Doegena, kierownika „Berliner L a u t b i b l i o t h e k " . Była to j e d n a k n a ówczesne możliwości z b y t aparatura, Fonograf bo na cena jej usługach wynosiła dialektologii około 3500 R M . Zob. i etnografii też muzycznej L. w kosztowna K a c z m a r e k , Polsce, „Biuletyn F o n o g r a f i c z n y " , z. 1, 1953, s. 19—54. 16 K. 17 Wskazówki Nitsch, Wybór polskich do zbierania nazw tekstów gwarowych, geograficznych, T o w a r z y s t w a Miłośników Języka P o l s k i e g o n r 4). 18 „Język P o l s k i " , t. 34: 1954, s. 125—128. Lwów 1929, s. 34. K r a k ó w 1923, ss. 32 ( B i b l i o t e k a �52 MIECZYSŁAW GŁADYSZ faktów, ale kierując się k u szerszym h o r y z o n t o m , dąży do poznania pełni życia i p s y c h i k i górali podhalańskich. Staje się wkrótce rzeczy­ wiście j e d n y m z najpoważniejszych znawców nie t y l k o gwary, lecz także i k u l t u r y Podhala, gromadząc obfite i różnorodne materiały, j a k i c h n i k t dotychczas nie zebrał z tego obszaru. Z t y c h bogatych zasobów m i e l i w ciągu w i e l u l a t czerpać zarówno językoznawcy, j a k też etnografowie. Nie było w p r o s t badacza Podhala, który b y n i e korzystał z materiałów bądź i n s t r u k t y w n y c h wskazówek Zborowskiego, przystępując do studiów nad kulturą l u b gwarą t e j części góralszczyzny k a r p a c k i e j . Właściwie Z b o r o w s k i nie zdołał wykorzystać w pełni zebranych m a ­ teriałów. W pracach o p u b l i k o w a n y c h nie wyszedł z fazy p r z y c z y n k a r stwa nie t y l k o językoznawczego, ale również etnograficznego. N a w e t nagromadzone znaczne zasoby materiałowe, g r u n t o w n e przygotowanie naukowe, twórcze uzdolnienia, j a k też wspaniały talent pisarski okazały się niewystarczające wobec b r a k u odpowiednich warunków pracy. Analizując działalność Zborowskiego, chociaż odnosi się wrażenie, iż pozostawiony p l o n jest niedokończonym dziełem życia, w i d z i m y d o ­ skonałego badacza i świetnego popularyzotora żywotnych zagadnień Podhala. Charakteryzując ogólnie należy stwierdzić, że zarówno p r z e ­ mawiał z niebywałą swadą, j a k też pisał polszczyzną pełną zadzierżystości i stylistycznej u r o d y , posiadał zdolność stawiania zagadnień i w y ­ d o b y w a n i a głębszego znaczenia z niepozornych często zjawisk k u l t u r y . Dzięki t y m u z d o l n i e n i o m naukowo-badawczym, twórczej jasności i swo­ bodzie wysławiania się Z b o r o w s k i pobudzał czytelnika i słuchacza do d a l ­ szych uzupełniających poszukiwań albo głębszej r e f l e k s j i . T e n na wskroś rasowy badacz poszukujący nieustannie nowoczesnych m e t o d p r a c y n a ­ kreśla chętnie szerokie tło społeczno-gospodarcze dla opisywanych w y ­ tworów, wyjaśniając w t e n sposób niejeden f a k t historyczny. Stąd też jego nieprzeciętne zamiłowanie do poszukiwań a r c h i w a l n y c h , dające możliwość naświetlania wyników współczesnych badań terenowych, a także pogłębiania uogólnień l u b lepszego zrozumienia toczących się procesów h i s t o r y c z n y c h . Zborowskiego zawsze pasjonowała przeszłość tutejszego l u d u ; badał więc odległe k o n f l i k t y społeczne wyrosłe na skalistej glebie Podtatrza. Stąd to jego baczna uwaga zwrócona na p r o b l e m zbójnictwa. W l i c z n y c h na t e n temat studiach przebija n i e t y l k o s y m p a t i a do t y c h , „co świat równali", ale głębsze zrozumienie znaczenia l u d o w e j l i t e r a t u r y u s t n e j , jej ideologicznego oddziaływania na postawy chłopskie j a k o w y r a z u o p o 19 Pieśń o standrechcie s. 7 1 — 9 3 ; Kostka-Napierski s. 304 п.; W poszukiwaniu 1954, s. 174 п., i i n . 19 i Proćpakowej w poematach czorsztyńskiej bandzie z roku 2795, „ L u d " , t. 28: 1929, Styczyńskiego, „Wierchy", R . 20: 1951, tradycji, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R . 8: �JULIUSZ 53 ZBOROWSKI r u i z n a k o m i t e j b r o n i w walce klasowej. A u t o r nie podaje h i s t o r y c z n y c h ciekawostek związanych ze zdarzeniami a k c j i zbójnickich, ale w y s u w a m o t y w y zasadnicze, związane z istotą zmagań chłopskich z wyniszcza­ jącym wieś u s t r o j e m feudalno-pańszczyźnianym. Ostrość występujących zadrażnień naświetla nie wąskim ekonomizmem, ale w y c h o d z i z zało­ żeń materialistycznego u j m o w a n i a dziejów w a l k i o środki p r o d u k c j i . W podobny sposób, również n a przykładzie zbójnictwa, będzie te za­ gadnienia rozwiązywał później G r i e k o w l u b M i l l e r . W opowiadaniach dotyczących przeszłości Podhala zwraca szczególną uwagę na ludowe i n t e r p r e t a c j e postaci i zdarzeń h i s t o r y c z n y c h , opie­ w a n y c h w folklorze góralskim. Interesuje go mechanizm powstawania wątków i f o r m y i c h przeobrażeń. Ze szczególnym zamiłowaniem g r o ­ m a d z i d o k u m e n t y historyczne i zbiera materiały do l u d o w y c h w y o b r a ­ żeń o postaciach i f a k t a c h h i s t o r y c z n y c h oraz śledzi i c h odbicia w u t w o ­ rach l i t e r a c k i c h . Radzi opisywanie nawet niedawno zaszłych w y p a d ­ ków, aby w t e n sposób można było lepiej zrozumieć proces powstawania l u d o w y c h utworów. W pracach terenowych przestrzega wierności zapisu, traktując go jako d o k u m e n t , który n i e może być zmącony n a j m n i e j s z y m u b a r w i e n i e m l i t e r a c k i m , a zapisywane u t w o r y k o n f r o n t u j e z f a k t a m i historycznymi. Na t e n sam głębszy n u r t u j m o w a n i a zjawisk k u l t u r o w y c h związanych ze stosunkami społeczno-ekonomicznymi na Góralszczyźnie wskazuje Z b o r o w s k i , g d y kreśli s y l w e t k i badaczy l u b podróżników przebywających w T a t r a c h w X I X w . (Staszic, Goszczyński, M u n d t , A l t i in.) mówiąc 0 i c h żywych zainteresowaniach kulturą i szczerym stosunku do m i e j ­ scowej ludności. 2 0 Z b o r o w s k i najchętniej pracował na pograniczu językoznawstwa 1 e t n o g r a f i i . N a t y m o d c i n k u badań poruszał się n a j p e w n i e j . Z tego zakresu jego n i e w i e l k i e r o z m i a r a m i , ale świetnie Skonstruowane prace oparte na świeżym materiale t e r e n o w y m zawsze budziły szczere za­ interesowanie zarówno językoznawców, j a k i etnografów. M a m na m y ­ śli przede Wszystkim jego n a u k o w y wkład w dziedzinę nazewnictwa. Na podstawie licznych poszukiwań t e r e n o w y c h i a r c h i w a l n y c h opraco­ wał szereg artykułów cennych d l a h i s t o r i i osadnictwa Podhala. Cho­ ciaż prace te powstały przed trzydziestu p a r u l a t y , przecież nadal należą do p o d s t a w o w y c h , j a k n p . materiały do nazw zwierząt, p rz e z w is k gó­ ralskich, nazw g r u p etnograficznych oraz k i l k u miejscowości Podhala . 21 Myliłby się ten, k t o b y uważał, że t y l k o k u l t u r a t r a d y c y j n a zajmo20 Góralskie podania o Szwedach i „Potop" Sienkiewicza, „Światowit", t. 24: 1962, s. 677—688. 21 Zob. W. T a s z y c k i , Bibliografia onomastyki polskiej, Kraków 1960, s. 335. �54 MIECZYSŁAW GŁADYSZ wała Zborowskiego. Badacz t e n , doskonale umiejący opisywać zjawiska k u l t u r o w e ubiegłych epok, świetnie obserwuje współczesne życie w s i . Przykładem tego może być artykuł na temat m o d y w i e j s k i e j . A u t o r porusza t a m jedno z n a j a k t u a l n i e j s z y c h zagadnień p o t r a k t o w a n e bardzo szeroko. Z j a w i s k o to śledzi w dziedzinie s t r o j u , w zdobnictwie, b u d o w ­ n i c t w i e , obserwuje je w f o l k l o r z e m u z y c z n y m , l i t e r a c k i m i t d . Zagadnie­ nie m o d y nie było na ogół dotychczas jasno postawione w badaniach terenowych, toteż pracę podjętą przez Zborowskiego należy uważać za nowatorską, przyczyniającą się do szerszego u j m o w a n i a zjawiska prze­ mian w kulturze ludowej. Znaczną wartość naukową posiadają k r y t y c z n e u w a g i Zborowskiego czynione w związku z recenzowaniem prac językoznawczych i etnogra­ f i c z n y c h . Podobnie należy traktować k r o n i k a r s k i e n o t a t k i o życiu n a u k o ­ w y m i k u l t u r a l n y m Podhala gęsto rozsiane w licznych czasopismach. Z b o r o w s k i prostuje i uzupełnia szereg poglądów językoznawców, etno­ grafów, głośnych regionalistów i i n . D o w o d e m celności oceny nawet t a k specjalnych zagadnień, j a k l u d o w a twórczość plastyczna, mogą być u w a g i na marginesie pracy T. Dobrowolskiego . „Niezależnie od k w e ­ stionowania trochę sztucznego podziału utworów rzeźbiarskich — p i ­ sze Z b o r o w s k i — uważam, że jest to istotnie dziełko o sztuce l u d o w e j , a nie e t n o g r a f i i . Natomiast b r a k ogólnego podłoża k u l t u r a l n e g o , t j . wła­ śnie etnograficznych danych, nakazuje r o z p a t r y w a n i e t a k i c h problemów również przez etnografów, z t y m jednak, iż n i e będą udawać znawców s z t u k i . Ideałem byłaby współpraca historyków s z t u k i i etnografów na jednym i t y m samym terenie" . 2 2 23 24 Recenzując prace o Podhalu nie t y l k o pisze o osiągnięciach badaczy, ale dorzuca nowe nieznane f a k t y , które n i e j e d n o k r o t n i e inaczej naświe­ tlają w y n i k i nawet w y b i t n y c h autorów. C z y n i to w sposób szczególny, zajmując się istotą zagadnienia, a nie n i e d o p a t r z e n i a m i autora. W t e n sposób unikał niepotrzebnych zadrażnień przyczyniając się w y d a t n i e do poszerzenia czy pogłębienia opracowanego t e m a t u . Z t a k wielką kulturą polemiczną pisywało niezbyt w i e l e osób. Z b o r o w s k i poszedł t u t a j śla­ d a m i w y b i t n e g o h u m a n i s t y , Jana G w a l b e r t a Pawlikowskiego. Recenzje Zborowskiego wyrastały na marginesie gromadzenia m a ­ teriałów do rozumowanej b i b l i o g r a f i i d l a całości k u l t u r y Podhala. W t y m celu wertował nieustannie bibliograficzne zestawienia Estreichera, J a n i ­ szewskiego, Müldnera czy Payera, co świadczy o jego w n i k l i w y c h poszu22 Moda i wieś góralska, „Ziemia", R . 15: 1930 n r 19, s. 393—402 (i odbitka). T- D o b r o w o l s k i , tabl. X X I I . 23 Z 1930 r. 24 korespondencji Śląska rzeźba ludowa Zborowskiego do prof. w drzewie, Т. K a t o w i c e 1930, ss. 31, Dobrowolskiego z dn. 29 I I I �JULIUSZ ZBOROWSKI 55 k i w a n i a c h a r c h i w a l n o - b i b l i o t e c z n y c h . O rezultacie tej pracy poza ogło­ szonymi n o t a t k a m i nie w i e m y z b y t wiele. A r c h i w u m zgromadzone przez Zborowskiego zostanie zapewne wkrótce uporządkowane, a ważniejsze prace ogłoszone d r u k i e m . Jako badacz t e r e n o w y Z b o r o w s k i posiadał niezwykłą łatwość g r o ­ madzenia materiałów etnograficznych, wydobywając najbardziej osobiste przeżycia swoich informatorów. T o dawało m u sporo możliwości głęb­ szego u j m o w a n i a zjawisk k u l t u r o w y c h i dochodzenia do wyników nie zawsze zgodnych z ogólnie przyjętymi poglądami. Trafność niezależnych koncepcji była oparta zarówno na doskonałej znajomości t e r e n u , j a k też l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . Wychodzenie z własnym k o n k r e t n y m m a t e r i a ­ łem p u b l i k o w a n y m świadomie j a k o wstępne rozeznanie umożliwiające i n n y m dokonanie syntezy podnosi naukowo^społeczne znaczenie jego d o r o b k u . Z b o r o w s k i unikając nęcących uogólnień pozbawionych należy­ cie ugruntowanego oparcia wolał publikować w z o r o w o zebrany i u p o ­ rządkowany k o n k r e t n y materiał t e r e n o w y wiedząc, że będzie o n służył przyszłym pokoleniom badaczy. N a t y m m . i n . polega nieprzemijająca wartość ogłoszonych przez niego materiałów, w których jasno określane są zjawiska k u l t u r o w e . Z b o r o w s k i rysując obraz życia l u d u podhalań­ skiego używa s t y l u jędrnego, nie pozbawionego dyskretnego h u m o r u , zwłaszcza p r z y c h a r a k t e r y z o w a n i u postaw l u d z k i c h . Był też zdecydowanym p r z e c i w n i k i e m p u b l i k o w a n i a n i e u d o k u m e n t o ­ w a n y c h poglądów bądź dobierania faktów do z góry powziętych koncep­ cji. Unikał b r a k u d o k u m e n t a c j i , niedbałej f o r m y l u b niejasności k o n ­ s t r u k c j i . Pisał prosto o złożonych w y t w o r a c h k u l t u r y , co podnosiło i n d y ­ widualność s t y l u i siłę a r g u m e n t a c j i . Dążenie do p r e c y z j i w u j m o w a ­ n i u zagadnień, poczucie odpowiedzialności, a p r z y t y m oszczędność sło­ wa i u n i k a n i e żargonu naukowego komplikującego jeszcze bardziej s k o m ­ p l i k o w a n e zjawiska charakteryzowały jego twórczość naukową. Były to cechy n i e t y l k o t a l e n t u , ale również d y s c y p l i n y badacza. Wykształco­ n y i k r y t y c z n y jego umysł zdawał sobie sprawę z odpowiedzialności sfor­ mułowań posiadających znaczenie s y n t e t y c z n y c h ujęć. Toteż aprioryczne nastawienie n i g d y n i e ciążyło n a d jego w n i o s k a m i , które opierał na k o n ­ k r e t n y c h w n i k l i w i e przeanalizowanych faktach. 25 II. D Z I A Ł A L N O Ś Ć MUZEALNA Praca naukowo-badawczą Zborowskiego jest zaledwie cząstką tego, co uczynił d l a Podhala, p r z y czym n i e jest n a m w pełni znana, gdyż j e j 25 Por. A n t o n i e w i c z , op. cit., s. X I . �56 MIECZYSŁAW GŁADYSZ w y n i k i — j a k t o już wspomniałem — w większości pozostają nadal w rę­ k o p i s a c h . Obecnie do najpoważniejszych, a zarazem trwałych osią­ gnięć należy zaliczyć jego udział w w s z e c h s t r o n n y m r o z w o j u M u z e u m Tatrzańskiego . W ciągu czterdziestoparoletniego (1922—1965) k i e r o w a ­ nia tą znaną powszechnie placówką powiększył z b i o r y muzealne p r a w i e 0 5000 bezcennych eksponatów, a bibliotekę z k i l k u s e t p o z y c j i do ponad 12 t y s . tomów, która s t a n o w i obecnie najbardziej celowo d o b r a n y zestaw p u b l i k a c j i dotyczących obszaru K a r p a t , zawierając dawno wyczerpane w y d a w n i c t w a polskie, słowackie, czeskie, węgierskie, niemieckie. Ze specjalnym zamiłowaniem (nie szczędząc czasu i własnych funduszów) rozbudowywał a r c h i w u m liczące w i e l e tysięcy p o z y c j i składających się z u n i k a l n y c h druków, r z a d k i c h rękopisów, z których niejeden p r z y g o t o ­ wał do d r u k u , z dokumentów, f o t o g r a f i i , rysunków, zdjęć a r c h i t e k t o n i c z ­ nych, map, mut, filmów, wreszcie z przeszło 30 t y s . wycinków praso­ w y c h . T a wyjątkowo płodna działalność Zborowskiego prowadzona w t r u d n y c h n i e j e d n o k r o t n i e w a r u n k a c h m a t e r i a l n y c h zapewniła m u zaszczytną kartę w dziejach m u z e a l n i c t w a polskiego. Dążąc nieustannie do r o z b u d o w y M u z e u m Z b o r o w s k i pragnie w n i m przedstawić znaczenie Podhala n i e t y l k o w jego zasobach k u l t u r o w y c h wyrosłych w procesach historycznych, pełnych niezwykłych napięć spo­ łecznych i p o l i t y c z n y c h , ale wyraźnie podkreślić jego wartość d l a życia gospodarczego i psycho-fizycznego całej Polski. Toteż stara się nadać p l a ­ cówce nie t y l k o charakter kulturalno-oświatowy, ale również uczynić z niej ośrodek działalności n a u k o w e j . M u z e u m miało obrazować kulturę 1 w a r u n k i środowiskowe, ułatwiać i n n y m i samo przeprowadzać prace badawcze. M i m o sporych trudności Z b o r o w s k i w dużej mierze osiągnął wytknięte cele. Dzięki jego wysiłkom w M u z e u m poza odpowiednio p r z y ­ g o t o w a n y m i w y s t a w a m i został zorganizowany pierwszy w Polsce w a r ­ sztat pracy naukowo-badawczej, a p r z y t y m pomieszczenie d l a p r z y ­ jezdnych w t z w . „hotelu m u z e a l n y m " . Z pomocy Zborowskiego k o r z y s t a w i e l u w y b i t n y c h uczonych. Dzięki sprzyjającym w a r u n k o m powstały 26 27 28 2 9 26 Zob. p r z y p i s 12. M u z e u m Tatrzańskie i m . D r a T . Chałubińskiego w Z a k o p a n e m powstało w 1888 r. Zob. też T . D r o p n i o w s к i, Р. Т. T . 1873—1923, „Wierchy", R . 1: 1923, s. V I ; J o s t o w a, op. c i i . , s. 751 п.; tamże l i t e r a t u r a o p o w s t a n i u i działalności M u z e u m Tatrzańskiego. 2 7 J o s t o w a , op. c i i . , s. 758, 762 п.; zob. też M . G ł a d y s z, Działalność na­ ukowa etnograficznych placówek muzealnych w okresie powojennym, „Etnografia P o l s k a " , t. 2: 1959, s. 109—138. 28 Muzeum Tatrzańskie. 1929, s. 154—169. 29 Rok 1928—1929 i plany na przyszłość, „Wierchy", R . 7: �JULIUSZ 57 ZBOROWSKI t u t a j m . i n . znane prace etnograficzne, n p . W. A n t o n i e w i c z a , J . S. B y stronia czy A . Chybińskiego . Z b o r o w s k i chcąc podnieść naukowe znaczenie k i e r o w a n e j przez sie­ bie placówki organizuje serię wydawniczą p t . W y d a w n i c t w a M u z e u m T a ­ trzańskiego. W niej ukazało się w okresie międzywojennym k i l k a cen­ n y c h pozycji e t n o g r a f i c z n y c h , pierwszy był „Rocznik Podhalański" z a p r o j e k t o w a n y jeszcze przez Bronisława Piłsudskiego . Także s t a ra ­ n i e m Zborowskiego w okresie p o w o j e n n y m ukazuje się szereg p u b l i k a c j i dotyczących przeważnie działalności w y s t a w i e n n i c z e j i zbiorów M u z e u m Tatrzańskiego . Z b o r o w s k i r o z w i j a również ożywione k o n t a k t y z w i e l o m a i n s t y t u c j a m i n a u k o w y m i , polegające na w y m i a n i e doświadczeń i p u b l i ­ k a c j i , p o d e j m o w a n i u wspólnych a k c j i badawczych, a nawet organizuje pomoc p r z y gromadzeniu eksponatów d l a powstających placówek muzeal­ n y c h . Z a j m u j e się nie t y l k o pracą organizacyjną, ale również pisze o dziejach i znaczeniu zbiorów, podejmując ponadto problematykę ściśle muzealną . 30 31 32 33 34 35 36 37 Z b o r o w s k i j a k o muzeolog posiada nieocenione zasługi d l a badań etno­ graficznych Podhala. Z b i o r y powięjkszał na w s z e l k i sposób. Gromadził nie t y l k o pojedyncze eksponaty niezbędne do w y s t a w stałych, ale zapeł­ niał ciasne magazyny dziesiątkami o d m i a n , za pomocą których dopiero można było określić skalę w y t w a r z a n y c h f o r m l u b ornamentów: „...poza wystawową częścią — pisze Z b o r o w s k i — m u s i m y tworzyć kolekcje naukowe, t j . w większych, nawet i bardzo w i e l k i c h ilościach t y c h samych egzemplarzy. W t a k i właśnie sposób umożliwiłem napisanie dwóch prac 38 Metalowe 30 W. 31 J . S . В у s t r o ń, Bibliografia Antoniewicz, 32 А. С h y b i ń s к i, spinki etnografii Instrumenty Antropologiczno-Archeologiczne góralskie, polskiej, muzyczne K r a k ó w 1928 ( P r z e d m o w a ) . K r a k ó w 1929, s. I V . na Podhalu, i Etnograficzne", „Prace i Materiały t. 3: 1924, cz. I I , s. 4; tamże, t. 4: 1927, cz. I I I , s. 30. 33 w J o s t o w a, op. cit., s. 759—760. 34 „Rocznik Podhalański", op. cit., s. I I I . 35 G ł a dу s z, op. cit.; 36 W 1927 r. J o s t o w a, op. cit. Zborowski Katowicach wytyczne bezinteresownie i ramy programu złożonej z s z e r e g u działów reprezentujących opracował dla zorganizowania Muzeum części poszczególne r e g i o n y Śląskiego etnograficznej Polski. W ciągu następnych dwóch l a t zebrał n a P o d h a l u o d p o w i e d n i z e s t a w eksponatów do „Działu Podhalańskiego". 37 J. Z b o r o w s k i , Problem świata w muzeach, „Przemysł, Rzemiosło, S z t u ­ k a " , R. 3: 1923 n r 1—2, s. 34—43. 38 W okresie powojennym zostały r o z b u d o w a n e i b a r d z o pomysłowo urządzone w g planów J . M a r k s e n a . N i e widziałem po w o j n i e t a k w z o r o w o p r o w a d z o n y c h m a ­ gazynów e t n o g r a f i c z n y c h w P o l s c e a n i w i n n y c h k r a j a c h środkowej i południowej Europy. �58 MIECZYSŁAW GŁADYSZ o i n s t r u m e n t a c h m u z y c z n y c h prof. Chybińskiemu, o spinkach góralskich prof. A n t o n i e w i c z o w i , a o k i l k u pracach będących na warsztacie nawet nie w s p o m i n a m " . A przecież trudności w gromadzeniu eksponatów miał spore, nie iposiadając stałych środków na powiększanie zbiorów oraz na i c h przechowywanie i konserwację. Prof. Juliusz Zborowski, w pracowni Muzeum Tatrzańskiego (1964 r.) Nieco inaczej przedstawiały się ówczesne sposoby gromadzenia m u z e a l ­ n y c h zbiorów etnograficznych. Zarówno w X I X w . i w pierwszych dzie­ siątkach l a t naszego stulecia, a także w okresie międzywojennym m e t o d y n a b y w a n i a eksponatów w terenie różniły się znacznie od pracy k o l e k c j o ­ nerskiej współczesnego muzeologa-eksploatora. Również w M u z e u m T a ­ trzańskim n i e było jeszcze u g r u n t o w a n y c h sposobów d o b o r u i bezpośred­ niego docierania do eksponatów. Wyręczano się często pośrednictwem handlarzy, zarówno w i e j s k i c h , j a k i pochodzących z miasta. W t e n sposób przepadało w i e l e cennych wiadomości dających badaczom tę niezwykłą możliwość głębszego poznania f u n k c j i w y t w o r u i jego dziejów. Większość �JULIUSZ ZBOROWSKI 59 p r y w a t n y c h k o l e k c j i podhalańskich, które z k o l e i jako d a r y l u b z a k u p y przeszły do zbiorów M u z e u m Tatrzańskiego, została zebrana właśnie za pomocą pośredników. „Nasze najcenniejsze z b i o r y — pisze Z b o r o w ­ s k i — pochodzą zasadniczo ze zbiorów p r y w a t n y c h , r o b i o n y c h przed kilkudziesięciu l a t y , a z a k u p i o n y c h przez nas w ostatnich dziesiątkach l a t " . N a w e t Z b o r o w s k i , w y t r a w n y badacz t e r e n o w y w zakresie g w a r y i f o l k l o r u , w gromadzeniu eksponatów posługiwał się pośrednikami. Po­ wodów u n i k a n i a bezpośredniej eksploracji terénu miał aż nazbyt w i e l e . Przede w s z y s t k i m b r a k odpowiednio w y s z k o l o n y c h pomocniczych p r a ­ cowników muzealnych, nieuregulowane s p r a w y budżetowe, pochłaniająca czas a d m i n i s t r a c j a placówki i t d . Niemałe też znaczenie posiadała z w y ­ czajna niechęć do nużącego i niełatwego szperania po oczernionych sa­ dzą strychach, zatęchłych komorach, w których pokolenia chłopskie skła­ dały zużyte t w o r y swoich rąk i umysłów, chroniąc je p r z e d ostatecznym zniszczeniem, a czasem ,,na pamiątkę". Wśród t y c h przedmiotów w y s e l e k ­ cjonowanych przez życie znajdowały się f o r m y p i e r w o t n e j k u l t u r y , w y ­ t w o r y p o k r y t e sztuką zdobniczą l u b przemyślne okazy t e c h n i k i chłop­ skiej. Z b o r o w s k i o t y m doskonale wiedział. „Jeżeli dzisiaj w ogołoconym przez zbieraczy t e r y t o r i u m — pisze Z b o r o w s k i — chce się zebrać w a r ­ tościowe okazy, p i e r w s z y m w a r u n k i e m zgromadzenia przedmiotów o r e ­ pre z e n t a t y wn e j wartości jest osobista wędrówka zbierającego po w s i a c h " . Uważa więc eksplorację t e r e n u za conditio sine qua non pracy muzeologa, ale n a osobisty w niej udział po p r o s t u nie zawsze miał czas. Posługiwał się w t e d y u p a t r z o n y m i bądź zgłaszającymi się samorzutnie pośrednikami, których nazywał „agentami". „Okazy, j a k i e zakupiłem [ostatnio], zebra­ łem przez górali, używanych przeze m n i e od k i l k u l a t d l a wywiadów po wsiach podhalańskich, spiskich i o r a w s k i c h celem zebrania i n f o r m a c j i o możliwościach zakupów. P r z y pomocy t y c h zebranych wiadomości roz­ pocznę dopiero [...] objazdy". Świadczyło to niewątpliwie o organizacji pracy p r z y n a b y w a n i u eksponatów. N i e zawsze j e d n a k t e n sposób p r z y ­ nosił zadowalające r e z u l t a t y , chociaż teren był przysposobiony do poszu­ kiwań. „Wczoraj — pisze Z b o r o w s k i — za całodzienną wędrówkę autem l i n i i C z a r n y D u n a j e c — O r a w a zapłaciłem 100 zł, a d l a M u z e u m naszego takiego sąsieka, j a k i jest niesłychanie potrzebny, nie dostałem. I do tego nic innego p r a w i e nie mogłem oglądać po chałupach, gdyż wędrowałem t y l k o po stodołach i stajniach. Jedyną pociechą zakupienie starego w a r s z ­ t a t u do w y r o b u fajek i narzędzia ciesielskie. A co się na O r a w i e zapy­ tałem o obraz na szkle, t o albo m n i e już Semkowicz dla Etnograficznego M u z e u m w K r a k o w i e uprzedził, albo w zeszłych latach m o i właśnie agenci, albo jakiś Żydek k r a k o w s k i . We wsiach, w których r. 1926 sam płaciłem 5 złotych za k a p i t a l n y obraz na szkle, teraz góral śpiewa po 50 zł nawet. Rozpisałem się o t y m — kończy Z b o r o w s k i — trochę m i - �60 MIECZYSŁAW GŁADYSZ m o w o l i . Piszę o t t a k , d l a przyjemności własnej, a może kiedyś do d r u k u , n o t a t k i etnografa-muzealisty. I m i m o w o l i w p a d a m w t a k i s t y l w liście" . Z b o r o w s k i n i e j e d n o k r o t n i e narzekał na z b i u r o k r a t y z o w a n y system pracy muzealnej zabierający m u najcenniejsze godziny dnia, chociaż działalność społecżno-kulturalną i oświatową, podobnie j a k i naukową, pojmował j a k o swego rodzaju pasjonujące przeżycie. W t e j działalności uzewnętrzniał się jego t a l e n t l i t e r a c k o - a r t y s t y c z n y ujęty jednak w r y z y ścisłych metod badacza. Świadczą o t y m jego pełne swady publiczne wystąpienia, język w jego n a u k o w e j twórczości oraz sposób podejścia do w i e l u zagadnień życiowych. Umysł jego obdarzony wyobraźnią z u p o ­ dobaniem odkrywał tajemnice przeszłości. Ujawniał r y s y dawnego P o d ­ hala zawarte w tysiącach eksponatów muzealnych, w opowieściach góralskich, d o k u m e n t a c h w y d o b y w a n y c h z a r c h i w u m . Przedstawianie ży­ cia ubiegłych epok było d l a Zborowskiego poza obowiązkiem n a u k o w y m i społecznym także niezwykłą atrakcją. Odpowiadał m u t e n twórczy wysiłek. Z niego właśnie wyrastał b u j n y p l o n jego życia. Z b o r o w s k i , posiadający niemałe zasługi naukowe kwalifikujące go jako jednego z czołowych badaczy Góralszczyzny podhalańskiej, odzna­ czał się wyjątkową bezinteresownością i skromnością. Z całą gotowością pomagał w pracy i n n y m badaczom, których uważał za lepiej p r z y g o t o ­ w a n y c h do rozwiązywania zagadnień łączących się z kulturą Podhala, dzieląc się chętnie z i n n y m i n a b y t y m doświadczeniem, wiedzą, z e b r a n y m i materiałami . Cechy c h a r a k t e r u , k o n s t r u k t y w n a działalność na w i e l u odcinkach n a u k i i życia k u l t u r a l n e g o wyznaczyły Z b o r o w s k i e m u za­ szczytne miejsce wśród g a l e r i i niezapomnianych i powszechnie cenio­ n y c h twórczych postaci związanych z historią Podhala . 39 40 41 Mieczysław Gładysz JULIUSZ ZBOROWSKI. CONTRIBUTION DU A L'HISTOIRE DE L'ETHNOGRAPHIE PODHALE Résumé L'activité dans le d o m a i n e l'éducation de J . Z b o r o w s k i , kopane, populaire fut présentée du P o d h a l e 33 W y p o w i e d z i de l a r e c h e r c h e s c i e n t i f i q u e , de l a c u l t u r e et de d i r e c t e u r p e n d a n t 45 a n s du Musée des T a t r a á Z a ­ s u r le fond d'études de c a r a c t e r e poursuivies par l'auteur Zborowskiego pochodzą general sur l a culture de cet a r t i c l e . I I y caractérise . l e z korespondencji z dnia 5, 9, 26 V 1928 r. 40 P o r . np. J . S . В y s t r o ń, Pieśni Antropologiczno-Archeologiczne 41 1966. o zbójniku i jego żonie, „Prace i Materiały i E t n o g r a f i c z n e " , t. 4 : 1927, cz. I I , s. 67 n. O s t a t n i o ukazała się p r a c a B . G u n d y, Ethnographica Carpathica, Budapest �JULIUSZ milieu scientifique dans lequel 61 ZBOROWSKI Zborowski développait ses r e c h e r c h e s . S o n bagage s c i e n t i f i q u e , q u i se compose tient q u e l q u e s ouvrages independents, quelques cohérants et múrs a u point sants comptes rendus son activité du Musée des T a t r a d'amples u n grand n o m b r e de c r i t i q u e s a p p r o f o n d i e s et d'intéres- et d ' a u t r e s s c i e n t i f i q u e s et c u l t u r e l l e s s ' o c c u p a n t du P o d h a l e . O u t r e l e s o u v r a g e s nommer orientait d i z a i n e s de d i s s e r t a t i o n s et d ' a r t i c l e s de v u e méthodique, et a u t a n t de l'activité et de 150 t i t r e s e n v i r o n , c o n - institutions cites, i l faut et de notes basées s u r des d o c u m e n t s , l e p l u s s o u v e n t d u d o m a i n e de l a c u l t u r e p o p u l a i r e , de l a dialectologie et de l'onomastique. L e s ouvrages s c e n t i f i q u e s de Z b o r o w s k i se r a p p o r t e n t surtout á l a l i n g u i s t i q u e , a u folklore et á l a muséologie, m a i s i l s t o u c h e n t a u s s i a u x n o m breuses questions ethnographiques et méme m u s i c o l o g i q u e s . également l e s problémes s o c i a u x et culturéis S e s écrits c o n c e r n e n t q u i résultent d u développement du régionalisme d a n s l e P o d h a l e . On a presenté dans l'article les plus tout e n précisant l e u r v a l e u r cherches. O n a souligné importantes publications de s c i e n t i f i q u e , l e s o r i e n t a t i o n s et l e s buts a u s s i s o n habileté ďexprimer clairement Zborowski de ses r e - ses idees, s a capacité de poser l e s problémes et de c o n c e v o i r l e s c o u r a n t s p r i n c i p a u x des phénoménes culturéis. En analysant l'activité de Z b o r o w s k i dans le domaine de l a muséologie, o n a souligné s o n effort i n c e s s a n t de développer le Musée des T a t r a n o n s e u l e m e n t c o m m e c e n t r e de c u l t u r e et d'éducation, m a i s a u s s i c o m m e c e n t r e de l a r e c h e r c h e scientifique. tou j o u r s Zborowski vifs avec s u r t o u t du P o d h a l e ; devint tres populaire les c h e r c h e u r s les plus en Pologne éminents gráce s'occupant i l leur facilitait le t r a v a i l en leur donnant á ses c o n t a c t s des C a r p a t e s c o l l e c t i o n s de musées, de bibliothěques et ďarchives et a u s s i á ses p r o p r e s r i a u x r e c u e i l l i s d a n s le t e r r a i n . Z b o r o w s k i teur de périodiques fructueuse, régionaux universelle 1'ethnographie et v i v e et ď u n e trouvera a a u s s i c e r t a i n s mérites c o m m e série sa ďéditions place de musée. ďhonneur dans matérédac- S o n activité 1'histoire du Podhale. Traduit et acces a u x riches par Teresa Chłapowska de � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a73a7be46bba186f1da192006f4f4e6a.pdf 121cc0dacd57c8a8788c6057916f74a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:427 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:386 Title A name given to the resource Kazimierz Moszyński (5 III 1887-30 III 1959) / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.13-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gładysz, Mieczysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MIECZYSŁAW GŁADYSZ KAZIMIEEZ MOSZYŃSKI (5 I I I 1 8 8 7 - 3 0 I I I 1959) A u t o r z y a r t y k u ł ó w , a z w ł a s z c z a l i c z n y c h w s p o m n i e ń i n o t a t e k po­ ś m i e r t n y c h , poświęconych życiu i działalności naukowej Kazimierza M o s z y ń s k i e g o , zgodnie p o d k r e ś l a j ą , iż o d s z e d ł niepospolity uczony o ogrom­ n y c h z a s ł u g a c h p o ł o ż o n y c h dla etnografii i e t n o l o g i i , a t a k ż e s l a w i s t y k i . 1 2 1 Por. np. J . C z e k a n o w s k i , Kazimierę Moszyński (1887 — 1959), „Tygodnik powszechny", Kraków R. 13: 1959 nr 21, s. 3 i 5 ; M. G a V a z z i , Kazimierz Moszyński (1887 — 1959), „Etnolośki pregled", Beograd R . 1: 1959, s. 59 — 61; M. G ł a d y s z , Kazimierz Moszyński, „Literatura ludowa", Warszawa K . 3: 1959 nr 1—2, s. 134; J . L ( i g ę z a ) , Zgon najwybitniejszego etnografa polskiego, „Trybuna Robotnicza", Kato­ wice R . 1959 nr 77(4731); J . K l i m a s z e w s k a , Zum Tode von Kazimierz Moszyński, „ D e m o s " , Berlin R . 1: 1960 z. 1, s. 95 —97; M. ( J . M a n u g i e w i с z), Kazimierz Moszyński, „Życie Warszawy", Warszawa R. 16: 1959 nr 80 (4814); A . K u t r z e b a P o j n a r o w a , Kazimierz Moszyński jako historyk kultury materialnej Polski i Sło­ wiańszczyzny, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R . 8: 1960 пт 2, s. 171 — 182; R . R e i n f u s s , Prof. dr Kazimierz Moszyński, „Polska Sztuka Ludowa", R . 13: 1959, nr 3, s. 180 — 181; A . V á c l a v í k , Odeśel Prof. Dr. Kazimierz Moszyński, „Ćeskoslovenska Ethnografie", Praha R . 7: 1959 z. 4, s. 412 — 414; B . Ź a t k o , Kazimierz Moszyński (1887-1959), „SloVensky Národopis", R . 7: 1959 z. 4. s. 5 1 3 - 5 1 6 . W związku z sie­ demdziesiątą rocznicą urodzin bądź śmiercią Kazimierza Moszyńskiego poświęcili mu prace: M. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a , Rybackie narzędzia kolnę w Polsce i w krajach sąsiednich, Toruń 1957; A . Z a r ę b a , Z geografii słowiańskich nazw chwa­ stów, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego", nr 24, Kraków 1960, P r . J . z. 3, s. 15 — 52 (i nadb.); M. G a v a z z i , Sudbina stare slavenské baśtine kod juSnih Slavena, Beograd 1959. W t y m ż e czasie niektóre czasopisma naukowe zamieściły fotografie autora Kul­ tury Ludowej Słowian i krótkie o nim informacje, np.: „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R . 6: 1958 nr 1 - 2 , s. 3 - 5 ; „ L u d " R . 45 (za rok 1958-1959): 1960; „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 2, 1958, s. 3. Zob. S. U r b a ń c z y k , Śp. Kazimierz Moszyński (5 III 1887-30 III 1959), „Język Polski", Kraków R . 39: 1959 z. 3, s. 161 — 168; A . Z a r ę b a , Śp.Pro). Kazimierz Moszyński jako badacz języka, „Poradnik J ę z y k o w y " , Warszawa R. 1959 z. 5 (170). s. 1 9 3 - 2 0 2 . a �MIECZYSŁAW 14 GI.ADYSZ O s i ą g n i ę c i a naukowe profesora M o s z y ń s k i e g o , szczególnie w zakresie po­ znania k u l t u r y ludowej S ł o w i a n , są dla wszystkich t a k oczywiste, iż stwierdzenie tego f a k t u , w y r a ż o n e nawet w n a j w y ż s z y c h superlatywach, nie m o ż e p o s i a d a ć c h a r a k t e r u o k o l i c z n o ś c i o w e j przeceny z a s ł u g nagle z g a s ł e g o c z ł o w i e k a , c h o ć z n a t u r y rzeczy w u j ę c i a c h szkicowych, pisa­ n y c h p o d w r a ż e n i e m bolesnej i na pewno na d ł u ż s z y okres n i e z a s t ą p i o ­ nej s t r a t y , j a k ą p o n i o s ł a n a u k a polska. Z r e s z t ą znaczenie d o r o b k u naukowego K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o b y ł o j u ż za jego ż y c i a w i e l o k r o t n i e podnoszone z a r ó w n o przez n a s z y c h , j a k i o b c y c h b a d a c z y . N a t a k w y ­ soce p o z y t y w n ą o c e n ę w p ł y w a ł nie t y l k o u r o k a u t o r y t e t u powszechnie cenionego profesora, ale rzeczywiste o s i ą g n i ę c i a . Pisali p r z e c i e ż szeroko 0 jego pracach uczeni tej m i a r y , co Aleksander B r u c k n e r , M i l o v a n G a v a z z i , W ł a d y s ł a w K o t w i c z , L u b o r N i e d e r l e czy D m i t r i j Z e l e n i n . Wszyscy t e ż r o z p a t r u j ą c s z c z e g ó ł o w o Badania nad pochodzeniem i pier­ wotną Tculturą Słowian albo Kulturę, ludową Słowian p o d n o s z ą k r y t y c y z m 1 o l b r z y m i ą w i e d z ę a u t o r a t y c h dzieł, u w a ż a j ą c je za pozycje świeże, w y j ą t k o w e s z e r o k o ś c i ą u j ę c i a , za jedne z n a j w a r t o ś c i o w s z y c h , j a k i e w tej dziedzinie u k a z a ł y się w ostatnich d z i e s i ą t k a c h l a t naszego stu­ lecia. Podobne opinie w swych w y p o w i e d z i a c h w y r a z i l i : A d o l f C h y b i ń ski (o studiach z zakresu m u z y k i l u d o w e j ) , K a z i m i e r z N i t s c h (o opra­ cowaniach j ę z y k o z n a w c z y c h ) , S t a n i s ł a w P i g o ń (o l i t e r a t u r z e u s t n e j ) i i n n i . Mimo licznych i p o w a ż n y c h głosów, c h a r a k t e r y z u j ą c y c h cały, b ą d ź c z ę ś c i o w y , dorobek n a u k o w y prof. M o s z y ń s k i e g o , n i e ł a t w e jest n a k r e ś l e n i e p e ł n e g o obrazu jego d z i a ł a l n o ś c i badawczej, sprecyzowanie istotnego w k ł a d u w r o z w ó j naszej d y s c y p l i n y , p r z y r ó w n o c z e s n y m u j ę c i u cech jego bogatej o s o b o w o ś c i . J e ś l i n a d t o b ę d z i e m y chcieli o z n a c z y ć g ł ę b o k o ś ć w p ł y w u , j a k i w y w a r ł a jego d z i a ł a l n o ś ć w y c h o w a w c z o - d y d a k t y c z n a na w s p ó ł c z e s n e pokolenie e t n o g r a f ó w , to m o ż n a z r o z u m i e ć , dlaczego 3 4 5 6 7 8 9 10 11 1 2 3 13 Zob. prace i artykuły dotyczące kultury ludowej Słowian zestawione w „Bibliografii prac Kazimierza Moszyńskiego". J . K l i m a s z e w s k a , Vedecká cinnost' Kazimierza Moszyńsheho, „Slovensky Národopis", Bratislava R. 5: 1957 z. 3 - 4 , s. 245 —260 (i nadb.). A. V á c l a v í k , Sedmdesátiny prof, dra Kazimierza Moszyńsheho, „6eskoslovenská Ethnografie", Praha R. 5: 1957 z. 3, s. 292 — 299. „Lud", L w ó w R . 30: 1931 z. 3 - 4 , s. 2 1 3 - 2 1 6 . ' „Anthropos", St. Gabriel Módling (Wiedeń) R. 25: 1930, s. 760 — 762; t a m ż e R. 31: 1936 z. 1 - 2 , s. 2 7 3 - 2 7 5 ; „Lud", K r a k ó w - L u b l i n R . 38: 1948, s. 3 1 4 - 3 1 8 . „Rocznik Orientalistyczny", L w ó w R. 3 (za r. 1925): 1927, s. 2 9 0 - 3 2 6 . „Slavia", Praha R. 4: 1925-1926, s. 8 3 6 - 8 3 9 . „Этнография", Moskwa —Leningrad R . 5: 1928 nr 1, s. 179. J . K l i m a s z e w s k a , Vedeolcd cinnost'..., s. 253. Tamże, s. 255. Tamże, s. 253. 4 6 6 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 �KAZIMIERZ MosąyfłgKi 15 zadanie nasze jest t r u d n e do zrealizowania. W y m a g a ono b o w i e m prze­ prowadzenia z a r ó w n o r o z l e g ł y c h i w n i k l i w y c h s t u d i ó w , j a k t e ż spojrzenia na t ę d z i a ł a l n o ś ć z pewnej p e r s p e k t y w y czasowej. N a w s t ę p i e do obecnego zarysu ż y c i a i p r a c y n a u k o w e j K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o , w y d o b y w a j ą ­ cego bardzo k o n t u r o w o s y l w e t k ę c z ł o w i e k a i badacza,, p o d k r e ś l a m z c a ł y m p r z e k o n a n i e m , że dokonanie k r y t y c z n e g o u j ę c i a jego całego d o r o b k u naukowego przerasta m o ż l i w o ś c i jednego c z ł o w i e k a . Zakres b o w i e m ba­ d a ń i m i a r a o s i ą g n i ę ć n a u k o w y c h M o s z y ń s k i e g o są t a k szerokie i wielo­ stronne, że i c h g r u n t o w n e u j ę c i e w y m a g a u d z i a ł u s p e c j a l i s t ó w n a u k b l i s k i c h etnografii. D o d a j m y , że t a k i s p o s ó b k r y t y c z n e j oceny badaczy, p o s i a d a j ą c y c h z a r ó w n o bogaty, j a k i w i e l o s t r o n n y t w ó r c z y dorobek nau­ k o w y , nie n a l e ż y do r z a d k i c h w naszej d y s c y p l i n i e . B y ł o t o obok Oskara K o l b e r g a , J a n a K a r ł o w i c z a i L u d w i k a K r z y w i c k i e g o jedno z najowocniejszych i s t n i e ń , p r z y d a j ą c y c h p r a w d z i w e j ś w i e t n o ś c i nauce polskiej. N a t a k z n a k o m i t e w y n i k i naukowe K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o z ł o ż y ł o się wiele c z y n n i k ó w , a przede w s z y s t k i m jego osobisty w y s i ł e k . A b y lepiej m o ż n a b y ł o u j ą ć t w ó r c z o ś ć i d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w ą K a z i m i e ­ rza M o s z y ń s k i e g o , n a l e ż y z a p o z n a ć się z p e w n y m i w y d a r z e n i a m i jego ż y c i a . Ш е p r z e b i e g a ł o ono po w y t k n i ę t y m i r ó w n y m g o ś c i ń c u . Z a n i m ostatecz­ nie n a b r a ł o g ł ę b o k i e j w a r t o ś c i w bezkompromisowej s ł u ż b i e nauce, b y ł o raczej t w a r d e , p e ł n e z a w o d ó w i niebezpiecznych p o w i k ł a ń . O g r a n i c z ę się t u do podania k i l k u zaledwie f a k t ó w , k t ó r e zapewne głębiej w p ł y n ę ł y n a u k s z t a ł t o w a n i e się tej swoiście r ó ż n o r o d n e j o s o b o w o ś c i , u c z y n i ł y z niej p o s t a ć a ż n a d t o o p a n o w a n ą , p r z y silnie p u l s u j ą c y m ż y c i u w e w n ę t r z ­ n y m , z r z a d k o s p o t y k a n ą k o n s e k w e n c j ą realizowania p o w z i ę t y c h p l a n ó w n a u k o w y c h oraz p o d p o r z ą d k o w a n i a o l b r z y m i e j energii a m b i t n y m i głę­ b o k o s p o ł e c z n y m , c h o c i a ż nie zawsze ł a t w o dostrzegalnym celom. K a z i m i e r z Teofil Franciszek M o s z y ń s k i , syn A l e k s a n d r a B e r n a r d a M o s z y ń s k i e g o i K l a r y E m i l i i B e r t y A m a l i i z N e h r i n g ó w , u r o d z i ł się 5 I I I 1887 r . w Warszawie. T a m się w y c h o w y w a ł i t a m t e ż u k o ń c z y ł szkołę r e a l n ą , co m i a ł o z a c i ą ż y ć n a d f o r m a l n o ś c i ą s t u d i ó w p r z y s z ł e g o p r o ­ fesora u n i w e r s y t e t u . Ze ś r o d o w i s k a rodzinnego w y n i ó s ł — j a k sam m ó w i ł — r o z b u d z o n ą w r a ż l i w o ś ć e s t e t y c z n ą i pierwsze zainteresowania 14 1 5 1 4 Zob. np. Życie i prace Jana Karłowicza (1836 — 1903). Książka zbiorowa wy­ dana staraniem i nakładem redakcji „Wisły", Warszawa 1904, ss. 379 (także do­ datek do „Wisły" t. 18: 1904 z. 1, s. 1 - 1 4 4 , z. 2 - 3 , s. 1 4 5 - 2 8 8 , z. 4, s. 2 9 9 - 3 7 9 ) ; Ludwik Krzywicki, Praca zbiorowa poświęcona jego życiu i twórczości, Warszawa 1938, ss. C X X X V I , 349, nlb. 2, tabl. 8. Ostatnio w 140 rocznicę urodzin Oskara Kol­ berga kilkunastu autorów scharakteryzowało jego dorobek naukowy w organie Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego „Lud" t. 42: 1956 cz. 1, s. 5 — 464. T z n . gimnazjum bez łaciny. J ę z y k łaciński i grecki opanował jednak w póź­ niejszych latach, i to do tego stopnia, że czytał klasyków w oryginałach. 1 6 �MIECZYSŁAW 16 GŁADYSZ b a d a n i a m i n a u k o w y m i . Po ojcu, c h o ć z zawodu u r z ę d n i k u , p r z e j ą ł z a m i ­ ł o w a n i a przyrodnicze, a po matce s y s t e m a t y c z n o ś ć i z d u m i e w a j ą c ą pra­ c o w i t o ś ć oraz n i e u g i ę t ą w o l ę w a l k i z p r z e c i w n o ś c i a m i . Szacunek, a nawet p o d z i w dla n a u k i oraz r o z m i ł o w a n i e się w sztuce i l i t e r a t u r z e p i ę k n e j zaszczepione w latach m ł o d z i e ń c z y c h t o w a r z y s z y ł y m u przez całe ż y ­ cie, b y ł y p o d s t a w ą wszelkich jego p o c z y n a ń i n a j s k u t e c z n i e j s z ą p o m o c ą w czasie p ó ź n i e j s z y c h p o w i k ł a ń ż y c i o w y c h , t a k c z ę s t y c h u l u d z i a m b i t ­ n y c h o w i e l o s t r o n n y c h uzdolnieniach i zainteresowaniach. J u ż w okresie n a u k i szkolnej s y s t e m a t y c z n ą p r a c ą stara się p o s z e r z y ć s w o j ą w i e d z ę , u c z e s t n i c z ą c ż y w o w k ó ł k a c h s a m o k s z t a ł c e n i o w y c h , znakomicie rozbu­ d o w a n y c h w o w y m czasie w K r ó l e s t w i e P o l s k i m . U d z i a ł w s t r a j k u szkol­ n y m i p a t r i o t y c z n a postawa (wyniesiona z d o m u ) wobec d y r e k c j i s z k o ł y u t r u d n i ł y m u uzyskanie m a t u r y w p r z e w i d z i a n y m t e r m i n i e . Po u k o ń c z e ­ n i u s z k o ł y ś r e d n i e j o t r z y m u j e p r y w a t n e s t y p e n d i u m i w 1906 r o k u w y ­ j e ż d ż a do Szwajcarii, gdzie zostaje i m a t r y k u l o w a n y na uniwersytecie (w Bernie i F r y b u r g u ) . T a m t e ż rozpoczyna studia w zakresie biologii i fizjologii o g ó l n e j . W Szwajcarii p r z e b y w a do 1909 r o k u , ale s t u d i ó w nie k o ń c z y . W s t r z ą ś n i ę t y do głębi n a g ł ą ś m i e r c i ą ojca p r z y b y w a do k r a j u . Po k i l k u m i e s i ę c z n y m pobycie w Warszawie, zamiast p o w r ó c i ć do roz­ p o c z ę t y c h s t u d i ó w p r z y r o d n i c z y c h , zjawia się w K r a k o w i e , zdaje k o n k u r ­ sowy egzamin do A k a d e m i i S z t u k P i ę k n y c h i rozpoczyna n a u k ę r y s u n k u u J ó z e f a Mehoffera. J a k i ż b y ł g ł ó w n y p o w ó d porzucenia s t u d i ó w p r z y ­ r o d n i c z y c h . Po p r o s t u zainteresowania m ł o d e g o studenta p o c z ę ł y ' się w t y m k i e r u n k u w y c z e r p y w a ć . M o s z y ń s k i , od wczesnej m ł o d o ś c i p i e l ę g n u ­ j ą c y swoje z a m i ł o w a n i a przyrodnicze, przechodzi w t y m czasie rodzaj rozczarowania. Z b y t szybko d o t a r ł do s z c z y t ó w obranej d y s c y p l i n y na­ u k o w e j ; jeszcze w szkole ś r e d n i e j p r z y s w o i ł sobie s u c h ą s y s t e m a t y k ę b o t a n i k i i zoologii, a t a k ż e d o k ł a d n i e i wszechstronnie z a p o z n a ł się z do­ stępną m u literaturą, traktującą o darwinizmie . Z tak gruntownym p r z y g o t o w a n i e m i entuzjazmem badawczego u m y s ł u p r z y s t ę p u j e do s t u d i ó w u n i w e r s y t e c k i c h . D o s ł o w n i e — j a k t o b y ł o j u ż w ó w c z a s jego zwyczajem — c a ł e dnie, wieczory, a nawet noce przeznacza na przyswa­ j a n i e sobie wiedzy z zakresu obranej s p e c j a l n o ś c i . Z a d z i w i a j ą c o szybko zapoznaje się z n a j n o w s z y m i o s i ą g n i ę c i a m i n a u k o w y m i swojej dziedziny i staje się j a k o biolog z w o l e n n i k i e m u w a r u n k o w a ń mechanicznych nie t y l k o u r o ś l i n , ale i u z w i e r z ą t . N a u k a biologii na ó w c z e s n y c h uniwersy­ tetach nie p r z y j ę ł a jeszcze n o w y c h p r ą d ó w u m y s ł o w y c h , o b i e c u j ą c y c h T 16 16 D u ż ą rolę w ó w c z a s , a także i później w jego pracy samokształceniowej odegrał Poradnik dla sambulców, wydawany z zapomogi K a s y im. Mianowskiego. U k a z a ł y się trzy tomy (Warszawa 1898 — 1909) redagowane przez P . Chmielowskiego, L . K r z y ­ wickiego, A. Mahrburga, A . Świętochowskiego i in. Podobne znaczenie posiadało wydawnictwo ukazujące się p ó ź n i e j pt. „Świat i Człowiek". �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 17 w s p o s ó b sugestywny n a u k o w e r o z w i ą z a n i e n i e p o k o j ą c y c h p r o b l e m ó w b y t u . Z b y t blisko s t o j ą c a nas samych i s p o ł e c z n y c h i n t e r e s ó w t k w i ł a jeszcze g ł ę b o k o w o t c h ł a n n y c h p r z e s ą d a c h m i n i o n y c h s t u l e c i . K r y t y c z ­ n y i w r a ż l i w y u m y s ł m ł o d e g o badacza nie m ó g ł p o g o d z i ć się z formalistycznie i dogmatycznie u j m o w a n y m i zagadnieniami. Po k r ó t k i e j , ale j a k ż e w y t ę ż o n e j p r a c y rezygnuje z dalszych s t u d i ó w . N a s t ę p u j e z m i a n a zain­ t e r e s o w a ń i r ó w n o c z e ś n i e jeden z najniebezpieczniejszych o k r e s ó w w jego życiu. M o s z y ń s k i dostawszy się z u p e ł n i e p r z y p a d k o w o do K r a k o w a , g ł ó w n e g o siedliska d z i a ł a l n o ś c i a r t y s t y c z n e j ó w c z e s n e j P o l s k i , t r a f i a , j a k t o j u ż w s p o m n i a ł e m , do A k a d e m i i S z t u k P i ę k n y c h . W y s o k a t e m p e r a t u r a nowego ś r o d o w i s k a rozgrzewa w n i m dawne aspiracje t w ó r c z e . O b o k r y s u n k u i m a l a r s t w a p r ó b u j e , j a k za c z a s ó w wczesnej m ł o d o ś c i , w y p o w i a d a ć się w poezji. B r a k j e d n a k w y b i t n e g o t a l e n t u , co sam stwierdza, grozi m u w y k o l e j e n i e m . O c a l i ł a go w ó w c z a s u m i e j ę t n o ś ć t r z e ź w e j oceny rzeczy­ w i s t o ś c i i g ł ę b o k i e z a m i ł o w a n i e do systematycznej p r a c y . P o d w p ł y w e m atmosfery i z a i n t e r e s o w a ń „ M ł o d e j P o l s k i " zapoznaje się ze w s i ą , s z u k a j ą c w jej k u l t u r z e m a t e r i a ł ó w do w ł a s n y c h z a m y s ł ó w l i t e r a c k i c h . O d tego t e ż czasu w ł a ś c i w i e rozpoczyna się d z i a ł a l n o ś ć K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o j a k o etnografa. Chwilowe zajęcie się s t u d i a m i p l a s t y c z n y m i u s t ę p u j e m i e j ­ sca n o w y m zainteresowaniom, k t ó r e m i a ł y się s t a ć t r w a ł y m i . U p r o g u w ł a ś c i w e j k a r i e r y ż y c i o w e j M o s z y ń s k i staje wobec z a d a ń , w y m a g a j ą c y c h przede w s z y s t k i m n a l e ż y t e g o p r z y g o t o w a n i a naukowego. N i k ł e ś r o d k i materialne o p ó ź n i a j ą w z n a c z n y m s t o p n i u w y r ó w n y w a n i e t y c h b r a k ó w . Zadanie b y ł o t r u d n e , ale silne pragnienie wiedzy i jej systematyczne n a b y w a n i e , p r z y n i e m a l z u p e ł n y m wyrzeczeniu się w y g ó d ż y c i o w y c h , z o s t a ł o s p e ł n i o n e dopiero w c i ą g u d ł u g i c h i m ę c z ą c y c h l a t . D o s y ć szeroki jest w t y m czasie zakres jego z a j ę ć z a r o b k o w y c h oraz z w i ą z a n y c h z t y m w ę d r ó w e k po k r a j u . Lecz cokolwiek c z y n i (nauczy­ ciel d o m o w y , k i e r o w n i k i n t e r n a t u , p r a c o w n i k b u c h a l t e r i i ) , gdziekolwiek się znajduje, w s z ę d z i e w y t r w a l e u z u p e ł n i a i p o g ł ę b i a s w o j ą w i e d z ę oraz zbiera m a t e r i a ł y do i n t e r e s u j ą c y c h go z a g a d n i e ń . J a k ż e K a z i m i e r z M o s z y ń s k i o d n o s i ł się do tego wielkiego, u k s z t a ł t o ­ wanego historycznie d o r o b k u ludzkiego, w c h o d z ą c e g o s w y m i elementami 17 18 1 9 2 0 1 7 Por. np. J . D . B e r n a l , Nauka w dziejach, Warszawa 1957, s. 578 n. Będąc pod silnym urokiem poezji Wyspiańskiego zamierzał napisać dramat historyczny, którego treścią miała b y ć walka pogańskiej Słowiańszczyzny z chrześci­ jaństwem. Por. K l i m a s z e w s k a , op. cit., s. 246 i n. Zoh. пр. K . M o s z y ń s k i , Z Ukrainy, Warszawa 1914, s. 5 i п . ; t e n ż e , Bu­ downictwo ludowe w okolicy Zamościa, Zamość (1920), s. 5; t e n ż e , Polesie Wschodnie, Warszawa 1928, Przedmowa. 1 8 1 9 2 0 2 — Etnografia polska, t. I I I �MIECZYSŁAW GŁADYSZ 18 w p o d s t a w y c y w i l i z a c j i , a k t ó r y o k r e ś l a się t r a d y c y j n ą k u l t u r ą l u d o w ą . Przed o d p o w i e d z i ą na to p y t a n i e n a l e ż a ł o b y w o g r o m n y m s k r ó c i e p r z y ­ p o m n i e ć o stosunku badaczy do tej k u l t u r y na przestrzeni o s t a t n i c h stu­ leci. P o c z ą t k o w o siłą u r z e k a j ą c ą b y ł a p r z y p i s y w a n a jej p i e r w o t n o ś ć i słow i a ń s k o ś ć . U w a ż a n a za w y t w ó r p o g a ń s k i i n a r o d o w y , b y ł a w pierwszych d z i e s i ą t k a c h l a t u b i e g ł e g o stulecia r o z p a t r y w a n a z o k r a s ą sentymenta­ l i z m u , czy nawet l i r y z m u . K r y t y c z n y do niej stosunek z r o d z i ł się p ó ź n i e j . W drugiej p o ł o w i e X I X w i e k u i p o c z ą t k a c h naszego stulecia, pod w p ł y ­ w e m ż y w o p u l s u j ą c y c h p r ą d ó w p o z y t y w i z m u , elementy k u l t u r y ludowej n a b i e r a j ą ś w i e ż y c h w a r t o ś c i . E o d z ą się nowe p o g l ą d y i daleko szersze cele badawcze. C e n t r a l n y m nieomal zainteresowaniem staje się zagadnienie nieustannego p r z e k s z t a ł c a n i a zjawisk k u l t u r y , p r z y c z y m p o c z ą t k o w e stadia jej r o z w o j u w zestawieniu ze w s p ó ł c z e s n y m stanem u w a ż a się za najlepsze ś w i a d e c t w o nieograniczonych m o ż l i w o ś c i l u d z k i c h . W tej atmosferze w y r a s t a ł i z n i ą się zrósł K a z i m i e r z M o s z y ń s k i j a k o po­ c z ą t k u j ą c y badacz k u l t u r y l u d o w e j . P ó ź n i e j , w oparciu o r e z u l t a t y w y ­ b i t n y c h przedstawicieli n a u k s p o ł e c z n y c h epoki p o z y t y w i z m u , znajduje w ł a ś c i w ą d r o g ę b a d a w c z ą w ewolucjonizmie k r y t y c z n y m , ustalającym jego p o g l ą d na znaczenie i r o z w ó j k u l t u r y , j a k o z e s p o ł u w y t w o r ó w orga­ nicznie p o w i ą z a n y c h i u w a r u n k o w a n y c h ś r o d o w i s k i e m p r z y r o d n i c z y m i historycznym. D z i a ł a l n o ś ć n a u k o w a M o s z y ń s k i e g o w t y m okresie, t j . od 1911 r o k u do k o ń c a pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j , nie z a m y k a się w a k c j i zbierania czy częściowego o g ł a s z a n i a m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h . P u b l i k a c j e z tego czasu, d o t y c z ą c e K u r p i o w s z c z y z n y , Zamojszczyzny, U k r a i n y czy Po­ l e s i a , p o s i a d a j ą zgodnie z ó w c z e s n y m zakresem n a u k , t z w . antropolo­ gicznych, charakter monografii etnograficznych, p o d b u d o w a n y c h ma­ t e r i a ł e m geograficznym, archeologicznym i h i s t o r y c z n y m , a p ó ź n i e j g w a r o w y m . N a d t o z n a j d u j ą się w n i c h nie t y l k o cenne i dobrze zebrane m a t e r i a ł y terenowe, ale r ó w n o c z e ś n i e d o w o d y s t a ł e g o narastania zainte­ resowań autora tak w kierunku tematycznym, jak też terytorialnym. S ą to prace n a u k o w o d o j r z a ł e . A u t o r p o s t ę p u j e metodycznie i u m i e po­ s ł u g i w a ć się wszechstronnie l i t e r a t u r ą p r z e d m i o t u . W n i c h w i d z i m y j u ż z a r y s o w u j ą c ą się p o s t a ć p r z y s z ł e g o etnografa, o b e j m u j ą c e g o s w o j ą dzia­ ł a l n o ś c i ą n a u k o w ą c a ł ą S ł o w i a ń s z c z y z n ę . I jeszcze na jedno n a l e ż y w t y m okresie z w r ó c i ć u w a g ę . M o s z y ń s k i j u ż w o w y m czasie, t j . w 1914 r o k u , pierwszy c h y b a w Polsce konsekwentnie w p r o w a d z a systematyczne ba2 1 22 23 2 4 2 1 Ogłasza je w „Ziemi" i „Materiałach Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych" (zob. „Bibliografię prać Kazimierza Moszyńskiego"), aa Wydane dopiero w r. 1928 (zob. M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie). " Zob. M o s z y ń s k i , Z Ukrainy. ** Zob. M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie. �K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI 19 dania stacjonarne, p o s ł u g u j ą c się p r z y t y m m e t o d ą s t o s o w a n ą j u ż przez d i a l e k t o l o g ó w , a p o l e g a j ą c ą na r ó w n o m i e r n y m w y t y c z a n i u p u n k t ó w ba­ dawczych w o b r ę b i e i n t e r e s u j ą c e g o go o b s z a r u . A u t o r o m a w i a n y c h mono­ g r a f i i umie p r z y t y m — z d u ż ą k o r z y ś c i ą dla p r ą c y — s p o ż y t k o w a ć swoje w i a d o m o ś c i , wyniesione ze s t u d i ó w p r z y r o d n i c z y c h . Opisy fizjogra­ ficzne U k r a i n y czy Polesia nie m a j ą p o d o b n y c h w polskiej l i t e r a t u r z e etnograficznej, i t o z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m u j ę c i a naukowego, j a k t e ż literackiego. M o s z y ń s k i z przekonaniem p o d k r e ś l a , że c z y n n i k i geogra­ ficzne m a j ą d o n i o s ł e znaczenie dla d z i e j ó w k u l t u r y . Realne o s i ą g n i ę c i a naukowo-badawcze, uzyskane w p r a w d z i e z d u ż y m w y s i ł k i e m , ale jeszcze c i ą g l e niejako na marginesie p r a c y zarobkowej, nie m a j ą c e j nic w s p ó l n e g o z e t n o g r a f i c z n y m i zainteresowaniami M o s z y ń ­ skiego, nie w y s t a r c z a ł y d l a zaspokojenia jego a m b i t n y c h z a m i e r z e ń . Porzuca w i ę c w 1922 r o k u stosunkowo i n t r a t n e p o d w z g l ę d e m finanso­ w y m zajęcie w Szkole G ł ó w n e j Gospodarstwa Wiejskiego i obejmuje stanowisko starszego asystenta, a w d w a l a t a p ó ź n i e j k i e r o w n i k a O d d z i a ł u Etnologii Słowiańskiej w Instytucie Antropologicznym Towarzystwa Nau­ kowego Warszawskiego. Eozpoczyna się w ż y c i u M o s z y ń s k i e g o okres naj­ bardziej w y t ę ż o n e j p r a c y n a u k o w e j , p r z y n o s z ą c y m u z d e c y d o w a n ą p o z y c j ę w etnografii, w z m o c n i o n ą p o w o ł a n i e m w 1926 r o k u na stanowisko za­ s t ę p c y profesora i k i e r o w n i k a k a t e d r y E t n o g r a f i i S ł o w i a n p r z y nowo zorganizowanym Studium Słowiańskim Uniwersytetu Jagiellońskiego. A l e w r ó ć m y jeszcze do okresu poprzedniego, w k t ó r y m w y r a s t a ł y u g r u n ­ t o w y w a n e p ó ź n i e j zasadnicze p o d s t a w y jego p r a c y n a u k o w e j , pozwala­ j ą c e na r o z w i n i ę c i e p e ł n e j energii t w ó r c z e j . W a r u n k i , w j a k i c h z n a j d o w a ł się K a z i m i e r z M o s z y ń s k i po w y j e ź d z i e z K r a k o w a , nie s p r z y j a ł y z b y t n i o , j a k t o j u ż w s p o m n i a ł e m , n o r m a l n e m u r o z w o j o w i w ł a ś c i w e j p r a c y naukowo-badawczej. W p r a w d z i e g r o m a d z i w t y m czasie m n ó s t w o w a r t o ś c i o w e g o m a t e r i a ł u , uzyskuje sporo d o ś w i a d ­ c z e ń w y n i e s i o n y c h z b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t o w a n i a się ze w s i ą , ale b y ł o t o czynione kosztem z b y t d u ż e g o n a k ł a d u czasu i energii, w y w o ł a n e c i ą g ł y m przerywaniem pracy, zajęciami zarobkowymi. W t y m d ł u g i m okresie swojego ż y c i a , bo l i c z ą c y m p r z e c i e ż p r a w i e d w a n a ś c i e l a t , M o ­ s z y ń s k i , poza w ł a ś c i w ą d z i e d z i n ą obranej n a u k i , studiuje a r c h e o l o g i ę , p s y c h o l o g i ę , l o g i k ę , filozofię r e l i g i i , socjologię oraz j ę z y k o z n a w s t w o , do k t ó r e g o zawsze m i a ł s z c z e g ó l n e upodobanie i uzdolnienia. Zapoznaje się r ó w n i e ż bliżej z h i s t o r i ą s z t u k i i l i t e r a t u r y oraz n a u k a m i e k o n o m i c z n y m i . E t n o g r a f i a , k t ó r a go t a k p o c i ą g a ł a s w o j ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą i o r y g i n a l n o ­ ścią nie z n a n y c h m u dotychczas f a k t ó w k u l t u r o w y c h , nie w y p e ł n i a ł a c a ł k o w i c i e jego ż y c i a , nie w i d z i w niej nie t y l k o ostatecznego celu, ale as Zob. M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie, Przedmowa. �MIECZYSŁAW GŁADYSZ 20 nawet nie dostrzega jeszcze g ł ę b s z e g o sensu. M o s z y ń s k i w p r a w d z i e k o n ­ t r o l u j e nieustannie s w o j ą w i e d z ę i stawia sobie ciągle nowe o b o w i ą z k i poznawcze, w a r u n k u j ą c e g ł ę b s z e u j m o w a n i e b a d a n y c h zjawisk k u l t u r y , ale p r z y t a k w y t ę ż o n e j p r a c y u w i e ń c z o n e j z b y t p o w o l n y m i r e z u l t a t a m i i t a k i m stosunku do badanego p r z e d m i o t u ł a t w o m ó g ł popase w ponowne z n i e c h ę c e n i e . Obserwacja tego w ł a ś n i e okresu ż y c i a K a z i m i e r z a M o s z y ń ­ skiego daje n a m sporo i n t e r e s u j ą c y c h s p o s t r z e ż e ń z a r ó w n o do k r y s t a l i z o ­ w a n i a się p o s t a w y badawczej p r z y s z ł e g o a u t o r a Człowieka, j a k t e ż roz­ w o j u jego o s o b o w o ś c i . M ł o d z i e ń c z e zainteresowania p r z y r o d ą oraz studia biologiczne sta­ w i a j ą M o s z y ń s k i e g o w k r ę g u badaczy, s z e r m u j ą c y c h e w o l u c j o n i s t y c z n y m i a r g u m e n t a m i . A l e nieobce m u s ą t a k ż e p o g l ą d y ó w c z e s n e j s z k o ł y nie­ mieckiej, z a c i e r a j ą c e j g r a n i c ę p o m i ę d z y p o s t ę p e m a „ k u r t y n ą niezbada­ nego", ffie s p o s ó b , a b y w r a ż l i w a m ł o d a u m y s ł o w o ś ć z n u ż o n a w czasie s t u d i ó w , j a k j u ż w i e m y , schematyzmem i z b y t n i m f o r m a l i z m e m b i o l o g i i , s z u k a j ą c a z u p r a g n i e n i e m g ł ę b s z y c h w a r t o ś c i ż y c i a , nie u l e g ł a i n n y m p r ą d o m u m y s ł o w y m , k t ó r e w t y m czasie r o z w i j a ł y się w zachodniej E u r o p i e . J e d n y m z n i c h , z k t ó r y m z a p o z n a ł się M o s z y ń s k i , b y ł bergson i z m , f a s c y n u j ą c y badaczy o b i e t n i c ą m o ż l i w o ś c i i n t u i c y j n e g o r o z u m i e n i a zjawisk k u l t u r y i b y t u . D z i e ł a Bergsona, c z a r u j ą c e p r z y t y m p i ę k n ą f o r m ą l i t e r a c k ą , m o g ł y o d d z i a ł a ć n a jego usposobienie egzaltowane w t y m czasie, przez g ł ę b o k i e r o z w a ż a n i a n a d szukaniem dalszych d r ó g w p o s t ę ­ p o w a n i u n a u k o w y m . N i e t r u d n o b y ł o z a t e m o z w i c h n i ę c i e t r z e ź w e j do­ tychczas p o s t a w y badawczej przez zejście n a pozycje idealistyczne. J e d n a k ż e a n a l i t y c z n y u m y s ł M o s z y ń s k i e g o , s z u k a j ą c y nieustannie g ł ę b o k i e g o celu w nauce, nie m ó g ł p r z y j ą ć ż a d n e j koncepcji filozoficznej, k t ó r a nie b y ł a oparta b e z p o ś r e d n i o o f a k t y j a k o p r z e j a w y realnego ż y c i a . W y d a j e się j e d n a k prawdopodobne, że r o z w a ż a n i a n a d bergsonizmem d o p o m o g ł y m u do odnalezienia tego g ł ę b s z e g o sensu w nauce, k t ó r e g o t a k z a w z i ę c i e p o s z u k i w a ł . P r z e c i e ż bergsonizm u z n a w a ł e w o l u c j o n i z m za t w ó r c z y , z w a l c z a ł p r z y t y m k o n c e p c j ę r o z w o j u mechanicznego, a t a k i e stanowisko m u s i a ł o chyba o d p o w i a d a ć późniejszemu zwolennikowi e w o l u c j o n i z m u k r y t y c z n e g o . W k a ż d y m b ą d ź razie jest n i e w ą t p l i w e , ż e przemiana w jego stosunku do e t n o g r a f i i d o k o n a ł a się p o d w p ł y w e m filozoficznych koncepcji tego okresu i d o p r o w a d z i ł a do zrozumienia g ł ę b s z e g o sensu p o d j ę t e j przez niego p r a c y . „ D o s t r z e g ł e m wreszcie" — wyznaje M o s z y ń s k i — „ ż e n a u k a , k t ó r e j się o d d a j ę , do pewnego stopnia u m o ż l i w i l u d z k o ś c i p r a w d z i w e zrozumienie samej siebie, co b ę d z i e d l a niej t a k samo p o ż y t e c z n e , j a k p o ż y t e c z n a jest z n a j o m o ś ć samego siebie 26 2 6 Zob. M o s z y ń s k i , Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków w etno­ logii, „Lud" t. 38 (za rok 1947): 1948, s. 3 — 27; tam t e ż cytuje Bergsona, s. 12. �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 21 2 7 dla k a ż d e j j e d n o s t k i " . W ó w c z a s to z d e c y d o w a ł , że c a ł ą s w o j ą i s t o t ą w i n i e n s ł u ż y ć nauce. C h o c i a ż w m i a r ę zapoznawania się i p o r z ą d k o w a n i a olbrzymiego m a t e r i a ł u , z w i ą z a n e g o z n a u k ą etnografii, narasta u M o ­ s z y ń s k i e g o coraz bardziej k r y t y c z n y stosunek do badanego p r z e d m i o t u , to p r z e c i e ż , poza zaciekawieniem badacza, u p o d ł o ż a wszelkich jego p o c z y n a ń b ę d z i e o d t ą d t k w i ł o g o r ą c e pragnienie s ł u ż b y l u d z k o ś c i d r o g ą ścisłych u j ę ć , dawanie p i e r w s z e ń s t w a f a k t o m przed h i p o t e t y c z n y m i sfor­ m u ł o w a n i a m i w przedstawianiu p r o c e s ó w k u l t u r o w y c h . T a k a w ł a ś n i e postawa badacza, przekonanego o g ł ę b o k i e j w a r t o ś c i n a u k i etnografii, nie s z u k a j ą c e g o w niej m o ż l i w o ś c i z a j m u j ą c e g o s p ę d z e ­ nia czasu l u b t e ż drogi do zdobycia lepszej p o z y c j i w h i e r a r c h i i społecz­ n e j , m u s i a ł a w s p o s ó b zasadniczy w p ł y n ą ć na charakter p o d e j m o w a n y c h prac, w y r a ż a j ą c y się m . i n . b e z k o m p r o m i s o w o ś c i ą w zwalczaniu lekko­ m y ś l n o ś c i , n i e d o c i ą g n i ę ć albo w r ę c z nierzetelnego stosunku do n a u k i . B o w i e m t o niedopuszczalne nastawienie nie t y l k o o b n i ż a ł o p o z i o m na­ u k i , ale przede w s z y s t k i m w p o j ę c i u M o s z y ń s k i e g o z a c i e r a ł o jej d o n i o s ł o ś ć i o p ó ź n i a ł o osiągnięcie celów, j a k i e s t a w i a ł obranej dyscyplinie. T a p r y n c y p i a l n o ś ć m u s i a ł a w y w o ł y w a ć z a d r a ż n i e n i a i ostre p o l e m i k i . D o d a j m y , ż e to nieprzejednane stanowisko M o s z y ń s k i e g o g r u n t o w a ł o się na jego heroicznej postawie wobec t r a g i z m u samego ż y c i a . Postawa t a w y w o ł y w a ł a p o t r z e b ę nieustannej p r a c y nad w i e r n y m u t r w a l a n i e m z a p a d a j ą c y c h w n i e p a m i ę ć zjawisk k u l t u r o w y c h , k t ó r e , zdaniem naszego uczonego, są w a ż n y m ź r ó d ł e m poznania ś r o d k ó w i m e t o d w a l k i c z ł o w i e k a z n i e p e w n ą p r z y s z ł o ś c i ą , g r o ź n i e c i ą ż ą c ą n a d ś w i a t e m . D a w a ł t e m u niejednokrotnie w y r a z w p ó ź n i e j s z y c h r o z m o w a c h z u c z n i a m i , p i s a ł we w s p o m n i e n i a c h : „ O p a r c i e m o ż e m y z n a l e ź ć w walce, b i o r ą c w niej u d z i a ł , to znaczy pra­ c u j ą c n a d p o g ł ę b i e n i e m i u m o c n i e n i e m b y t u l u d z k o ś c i . Oparcie t a k i e jest w p r a w d z i e w z g l ę d n e , g d y ż i c a ł a l u d z k o ś ć z g i n ą ć m o ż e , podobnie j a k ginie jednostka, posiada j e d n a k s z c z e g ó l n ą w a r t o ś ć : moc jego w y ­ b i t n i e wzrasta w m i a r ę n a t ę ż e n i a i n t e n s y w n o ś c i pracy, w t e d y b o w i e m wzrasta p e w n o ś ć z w y c i ę s t w a " . K o ń c z ą c swoje w y z n a n i e dodaje: „ C z y ż b o w i e m to nieustanne zmaganie się ś m i e r c i i ż y c i a , g r o ź n y c h niebezpie­ c z e ń s t w z i n t u i c y j n i e p r z e c z u w a n y m i m o ż l i w o ś c i a m i z w y c i ę s t w a nie jest dla nas s p r a w ą n a j w a ż n i e j s z ą i j e d y n i e p e w n ą ? N i e k i e d y , gdy o t y c h rzeczach głębiej r o z m y ś l a m , ogarnia m n i e z i m n a z a w z i ę t o ś ć i p o r y w a j ą c y entuzjazm. J e d n o c z e ś n i e w y n i k a przede m n ą w t a k i c h m o m e n t a c h za­ c i e k ł e , n i e s f o r m u ł o w a n e postanowienie, k t ó r e m o ż n a b y u j ą ć w s ł o w a : N i e d a ć się n i e w i d z ą c e j , n i e s ł y s z ą c e j , bezrozumnej n i c o ś c i ; j a z g i n ę , aJe moi zwyciężą". Z tak u k s z t a ł t o w a n ą p o s t a w ą rozpoczął Kazimierz Mo­ s z y ń s k i p r a c ę j a k o profesor k a t e d r y etnografii. T a k i m b y ł i t a k i m po2 7 Por. także M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Kraków 1929, cz. 1, s. 1. �MIECZYSŁAW GŁADYSZ 22 z o s t a ł do k o ń c a ż y c i a . T a k p o j m o w a n a n a u k a b y ł a dla niego „ n i e o m a l w s z y s t k i m " . T r a k t o w a ł j ą j a k o n a j g ł ę b s z y cel swojego ż y c i a . N i g d y się z n i ą nie r o z s t a w a ł , n i e u g i ę t y i p e w n y j e j ostatecznego z w y c i ę s t w a . D a w a ł z r e s z t ą tego n i e m a ł e d o w o d y . S w ą o s t a t n i ą p r a c ę , p t . Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, w y k a ń c z a ł n i e u s t ę p l i w i e j u ż w czasie ciężkiej ś m i e r t e l n e j choroby, po p r o s t u w przerwach m i ę d z y jej b o l e s n y m i a t a k a m i . W ostatnich t e ż m i e s i ą c a c h c z ę s t o m a w i a ł , nieomal z w y r z u t e m , p o d adresem n i e k t ó r y c h p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h , iż czas t r w o n i ą na r o z w i ą z y w a n i e więcej l u b mniej zabawnie s k o n s t r u o w a n y c h ł a m i g ł ó w e k , nie z a d a j ą c sobie t r u d u , a b y w swych pracach o d r ó ż n i ć rzeczy w a ż n e od d r o b i a z g ó w . Z r e s z t ą podobnie ostre stanowisko z a j m o w a ł i d a w n i e j . O m a w i a j ą c na p r z y k ł a d p r a c ę D y r e n k o w e j o s z a m a n i z m i e czy Stern berga o k u l c i e o r ł a p i s a ł : „ W y z n a ć trzeba, że czytanie tego r o d z a j u a r t y k u ł ó w d z i a ł a d o p r a w d y na p o d o b i e ń s t w o silnego strumienia, orzeź­ w i a j ą c e g o powietrze p r z y p r z e g l ą d a n i u prac etnograficznych, z w ł a s z c z a t z w . » l u d o z n a w c z y c h « , p ł y t k o i nudno r o z p r a w i a j ą c y c h na t e m a t n a p i s ó w na malowanej ceramice, k r a w a t ó w k r ó l ó w k u r k o w y c h i i n n y c h drobiaz­ g ó w , od k t ó r y c h r o i się etnograficzna prasa. S ą t a m b o w i e m w o w y c h a r t y k u ł a c h rzeczy i s t o t n i e w a ż n e , przedstawione w s p o s ó b i n t e l i g e n t n y i z a j m u j ą c y ; t r y s k a j ą z n i c h n a p r a w d ę snopy ś w i a t ł a na r o z w ó j l u d z k i e j k u l t u r y , czy w ogóle na zagadnienie c z ł o w i e k a " . E z e c z o w o ś ć , szacunek dla k o n k r e t n e g o w y t w o r u czy zjawiska k u l t u r o ­ wego, m a j ą c e g o swój g ł ę b s z y sens, u k s z t a ł t o w a ł a w n i m ceniony wysoko t y p uczonego w a l c z ą c e g o o realia p r a w d y i ścisłość n a u k o w ą w p r a c y . „ P r z e z n i ą z a ś r o z u m i e m [pisze] z u p e ł n y o b i e k t y w i z m , najdalej i d ą c ą g r u n t o w n o ś ć oraz s ł u c h a n i e tego, co n a m same f a k t y d y k t u j ą , a prze­ n i g d y nie dopasowywanie i c h do z g ó r y p o w z i ę t y c h koncepcji, c h o ć b y powszechnie u c h o d z i ł y za n i e o m y l n e i n i e t y k a l n e " . N i c t e ż dziwnego, ż e c e c h o w a ł a go pewna n i e c h ę ć do p o d e j m o w a n i a z a g a d n i e ń t e o r e t y c z n y c h , p o z b a w i o n y c h m o ż l i w o ś c i jasnego p o w i ą z a n i a z o k r e ś l o n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą . Zwalcza b r a k s y s t e m a t y c z n o ś c i , gubienie się w d a l e k o r z ę d n y c h szczegó­ ł a c h , stosowanie d ł u ż y z n , j e d n o s t r o n n o ś ć u j m o w a n i a zjawisk, a t a k ż e 28 2 9 3 0 3 1 2 8 H . Д ы р е н к о в а , Получение шаманского дара по воззрениям турецких пле­ мен, „Сборник Музея Антропологии и Этнографии", Leningrad t. 9: 1930, s. 267 — 291. L . S t e r n b e r g , Ber AdlerJcuU bei den VólJcem Sibiriens, „Archiv für Religionswissenschaft", Leipzig —Berlin t. 28: 1930, s. 125—153, t ł u m . z ros. Л . С т е р н б е р г, Культ орла у сибирских народов, „Сборник Музея Антропологии и Этногра­ фии", t. 5 z. 2: 1925, s. 7 1 7 - 7 4 0 . М. ( К . M o s z y ń s k i ) , Przegląd stałych wydawnictw, „Lud Słowiański", Kraków t. 2: 1931, z. 2, B , s. 253. K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Kraków 1958, s. 67. 2 9 8 0 8 1 �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 23 n i e r z e t e l n o ś ć w rozgraniczaniu cudzego i w ł a s n e g o d o r o b k u naukowego. A t a k u j e w ó w c z a s z c a ł y m t e m p e r a m e n t e m , nie cofa się p r a w i e n i g d y przed k r y t y k ą powszechnie u z n a w a n y c h i nawet n a j w i ę k s z y c h a u t o r y ­ t e t ó w , jeżeli „ g r z e s z ą n i e ś c i s ł o ś c i ą " czy „ f a n t a s t y c z n o ś c i ą d o m y s ł ó w " , n a w o ł u j ą c do oczyszczenia z a ś m i e c o n y c h ź r ó d e ł . Proponuje nawet u ł o ­ ż e n i e „ i n d e k s u nazwisk a u t o r ó w , j a c y p o w i n n i b y ć t r a k t o w a n i z daleko i d ą c ą o s t r o ż n o ś c i ą , albo nawet wprost w y k r e ś l e n i z danej l i t e r a t u r y naukowej" . Gdzie n a l e ż y s z u k a ć ź r ó d e ł r e g e n e r u j ą c y c h t ę o l b r z y m i ą w i t a l n o ś ć p r a w i e p i ę ć d z i e s i ę c i o l e t n i e j , nie s ł a b n ą c e j do k o ń c a ż y c i a pasji badawczej czy polemicznej. O d p o w i e d ź daje n a m sam M o s z y ń s k i : „ W r a ż e n i a estetycz­ ne m i a ł y zawsze i m a j ą do dziś dnia n i e z w y k ł ą dla m n i e w a r t o ś ć " , „ o n e t e ż [wyznaje dalej] b e z p o ś r e d n i o i p o ś r e d n i o p o m a g a ł y m i w naukowej pracy, p o t ę g u j ą c z d o l n o ś ć i g ł ę b o k o ś ć m y ś l e n i a " . P r z e ż y ć estetycznych dostar­ c z a ł a m u sztuka i l i t e r a t u r a oraz p r z y r o d a . Z a m i ł o w a n i a artystyczne, j a k j u ż w i e m y , z a j m o w a ł y sporo miejsca w jego ż y c i u . Z w ł a s z c z a r o z m i ­ ł o w a n y b y ł w malarstwie, a t a k ż e w m u z y c e : „ G d y j e j s ł u c h a m [pisze autor Pierwotnego zasięgu języka Prasloivian], w y r a s t a j ą przede m n ą j a k i e ś n i e b y w a ł e b e z k s z t a ł t n e obrazy i dziwne p r z e ż y c i a . . . ł a g o d n e a p o t ę ż n e fale d ź w i ę k ó w o t w i e r a j ą przede m n ą j a k b y » n i e b i a ń s k i e t a j e m n i c e « . Jestem p r z e k o n a n y [pisze dalej], że m i ę d z y i n n y m i te w r a ż e n i a estetyczne, t a k n i e z w y k ł e przez s w o j ą d z i w n ą g ł ę b i ę , a zarazem t a k bezgranicznie roz­ koszne, w w i e l k i m s t o p n i u p r z y w i ą z u j ą mnie do ż y c i a . A l e w r a ż e n i a te m a j ą dla mnie jeszcze i i n n ą w a r t o ś ć . P o r u s z a j ą c g ł ę b o k o całe jestestwo, n a s t r a j a j ą je podobnie do szerszych m y ś l i , s p r z e c i w i a j ą się z a ś m y ś l o m d r o b n y m " . Podobnie j a k m u z y k ę , cenił p l a s t y k ę . A b y z n i ą bliżej o b c o w a ć , z g r o m a d z i ł setki najprzedniejszych r e p r o d u k c j i m a l a r s t w a ś w i a t o w e g o . W e w s z y s t k i c h c h w i l a c h w o l n y c h od p r a c y naukowej roz­ c z y t y w a ł się w l i t e r a t u r z e p i ę k n e j , r o z k o s z o w a ł się w i e l k ą p o e z j ą r o m a n ­ t y c z n ą , sycił wierszami Lechonia, a strof у W y s p i a ń s k i e g o p r z y p o m i n a ł n a m w sali szpitalnej d o s ł o w n i e na k i l k a d n i przed ś m i e r c i ą . P o n a d wszystko z a ś , wprost fanatycznie u w i e l b i a ł p r z y r o d ę . P i s a ł w swoich w y z n a n i a c h : do dziś dnia jestem bardzo p r z y w i ą z a n y do p r z y r o d y ż y w e j , przede w s z y s t k i m do drzew i k w i a t ó w , z w ł a s z c z a z a ś do w i d o k u k w i t n ą c y c h ł ą k , o s ł o n i ę t y c h p o g o d n y m niebem, po k t ó r y m p ł y n ą niezliczone o b ł o k i . Z k w i a t ó w szczególnie l u b i ę wielkie, bladoniebieskie g w i a z d y p o d r ó ż n i k a . G d y w p o r a n n y c h godzinach s ł o n e c z n e g o dnia w i d z ę je r o z k w i t ł e w z d ł u ż 3 2 3 3 3 8 M. in. często w y t y k a nawet Aleksandrowi Brucknerowi brak rzeczowych argumentów w jego etymologicznych wywodach. Zob. п р . M. ( M o s z y ń s k i ) , Prze­ gląd stałych wydawnictw, „Lud Słowiański", Kraków t. 2: 1931 z. 2, B , s. 240. K . M o s z y ń s k i , Nieco uwag krytycznych, „Lud Słowiański", Kraków t. 2: 1931, z. 2, B , s. 259 i n. 3 3 �M I E C Z VSLAW GŁADYSZ 24 miedz p o l n y c h , n a p e ł n i a m n i e t a k a radosna pogoda, że graniczy ona n i e m a l z doznaniem s z c z ę ś c i a " . W o s t a t n i m m i e s i ą c u ż y c i a w i d o k k w i a ­ t ó w w z r u s z a ł go do łez, m ó w i ł , j a k t ę s k n i do zapachu r o z k w i t ł y c h ł ą k i w i d o k u sfalowanego z b o ż a , k t ó r y c h nie s p o d z i e w a ł się j u ż u j r z e ć w i ę c e j . Ś w i a d o m o ś ć tego b y ł a j e d n y m z n a j b o l e ś n i e j s z y c h p r z e ż y ć . N i e t y l k o na s z t u k ę i p r z y r o d ę r e a g o w a ł w t a k p o r y w a j ą c y s p o s ó b . P o d o b n y c h przeżyć doznawał również przy zetknięciu z poważną literaturą n a u k o w ą . , , W d w u d z i e s t y m ó s m y m r o k u ż y c i a z d a r z y ł o m i się, że poruszony do głębi k s i ą ż k ą socjologiczną, p e ł n ą n i e z w y k ł y c h , o l b r z y m i c h p o m y s ł ó w , po u k o ń c z e n i u p o d n i o s ł e m j ą do ust i szczerze, g o r ą c o p o c a ł o w a ł e m " . W s p o m n i a ł e m j u ż na p o c z ą t k u szkicu, że k a r t y o p i s ó w k r a j o b r a z u U k r a i n y czy Polesia Wschodniego p o s i a d a j ą w a r t o ś ć l i t e r a c k ą . B y ł o b y to z u p e ł n i e n a t u r a l n e z w a ż y w s z y , że p r z e c i e ż , b ę d ą c w K r a k o w i e , M o ­ s z y ń s k i p r ó b o w a ł t w ó r c z o ś c i literackiej. J e d n a k n i k t z nas nie przypusz­ czał, ż e w pozostawionych r ę k o p i s a c h znajdzie się r ó w n i e ż teczka, zawie­ r a j ą c a z b i ó r jego w ł a s n y c h poezji, ż e u p r a w i a ł systematycznie t w ó r c z o ś ć p o e t y c k ą , k t ó r a , j a k się o k a z a ł o , b y ł a nie t y l k o jego n a j g ł ę b s z y m u k r y t y m marzeniem, ale f o r m ą w y p o w i a d a n i a n a j w z n i o ś l e j s z y c h u c z u ć . N i e z n a m y bliżej w a r t o ś c i a r t y s t y c z n y c h t k w i ą c y c h w t w ó r c z o ś c i poetyckiej M o ­ s z y ń s k i e g o , t r u d n o t e ż a n a l i z o w a ć p o w o d y , dla k t ó r y c h a u t o r nie t y l k o nie o g ł a s z a ł j e j , ale nawet nie w s p o m i n a ł o t y m w gronie p r z y j a c i ó ł czy najbliższych znajomych. D o r o b e k n a u k o w y profesora M o s z y ń s k i e g o , l i c z ą c y o k o ł o 130 pozycji, obejmuje p o n a d 300 arkuszy d r u k u . Oto najbardziej lakonicznie u j ę t y r e z u l t a t p r a c y tego wielkiego uczonego. N i e s p o s ó b t u t a j nie p r z y p o m n i e ć o n a j w i ę k s z y m (chociaż za t a k i e je nie u w a ż a ł ) dziele M o s z y ń s k i e g o , najbardziej p o p u l a r n y m , a j e d n o c z e ś n i e nie d o k o ń c z o n y m , t j . o Kulturze ludowej Słowian. Zaskakuje nas ono nie z n a n y m dotychczas rozmachem zebranych i u s y s t e m a t y z o w a n y c h m a t e r i a ł ó w oraz n o w y m i c h u j ę c i e m , co p r z y s p i e s z y ł o r o z w ó j n a u k i etnografii o c a ł e dziesięciolecia. A l e nie t y l k o t o p o d n i ó s ł b y m w tej k r ó t k i e j charakterystyce. M o s z y ń s k i u m i a ł s p o s t r z e g a ć b r a k i w naszej d y s c y p l i n i e i u m i a ł je u s u w a ć , b u d z ą c p r z y t y m e n t u z j a z m p r a c y i szacunek dla n a u k i . M o ż n a p o d z i w i a ć rozmach i r e z u l t a t y t w ó r c z o ś c i naukowej K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o , jego o s t r o ż n o ś ć w w y p o w i a d a n i u s ą d ó w czy f o r m u ł o w a n i u u o g ó l n i e ń , m o ż n a d y s k u t o w a ć na t e m a t k i e r u n k u i m e t o d jego p r a c y , czy t e ż s ł u s z n o ś c i koncepcji. K r y t y c z n a r e k o n s t r u k c j a k u l t u r o w a i docie­ k a n i a etnogenetyczne, w t y m w y p a d k u z w i ą z a n e z pochodzeniem S ł o w i a n , nie n a l e ż ą p r z e c i e ż do rzeczy p r o s t y c h . M o s z y ń s k i , j a k w i a d o m o , nie b y ł z w o l e n n i k i e m a u t o c h t o n i z m u i o p o w i a d a ł się za w s c h o d n i m umieszczeniem 3 4 Zob. M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, s. 67. �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 25 p r a o j c z y z n y S ł o w i a n . Nie t u t e ż miejsce na o m ó w i e n i e t y c h skompliko­ w a n y c h p r o b l e m ó w . C h c i a ł b y m jeszcze p o d k r e ś l i ć , że Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego i Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i et­ nologii, dzieła w y d a n e u samego p r o g u t y s i ą c l e c i a p a ń s t w a polskiego, i m p o n u j ą c e r o z l e g ł o ś c i ą wiedzy i c h a u t o r a , w z b o g a c a j ą e t n o g r a f i ę p o l s k ą nie z n a n ą jej dotychczas rozległością p o d e j ś c i a do z a g a d n i e ń k u l t u r o w y c h . J e d n o c z e ś n i e p o s z e r z a j ą h o r y z o n t y m ł o d y c h badaczy, k i e r u j ą c i c h spoj­ rzenie k u d a l e k i m p e r s p e k t y w o m , o g a r n i a j ą c y m zjawiska k u l t u r y z nie z n a n y c h dotychczas p u n k t ó w widzenia. A u t o r u w z g l ę d n i ł w bardzo sze­ r o k i m zakresie w y n i k i n a u k pomocniczych dla etnografii, bez k t ó r y c h obecnie nie m o ż n a j u ż r o z w i ą z y w a ć z a g a d n i e ń r e k o n s t r u k c j i i r o z w o j u k u l t u r y . Z r e a l i z o w a ł w ten s p o s ó b postulat szerokiej p o d b u d o w y i inter­ p r e t a c j i zjawisk k u l t u r o w y c h o s i ą g n i ę c i a m i pozaetnograficznymi. G ł ę b o k i e cele badawcze, niepospolita p r a c o w i t o ś ć , obok systematycz­ n o ś c i i u m i e j ę t n o ś c i organizacji pracy, p r z y n i o s ł y w rezultacie w y n i k i z d u m i e w a j ą c e e r u d y c j ą i w i e l o s t r o n n o ś c i ą u j ę c i a . One to p o z w o l i ł y M o ­ s z y ń s k i e m u na dojście do wysokiej r a n g i w nauce, do r z ę d u n a j w y b i t n i e j ­ szych uczonych, j a k i c h k i e d y k o l w i e k m i e l i ś m y w dziedzinie b a d a ń k u l t u r y ludowej S ł o w i a n . Bilans n a u k o w y K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o s t a ł się r ó w n o c z e ś n i e dla etnografii polskiej sukcesem m i ę d z y n a r o d o w y m . Za z a s ł u g i p o ł o ż o n e dla n a u k i o t r z y m a ł prof. M o s z y ń s k i j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m wiele w y r ó ż n i e ń i d o w o d ó w u z n a n i a . Po ostatniej wojnie ś w i a t o w e j zostaje najpierw c z ł o n k i e m t y t u l a r n y m , a n a s t ę p n i e c z ł o n k i e m r z e c z y w i s t y m Polskiej A k a d e m i i N a u k . P o d koniec ż y c i a o t r z y m u j e K r z y ż K o m a n d o r s k i O r d e r u Odrodzenia Polski. D o d a j m y , że za d z i e l n o ś ć na p o l u w a l k i b y ł odznaczony K r z y ż e m W a l e c z n y c h . K a z i m i e r z M o s z y ń s k i z m a r ł 30 marca 1959 r o k u w K r a k o w i e . Pocho­ w a n y z o s t a ł dnia 5 k w i e t n i a na c m e n t a r z u w a r s z a w s k i m na B r ó d n i e . Spoczywa w g r o b o w c u r o d z i n n y m obok s t r y j a W a c ł a w a M o s z y ń s k i e g o , k t ó r e m u j a k o w y c h o w a w c y n a j w i ę c e j z a w d z i ę c z a ł , oraz obok m a t k i , k t ó r ą k o c h a ł nade wszystko. 35 3 6 3 6 W 1929 r. Instytut Słowiański w Pradze obiera go członkiem korespondentem. W 1932 r. zostaje członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności, a w ro­ ku n a s t ę p n y m członkiem czynnym Ukraińskiego Naukowego Towarzystwa im. Szewczenki we Lwowie. W czerwcu 1938 r. Polska Akademia Umiejętności powołuje go na członka czynnego, a w grudniu tegoż roku zostaje członkiem korespondentem Naukowego Ugrofińskiego Towarzystwa w Helsinkach. W maju 1939 r. zostaje członkiem honorowym. Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego w Budapeszcie. Ponownie zostaje wyróżniony przez tę I n s t y t u c j ę w 1958 r. W t y m ż e grobowcu spoczywa jego ojciec Aleksander, młodsza siostra Wanda, absolwentka uniwersytetu genewskiego, i brat Wacław, wybitny fizyk, profesor Politechniki Warszawskiej, członek rzeczywisty P A N , oraz szwagier dr Stefan Zaleski, znakomity ekonomista, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. 3 6 �MIECZYSŁAW 26 NAJWAŻNIESZE GŁADYSZ OPRACOWANIA I MATERIAŁY N I E P U B L I K O W A N E W k i l k u d z i e s i ę c i u teczkach i p u d l a c h u t r z y m y w a n y c h wzorowo znaj­ d u j ą się liczne r ę k o p i s y K . M o s z y ń s k i e g o , a w ś r ó d n i c h dotyczczas nie p u b l i k o w a n e prace i m a t e r i a ł y etnograficzne. S k ł a d a j ą się na nie r o z p r a w y , a r t y k u ł y , w y p i s y z l i t e r a t u r y , a nade wszystko cenne m a t e r i a ł y terenowe zebrane p r a w i e w y ł ą c z n i e przez prof. К . M o s z y ń s k i e g o z o b s z a r ó w P o l s k i i s ą s i e d n i e j B i a ł o r u s i oraz U k r a i n y . Prof. M o s z y ń s k i p o z o s t a w i ł t e ż cztero­ stronicowy maszynopis, w k t ó r y m w y r a ż a s w o j ą o s t a t n i ą w o l ę i podaje w s k a z ó w k i co do dalszego w y k o r z y s t a n i a ewentualnie w y d a n i a m a t e r i a ł ó w . S t a n opracowania r ę k o p i s ó w , j a k t o zazwyczaj b y w a , jest r ó ż n y . W y ­ m a g a j ą One b ą d ź t o u z u p e ł n i e ń , b ą d ź t e ż u p o r z ą d k o w a n i a redakcyjnego. Najbardziej p r z y g o t o w a n y m do d r u k u , a zarazem najcenniejszym z n i c h , jest r ę k o p i s O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian. Publi­ kacja t a b ę d z i e n i e w ą t p l i w i e w s p a n i a ł y m z a m k n i ę c i e m wielkiego c y k l u badawczego n a d k u l t u r ą S ł o w i a n . P o z o s t a ł e r ę k o p i s y o t r e ś c i etnograficznej — a są t e ż inne — m o ż n a b y p o d z i e l i ć na k i l k a g r u p : 1) M o n o g r a f i e l u d ó w e g z o t y c z n y c h . Grupa ta obejmuje: a) cztery monografie p r z y g o t o w a n e do d r u k u . D o t y c z ą one I n d i a n znad g ó r n e g o Szingu, P a p u a s ó w , G ó r a l i A s s a m u oraz M u r z y n ó w E w e . Stan t y c h o p r a c o w a ń jest najbardziej zaawansowany, w y m a g a j e d y n i e uzgod­ nienia maszynopisu z r ę k o p i s e m oraz sprawdzenia i u z u p e ł n i e n i a l i t e r a ­ t u r y p r z e d m i o t u , b ) Poza t y m z n a j d u j ą się pierwsze b r u l i o n o w e redakcje m o n o g r a f i i sześciu i n n y c h l u d ó w , a m i a n o w i c i e : A u s t r a l i j c z y k ó w , Buszmen ó w , H o t e n t o t ó w , H e r e r o s ó w , M a s a j ó w i K i r g i z ó w . B ę k o p i s y te co p r a w d a zostały już w d u ż y m stopniu wykorzystane w opublikowanych skryp­ tach i dlatego zdaniem a u t o r a nie p r z e d s t a w i a j ą wielkiej w a r t o ś c i , j e d n a k ż e po przeredagowaniu m o g ł y b y b y ć c e n n y m w k ł a d e m do ubo­ giego w polskiej l i t e r a t u r z e d z i a ł u w y d a w n i c t w d o t y c z ą c y c h l u d ó w egzo­ t y c z n y c h , c) N a d t o w p i e r w s z y m o p r a c o w a n i u r e d a k c y j n y m znajduje się s k r y p t p t . Ludy kopieniackie (prymitywne ludy rolnicze). Jest on p o m y ś l a ­ n y j a k o trzecia część p o w i e l o n y c h dotychczas s k r y p t ó w : Ludy zbieracko-łowieckie i Ludy pasterskie. O p r ó c z w ł a ś c i w e g o t e k s t u d o t y c z ą c e g o Lu­ dów kopieniackich b r u l i o n t e n zawiera jeszcze d w i e inne teczki z a t y t u ł o ­ w a n e : Kopieniactwo i Rośliny uprawne. Praca t a nie jest u k o ń c z o n a . A u t o r j e d n a k p r z y w i ą z u j e p e w n ą w a g ę do tego r ę k o p i s u . Z w r a c a u w a g ę na k o n i e c z n o ś ć dalszego opracowania i ewentualnie jego w y d a n i a , p r o 3 7 3 7 K . M o s z y ń s k i , Ludy zbieracko-łowieckie, Kraków 1951, ss. V I I , 299, nl. 4; t e n ż e , Ludy "pasterskie, Kraków 1953, ss. 388. W obydwu skryptach, wydanych przez . P a ń s t w o w e Wydawnictwo Naukowe, opracowana jest kultura materialna oraz pod­ stawowe wiadomości o formach współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu religijnym i sztuce. �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 27 p o n u j ą c p r z y t y m ł ą c z n e o p u b l i k o w a n i e t y c h s k r y p t ó w w postaci k s i ą ż ­ k i p t . Ludy. 2. M a t e r i a ł y t e r e n o w e d o t y c z ą c e P o l s k i o r a z o b s z a r ó w s ą ­ s i e d n i e j B i a ł o r u s i i U k r a i n y . D r u g ą , n a j w a r t o ś c i o w s z ą dla nas g r u ­ p ę r ę k o p i s ó w s t a n o w i ą m a t e r i a ł y etnograficzne do k u l t u r y materialnej P o l s k i , a częściowo t a k ż e p r z y l e g ł y c h o b s z a r ó w B i a ł o r u s i i U k r a i n y , zebrane w terenie przez prof. К . M o s z y ń s k i e g o g ł ó w n i e w l a t a c h 1922 — 1 9 2 6 na podstawie bogato ilustrowanego kwestionariusza, u w z g l ę d n i a ­ j ą c e g o przede w s z y s t k i m z a n i k a j ą c e w y t w o r y k u l t u r o w e . W t e j ż e grupie r ę k o p i s ó w z n a j d u j ą się r ó w n i e ż m a t e r i a ł y do k u l t u r y duchowej, zebrane p o d k i e r o w n i c t w e m prof. M o s z y ń s k i e g o , a częściowo przez niego samego. M a t e r i a ł y te, p o c h o d z ą c e z l a t 1930—1931, są re­ z u l t a t e m systematycznych b a d a ń w stu k i l k u d z i e s i ę c i u p u n k t a c h w y ż e j j u ż o k r e ś l o n e g o obszaru, przeprowadzanych na podstawie jednolitego kwestionariusza, opracowanego przez prof. M o s z y ń s k i e g o . S t a n o w i ą one obecnie jedno z najcenniejszych ź r ó d e ł , j a k i e posiadamy do k u l t u r y ludowej w Polsce X X w i e k u . M a t e r i a ł t e n jest opracowany k a r t o g r a ­ ficznie w postaci k i l k u d z i e s i ę c i u b r u l i o n o w y c h m a p . 3. O p r a c o w a n i a i m a t e r i a ł y d o k u l t u r y l u d o w e j S ł o w i a n i l u ­ d ó w s ą s i e d n i c h . T ę g r u p ę r ę k o p i s ó w s t a n o w i ą w y p i s y z l i t e r a t u r y oraz z a c z ą t k o w y t e k s t do ostatniego t o m u Kultury ludowej Słowian, a m i a n o w i ­ cie k u l t u r y s p o ł e c z n e j . M a t e r i a ł y te w y m a g a j ą u z u p e ł n i e n i a i przepisania. S p o ś r ó d t e k s t ó w d a w n y c h w y k ł a d ó w nie o p u b l i k o w a n y c h do najciekaw­ szych n a l e ż y z a l i c z y ć opracowanie l u d ó w u g r o f i ń s k i c h , k t ó r e a u t o r prze­ z n a c z y ł do d r u k u , po u p r z e d n i m p r z y g o t o w a n i u r e d a k c y j n y m . W grupie tej m i e s z c z ą się r ó w n i e ż t e k s t y p i e ś n i poleskich zebrane przez K . M o ­ s z y ń s k i e g o podczas zorganizowanej przez niego w y p r a w y na ś r o d k o w e Polesie w 1932 r . 4. D r o b n e o p r a c o w a n i a i p r z y c z y n k i . O s t a t n i ą g r u p ę r ę k o p i s ó w etnograficznych s t a n o w i ą r o z p r a w k i i p r z y c z y n k i p r z y g o t o w a n e dawniej do d r u k u . S p o ś r ó d n i c h a u t o r p o d k r e ś l a z w ł a s z c z a w a r t o ś ć s z k i c ó w o L u d w i k u K r z y w i c k i m i Janie K a r ł o w i c z u . 5. M i s c e l l a . T a k n a z y w a a u t o r m a t e r i a ł y zawarte w 16 zeszytach z zakresu h i s t o r i i c y w i l i z a c j i , socjologii i filozofii. K . M o s z y ń s k i p o d a j ą c t ę g r u p ę r ę k o p i s ó w zwraca u w a g ę , że po i c h przepisaniu na maszynie p o w i n i e n b y ć opracowany indeks rzeczowy, aby m o g ł y z niego k o r z y s t a ć p l a c ó w k i naukowe i n t e r e s u j ą c e się p o w y ż s z y m i dziedzinami n a u k i . 38 3 9 4 0 8 8 Рог. K . M o s z y ń s k i , Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Pol­ sce, „Lud Słowiański", Kraków t. 4: 1938, B , s. 68. Zob. M o s z y ń s k i , Atlas kultury ludowej w Polsce, z. 1, Kraków 1934, Przedmowa. Por. K . M o s z y ń s k i , O badaniach muzyczno-etnograficznych na Polesiu w roku 1932, „Lud Słowiański", K r a k ó w t. 3: 1934, B , s. 6 9 - 7 9 . 8 8 ł 0 �28 MIECZYSŁAW GŁADYSZ Mieczysław Gladysz K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI (1887-1969) Summary Kazimierz Moszyński was born on the 5th of March 1887 in a family of functio­ naries and landed proprietors. After having finished the college in Warsaw, he spends four years (1906—1909) in Switzerland, attending university lectures on biology and general physiology. But his interest in natural sciences fades soon after and is replaced by studies on literature, art and popular culture. I n 1910 Moszyński settles over to Cracow where he devotes himself to painter's studies under the leadership of Prof. Mehoffer at the Academy of Art. Then again he changes his mind, since his interest in ethnopraphic problems begins to rise more to become finally his specia­ lized field of stxidies. He returns to Warsaw for a professional training in ethnographic field works, spending several years of research, from 1911 to 1917, in Polish, Ukrai­ nian and Znmdian villages, collecting his data on popular culture and his important finds and materials successively published (see bibliographic list). Having obtained in 1914 a scholarship of the Mianowski's Foundation, the opportunity is given to him to start his researches in the vast Polesia region. During the following years he pre­ pares for printing purposes a monography on the popular culture in Polesia and his „Uwagi o słowiańskiej terminologii topograficznej i fizjograficznej" (Remarks on the Slavic topographic and physiographic terminology), published in 1921. I n the following year K . Moszyński is appointed to the post of assistant and later on of director of the Slavic Ethnographic Section of the Anthropological Institute in Warsaw. Among several articles having appeared during this period, we must point especially to his „Origine de la magie et de la religion" (1924). I t is the year when Moszyński starts for the first time in Poland methodical and planned field researches on monuments of the Polish material culture. Carried out until 1928, the explorations were concentrated over more than 130 villages. Here the best opportunity is given to Moszyński for getting perfectly acquainted with both linguistic and slavistic problems. A successful study is thus initiated and helps liim to prepare his numerous writings on the complex development of the popular Slavic culture. I n 1925 Mo­ szyński is offered for the first time in Poland and Slavic lands the post of lecturer at a special chair devoted to the ethnography of Slavs, created by the Slavic Institute of the Jagellonian University in Cracow. I n 1930 he is appointed assistantprofessor and in 1934 professor in ordinary of this chair. During this short interval of time the Polish Academy of Letters and Sciences proceeds to publish in 1925 one of his most important works entiteled „Badania nad pochodzeniem i pierwotną kul­ turą Słowian" (Researches on the origin and primitive culture of the Slavs). I t is a penetrating study which became famous in account of Moszyiiski's new hypothesis on a far, eastern origin of our linguistic Slavic ancestors. Ardently discussed by Slavonic scholars, Moszynski's hypothesis is supported among others by J a n Roz­ wadowski, the outstanding authority in Indoeuropean problems, and by the eminent orientalist Prof. Kotwicz who both emphasize the author's large range of knowledge and the ingenuity of his researches. Besides pedagogical occupation at the Jagellonian University of Cracow, Mo­ szyński undertakes in Poland, Bulgaria, Croatia and Serbia successful field researches carried out on a very large scale; he also initiates the foundation of the first interna­ tional periodic „Lud Słowiański", devoted to dialectology and ethnography, which �K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI 29 he issues for several years in collaboration with Prof. Kazimierz Nitsch. I n the meantime he proceeds to the publication of his own monumental work „Kultura ludowa Słowian" (Popular Culture of the Slavs), which must be considered as his most prominent book, containing 2300 printed pages and over 2700 illustrations. The work is, as outlined by all reviewers and informants, a highly elaborated and methodically composed book, the first one of its kind not only in Slavonic lands, but even in whole Europe, hence no other linguistic or ethnic group, neither the Germanic nor the Romanic one, is known to have issued such an authoritative work of rare quality. A translation into Swedish of volume I of the „Kultura ludowa Słowian" comes out in 1931, whereas in 1948 a requast is coming to the author from the Nordiska Museet in Stockholm asking his permission to translate the remaining volumes; however in consequence of Mr. T . Nielsson, the translator's death, the second part of the work could be brought out only in 1956. We must mention among several subsequent works especially the article published in „Lud Słowiański", vol. 4, under the title „Niektóre przyczyny zróżnicowania kul­ tury ludowej w Polsce" (Reasons which might have caused the differenciation in Poland's popular culture). I t is the article in which Moszyński throws new light upon his formerly signalled discovery of the ethnographic boundary cutting for thousands of years from north-west to south-east across Polish lands. Almost towards the same time Prof. Moszyński starts the publication of the first issues of the „Atlas kultury ludowej w Polsce" (Atlas of the popular culture in Poland), which appear as the first of their kind in Europe, bringing a planned and methodically elaborated geo­ graphic interpretation of a series of ethnographic facts having possibly oocured with­ in the limits of a country. During Woild War I I Moszyński is extremely busy in preparing the material for his synthesis of the culture of man in general, entering thoroughly into the study of biology, psychology, sociology, archaeology, universal history and history of culture, literature, art and philosophy. A first result of such a complicated series of studies is the work „Człowiek, wstęp do etnografii powszechnej i etnologii" (Man, an intro­ duction to universal ethnography and ethnology), dealing not only with history of ethnography, but equally with the geographic environment; it brings interesting data on demography and biology and on both the physical and linguistic differencia­ tion of man. Soon after the war new articles come out published in university-scriptures: „ L u d y zbieracko-łowieckie" (Gathering and Hunting Communities), „ L u d y paster­ skie" (Pastoral Tribes) and also „Pierwotny zasięg języka prasłowiańskiego" (The aboriginal distribution of the Pre-Slavonic language). I n acknowledgment of his scientific activity Prof. Moszyński is given numerous important positions, high distinctions and honourable approbations. We shall not enumerate them, but want only to outline that in 1929 the Slavonic Institute of Prague elects him member-correspondent, that in 1932 he is made member-corres­ pondent of the Polish Academy of Letters and Sciences, in 1933 — active member of the Ukrainian Society of Szewczenko, in June 1938 — active member of the Polish Academy of Letters and Sciences and in December 1938 member-correspondent of the Ugro-Finnish Scientific Society of Helsinki. I n May 1939 he is designated honourable member of the Hungarian Ethnographic Society. After the war in January 1947 Moszyński is unanimously elected president of the Polish Ethnological Society and then reelected in 1950. Invited in the Swedish government's name by the Insti­ tute for Cultural Collaboration with Foreign Countries, Moszyński spends several �30 MIECZYSŁAW GŁADYSZ months in Sweden. The Polish Academy of Sciences having been founded in 1952, he is named acting member. Professor Moszyński had been bestowed with the Cross for Bravery and with the Commander's Cross of the Polonia R e s t i t u í a Order. This short life story of K . Moszyński would be incomplete if we should omit to outline this prominent investigator's most typical features of character which are known to have highly contributed to the efforts undertaken by him on behalf of his scientific work. L e t us mention, though briefly, how ardously he was devoted to his scientific task, how systematic and conscientious he was in his work; let us point to the criticism, perspicacity and ability deployed by him when iut irpreting different aspeots of human life; let us pay a tribute to Moszyneki's perseverance in subordinat­ ing absolutely every scientific effort to the realization of his fundamental purpose which was to deepen his knowledge on the laws which may have acted upon the evolution of man and the development of his culture. Kazimierz Moszyński died on the 30th of March 1959 in Cracow and was buried on the 5th of April in the cemetery of Bródno, laid to rest in his family's vault. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7d7545da294517c0563d4f035e2be0d.pdf c2f035b0847525066d785a8544f36304 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5626 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5230 Title A name given to the resource Choroba - próba definicji/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.113-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Głowacki, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Głowacki Ur. w I 985 roku. Jest absolwentem kulturoznawstwa (specjalność teoria i historia kultur/) oraz studentem IV roku pedagogiki resocjalizacyjnej z profilaktyką społeczną na UŚ, II roku na Międzyuczelnianych Indywidualnych Studiach Humanistycznych w Akademii „Artes Liberales" i doktorantem w Zakładzie Teorii i Historii Kultury na Wydziale Filologicznym UŚ. Interesuje się psychologią, historią, filozofią i antropologią medycyny, a także kulturowymi implikacjami przymusowych zsyłek ludności polskiej na Syberię. Choroba - próba definicji Każda choroba jest bohaterstwem, lecz bohaterstwem oporu, nie zas podboju. Bohaterstwo w chorobie wyraża się stawianiem oporu na straconych posterunkach życia. - E m i l Cioran 1. Choroba - na przecięciu d y s k u r s ó w , ytanie o to, czym są zdrowie i choroba, to bez wątpienia fundamentalne zagad­ nienie dyskursu medycznego, który, jak nadmienia Tadeusz Brzeziński, „jednoznacz­ nej, pełniej i prawidłowej definicji choroby nie potrafi podać do dziś" . A ż do X I X wieku medycyna koegzystowała z innymi dyscypli­ P 1 nami, w tym także filozofią, z którą łączył ją podobny sposób patrzenia na pewne kluczo­ we zagadnienia, na przykład na to, czym jest zdrowie i choroba, w czym tkwi istota medy­ cyny. Do X I X wieku, dopóki nie doszło do ukonstytuowania się biologicznej koncepcji choroby, medycyna swój przedmiot zaintereso­ wania definiowała poprzez spekulacje natury filozoficznej. Historia medycyny, T. Brzeziński (red.), PZWL, Warszawa 2000, s. 238. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Adam Głowacki 114 Rewolucja naukowa w medycynie dokonała się dopiero w początkach X I X stulecia, kiedy to realizm spekulatywny ostatecznie ustąpił reali­ zmowi uwzględniającemu metody empiryczne. Francuscy patolodzy przedstawili podówczas anatomiczną teorię choroby, utożsamiając cho­ robę z uszkodzeniami anatomicznymi, (...) nie ograniczali się oni wyłącznie do rozumowania abstrackcyjnego. Prowadzili wnikliwe badania przy stole sekcyjnym i porównywali ustalenia anatomiczne z poczynionymi za życia pacjenta obserwacjami klinicznymi. Pod koniec stulecia inne pokolenie uczonych przedstawiło teorię fizjologiczna choroby która utożsamiała choro­ bę z zaburzeniami funkcjonalnymi. (...) Osta­ tecznym wynikiem tvch poczynań bvła biolo riczna konceccia choroby stanowiąca newna syntezę wszystk ch wcześnieiszych teorii z wy łączeniem wszakże tych założeń teoretycznych których nienodobna było potwierdzić emni' rycznie Definimemy obecnie choroby stosuiac układ różnorodnych kryteriów anatomicznych fizin1naicznvch lkrnhin1naicznvch i innvch' owa neterogemcznosc pojęciowa stanowi ramedycznego' w s P 0 l c z e s n e g° m y s l e m a Tak rozumiana medycyna odcięła się od wszelkich niesprawdzalnych empirycznie do­ ciekań, w tym także spekulacji natury filozo­ ficznej, które do tej pory stanowiły trzon jej rozważań. Konsekwencją tego przełomu stała się konieczność wypracowania nowych pojęć w miejsce tych, które odrzucono jako nieweryfikowalne, oparte na spekulacjach. Choroba stała się zjawiskiem o charakterze biologicznym, choć wcześniej w dyskursie medycznym funkcjono­ wała jako wypadkowa filozoficznego, medycz­ nego religijnego a często magicznego porządku myślenia Po odcięciu się oficjalnej, naukowej 2 medycyny od niesprawdzalnych empirycznie faktów i spekulacji natury filozoficznej, w podej­ ściu do kategorii zdrowia i choroby, filozofia oraz młodsza od niej antropologia, starają się na nowo podjąć te kluczowe dla egzystencji człowieka za­ gadnienia. Ambicja poznania istoty choroby, jej swoistego, zróżnicowanego charakteru, wpływu, jaki wywiera nie tylko na ciało, ale także psy­ chikę człowieka, stała się więc nie tylko celem medycyny, ale współcześnie również filozofii, antropologii, religii czy psychologii. Każda z'tych dziedzin produkuje własny, odrębny dyskurs, w ramach którego tworzy spe­ cyficzny obraz choroby, ustala normy, tworzy pewien margines tolerancji w ich przekraczaniu, buduje hierarchię poszczególnych zaburzeń, zgodną z własnym systemem aksjologicznym, zastanawia się nad ich etiologią. Żaden z tych dyskursów nie może j u ż pozwolić sobie na izola­ cję, konserwatyzm poglądów czy jawną krytykę pozostałych. Dochodzi więc do sytuacji wzajem­ nego przenikania się wielu dyskursów, podejmo­ wania coraz częściej prób porozumienia między odległymi dziedzinami definiowania choroby w sposób szeroko interdyscyplinarny. Takie po­ dejście implikuje konieczność przyjęcia postmo­ dernistycznego paradygmatu myślenia o chorobie o którym Ewa Kosowska pisała, ze aksjologicznie wsparty na negacji wyłącznie racjonalnego motywowania wyborów i na kwe­ stionowaniu sensu normatywizmu, dopuszcza polifoniczność heterogenicznych procedur po­ znawczych i przyznaje interpretatorowi prawo do pomyłki, zmiany stanowiska lub wzbogace­ nia go przy pomocy doraźnie budowanych na­ rzędzi poznawczych. O ile więc dla interpretacji modernistycznych stosunkowo łatwo wskazać źródła aksjologicznych determinant, o tyle dla H.R. WulĘ S.A. Pederson, R. Rosenberg, Filozofia medycyny, tłum. Z. Szawarski, PWN, Warszawa 1993, s. 56. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choraba - próba definicji 115 propozycji postmodernistycznych ważne są do­ raźne fascynacje, które nie muszą zmierzać do lansowania jakiejś spójnej koncepcji wartości . 3 „Polifoniczność heterogenicznych procedur badawczych", o której pisała Kosowska, a będą­ ca procedurą interpretacji tworzonych zgodnie z postmodernistycznym paradygmatem myśle­ nia, pozwala na ulokowanie zjawiska choroby na „przecięciu się" wielu dyskursów, pozornie od siebie odległych, ale często wyrastających ze w s p ó l n e g o pnia, po to, by rozstrzygnąć kwestie możliwości i ograniczeń definicyjnych samego zjawiska choroby, co pośrednio wyra.żone zostało j u ż w temacie. Interdyscyplinarne podejście do choroby wiąże się z koniecznością poczynienia pewnych redukcii selekcyjnym i Ideologicznym doborze źródeł zastanych, ieona.K.ze tvllco oooeiscie w lctorvm monofo niczność iednei dziedziny naukowei zastam nolifoniczność heterogenicznych nrocedur no znawczych" nozwoli zbliżyć sie do istoty choro¬ by Trzeba mieć bowiem na względzie, ze W pojęciu antropologii upatrywać można swo­ istego błędu logicznego. Oto człowiek - jakkol­ wiek rozumiany - podej muj e trud wyj ścia poza samego siebie i formułowania prawd o sobie. Stąd badania antropologiczne - jeżeli mają mieć charakter obiektywistyczny - przypomi­ nają w pewnym stopniu wołanie Archimedesa o punkt podparcia, pozwalający na podniesie­ nie ziemi. (...) Każda interpretacja wymaga niemożliwego: dystansu wobec siebie, wobec własnych możliwości poznawczych, wobec nie­ uchronnych uwikłań aksjologicznych . 4 Wobec niemożliwego do wyeliminowania subiektywizmu jedną z metod jego ograni­ E. Kosowska, Antropologia literatury. Teksty, konteksty, 3 interpretacje, Wydawnictwo U Ś , Katowice 2003, s. 22. 4 Ibid., s. 9. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 czenia może okazać się szerokie, interdyscy­ plinarne podejście, które pozwala naświetlić zjawisko z wielu różnych punktów widzenia. Wydaje się, że owa interdyscyplinarność sta­ je się nowym paradygmatem myślenia, cze­ go najlepszym dowodem są subdyscypliny naukowe, takie jak: filozofia medycyny, antro­ pologia medyczna czy socjologia medycyny, będące owocem prób połączenia ze sobą czcsto odległych od siebie dziedzin naukowego poznania . To nie wszystkie możliwości, kon­ figuracji może być o wiele więcej. Nie istnieje i u ż poiecie dyskursu czystego czyli takiego który do końca pozostał wiemy swoim pier­ wotnym założeniom Wiele dyscyplin nauko­ wych antropologia w szczególności u źródeł miało charakter hvbrvdvcznv czyli składaiacy sie z różnych elementów czésto nozornie do siebie nienasuiacych Interdyscyplinarność staie sie wiec naturalnym odeiściem od monometody i konstruktywnym nowrotem do nierwotne, for my istnienia dyscypliny. 5 Jak j u ż wcześniej wspominałem, każdy dys­ kurs tworzy swoją własną wizję rzeczywistości, wyznacza pewne normy, w obrębie których funkcjonuje, własny system aksjologiczny, po­ jęcia, które składają się na jego stan wiedzy. Jednak tylko taki dyskurs, który przy pomocy różnego rodzaju instytucji strażników, potrafi zbudować odpowiednią relację wiedzy/władzy może stać się narzędziem foucoultowskiej wła­ dzy. Prawda, która produkowana jest w obrębie takiego dyskursu nie jest bynajmniej prawdą absolutną, ale rości sobie prawo by taką być, więcej - za taką się u w a ż a . Jest to prawda niezwykle ekspansywna i zaborcza w swoich poczynaniach ufundowana na fundamentali zmie epistemo'logicznvm który sankcionuie ia jako 'jedyną, niezmienną,'obiektywną i pewną 5 Socjologia medycyny jest interdyscyplinarnym projektem badawczym realizowanym przez Samodzielną Pracownię Socjologii Medycyny działającą przy BARBARZVÑCA �Adam Głowacki 116 Taka prawda, zdaniem Foucaulta, ma moc sprawczą, m o ż e być n a r z ę d z i e m w r ę k a c h władzy. Takiej dyskursywizacji uległa również choroba , o czym w swoim tekście wspomina Krzysztof Pietrych: 6 Temat cierpienia i choroby jest jednym z naj­ trwalszych wielkich tematów obecnych nie tylko w literaturze i sztuce; wyznacza także centralny krąg zagadnień innych dyskursów - fdozoficznych, antropologicznych, religij­ nych, psychologicznych, medycznych. Wyni­ ka to oczywiście z fundamentalnej potrzeby określenia sensu i aksjologicznego znaczenia ekstremalnych ludzkich doświadczeń, w tym także doświadczenia choroby . 7 W swoich pismach Foucault podkreślał, że zadaniem władzy jest, co prawda, implantacja pewnej normy, wszczepienie jej w najgłębsze struktury myślenia człowieka tak, aby traktował ją jak element swojej tożsamości, ale sam proces nie może opierać się na mechanizmie nakazów i zakazów. W ł a d z a musi sięgać po bardziej subtelne i wyrafinowane formy oddziaływania, takie, które sprawią, że jednostka w sposób nie­ świadomy zinternalizuje narzuconą jej normę, postrzegając ją jako własny wytwór. W podobny sposób musi funkcjonować dyskurs dotyczący choroby jeśli jego celem jest zbudowanie pewnej powszechnie obowiązującej „prawdy". 8 Choroba nie jest zjawiskiem homogenicz­ nym, wymyka się jednoznacznym interpreta­ cjom. Już na rudymentarnym poziomie inter­ pretacji - etapie tworzenia definicji odsłania swoją w i e l o p ł a s z c z y z n o w o ś ć i niejasność, co postaram się w dalszym etapie moich r o z w a ż a ń uwypuklić. Każdy dyskurs tworzy własną defi­ nicję choroby, komplementarną lub opozycyjną wobec pozostałych koncepcji. Żadna z nich nie jest jednak wystarczająca i j u ż na etapie wstępnej analizy obnaża swoje ograniczenia, aksjologiczne konotacje. Przedmiotem moich r o z w a ż a ń nie będzie jednak tylko i wyłącznie biologiczna czy antropologiczna wizja choroby. W swojej pracy chciałbym zastanowić się nad tym, jak problem choroby podejmowany jest również przez współ¬ czesny dyskurs filozoficzny antropologiczny a w mniejszym stopniu także i socjologiczny' Oczywiście prowadzone przeze mnie r o z w a ż a nia nie wyczernuia całkowicie tematu sa tylko nróba n e w n e J n zedadu orólne^o sńoirzenia na nozamedwzne formy'onisu choroby iako s r J v n r z n e . r o ziawiska czy tez nrocesu zacho dzącego w ciele człowieka, ale także poza nim" w sferze idei L™nvch Onieraiac i ZTh sie na kilku renrezen z z i z z r z r z T r tatywnycn przyKladacn, postaram się poKazac, w jaki sposoP inne dziedziny nauKowego pozna­ nia proPująpodjąc to, jaKKolwieK Py Pyto, Kon¬ stytutywne dla nasze] egzystencji zagadnienie. 2. Choroba w dyskursie filozoficznym Pytanie o istotę zdrowia i choroby, było i jest fundamentalnym zagadnieniem medycyny. Uniwersytecie Medycznym w Lublinie. Zajmuje lecznictwa niemedycznego prowadzimy prace nad się problematyką socjologii zdrowia i socjologii określeniem społecznych przyczyn popularności lecznictwa niemedycznego. Za cel stawia sobie także niekonwencjonalnych metod leczenia, ich wewnętrznej „określenie przedmiotu badań, funkcji i praktycznych struktury oraz relacji pomiędzy medycyną akademicką aplikacji socjologii zdrowia oraz dokonanie opisu a technikami leczenia pozostającymi poza jej obrębem. możliwych form współpracy między socjologią zdrowia Obszar zainteresowań badawczych Pracowni obejmuje a innymi dyscyplinami naukowymi (psychologia ponadto socjopsychosomatykę {mind-body interaction in zdrowia, antropologia zdrowia, filozofia zdrowia, social context), wyznaczającą obszar aplikacyjny socjologii socjopsychosomatyka). W analizach problematyki medycyny na gruncie badań psychosomatycznych, BARBARZYŃCA 3 - 3 ( I G - l l ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 117 Pytanie skądinąd z natury swej filozoficz­ ne, stało się zasadniczą kwestią medycznego dyskursu, swoją drogą, kwestią współcześnie niezwykle kontrowersyjną. W starożytnej me­ dycynie greckiej, a w szczególności tej, która wyrosła z myśli Hipokratesa, przyczyn choroby dopatrywano się w przewadze jednej z energii skupionej w organizmie człowieka, stąd na zasadzie opozycji: zdrowie pojmowane było jako isnomia, czyli stan harmonii, równowagi pomiędzy poszczególnymi siłami. Konsekwen­ cją tego myślenia była stosowana wówczas me­ toda lecznicza która poleeała właśnie na przy¬ wróceniu owe™ utraconego stanu pierwotna iedności ludzkiego organizmu W medycynie greckiej choroba nie jest tylko brakiem równowagi czy harmonii, ale jest również, a być może przede wszystkim, dążeniem natury w człowieku do osiągnięcia nowej równowagi. Choroba jest ogólną reakcją mającą na celu przywrócenie zdrowia. Organizm wywołuje chorobę, ażeby wyleczyć siebie . dwóch podstawowych soków ustrojowych: żółci i śluzu, i to właśnie dyskrazja, czyli brak rów­ nowagi pomiędzy nimi, powodował zaburzenie wharmonijnie funkcjonującym organizmie. Ta­ kie rozumienie choroby przejęła szkoła z Kos, której głównym przedstawicielem był właśnie Hipokrates . Jego teoria humoralną zrywała z religijno-mistyczną koncepcją choroby, za­ kładającą, że jest ona skutkiem ingerencji istot nadprzyrodzonych. Zerwał również z dogmatyzmem filozoficznym w medycynie. Według niego główną rolę w regulowaniu funkcji orga­ nizmu oderywaia cztery płyny ustrojowe- krew żółć czarna żółć i śluz Wobec tego choroba rozumiana była nie tylko iako fizyczne cierpienie ciała ale przede wszystkim zaburzenie o charak terze ilościowym zakłócenie równowari miedzy poszczególnymi' humorami" Takie iei oostrze panie orzekładał'0 sie w beznośredn snosób na nrzebiep same™ leczenia Te™ podstawowa zasada ftało sie wiec holistyczne sLrzenie na c h o r e ! a także nrzyiecie założenia ze samo noczncie nacienta warunkowane W również 10 Warto również dodać, ze Hipokrates swoją humoralną teorię choroby oparł na starożytnej koncepcji pramaterii, która uznawała istnienie przez czynniki o charakterze z e w n ę t r z n y m , lego rodzaju myślenie o zdrowiu 1 chorobie okazało się niezwykle trwale w kulturze. Vo niedawna detmiowano chorobę jedynie jako odwrotność zdrowia. Posługiwano się bowiem a także kardiologię behawioralną, obejmującą analizy tłum. H . Kęszycka, wstęp M . Czerwiński, PIW, Warszawa 9 socjokulturowych aspektów choroby niedokrwiennej 1987; idem, Choroba umysłowa..., serca". Za: http://www.umlub.pl/index.php?i = 538, 7 15.11.2009. Z ważniejszych publikacji warto wymienić: kształtowanie J. Barański, W. Piątkowski (red.), Zdrowie i choroba. Poznanie chorego, PZWL, Warszawa 1989, s.79. Wybrane problemy socjologii medycyny, Wrocławskie 8 Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław 2002; M . Libiszowski- op. cit. K. Pietrych, Choroba - źródła tematu oraz jego się w kulturze europejskiej, [w:] A. Kępiński, Zob. M . Foucault, Historia szaleństwa..., Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, op. cit.; idem, tłum. Żółtkowska, M . Ogryzko-Wiewiórowska, W Piątkowski T. Komendant, Fundacja Aletheia, Warszawa 1998; idem, (red.), Szkice z socjologii medycyny, Wydawnictwo UMCS, Narodziny kliniki, tłum. P. Pieniążek, Wydawnictwo KR, Lublin 1998. Warszawa 1999. 6 W przekonaniu Foucaulta znamiona władzy/wiedzy 9 G. Canguilhem, Normalne i patologiczne, tłum. ma szczególnie psychiatryczny dyskurs choroby. Więcej P. Pieniążek, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000, s. 19. informacji na temat dyskursywizacji choroby psychicznej 10 zob. M . Foucault, Historia szaleństwa Ciechanowicz: „Traktaty reprezentujące szkołę kojską 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 w dobie klasycyzmu, BARBARZYŃCA Na temat szkoły z Kos niezwykle ciekawie pisze Jan �Adam Głowacki 118 normalizować znaczy narzucać wymogi istnie­ niu tego, co zastane, którego wielość i różno­ rodność jawi się, w świetle owych wymogów, jako coś nieokreślonego, nie tyle obcego, co wrogiego . definicją sformułowaną przez Światową Or­ ganizację Zdrowia (WHO) z roku 1974, która stwierdza, że zdrowie jest stanem pełnego dobrego samopo­ czucia („dobrostanu") fizycznego, psychicz­ nego i społecznego, a nie tylko nieobecnością choroby czy niedomagania . 11 Przytoczone p o w y ż e j przykłady w p i s u j ą się w nurt medycznych rozważań o chorobie. Przywołane jednak zostały w tym miejscu jako dowód na to, że o ile radykalne odcięcie się medycyny od spekulacji natury filozoficznej nastąpiło dopiero wraz z ustąpieniem realizmu spekulatywnego w X I X wieku, o tyle zwiastu­ ny tej rewolucji widać j u ż w hipokratejskiej koncepcji choroby, która okazała się niezwy­ kle trwałym sposobem definiowania choroby w kulturze europejskiej, czego potwierdzeniem jest cytowana powyżej definicja W H O . 12 Normowanie w takim ujęciu jest procesem ujarzmiania tego, co „zastane", ale w swej isto­ cie sprzeczne z założeniami czynnika normali­ zującego. Takie rozumienie normy rozszerzył uczeń Canguilhema - wspomniany j u ż wcze­ śniej Foucault - dla którego proces „norma­ lizacji" stał się n a r z ę d z i e m w rękach władzy, mechanizmem dyscyplinowania jednostki, po¬ przez implantację w najgłębsze sfery psychiki człowieka określonej i usankcjonowanej przez władzę normy. Pojęcia tego Foucault nie defi­ niuje w sposób bezpośredni, ale, powołując się na Jacka Kochanowskiego, wydaje się możliwym do przyjęcia założenie, że norma ta to w jego rozumieniu dominujący w danej kulturze i społecznie, instytucjonalnie usankcj onowany wzorzec postępowania, myśle­ nia, odczuwania, odnoszący się do wszystkich aspektów życia człowieka. Owa dominacja nie jest wynikiem jakichś naturalnych i neutralnych procesów. Powstaje jako efekt funkcjonowania relacji władzy, zaś jej zasadniczą funkcją jest podtrzymanie ładu społecznego, uważanego za właściwy i pożądany. Autor „Woli Wiedzy" wyraźnie wskazuje na rolę normy która leea na uniformizacji jednostek maja stać się podobne do siebie w podobny sposób myśleć postępować, czuć,'dz,ęk, czemu możliwe staje Przechodząc do rozważań nad filozoficz­ nym dyskursem choroby, warto nieco bliżej przyjrzeć się koncepcji Georges'a Canguilhema, który w swoich rozważaniach podjął pro­ blem „normy" i „patologii", czyli innymi słowy zdrowia i choroby. Wybór koncepcji filozoficz­ nych podejmujących problematykę choroby jest z konieczności selektywny, jednakże uwypukla moim zdaniem problem semantycznej entropii pojawiającej się przy próbach stworzenia defi­ nicji choroby. Dla Canguilhema norma, reguła, służy do wyprostowania, usta­ wienia i skorygowania ustawienia. Normować, pozwalają na uchwycenie ogólnych zasad tego, co można niektórych autorów chęć nie tyle posunięcia naprzód by nazwać „medycyną hippokratejską". Stawiała sobie praktyki lekarskiej, ile wzięcia medycyny pod kontrolę ona za cel uwolnienie wiedzy medycznej zarówno od filozoficznych dogmatów". (J. Ciechanowicz, Hippokrates religijnych przesądów, jak od apriorycznych filozoficznych i początki hipotez i skupienie się na zdobywaniu jej poprzez http://archiwum.wiz.pl/1996/96023400.asp, 05.2009). sumienną obserwację i doświadczenie. Grecka skłonność 11 http://www.who.int/en/, 04.2009. do filozoficznych spekulacji spowodowała bowiem u 12 G. Canguilhem, op. cit., s. 201. medycyny naukowej, .Wiedza i życie" 2 1996, BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 119 się osiągnięcie stabilności społecznej i zarazem zapobieżenie pojawieniu się zachowań określo­ nych i zdefiniowanych jako niezgodne z normą, a zatem „dewiacyjne", mogące owej stabilności zagrozić . 13 Nie bez znaczenia jest tutaj fakt, że Canguilhem był promotorem Historii szaleństwa w dobie klasycyzmu. Co prawda on sam w swo­ ich rozważaniach nie śledzi ciągłości historii, która prowadzi do osiągnięcia wiedzy obiek­ tywnej, p o n i e w a ż takowa jego zdaniem nie istnieje. Tropi natomiast pewne przemiany na­ ukowej ideologii w podejściu do choroby, jakie prezentowali August Comte, Claude Bernard, René L . Leriche, pokazując na ich przykładzie, że próby naukowego poznania i zdefiniowania tego, co określano mianem normalne i patolo­ giczne moga w konsekwencji doprowadzić do zamknięcia sie" w pewnym naukowym micie W swoie, konceocii przyimuie założenie ze prawdę o zdrowiu m o ż e m y poznać dopiero w chorobie Stwierdza ze właśnie w oatolo licznym niczym nod szkłem nowiekszaiacym można noznać nrawde o zdrowiu" Choroba ie.ro zdaniem ,est stanem w którym człowiek u ś w i a d a m i a sobie, czym w rzeczywistości jest zdrowie 14 Podobne założenie przyjął Jan Hartman, który twierdzi, że „rzeczywistość naszych i n ­ dywidualnych ciał konstytuuje się i potwierdza ostatecznie nie przez co innego n i ż przez cier­ pienie fizyczne" . Przy czym Hartman uwa­ ża, że człowiek, żyjąc jako byt ze swej natury dwoisty, to znaczy jednocześnie kulturowy - bo wyrosły w określonej kulturze - i organiczny - g d y ż przynależność do świata Natury jest 15 mu przypisana j u ż od momentu poczęcia musi nieustannie bronić integralności swojego ciała. Natomiast samoświadomość, która dla filozofów była wielkim osiągnięciem ludzko­ ści, w filozofii Hartmana jest dla człowieka jednoznaczna z wyrokiem śmierci. Człowiek samoświadomy to człowiek śmiertelny. Stąd też wniosek, że „zwierzę nigdy nie umiera naprawdę ani nie jest nigdy naprawdę chore. Jego śmierć, jego cierpienie to po prostu nor­ malny bieg rzeczy w naturze, tok jej przemian, ruch, który jest Życiem jako takim" . Podczas gdy posiadanie ciała cierpienie od choroby oczekiwanie śmierci - to charakterystycznie ludzkie momenty egzystencjalne" . 16 17 Po prześledzeniu rozważań Canguilhema nasuwa się wniosek, że tak naprawdę norma nie jest stanem, który m o ż n a obiektywnie określić, posługując się n a r z ę d z i a m i nauki, zdefiniować. Jego koncepcja neguje ontologiczne podejście do choroby, jako swoistego rodzaju „intruza", który wdziera się do orga­ nizmu człowieka. Canguilhem każe „dostrzec w niej zdarzenie zachodzące w samym organi­ zmie w rezultacie gry jego stałych funkcji, nie przecząc bynajmniej że owa gra tworzy coś nowego" . Norma nie jest czymś stałym, po­ wszechnie obowiazuiacym Stad i patologicz¬ ne nie iest zanegowaniem' pewnei określonei normy odstępstwem od nie, ale poiawieniem sie pewnei nowei iakości w obrębie ludzkiego ciała ale także całego życia Według mego choroba nie iest zmiana w granicach zdrowia ale iest nowym wymiarem ż y c i a " Kluczowe dla rozważań Canguilhema ,est stwierdzenie ze noiecie normalneao nie iest daiacym sie obiektywnie z w e r y f i k o w a ć p o j ę c i e m istnie 18 19 13 http://www.kochanowski.edu.pl/fzl.htm, 03.2009. 17 14 G. Canguilhem, op. cit., s. 21. 18 G. Canguilhem, op. cit., s. 62. 15 J. Hartman, Ontologia jestestwa chorego, „Kwartalnik 1 9 Ibid., s. 151. Filozoficzny" 2002 t. X X X , z. 3, s. 141. 16 Ibid., s.UO. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA Ibid. �Adam Głowacki 120 nia (...) p o n i e w a ż w patologicznym należy widzieć swego rodzaju normalne, a normalne nie jest tym, co nie jest normalne, lecz właśnie innym normalnym" . Zarówno Hartman, jak i Canguilhem pod­ kreślają, że pojęcie normy nie jest pojęciem obiektywnym, ale „przeżywalnym". Pierwia­ stek subiektywizmu jest tutaj elementem kon­ stytutywnym. Stąd t e ż wniosek Hartmana, że „być może praktyka skłania nas ku inne­ mu pojęciu choroby, bardziej subiektywnemu, mianowicie jako czegoś złego, bolesnego, nie­ oczekiwanego, nieakceptowanego czy nawet niesprawiedliwego - zawsze determinującego nas do przeciwdziałania" . W ujęciu Canguilhema patologiczne czyli choroba nie jest rozpatrywane jako jakościowe przeciwieństwo zdrowia-normy ale jako inny jego stan Za­ strzega jednak że normalnego w sensie fiziolo gicznym nie m o ż n a utożsamiać z normalnym wvrażaiacvm normatywność życia To zawsze sa dwa odmienne dyskursy Swoie rozważania Canguilhem snuje na gruzach teorii ontolocricznei w którei choroba iest ziawiskiem oh cym złem narz, caiacym s e na nrze człowie 20 21 z założeniem, że choroba jest złem, które czyni szkody w ludzkim ciele i w związku z tym, w procesie terapii, szkody te należy zrekom­ pensować. Zdrowie zdaniem Jana Hartmana jest więc „zapomnianą chorobą", natomiast „istnienie chore nie jest jakimś szczególnym stanem organizmu, lecz raczej ontologicznym, substancjalnym określeniem organizmu ludz­ kiego, którego byt polega na życiu-ku-śmierci, a więc na »chorobie na śmierć«" . Ujęcie to nie p o d w a ż a w ż a d e n sposób uproszczonej opozycji pojęciowej zdrowie - choroba, w któ­ rej choroba rozpatrywana jest jako naruszenie naturalnego stanu organizmu czyli zdrowia W a ż n e jednak aby zgodnie z wynikami analiz konstruktywistów w teorii zdrowia i choroby 22 postrzegać chorobę, jako istność wytworzoną w pewnym społecznym i lingwistycznym pro­ cesie, zrelatywizowaną do aktów mowy, sądów, oczekiwań, ideałów i potrzeb człowieka. Skoro człowiek jest w pewnych istotnych aspektach istotą duchową, to również i jego sposób ist­ nienia jako chory bądź zdrowy jest ukonsty­ tuowany w przestrzeni ducha czy kultury. Nie przecząc więc, że zdrowie i choroba są pojęcia­ mi zaczerpniętymi z żywej kultury człowieka, które powinny być rozpatrywane w ramach an­ tropologii, [podkr. A.G.] proponuję pamiętać o tym że oba te pojęcia maja też swój czysto ontolóeiczny sens związany z oreanicznym fundamentem duchowego życia człowieka. ( ) tylko iako bvt kulturowy naturę trans cenduacy człowiek może bvć chory albo zdrowy 1 tak właśnie iest- iako bvt kulturowy człowiek iest iestestwem chorym ie.o snosób nrzezwycezanianarnryie.olwiadornośćiesr _ ka ' iest rozumiana ' rozumiana lako jdKO przeciwieństwo stanu sianu pożądanego — czyli zdrowia Takie podejście pozostaje sprzeczne rów­ nież z koncepcją pozytywistyczną, która pro­ ponuje rozumienie choroby jako ilościowej zmiany stanu normalnego. Spór ten nie jest tylko dysputą akademicką. Wybór określonego podejścia do choroby determinuje rodzaj za­ stosowanej terapii. Jeśli przyjmiemy pozytywi­ styczny sposób myślenia i uznamy chorobę za brak bądź nadmiar, wówczas terapia polegać będzie na w y r ó w n a n i u . W przypadku ontologicznej koncepcji, w myśl której choroba jest j a k o ś c i o w y m p r z e c i w i e ń s t w e m zdrowia, le­ czenie oparte będzie na rewaloryzacji,.zgodnie fvm Z r y mr - o l i 20 Ibid., s. 166. 22 Ibid., s. 139. 21 J. Hartman, op. cit., s. 143. 23 Ibid., s. 140. § «rn ontolo&czme ontoLicznie BARBARZYŃCA i jestestwem e^tlerr, 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji Z powyższych r o z w a ż a ń wynika, że w dys­ kursie fdozoficznym choroba jawi się jako d o ś w i a d c z e n i e egzystencjalne, w pełni su­ biektywne, zrelatywizowane, nieuchwytne, w y m y k a j ą c e się jednoznacznym opisom czy definicjom. Jest „nową jakością życia", ele­ mentem k o n s t y t u u j ą c y m l u d z k ą cielesność lub t e ż konstruktem sprowadzonym do ak­ tów mowy, sądów czy oczekiwań. Jest więc odporna na wszelkie próby z a m k n i ę c i a jej w jednoznacznej definicji. Doskonałym przykła­ dem skrajnej subiektywizacji zjawiska choroby iest propozycia Emila Ciorana który twier¬ dzi ze iest ona stanem pewnego liryzmu" gdyz w prawie wszystkich chorobach kryia sie moce liryczne Tylko ludzie wegetuiacy w iakieiś skandaliczne, niewrazhwości zacho wuia stosunek bezosobowy do choroby która skądinąd zawsze nrowadz, do osobowe'™ no głębienia"-. W rozumieniu zaproponowanym przez konstruktywistów, pomimo swojego „ontologicznego sensu", który wynika z założenia, że „specyficznie (...) ludzkim sposobem bycia istotą żywą jest posiadanie ciała i jest to moment statusu egzystencjalnego, który przysługuje jemu [człowiekowi], a innym zwierzętom j u ż nie" , zdrowie i choroba są przede wszystkim bytami kulturowymi, wytworzonymi w pew­ nym procesie lingwistycznym i społecznym, a przy tym wszystkim zrelatywizowanymi do aktów mowy sadów oczekiwań i i ako takie po­ winny być rozpatrywane. Założenie, że „cho­ 25 24 E. Cioran, Na szczytach rozpaczy, tłum. I . Kania, Oficyna Literacka, Kraków 1992, s. 33. 25 Ibid., s. 139. 2 6 D . Penkala-Gawęcka, Antropologiczne spojrzenie na chorobę roba jest konstruktem, który może być zrozu­ miały dopiero przez odwołanie się do kultury, w ramach której został wytworzony" , stało się kamieniem w ę g i e l n y m nowej subdyscypliny, jaką jest antropologia medyczna. Zgodnie z jej założeniami choroba jest nie tylko pewnym określonym stanem biologicznym, wspólnym k a ż d e m u człowiekowi, ale przede wszystkim bytem kulturowym, który należy badać, stosu­ jąc podejście emiczne, o którym Danuta Penkala-Gawęcka pisze: 26 Bardziej jednak charakterystyczne wydaje się (...) podejście (...) zwane emicznym (emic), polegające na próbie opisania danego zjawi­ ska z perspektywy danej grupy. Przykładem takiego ujęcia może być przyjęcie „założenia o racjonalności", według którego racjonalne są wszelkie czynności prowadzące zgodnie z wie­ dzą podmiotów tych czynności do pożądanych rezultatów, niezależnie od tego, jaka jest ocena tych rezultatów z perspektywy innych systemów wiedzy. Założenie to niweluje nieporozumienia w niektórych pracach etnologicznych stosowa­ niem kategorii racionalne" - irracjonalne" w odniesieniu do etnologii diagnoz zabiegów leczniczych przy czym ocena ich racjonalno śc, dokonywana iest z nersnektywy medycyny naukowe, badź wręcz zdroworozLdkoweL" punktu widzenia". " Antropologia medyczna, będąca subdyscypliną antropologii kulturowej, zrodziła się na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesią­ tych w Stanach Zjednoczonych jako odpowiedź na pojawiające się - nie tylko w etnologii ludów pozaeuropejskich, ale także zachodniego kręgu Studia nad historią medycyny" 1994 t. I , z. 2, s. 6. 27 Eadem, Badania etnologiczne nad komplementarną, jahp zjawisko kulturowe, „Medycyna nowożytna. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 121 BARBARZYŃCA medycyną [w:] M . Libiszowski-Żółtkowska, M. Ogryzko-Wiewiórowska, W Piątkowski (red.), Szkice z socjologii medycyny, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1998, s. 120-121. �Adam Głowacki 122 kulturowego - problemy z naukowym zaklasy­ fikowaniem i opisaniem chorób oraz praktyk leczniczych, które wykraczały poza obowią­ z u j ą c y paradygmat medyczny. O k a z a ł o się bowiem, że pojęcia zdrowia, normy, choroby nie są treściami uniwersalnymi, ale są zrelatywizowane kulturowo, podczas gdy wiele jednostek chorobowych wyróżnionych w nozologii biomedycznej nie ma swoich od­ powiedników bądź ma jedynie przybliżone od­ powiedniki w klasyfikacjach tubylczych. I od­ wrotnie, istnieją tzw. „choroby ludowe" <fol{ illnesses), których nie da się odnieść do biome­ dycznych jednostek chorobowych. Choroby te są czasem specyficzne dla pojedynczej kultury, czasem dla szerszego regionu geograficznoetnicznego a niekiedy można odnaleźć ich odpowiednik, nawet w odległych kultu­ rach . 28 Stąd też „zjawiska uważane w jednej kul­ turze za symptomy choroby, w innej przeciw­ nie - mogą być oznakami zdrowia, a w jeszcze innej - nie mieć żadnego znaczenia dla oceny zdrowia" . Przyjęcie tego założenia przez współczesną myśl medyczną przyczyniło się do powstania takich subdyscyplin, jak na przykład psychiatria kulturowa , która zajmuje się zagadnieniami: epidemiologii, etiologii, patogenezy, sympto­ matologii i leczenia z a b u r z e ń psychicznych w zależności od określonych kultur i warunków środowiska , a jednocześnie dowodzi faktu, że „ustanowiony sto lat temu paradygmat medycy¬ ny zaczyna, być kwestionowany i to z różnych powodów" . 29 30 31 32 28 29 30 Eadem, Antropologiczne spojrzenie. ..,op. cit., s. 6. Ibid. Zob. A. Jakubik, Kultura a zaburzenia psychiczne, www.psychologia.net.pl/artykul.php?level = 98, 03.2009. 31 Por. Amok z Malezji i Indonezji, „histeria arktyczna", Wobec tego w ramach teoretycznych podstaw antropologii medycznej pojawiły się propozycje wprowadzenia nowego podziału chorób. Jedną z nich była koncepcja Georgea M . Fostera, który uznał, że etiologie chorobowe należy podzielić na: „naturalistyczne" - starające się tłumaczyć choroby jako wynik oddziaływania czynników zewnętrznych wobec człowieka lub mu przyna­ leżnych, i „personalistyczne" - doszukujące się etiologii chorób w ingerencji czynnika o cha­ rakterze osobowym, to znaczy złego ducha, bóstwa. Nieco inny podział zaproponował Horacio Fabrega, który wyszedł z założenia, że skoro na­ wet te choroby, w których czynniki o charakterze neurofizjologicznym odgrywają znaczącą rolę, w rożnych kulturach przybierają inne formy, należy więc wprowadzić pewne rozróżnienie terminologiczne na disease i illness. Przy czym przez disease rozumie on chorobę w jej patolo­ gicznym aspekcie, to znaczy zmian fizjologicz­ nych, jakie wywołuje w organizmie człowie­ ka, zdefiniowanych przez naukę biomedyczną. Illness natomiast to jej kulturowy odpowiednik, wymiar. Warto w tym momencie powołać się na pracę K. Dannera Clousera Charlesa M Culvera i Bernarda Gerta zatytułowaną Malady , w którei autorzy rozumieia termin illness iako iednostkowe a nrzez to subiektywne noczucie bólu ciemienia dyskomfortu manifestuiace sie w określonych wmntomach' a spowodowane nrzez dUeal rozpatrywana tutai iako uchwytny metodami obserwacyjnymi zobiektywizowany i rozwiiaiary sie w określonych stadiach o okre ślonei e ioloai! proces fizioloaieznv oraani 33 _ I Z P o T l 3 n l e l ™ to.t^ latah (zaburzenie występujące w południowej Azji i na Filipinach, w Japonii i na Syberii, polegające na tym, że na widok w ę ż a lub tygrysa (lub nawet na dźwięk tych słów) człowiek wpada w panikę, depresję, a w skrajnych przypadkach nawet katatonię. Mogą BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 123 aspekty choroby w sensie generalnym, czyli „sickness". Ani disease, ani illness nie jest „rze­ czą" czy „jednostką" - są one po prostu różny­ mi sposobami wyjaśniania choroby (sickness), różnymi „społecznymi konstrukcjami rzeczy­ wistości" (...). Disease wiąże się z modelami wyjaśniającymi praktyków profesjonalnych - zarówno praktyków medycyny „nowocze­ snej", jak i tradycyjnych systemów medycz­ nych, np. medycyny ajurwedycznej czy chiń­ skiej. (...) Natomiast illness oznacza reakcje na nią. Jest sposobem, w jaki chora osoba, jej rodzina i jej sieć społeczna postrzega nazywa wyiaśnia i odpowiada na chorobę '(disease) Illness w,aze s,e z modelam, wviaLiaiacvim potoczne , ludowe sfery sytemu medycznego stosowanym, w kręgu rodźmy , ludowych' nieprofesjonalnych p r a k t y k o ^ . ' althy condition (teoretycznie niezdrowego sta­ nu), odnosząc go do pojęcia „zdrowia", ale w ujęciu teoretycznym, podczas gdy illness wiąże się z jego praktycznym sensem . Przełom w antropologii medycznej spowodo­ wało pojawienie się nowej orientacji, określanej mianem „interpretacyjnej antropologii medycz­ nej" lub „konstruktywizmu kulturowego", której prekursorem stał się A. Kleinman . W tym miej­ scu postaram się nieco przybliżyć przedstawione przez niego wnioski. Zdaniem Kleinmana „sys­ tem medyczny" należy traktować jako „system kulturowy", zbudowany z określonych symboli, znaczeń, wartości i wzorców zachowań. Takie podejście implikuje konieczność potraktowania choroby jako swoistego przedstawienia kulturo­ wego łączącego w sobie takie elementy, jak: etio­ logia wybór terapii ocena rezultatów leczenia Niezwykle ważne jest, że 34 35 Kleinman przeformułował rozróżnienie disease i illness, traktując te kategorie jako dwa Upraszczając nieco powyższe rozważania, m o ż n a stwierdzić, że w takim ujęciu disease byłaby niejako medycznym, skonstruowanym towarzyszyć temu zaburzenia świadomości. Napad trwa dni). Więcej informacji na ten temat: M . Krzystanek zwykle krótko i kończy się podnieceniem i ucieczką Egzotyczne zaburzenia psychiczne, http://www. przed siebie); susto (zaburzenie występujące wśród poradnikmedyczny.pl/mod/archiwum/507_egzotyczne_ ludów latynoamerykańskich. Polega ono na lęku przed zaburzenia_psychiczne.html, 23.10.2009. „utratą duszy". Utrata ta może być wynikiem działania ciekawym zjawiskiem, doskonale wpisującym się w nurt Niezwykle czyjegoś „złego oka", czarów, magii lub działania rozważań psychiatrii kulturowej, jest tarantyzm opisany demonów. Przedłużający się lęk może prowadzić do przez E. de Martino w książce Ziemia zgryzoty: utraty zainteresowań, braku łaknienia, utraty aktywności, do historii życia religijnego południowych wzrostu temperatury ciała a nawet do wyniszczenia W Marucha, Książka i Wiedza, Warszawa 1971. i śmierci). Koro (zaburzenie opisane w Chinach, 32 H.R. Wulf, S.A. Pederson, R. Rosenberg, op. cit., s. 27. Indonezji, Malezji, Sudanie i Izraelu. U człowieka 3 3 Zob. K . D . Clouser, C M . Culver, B. Gert, Malady, [w:] występuje ostry i przemożny lęk przed śmiercią na skutek What is Disease, Totowa, New Jersey 1997. przyczynę^ Wioch, tłum. utraty nasienia lub wciągnięcia członka w głąb brzucha 3 4 u mężczyzn, a piersi w głąb klatki piersiowej u Illness, [w:] T.L Beauschamp, LeRoy (red.), Contemporary kobiet. Stan ten może być poprzedzony nadmiernym Issues in Bioethics, Belmont, Kalifornia 1989. spółkowaniem. Narządy płciowe i nasienie traktowane są 3 5 przez ludy plemienne jako ośrodek siły życiowej. Rodzina Comparison of Medical Systems as Cultural Systems, „Social Zob. C. Boorse, On the Distinction Between Disease and Zob. A. Kleinman, Concepts and Model for the człowieka cierpiącego na \oro za pomocą rozmaitych Science and Medicine" 12 1978. uchwytów przytrzymuje członek zapobiegając jego 3 6 utracie. Stan ten może trwać od kilku godzin do kilku op. cit., s. 11-12. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA D . Penkala-Gawęcka, Antropologiczne spojrzenie �Adam Głowacki 124 przez ten dyskurs obrazem choroby, natomiast illness - jej społecznym, ale i indywidualnym obrazem, także społeczną i indywidualną re­ akcją na określoną jednostkę chorobową. Tutaj wkradają się jednak pewne wątpliwości. Skoro bowiem illness definiujemy jako sposób, w któ­ ry chora osoba, ale także „jej sieć społeczna", postrzega, nazywa, wyjaśnia i wobec tego od­ powiada na chorobę - disease, wówczas mu¬ simy uwzględnić fakt, że mogą zaistnieć dwa rodzaje illness tej samej disease. A dokładniej rzecz u j m u j ą c , przyjęcie takiego założenia jest elementem koniecznym ponieważ społeczny i indywidualny obraz danej jednostki chorobowei to często dwa różne i w wielu aspektach nieprzystawalne do siebie wizerunki. P a m i ę t a ć należy, ż e ż a d e n ze sposobów rozumienia choroby nie może egzystować sa­ moistnie. Wpływają one na siebie wzajemnie, współtworzą swoje zaplecze definicyjne, jeden wynika z drugiego. Rozdzielenie owych konceptualizacji choroby jest niemożliwe. Jeste­ śmy bowiem twórcami, ale także tworami wła­ snej kultury, ze wszystkimi konsekwencjami tego założenia. W takim ujęciu akcentuje się przede wszystkim subiektywne odczucie cho­ roby i analogicznie, subiektywne odczuwanie zdrowia. Tego typu myślenie zrywa, z X I X wiecznym paradygmatem medycyny. Definicja i sposób rozumienia zjawiska cho­ roby, jakie prezentuje antropologia medyczna, znalazły swój oddźwięk w filozofii medycyny, która zakłada, że zasadniczym przedmiotem medycyny kli­ nicznej jest subiektywne odczucie choroby i subiektywne odczucie zdrowia. W wielu językach europejskich sama etymologia słów oznaczających chorobę (illness) pozwala od­ kryć w tym pojęciu pewien aspekt subiek­ 3 7 tywny bądź przynajmniej pewne oceny. Od­ wołajmy się do kilku przykładów: w języku angielskim słowo disease (choroba) znaczyła pierwotnie dis-ease (niepokój, napięcie, nie­ wygoda), illness natomiast pochodzi od staroskandynawskiego, illr, które znaczy tyle co „zły". W języku greckimpathos oznacza cier­ pienie, w rosyjskim boljezn pochodzi od boi' (ból). Francuskie maladie pochodzi od małe habitus, co znaczy „w złym stanie", a duń­ skie syg znaczyło pierwotnie „zmartwiony" lub „smutny". Słowo „pacjent" wywodzi się natomiast z łaciny (patiens) i oznacza tego, który cierni Jedynie niemieckie słowo krank zgodne iest z biologiczna teona choroby Pier wotnie znaczyło ono tyle co skrzywiony" wyriety" sutreruiac ze'właściwym celem 'medycyny' iest wyprostowanie nacienta Test to dobry przykład p r y m i t y w n e j myślenia biologicznego". Lektura dzieł Foucaulta prowokuje do posta­ wienia pytania: czy nie jest tak, że określony dys­ kurs narzuca nam pewien obraz, model choroby z całym sztafażem określonych norm i zachowań doń przypisanych, który internalizujemy, uzna­ jąc go za swój własny. Diachroniczne spojrzenie na problem konceptualizowania choroby w kulturze Zachodu pokazuje, że próby wyjaśnienia tego fenomenu ulokować możemy w obszarze dwóch dyskur­ sów, których zasadniczą różnicę stanowiło po­ dejście do zagadnienia etiologii poszczególnych zaburzeń. Pierwszy z nich, zapoczątkowany przez Hipokratesa, który określić możemy mia¬ nem medycznego, przyczyn chorób doszukiwał się w pewnych nieprawidłowościach zacho­ dzących w ciele człowieka. Drugi natomiast kulturowy przyczyn zaistnienia konkretnych jednostek nozologicznych dopatrywał się w in— H.R. Wulf, S.A. Pederson, R. Rosenberg, op. cit., s.78-79. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 125 gerencji czynników o charakterze osobowym, na przykład bóstw, duchów . Przy czym należy pamiętać, że żaden z dyskursów nie funkcjo­ nował w oderwaniu od drugiego. A ż do wieku XIX, kiedy to doszło do ukonstytuowania się dyskursu medycznego opartego na badaniach empirycznych, o czym wspominałem j u ż na po­ czątku mojej pracy, przenikanie się tych dwóch porządków myślenia było zjawiskiem powszech¬ nym. Jeśli posłużyć się terminologią Fostera, byłyby to więc w pierwszym przypadku etio­ logie personalistyczne" w drugim natomiast naturalistyczne". Jak zauważa w swoim tekście Krzysztof Pietrych, 38 korzeni dyskursów zajmujących się tym szcze­ gólnym stanem, jakim jest choroba, poszuki­ wać trzeba dla kultury Zachodu - podobnie jak początków niemal wszystkich tematów uniwersalnych - w źródłach antycznych i biblijnych. To one ukształtowały podsta­ wowe modele symbolicznego jej rozumienia trwale obecne w kręgu tradycji śródziemno­ morskiej . 39 W kulturowym dyskursie choroba przestała być zjawiskiem o charakterze czysto fizjologicz­ nym, ulegając mitologizacji przekształciła się w pewien kulturowy byt, zatracając tym samym swój biologiczny charakter. Zarówno w staro­ żytnych tekstach, takich jak: Eneida, Król Edyp, 3 8 Niezwykle ciekawa i bogatsza jest etiologia chorób w medycynie ludowej. Całościowe i aktualne opracowanie Dzieje Herodota czy Starym Testamencie, epide­ mie chorób traktowane były jako kara boska, i to kara za grzechy. Chory niejednokrotnie podlegał społecznemu ostracyzmowi, szczególnie kiedy cierpiał na choroby kulturowo uznane za „nie­ czyste" . Antropologia medyczna z całą siatką terminologiczną i kulturowym zapleczem ba­ dawczym jest niewątpliwie ciekawym i perspek­ tywicznym podejściem do problematyki choroby. Przy czym spory wokół disease i illness, sposobów definiowanie i rozumienia tych pojęć, wokół któ­ rych koncentruje się dziś dyskurs antropologii medycznej pokazuje wieloaspektowość i nie¬ jednoznaczność przedmiotu jej zainteresowania i t ii - czyli choroby. 40 4. Choroba jako metafora? Przywołane przeze mnie powyżej teksty, są zresztą tylko przykładami znacznie licz­ niejszego zbioru. Nie jest moim celem odtwa­ rzanie tutaj skomplikowanego procesu mito­ logizacji pewnych chorób. Wystarczający jest dla mnie fakt, że taki proces miał i dalej ma miejsce, powodując, że choroba przestaje być rozpatrywana jako zjawisko wyłącznie biolo­ giczne. Tworzy się wokół niej pewien mit lub też, jak chciała Susan Sontag, metafora, która sprawia, że choroba przekracza swój czysto biologiczny wymiar i zaczyna funkcjonować na zupełnie nowej płaszczyźnie. Staje się tym sa- ludowa, [w:] S. Udziela (red.), Ziemia biecha. Lud polski w powiatach gorlickim i grzybowskim, W O K , tej problematyki zob. Z. Libera, Medycyna ludowa. Nowy Sącz 1994; S. Koba, Z historii lecznictwa Chłopski kieleckiego XIX w., Muzeum Świętokrzyskie, Kielce 1973; rozsądek CZ V gminna fantazja?, Wyd. UWr, Wrocław 1995. Z ważniejszych prac na temat medycyny D. Tylkowa, „Bez uroku". Elementy religijno-magiczne ludowej warto wspomnieć: H . Biegeleisen, Lecznictwo w Karpackim lecznictwie ludowym, [w:] J. Kowalska, ludu polskiego, PAU, Kraków 1986; Z. Półtorak, S. Szynkiewicz, R. Tomicki (red.), Czas zmiany, czas Lecznictwo ludowe rodzimej ludności trwania, PAN, Warszawa 2003; a także artykuły: D . Opolszczyzny, Instytut Śląski, Opole 1989; L . Stomma, Antropologia Czubala, O ludowym leczeniu gliną kultury wsi polskiej XIX w., PAK, Warszawa 1986 68 1984; U . Lehr, Urok (rozdział V I I : Tablice Mendelejewa); J. Fyda, Medycyna religijnych, „Lud" 65 1981; Z. Libera, Ciało w kulturze 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA w w Polsce, „Lud" aspekcie działań magiczno- �Adam Głowacki 126 mym bytem kulturowym. Swój sprzeciw wobec takiego postrzegania choroby wyraziła Susan Sontag w głośnym eseju Choroba jako metafora. Choroba nie jest dla niej „nowym wymiarem życia", jak chciał ją widzieć Canguilhem, ale staje się z i n t e r n a l i z o w a n ą metaforą czy też pewnym metaforycznym myśleniem, od które­ go należy się uwolnić, ponieważ „choroba nie jest metaforą i że najbliższy prawdzie sposób jej postrzegania - jak również najzdrowszy sposób chorowania - jest w n a j w y ż s z y m stop­ niu wolny od myślenia metaforycznego i naj­ bardziej n a ń niepodatny" . 41 Jak podkreślają interpretatorzy, nurt jej roz­ w a ż a ń jest na wskroś przesiąknięty postawą skrajnie antyhermeneutyczną. U podstaw po­ wstania eseju legło osobiste d o ś w i a d c z e n i e długotrwałego zmagania się z chorobą nowo­ tworową, co dosyć wyraźnie akcentują badacze. Wskazują na ów fakt, jako pewien klucz inter­ pretacyjny. Credo swoich rozważań wygłasza Sontag j u ż w pierwszych zdaniach eseju: w formie przenośni czy metafory. Twierdzę przy tym, że choroba nie jest metaforą i że naj­ bliższy prawdzie sposób jej postrzegania - jak również najzdrowszy sposób chorowania - jest w najwyższym stopniu wolny od myślenia metaforycznego i najbardziej nań niepodatny. (...) Celem niniejszych rozważań jest właśnie naświetlenie owych metafor i pomoc w uwol­ nieniu się spod ich wpływu. 42 Sontag wypowiada z d e c y d o w a n ą w o j n ę wszelkim metaforom, zmitologizowanym w i ­ zjom choroby. Chce pozbawić ją całej mito­ logii, społecznie dobudowywanej do tego ro­ dzaju chorób, które zdaniem autorki owiane są swoistą tajemniczością w y n i k a j ą c ą z ich nieuleczalnego charakteru. I tak jak w X I X wieku owym „kostiumem metafory" spowito gruźlicę, tak współcześnie ten sam mechanizm dotknął raka. W dzisiejszych czasach rak wziął na siebie rolę choroby - intruza, który pojawia się bez zapowiedzi, choroby doświadczanej jako okrutna, potajemna inwazja - i będzie tę rolę Tematem tej książki nie jest choroba w sen­ sie fizycznym, lecz sposoby jej wykorzystania ludowejXIX-XX wieku. Zarys zagadnienia, „Medycyna w odpowiednie cechy człowieka chorego, o chorobie nowożytna. Studia nad historią medycyny" 1995 t. I I , z. 1. mówi się, że »napadła«, »atakuje«, »rośnie«, »rozwija się«, D. Tylkowa, analizując wierzenia związane z medycyną »słabnie«, chory »walczy z nią« itp." (Z. Libera, Medycyna ludową wsi Karpat śląskich, podaje, ze „choroby bywały ludowa. ..,op. cit., s. 26). Niezwykle ciekawe jest również także personifikowane, wyobrażano je sobie bowiem zachowanie choroby, która „podług licznie odnotowanych czasami jako istoty rzeczywiste i czynne, widzialne lub przekonań (...) siedzi spokojnie w chorym, dopóki ten niewidzialne. Ślady tych przekonań występują jeszcze nie opiera się jej, nie walczy z nią. W przeciwnym razie we wsiach Beskidu Sądeckiego, gdzie mieszkańcy zachowuje się ona hałaśliwie, ryczy, kwiczy, mocuje się wspominają, iż w okresie epidemii cholery, która panowała z chorym, w wyniku czego wyskakuje on z łóżka, mówi tu w 1918 r., widziano postać nieznanej, bladej i bardzo niezrozumiałym językiem, bredzi, majaczy" {ibid., s. 48). szczupłej kobiety, okrytej białą płachtą". (D. Tylkowa, 3 9 K. Pietrych, op. cit., s. 80. Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat polskich, PAN, 4 0 Zob. ER. Rosiński, Stosunek Starego Testamentu Warszawa 1989, s. 17-18). Podobnie zauważa Libera, do choroby, [w:] B. Płonka-Syroka (red.), Choroba jako który pisze, że: „nacechowanie wyobraźni i języka zjawisko społeczne ludzkimi doświadczeniami powoduje, że niemożliwe 41 jest wyrażanie choroby poza antropomorficznymi Warszawa 1999, s. 7. kategoriami. Spersonifikowane choroby są wyposażone 42 i historyczne, Arboretum, Wrocław 2001. S. Sontag, Choroba jako metafora, tłum. J. Anders, PIW, S. Sontag, op. cit., s. 7. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 127 odgrywał, dopóki pewnego dnia jego etiolo­ gia nie stanie się równie oczywista, a kuracja równie skuteczna, jak stało się w przypadku gruźlicy. ternem immunodefensywnym, można rów­ nież nazwać zdolnością immunologiczną), rak ulegnie stopniowo demitologizacji. (...) Wówczas, być może, metaforyczne wykorzy­ stanie raka stanie się moralnie dopuszczalne, tak jak nie jest dopuszczalne dzisiaj . 43 Autorka zdecydowanie sprzeciwia się zatem takiemu myśleniu, w którym choroba jawi się jako swoistego rodzaju szyfr, znak, symbol czegoś ukrytego, co powinno zostać odczyta­ ne, zdenotowane, aby m o ż n a było podjąć sku­ teczną terapię. Podejście, w którym „chorobie przypisuje się (...) znaczenia i podobnie jak w przypadku metafory literackiej, dąży do jej »interpretacji«, poszukuje wpisanej w nią idei, ukrytej rzeczywistości, zakodowanych infor­ macji o człowieku" jest zdaniem autorki nie­ dopuszczalne. Ów metaforyczny sposób ślenia doświadczania choroby ma negatywny wpływ na pacjenta źle ukierunkowuje iego wysiłek psychiczny'a może nawet zniechęcić do dalszego leczenia Internretacie takie staia sie elementami mitologii a wreszcie przesada mi które wnływaia na snósób myślenia żarówno pacjenta j a k i medyka" , pisze. 44 46 Stosunek Sontag do choroby doskonale po­ kazuje Maria Janion, zestawiając go z podej­ ściem hermeneutycznym, w którym „choroba jest właśnie tym, co ukryte w głębi, czymś, co nie daje się oddzielić od osoby; choroba jest jakby organiczną częścią osoby, więcej - może być nawet jej istotą, g d y ż jej głębią" . Sontag stara się sprowadzić ją do pewnego „medycznego zdarzenia". W takim ujęciu cho­ roba pozbawiona zostaje jakiegokolwiek zna­ czenia, sensu. Jest tylko kolejnym „medycznym przypadkiem". Jakże inne podejście prezentuje wspominany j u ż Cioran, który pisze, że: 47 Nie ma człowieka, który by, uwolniwszy się od cierpienia czy choroby, nie odczuwał gdzieś w głębi żalu, bodaj słabego i niezdecy­ dowanego. Ci, co cierpią intensywnie i długo, pragną, rzecz jasna, podnieść się z choroby, mimo to przecież nieuchronnie nawiedza ich myśl o jakiejś fatalnej stracie, którą spowo­ duje ich ewentualne wyzdrowienie. Gdy ból stanowi część twojej istoty, ewentualne jego przezwyciężenie musi być równoznaczne ze strata musi też wywoływać żal Wszystko co masz w sobie najlepszego, zawdzięczasz cierpieniu . 45 Dla Sontag odarcie choroby z jej meta­ forycznego naddatku jest m o ż l i w e tylko w sytuacji, kiedy zostanie ona całkowicie zmedykalizowana. Dopiero w momencie, kie­ dy medycyna zdoła całkowicie uporać się z ra­ kiem, m o ż e nastąpić jego demitologizacja. Jako przykład podaje gruźlicę. Jednakże aby móc w pełni to realizować, należy usunąć, jej zdaniem, z języka medycznego wszelkie me­ tafory, bowiem w miarę jak język medyczny będzie odchodził od agresywnej terminologii wojskowej i sięgał po pojęcia związane z „naturalnym systemem obrony" organizmu (to, co nazywa się sys43 Ibid., s. 9. 44 Komentarze, część 2: Tajemnicą Głoszony przez Sontag postulat demitolo­ gizacji choroby i śmierci, jest, moim zdaniem, utopijny. Wszelkie próby całkowitego wyelimi­ nowania metafor z języka, które według autorki 45 świata jest to, co widoczne..., [w:] M . Janion, S. Rosiek (red.), Osoby. Transgresje 3, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1984, s. 356. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 48 BARBARZYŃCA Ibid. 4 6 S. Sontag, op. cit., s. 89. 47 Komentarze, op. cit., s. 383. 48 E. Cioran, op. cit., s. 110-111. �Adam Głowacki 128 są głównym czynnikiem mitotwórczym, muszą zakończyć się niepowodzeniem. Najlepszym po­ twierdzeniem tego jest ona sama. Z jednej strony żąda oczyszczenia języka i myślenia z metafo­ rycznego sposobu mówienia o chorobie, z dru­ giej natomiast nie jest w stanie uciec od owych metafor. Pierwsze zdanie jej książki brzmi: „Choroba jest nocną półkulą życia, naszym bar­ dziej uciążliwym obywatelstwem" . Postawa skrajnej empirystki uprawomocnia ją do wysunięcia twierdzenia, że kiedy g r u ź ­ lica była chorobą nierozpoznaną, nieuleczal­ ną, wówczas obrastała szeregiem przesądów, praktyk, domysłów. Jednak wraz z wynale­ zieniem streptomycyny m i t Mycobacterium tuberculosis legł w gruzach. Medycyna i empiria zanegowały romantyczny wizerunek g r u ź ­ licy. Prognozuje tym samym, że w przypadku raka zadziała podobny mechanizm. Z powyż¬ szym wnioskiem nie sposób się jednak zgodzić. Okazuje się bowiem, że 49 twierdzeniu Sontag o zmierzchu mitologii gruźlicy przeczą fakty. Mitologia ta, mimo przyrostu wiedzy, nie została unicestwiona ani po 1943 roku (wynalazek streptomycyny), ani po 1952 (isoniazid). Znikła - to prawda lecz tylko z tekstów literackich, przestała być obsesyjnym tematem sztuki, natomiast nadal istnieje w mitologii życia codziennego, w sfe­ rze, którą Sontag interesuje się najbardziej . 50 Dochodzimy więc do momentu współistnie­ nia mitologii gruźlicy w jej kulturowym aspekcie i mitologii medycyny. Przy czym, w myśl założeń Foucaulta, mitologia medycyny jest niezwykle agresywna - wyklucza inne mito­ logie, zmierza do monopolizacji jednej tylko, medycznej formy terapii, narzuca przeświad­ czenia o wszechmocności medycyny - wiedzy, o kompetencji lekarza-profesjonalisty i ryzy­ ku, jakie przynoszą wszelkie próby ominięcia gabinetu lekarskiego i szpitalnego łóżka . 51 Sontag w chorobie każe widzieć jedynie pe­ wien defekt fizjologiczny. Wobec tak postawionej tezy warto za Janem Hartmanem zastanowić się, czy nie jest tak, że „każda radykalna obiektywi­ zacja choroby, ujęcie jej w pojęciach fizjologii - jako postępowanie czysto deskryptywne, wy­ rzekające się wszelkiego wartościowania - czyni całkowicie niewidocznym zło cierpienia?" 52 5. W s t r o n ę resume Podjęte przeze mnie r o z w a ż a n i a nie wy­ czerpują tak szeroko rozumianego zagadnie­ nia, jakim bez wątpienia jest problematyka choroby widzianej z perspektywy filozofii czy antropologii. Analiza kilku reprezentatywnych teorii pokazała, ż e mimo chęci współpracy deklarowanej zarówno przez nauki humani­ styczne, jak i przyrodnicze, brak jeszcze meta­ języka, który pozwoliłby wypracować wspólne pojęcia, terminy czy definicje. Istota choroby wymyka się wszelkim naukowym docieka­ niom. K a ż d a próba z a m k n i ę c i a jej pojęciowe definicyjne w konsekwencji spro¬ wadzą sie do redukcjonizmu iak w przypadku dyskursu medycznego albo subiektywizmu będącego u d z i a ł e m r o z w a ż a ń filozoficznych' Obiecuiaca wydaie sie crocozycia antroco' logii medycznei przy czym naipierw sama musi unorać sie z entronia terminologiczna w obrębie swoiLn dyskursu aby mnJL za n r o n o n o w a ć snófna i iasna koncencie Próhy naukowego podjęcia problematyki choroby 49 S. Sontag, op. cit., s. 7. 51 50 M.Janion, S. Rosiek Komentarze, op. cit., s. 370. 52 Ibid. J. Hartman, op. cit., s. 146. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji nieuchronnie zmierzają ku interdyscyplinar­ ności, która dzięki swojej polifoniczności może stanowić niezwykle ciekawą i wieloaspektową propozycję podjęcia istoty choroby. W świetle powyższych rozważań trudno jednoznacznie i z pełną odpowiedzialnością powiedzieć, czym tak naprawdę jest choroba. Z całą pewnością nie jest tylko i wyłącznie zaburzeniem o cha­ rakterze fizjologicznym, jak chce widzieć ją Su¬ san Sontag. Ale czy jest w ogóle zaburzeniem? 129 A może tylko „nową j akością życia", j ak twierdził Emil Cioran, lub też zjawiskiem przynależnym tylko istotom samoświadomym, co starał się udowodnić Jan Hartman. Podsumowując moje rozważania, mogę powiedzieć tyle, że jakikol­ wiek punkt widzenia odnośnie choroby przyj­ miemy, zawsze możemy uznać, że „choroba jest w końcu tylko możliwą do wypowiedzenia strolosu" . 53 Trying to Define Illness The phenomenon of the illness has many aspects. Its core evades all unequivocal iterpretations. Therefore each trial of reaching it implies necessity of using a postmodern paradigm, according to which it is possible to give up one particular monomethod in favour of numerous interpretative procedures. This kind of approach places the illness on the point of intersection of many discourses which appear to differ, but oftenly they sprout out of one common stem. The article is an attempt of approaching the phenomenon of illness with interdisciplinary view consisting elements of medi­ cal, anthropological, philosophical and sociological discourses. It is a voice in discussion about the (im) possibility of reaching the truch about illness. 53 J. Ravel, J.P. Peter, op. cit., s. 241. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b162bb6acd1bd816339126c761a8f243.pdf f481efb822e70573b0606943a575f305 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5640 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5243 Title A name given to the resource Między oralnością a cyrograficznością/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.78-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Głowacki, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Głowacki Ur. w 1985 roku.Absolwent kulturoznawstwa (specjalność teoria i historia kultury) oraz pedagogiki resocjalizacyjnej z profilaktyką społeczną na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. Ukończył również studia na Międzyuczelnianych Indywidualnych Studiach Humanistycznych w Akademii „Artes Liberales". Aktualnie pracuje jako pedagog szkolny. Związany jest z Zakładem Teorii i Historii Kultury na Wydziale Filologicznym UŚ, gdzie pod opieką prof.zw.dr hab. Ewy Kosowskiej przygotowuje rozprawę doktorską. Interesuje się psychologią, historią, filozofią i antropologią medycyny, a także kulturowymi implikacjami przymusowych zsyłek ludności polskiej na Syberię. Analiza antropologiczna baśni 0 krasnoludkach i o sierotce Marysi �Antropologia literaturymetoda badawcza Szeroko rozumiany paradygmat interdyscypli­ narności, jaki stał się udziałem współcześnie rozu­ mianej myśli humanistycznej, zakłada, najogól­ niej rzecz u j m u j ą c , p e w n ą k o r e s p o n d e n c y j n o ś ć p o m i ę d z y o k r e ś l o n y m i dziedzinami naukowego poznania, często takimi, które wcześniej m i a ł y niewiele w s p ó l n y c h płaszczyzn porozumienia. Wieloaspektowe interpretacje zjawisk kulturo­ wych przeprowadzane w perspektywie interdy­ scyplinarnej otwierają zupełnie nowe możliwości podejmowania określonych problemów, wy ma.-* gają jednak od badacza również podwójnej kom­ petencji. Przekroczenie ra.m metod ^yyp ra-cowanych w macierzystej dziedzinie, otwarcie sic na. zupełnie nowe doświadczenia poznawcze, w y m a g a j ą przyjęcia w wielu spornych miejscach komoro misu predefiniowania sprawdzonych i dotychczas funkcjonalnych terminów i poieć Bvć może wiele z nowych metod ooartych na interdyscyolinarności nie przetrwa próby czasu, ale na razie poszukują - własnej tożsamości albo doskonalą się w konkret­ nych zastosowaniach. Jedną z nich jest antropologia literatury, oparta na dorobku klasycznie rozumianego literaturoznaw­ stwa i antropologii kultury. Jak każda nowa metoda, korzystająca z dorobku tradycyjnych metodologii, musi szukać swojej własnej tożsamości, wypracować własne terminy i pojęcia. Nie sposób nie zgodzić się z konstatacją Anny Gomóły: „antropologia jest jedną z nauk. Jednakże j u ż sama nazwa może sprawiać kłopot" . Mamy do czynienia ze swoistego rodzaju dysonansem poznawczym w y n i k a j ą c y m z wielo­ znaczności terminologicznej nazw poszczególnych dyscyplin Pojawia się bowiem problem z precy­ zyjnym określeniem przedmiotu badań poszcze­ g ó l n y c h dyscyplin. Przy czym warto d o d a ć , że antropologia nie jest w tym osamotniona. Podobne problemy z ustaleniem własnej tożsamości może mieć również socjologia czy psychologia (psyche — dusza) które oodmiotem iPrzedmiotem swoiego zainteresowania uczyniły Człowieka, rozumianego indywidualistycznie lub zbiorowo Wszędzie tam gdzie człowiek zaczyna formułować prawdy o sobie' 1 L a r i a sraie sie z noznawrze.o nnnkm widzenia ro n ,mn i d , „ J i L . ' i P najmniej dwuznaczna, zauważyła t w a Kosowska: W pojęciu antropologii upatrywać można swoiste­ go błędu logicznego. Oto człowiek - jakkolwiek rozumiany - podejmuje trud wyjścia poza samego siebie i formułowania prawd o sobie. Stąd badania antropologiczne - jeżeli mają mieć charakter obiektywistyczny - przypominają w pewnym stopniu wolaA . Gomóła, Od antropologii do antropologii literatury, [w:] E . Kosowska, A. Gomóła, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury. Na tropach koligacji, Wyd. U Ś , Katowice 2007, s. 142. 1 Pomijam w tym momencie kwestię dotyczącą zasadności stwierdzenia, że antropologię można uznać za samodzielną dyscyplinę naukową. Dyskusja, jaka wokół tego tematu toczy się od kilku lat w naukach humanistycznych, jest niezwykle ciekawa, nie stanowi jednak zasadniczego przedmiotu moich rozważań. Zob. K. Brozi, Antropologia wartości. Ujęcie metodologiczne, Wyd. U M C S , Lublin 1989. �Adam Głowacki 80 nie Archimedesa o punkt podparcia, pozwalający na podniesienie ziemi. (...) Każda interpretacja wymaga niemożliwego: dystansu wobec siebie, wobec własnych możliwości poznawczych, wobec nieuchronnych uwi­ kłań aksjologicznych . 2 „Wydaje się, że w Polsce pod pojęciem »antropologia literatury« można wyróżnić trzy podstawowe obszary badań" . Na potrzeby moich rozważań naj­ bliższa jest mi opcja skądinąd o najdłuższej tradycji - zaproponowana i sukcesywnie rozwijana przez Ewę Kosowską koncepcja kulturowej antropologii literatury, która zakłada, że „tekst literacki zawsze celowo lub przypadkowo [podkreślenie - A G ] ilustruje jakieś ważne kulturowo zjawisko, a przede wszystkim rekonstruuje kontekst, w jakim to zja­ wisko funkcjonuje. Stąd każdy wybór materiału może być w pewnym sensie usprawiedliwiony ale nie każdy będzie w równym stopniu reprezenta­ tywny" . Tak rozumiana antropologia literatury traktuje dzieło literackie jako materiał do badań o charakterze antroDoloeicznym Przy jednoczesnym założeniu że sama lokuie sie na styku dwu z Dozoru odmiennych narracji- autor! którvk o n s't r u n i e świar nrzedsrawionv dzieła'literackie™ z dosrennych sobie elementów i badacza - zorientowanecro metodologicznie re k o n s t r n n i a c e c r o model kultury w oparciu o pewną powtarzalność 6 7 Wobec tak zarysowanych wątpliwości, antropo­ logia literatury jako metoda badawcza staje wobec problemu nie tylko zdefiniowania, czym jest sama antropologia jako dziedzina naukowego poznania, ale też innej kwestii, a mianowicie - czym jest literatura? Czym wreszcie jest owo zestawienie - „antropologia literatury" ? Są to pytania skądinąd niezwykle ważkie i inspirujące, podobnie jak spór wokół semantycz­ nego, a momentami wokół ontologicznego wymiaru antropologii literatury , które jednak na potrzeby tego tekstu, a także samej procedury badawczej przezeń proponowanej, należy zawiesić. Niemniej jej praktyczne zastosowanie wydaje się mieć niezwykle istotny walor poznawczy w szeroko rozumianym dys­ kursie antropologicznym, ponieważ pozwala „czło­ wiekowi - w procesie odpowiednio zorientowanej analizy tekstów kultury, w tym przede wszystkim analizy warstwy referencjalnej dzieł literackich zrozumieć kontekst własnego dziedzictwa i dzia­ łanie mechanizmu jego przekształceń; zrozumieć referencie dzieła poprzez konfrontacje z innymi źró¬ dłami a w rezultacie zbliżyć sie do ideału »poznania siebie!"'. 3 4 2 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty konteksty interpretacje, Wyd. U Ś , Katowice 2003, s. 9. „Samazbitka słowna a n t r o p o l o g i a literatury jest dzisiaj pojęciem, któremu należy nadać sens kontekstualny. Nie powstało ono bowiem na oznaczenie realności, którą 3 w określonym momencie nazwano antropologią literatury, ale raczej jako efekt pewnej luki, którą wypełnia pojęcie sugerujące potrzebę badań interdyscyplinarnych; badań, które miałyby być prowadzone na styku antropologii i literaturoznawstwa". E . Kosowska, O niektórych przesłankach uprawiania antropologii literatury, [w:] W. Bolecki, R. Nycz (red.), Narracja i tożsamość, t. 1, Wyd. I B L PAN, Warszawa 2004, s. 104. 4 N a ten temat zob. A. Gomóła, Od antropologii. ..,op. cit., s. 142-157. 5 E . Kosowska, Kulturowa antropologia literatury. 8 Wprowadzenie, [w:] E . Kosowska, A . Gomóła, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury. Na tropach koligacji, Wyd. U Ś , Katowice 2007, s. 21. 6 A. Gomóła, Od antropologii..., op. cit., s. 154. Efektem prowadzonych przez Ewę Kosowską od lat osiemdziesiątych badań są liczne publikacje, dotyczące zarówno teoretycznych aspektów funkcjonowania antropologii literatury, jako metody badawczej, jak i jej praktycznego zastosowania. Zob. E . Kosowska, „Literatura popularna"- igraszki semiologiczne, [w:] E . Czaplajewicz, E . Kasperski (red.), Poszukiwania teoretycznoliterackie, P W N , Wrocław 1989; E . Kosowska, Postać literacka jako tekst kultury. Rekonstrukcja antropologicznego modelu szlachcianki na podstawie Potopu Henryka Sienkiewicza, Śląsk, Katowice 1985; E . Kosowska, Negocjacje i kompromisy. Antropologia polskości Henryka Sienkiewicza, Wyd. Śląsk, Katowice 2002; E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty, konteksty, interpretacje, Wyd. U Ś , Katowice 2003; E . Kosowska, E . Jaworski (red), Antropologia kultury - antropologia literatury, Wyd U Ś Katowice 2005- E Kosowska A Gomóła E Jaworski (red) Antropologia kultury — antropologia literatury Na tropach koligacji, Wyd U Ś , Katowice 2007. 7 8 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 39. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością wypowiedzi informatorów, składających się na pewien fakt kulturowy - Jak pisze Kosowska: 9 Gdzieś tutaj, między tymi dwiema konwencjami, etapami myślenia rwórczego, otwiera się przejście, perspektywa swego rodzaju transgresji semantycznej, która z jednej strony może być podstawą antropologizacji dzieła literackiego, a z drugiej fundamentem interpretacji antropologiczno-kulturowej. Jeśli więc te dwa sposoby uprawiania narracji w jakichś miej­ scach się spotykają, przecinają, nakładają, to mamy do czynienia z antropologią literatury — w pewnym jej rozumieniu . 10 81 tak zarysowanej problematyki - której nie sposób w pełni rozwinąć w ramach tego tekstu - warto przejść do praktycznego wykorzystania założeń proponowanych przez a n t r o p o l o g i ę literatury, ponieważ tylko wówczas można odkryć jej pełen walor poznawczy. Między oralnością a cyrograficznością „Dziewiętnastowieczni chłopi należeli do kręgu typowych kultur »oralnych«, formowanych przez słowo mówione, bez udziału pisma" , stwierdza Nikodem Bończa-Tomaszewski, opierając się na badaniach Konrada Prószyńskiego, który wyliczył, że „około 1870 roku analfabetyzm obejmował 90% społeczeństwa polskiego, a do 1907 roku zmalał do 70%" . W ł a d y s ł a w Grabski optymistycznie sza­ cował, że w 1897 roku 59% ludności w Królestwie Polskim nie umiała czytać, a w 1913 roku minimum 5 0 % . Jakkolwiek przychylnym okiem patrzy­ l i b y ś m y na dane zebrane przez W ł a d y s ł a w a Grabskiego, nie zmienia to faktu, że w X I X w. na wsiach analfabetyzm był zjawiskiem powszechnym O wiele bardziej krytyczny w tej kwestii jest Ludwik Stomma który pisze że jeszcze około 1880 analfabeci stanowią około 94% ludności wie. kie Królestwa Polskiego i oonad 95% w Galicii" Rozliczne inicjatyw^ podejmowane naprzest żeni 14 Przy czym warto zaznaczyć, że tak rozumiana antropologia literatury traktuje tekst literacki, jako materiał do „rekonstrukcji kulturowego kon­ tekstu", ale także „winna wykorzystywać, potwier­ dzane w innego typu źródłach, dane kontekstualne pozwalające na odsłanianie nie tylko podobieństw, ale i różnic kulturowych" . G ł ó w n y m zarzutem wobec antropologii literatury jest fikcyjność mate­ riału badawczego, który wykorzystuje w roli źródła zastanego, czyli literatury. Argument, „że ta i m i ­ tacja świata [rzeczywistego - A G I posklejana jest z prawdziwych detali niekiedy tak drobnych że umykających opisom'profesjonalnych antropolo­ gów" zdaje sie w oczach krytyki nie mieć zna­ czenia.'A trzeba wiedzieć że właśnie owe niuanse wsoółtworza nieoowtarzainy c"zesto kontekst kultu rowv w ktorvm fikcvine działania fikcvinvch boha rerów zvskuia sens i w i a r w o d n o ś ć " " T a k k o l w i e k niektóre z założeń antropologii literatury m o g ą budzić onór czv snrzeciw zvsknie sobie ona coraz wiecei z w o l e n n L w sran'owLc niezwvkle ciekawa 11 12 i płodną poznawczo m e t o d ę badawczą. Wobec 9 10 E . Kosowska, O niektórych..., op. cit., s. 109. Ibid., s. 109. 15 16 17 18 1 4 t. 89, 2005, s. 75. 1 5 1 6 E . Kosowska, Negocjacje..., op. cit., s. 19. 13 Ibid.,s. 19. 1 (18) PD1P W. Grabski, O nauczaniu powszechnem i zakładaniu L . Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Tower Press, Gdańsk 2000, s. 53. Jak wspomina Ludwik Stomma, jedną z takich inicjatyw podjęto w Galicji, gdzie już w 1872 r. wniesiono pod obrady Sejmu Krajowego projekt ustawy O zakładaniu BARBARZYŃCA szkól ludowych, Gebethner i Wolff, Warszawa 1913, s. 6. 1 8 1 2 K. Prószyński, Czytelność a nieczytelność narodu. O nauczaniu kilkorakiemi sposobami Promyka, Wydawnictwo Księgarni Krajowej i Gazety Świątecznej, Warszawa 1907, s. 6. 1 7 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 38. 1 1 N . Bończa-Tomaszewski, Kultura niepiśmienna i jej wrogowie. Problem oralności wsipolskiej w XIX w., „Lud", �Adam Głowacki 82 X I X w., mające na celu szerzenie edukacji wśród chłopów, potwierdzają, że analfabetyzm polskiej wsi był podówczas jedną z „palących" kwestii. Znamienny jest fakt, że „lud wiejski niechętny jest dla oświaty" i „nieprzychylnie usposobiony do szkoły" . Bończa-Tomaszewski, odwołując się do ludowej aksjologii, konstatuje, że „nikłe postępy alfabetyzacji wsi nie wynikały ani z opresji zaborców, ani z opieszałości inteligencji, ani z ubóstwa, tylko z faktu, że chłopi nie chcieli się uczyć pisać i nie cenili pisma" . Przy czym w y m ó w k i w postaci: „Ja nie mam tyle sposobu, abym mógł posyłać swe dzieci do szkoły"; „Posyłałbym swe dzieci do szkoły, ale cóż, kiedy one są m i potrzebne do pomocy w gospodarstwie"; „Po co ma.m swe dzieci posyłać do szkoły kiedy niejeden kilka zim się uczy a jednak nic nie umie więc szkoda czasu i atłasu"' Jeśli ws zvs cv będą uczeni któż będzie trzodę pasł i na chleb pracował" - pozornie tylko uzasadniają niechęć ludności wiejskiej wobec nauki. na znaczenie procesu zetknięcia się „pierwotnej kul­ tury oralnej" , w rozumieniu, jakim nadał jej Walter Ong, z pismem i wynikające z tego konsekwencje dla ludowej oralności, jest cenną wskazówką inter­ pretacyjną, której u k o n t e k s t u a l n i e n i e 23 19 20 21 Istotnym tropem interpretacyjnym, zainicjo­ wanym, ale nie rozwiniętym w pełni przez BończęTomaszewskiego, jest myśl, że „przejście z fazy spo­ łeczeństwa oralnego do cyrograficznego jest jednym z najdonioślejszych zjawisk społecznej historii Polski między 1850 a 1950 rokiem" . Ryzykowne może się w y d a w a ć umieszczanie zjawisk o charakterze kul­ turowym - z natury swej mających charakter długo­ trwały, fragmentaryczny, nigdy c a ł o ś c i o w y - w ścisłe chronologiczne, i nadawanie i m wymiaru totalnego, przełomowego. Jednak zwrócenie uwagi 22 i utrzymywaniu publicznych szkól ludowych, która - w spaczonym zresztą kształcie - uchwalona została w 1884 r. Z . Strzetelska-Grynbergowa, Staromiejskie. Ziemia i ludność, Muzeum im. Dzieduszyckich, Lwów 1899, s. 568; cyt. za L . Stomma, op. cit, s. 53. 1 9 2 0 N . Bończa-Tomaszewski, op. cit, s. 77-78. Wymówki od posyłania dzieci na naukę, [w:] S. Mazurek, Komu nauka potrzebna (opisał dli ludu), druk. Fr. Czerwińskiego, Warszawa 1884, s. 27-46; cyt. za: N . Bończa-Tomaszewski, op. cit., s. 76. 2 1 2 2 N . Bończa-Tomaszewski, op. cit, s. 77. „Jak wspomniano, oralność kultury nie zmienionej znajomością pisma lub druku nazywam »oralnością pierwotną«. Jest ona »pierwotna« (primary) w stosunku do »oralności wtórnej« dzisiejszej kultury wysokiej technologii, w której nową oralność podtrzymują telefon, radio, telewizja oraz inne środki elektroniczne, których istnienie i funkcjonowanie wsparte jest pismem i drukiem. Dzisiaj właściwie nie istnieją pierwotne kultury oralne, ponieważ każda kultura wie o piśmie i jakoś jego skutków doświadcza. A jednak liczne kultury i podkultury, nawet związane z wysoką technologią, zachowują niemało zróżnicowanych nastawień właściwych oralności pierwotnej". W J . Ong, Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, tłum. J Japola, Wyd K U L , Lublin 1992, s 32 2 3 �Między oralnością a cyrograficznością odnajdujemy w dziele Marii Konopnickiej. O tym jednak później. X I X wiek jest okresem, w k t ó r y m rozpoczyna się proces przeobrażania polskiej wsi, bardzo mocno wspartej na filarze oralnego paradyg­ matu myślenia, który zdaniem Onga „przekształca świadomość". Jest to moment, kiedy „pierwotna myśl oralna" styka się nie tylko z pismem, ale także z odmiennym paradygmatem myślenia - paradyg­ matem cyrograficznym. Pismo dla dziewiętnasto­ wiecznego chłopa jawi się jako coś obcego, nieznanarusza dotychczasowe struktury myślenia i przełamuje powszechnie utrwalone w ś w i a d o ­ mości schematy. W opowiastce dla dzieci O krasno­ ludkach i o sierotce Marysi zilustrowany został p roces zetknięcia się dwóch odmiennych p a r a d y g m a t ó w myślenia - oralnego i cyrograficznego.' O t w a r t ą kwestiąpozostajeto,czy opisanie przez Konopnicką 83 niezwykle istotnego faktu kulturowego miało cha­ rakter intencjonalny, czy nie. Warto jednakże pod­ kreślić, że umieściła wspomniany powyżej proces w perspektywie XIX-wiecznej ludowej aksjologii, korzystając przy t y m z przekazów folklorystycz­ nych , które w kulturze ludowej k u m u l u j ą i transponują społecznie akceptowane wartości . 24 25 2 4 A . Łobos, Słowo i muzyka w Śpiewniku dla dzieci - wpajanie postaw i przekazywanie najmłodszym u schyłku dziedzictwa narodowego XIX stulecia, „Chowanna" tom jubileuszowy 2009, s. 25. 2 5 Por. „(...) prawo w kulturach oralnych jest również przechowywane w formułowych powiedzeniach i przysłowiach, które nie są jedynie prawniczymi ozdobami, lecz same prawo stanowią. W kulturze oralnej często wymaga się od sędziego wyartykułowania szeregu stosownych przysłów, które pozwolą mu podjąć decyzję równoważną do konkretnego przypadku, jaki formalnie właśnie rozpatruje". FOT. P. S Z U B A �Adam Głowacki 84 Skoro w kulturze ludowej niezwykle ważną rolę odgrywało słowo mówione, to argument o ograni­ czeniach antropologii literatury ze względu na fikcyjność materiału badawczego wybrzmiewa szcze­ gólnie mocno. M i m o to należy pamiętać, że przyjęta przez niego wersja historii od samego początku nie budzi zaufania czytelnika. Ten, jak zwykle, siedział nad ogromną księgą, w której opisywał wszystko, co się od najdawniejszych czasów zdarzyło w państwie Krasnoludków, skąd się wzięli i jakich mieli królów, jakie prowadzili wojny i jak się im w nich wiodło. Co widział, co słyszał, to spi­ sywał wiernie, a czego nie widział i nie słyszał, to zmyślił tak pięknie, iż przy czytaniu tej księgi serca wszystkim rosły [podkreślenie - A.G.]. On to pierw­ szy dowiódł, iż Krasnoludki, ledwie na piędź duże, są właściwie olbrzymami, które się tylko tak kurczą, żeby im mniej sukna wychodziło rici spencery i płaszcze, bo teraz wszystko drogie . Wyabstrahowanie ze świata przedstawionego danych do rekonstrukcji kulturowego kontekstu jest, oczy­ wiście, zadaniem trudnym, ale nie niemożliwym. Wymaga jednoznacznie wykroczenia w tej materii poza tradycje literaturoznawcze i włączenia w proces interpretacyjny niektórych przynajmniej elementów procedury antropologicznej . 26 28 Koszałek-Opałekijego zmagania z cyrograficznością Nie budzi ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , że postać Koszałka-Opałka, „nadwornego kronikarza króla Błystka", jest fikcyjna-już choćby z tego powodu, że mamy do czynienia z krasnoludkiem. Jest to postać stereotypowa, a momentami wręcz groteskowa. Cieszy się wśród krasnoludków szacunkiem jako uczony i to jemu zostaje powierzona misja odna­ lezienia zagubionej Wiosny. Jak pisze Konopnicka: Krasnoludki tak dumni byli z kronikarza swego, że gdzie tylko kto jakie zielsko znalazł, zaraz mu wieniec plótł i na głowę wkładał, tak iż mu te wieńce resztę rzadkich włosów wytarły i łysy był jakkolano [pod­ kreślenie - A.G.] . 27 Jako uczonemu, kronikarzowi, zostaje m u powierzone zadanie z a p i s a n i a ! przechowy­ wania dziejów rodu K r a s n o l u d k ó w . Przy czym Fakt z pozoru oczywisty - swobodne konstru­ owanie historii przez „nadwornego kronikarza", w szerszej perspektywie analitycznej obrazuje nie­ zwykle istotny proces, o k t ó r y m Kosowska napisała: Pozostając wierny materiałom źródłowym historyk nie zawsze może być wierny przeszłości, gdyż obraz tej ostatniej rekonstruuje opierając się na selektywnie zachowanych przedmiotach, nierzadko stronniczych relacjach i współczesnym sobie systemie wartości. Na tym tle literatura stawiająca na równi postulat prawdy historycznej i artystycznej znalazła się w sytuacji jakby czystszej moralnie . 29 Jak wspomina Walter Ong, przejście od oralności do cyrograficzności, a w konsekwencji typograficzności, wiązało się ze zmianą statusu pamięci i z możliwością przeniesienia odpowiedzialności za przechowywanie i przekazywanie informacji na jej ekstensję, czyli pismo. W kulturach oralnych W J . Ong, op. cit, s. 60. 2 6 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 38. 2 7 M . Konopnicka, O krasnoludkach i o sierotce Marysi, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 1993, s. 11-12. 28 Ibid., s. 11. 2 9 E . Kosowska, Postać literacka..., op. cit, s. 34. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością 85 „doświadczenie jest intelektualizowane mnemonicznie" , ponieważ Drugi raz na jarmarku: 30 Ach, bracie! - jęknie Koszalek-Opałek. - W cóż się obróci cała moja sława, gdy księgi nie mam! - A cóż się z nią stało? - Zaginęła! - A pióro? - Złamane! - A kała­ marz? - Rozbity! - Hm! - rzecze smutnie Podziomek. - Prawda jest, iż cała twoja uczoność przepadła, gdy nie masz ani księgi, ani pióra, ani kałamarza! [podkreślenie-A.G.] Myślenie o czymkolwiek bez pomocy formuł, bez określeń tradycyjnych i mnemonicznych, jeśli nawet jest możliwe, byłoby (...) stratą czasu, bowiem taka myśl raz wypracowana, nie mogłaby być efektywnie odzyskana, tak jak jest to możliwe przy pomocy pisma. Nie byłaby to wiedza trwała, a tylko przelotna myśl, chociaż skomplikowana . 34 31 Wobec tego kultura oralna wypracowała szereg technik mnemonicznych, które pozwalały jej sku­ tecznie nabywać, przechowywać i odtwarzać infor­ macje. Umiejętność względnie wiernego przekazy­ wania faktów była sprawnością wysoko cenioną i gwarantującą prestiż społeczny w kulturach typu oralnego, a taką bez wątpienia była XIX-wieczna kul­ tura chłopska sportretowana w omawianej przez nas lekturze.. Być może dlatego właśnie sierotka Marysia, choć niezwykle mocno naznaczona statusem sieroty i wynikającymi z niego konsekwencjami, „(...) pio­ senek umiała tyle, że cały dzień coraz to inszą śpiewała, a nigdy ich nie brakowało (...) że kto W pobliżu szedł, to stawał i słuchał, a. często i łzy miał w oczach" . O ile wiec głęboko zanurzona w oralnym paradygmacie myślenia bohaterka zyskuie akceotacie i zostai L a grodzona o tyle nieustannie zmagaiacy sie z cyrogra ficznościa Koszałek Ooałek co ru z Donosi kieskę lego n2 magnum aż rrzvkrornie ulega zniszczeniu Pierwszy raz, gdy kronikarz wylewa na nie atrament:' Trzeci, kiedy księga zostaje spalona w norze lisa Sadełko: Na próżno jednak grzebał patykiem w piasku do po­ łudnia prawie; z piór znalazł tylko czarne niedopałki, z księgi - poskręcane w rurki i przepalone karty, z któ­ rych nic już odczytać się nie dało, a kałamarz przepadł bez żadnego śladu . 35 Ponadto przyjęty przez niego system wartości nie znajduje akceptacji wśród towarzyszących mu Krasnoludków. - Iż żadne królestwo bez mądrości byc nie może, a mą­ drości bez spisywania ksiąg nie ma, przeto wnoszę, aby nas ten dobty kmieć tam powiózł, gdzie najwięcej gęsi, iżbym sobie nowe pióto mógł wyszukać i nową sławę uzy­ skać. Ale Podziomek, któty się w siano tak był zapadł, że ledwo mu nos było widać, potwal się na to i tzecze: - Na nic tobota taka! Co mi po mądrości i po sławie, kiedy będę głodny? Pełny żołądek to grunt! Reszta - torby kłaków niewarta! [podkreślenia - A.G.] - Tu zwrócił się do króla i rzeczei — Jeśli chcesz, miłościwy królu, spo¬ kój w państwie mieć, o to najpierw dbaj, żeby głodnych w nim nie było! Więc moja rada taka: jak nas ten chłop ma wieźć, niech nas wiezie tam, gdzie w kominie kasza wre, a skwatki skwierczą! Inaczej nie ma zgody. - Tak, tak! - krzyknęli insi - Nie ma zgody nie ma! 32 Polały się czarne strugi wprost na świeżo zapisane karty; Koszałek-Opalek skamieniał prawie. Na nic proroctwajego!Nanicobliczenia!...Calaksięgazalana rzeką atramentu. Tak mądrze, tak pięknie obrachował wszystko - i wszystko na nic . 33 36 3 0 W J . Ong, Oralność..., 31 Ibid., s. 60. 34 Ibid, s. 67. 3 2 M . Konopnicka, op. cit., s. 106-108. 35 Ibid, s. 259. 33 Ibid., s. 44. 36 Ibid, s. 94. 1 (18) PD1P op. cit., s. 61. BARBARZYŃCA �Adam Głowacki 86 Skrajnie egoistyczna propozycja Podziomka zyskuje większe uznanie. Stąd też szacunek, jakim wśród reszty krasnoludzkiej społeczności cieszy się Koszałek-Opałek, wydaje się powierzchowny. WXIX-wiecznym systemie kultury polskiej wsi pismo, będące czymś obcym, nie­ przewidywalnym, naruszającym ustalony paradygmat myślenia, nie mogło stanowić istotnego elementu ludowej aksjologii. Warto jednocześnie zaznaczyć, że polska kultura ludowa w X I X w. jest kulturą typu magicznego, o której Piotr Kowalski pisał: paradygmatowi myślenia i ludowemu normatywizmowi i zostają wynagrodzeni. W utworze poja­ wiają się sygnały świadczące o tym, że polska wieś była w dalszym ciągu bardzo mocno zakorzeniona w oralnym sposobie myślenia, pomimo podejmo­ wanych akcji edukacyjnych. „Zasadnicza oralność języka jest trwała, niezmienna" - pisze Walter Ong. Nie zaskakuje więc opisana przez Konopnicką reakcja: 38 Słuchał tej pieśni chłop Skrobek i poczuł w sobie nagle moc taką, jakiej nigdy przedtem nie miał. I taką gorącość duszną, i czucie rzewne do tego kawałka ziemi poczuł, jakiej nigdy nie miał . Najważniejszą cechą wyobrażenia świata w kultutze magicznej jest btak wydzielenia odtębnych sfer dzia­ łalności człowieka (komunikacyjnej, praktycznej, świa­ topoglądowej). Myślenie magiczne w takich kikutach Słowo w kulturach typu oralnego odgrywa nie­ rozstrzyga o sensie wszelkich działań człowieka, dostar¬ zwykle istotną rolę - język nie jest w nich odpowied­ czając ptzesłanek do wyjaśnienia jednolitego potządku nikiem myśli, ale swoistym sposobem działania. Jak Kosmosu, natuty i społeczeństwa. Oznacza to, że we pisze Walter Ong: wszystkich działają te same ptawa otaz że sfety te są ze sobą połączone. Wyjaśnia to powód, dla któtego dzia­ Nie dziwi również przekonanie bliskie na ogół ludom łania produkcyjne wymagają jednoczesnych ptaktyk pierwotnym, że słowa mają wielką moc. (...) W tym magicznych i symbolicznych, bez nich te pietwsze nie sensie każdy dźwięk, a szczególnie wypowiedź oralna, być w ogóle zainicjowane. Stąd np. konktetne pochodząca z wnętrza żywego organizmu, jest „dy­ tolnicze i towatzyszące im gesty magiczne są namiczna". Fakt, że ludy oralne uważają zazwyczaj, zintegtowaną całością; opowiadanie mitu wyjaśnia­ a prawdopodobnie powszechnie, że słowo ma moc jącego mityczny początek pewnych działań nie służy magiczną, wiąże się wyraźnie, choćby nieświadomie, pottzebom komunikacyjnym (czy edukacyjnym) lecz ze skojarzeniem słowa z mówieniem, z brzmieniem, stanowi fragment działań ptaktycznych" z używaniem siły . 39 37 40 Z powyższej definicji wyłania się specyficzny obraz kultury ludowej jako sytemu, w k t ó r y m d o m i n u j ą c y m porządkiem myślenia jest magia. Jej wszechobecność powoduje, że każde działanie nace­ chowane jest „magicznością". Do podobnych konstatacji dochodzi Wojciech J. Burszta. Opierając się na badaniach Bronisława Malinowskiego stwierdza, że słowo mówione ma magiczny wymiar w opisywanej przez nas kulturze. Konopnicka w postaciach chłopa Skrobka czy sierotki Marysi wskazuje na te elementy, które w wiej­ skim przekonaniu stanowiły istotną wartość - uczciwą pracę, wierność dotychczasowym strukturom, sza­ cunek dla społecznie akceptowalnego ładu i porządku. Wspomniani bohaterowie pozostają wierni oralnemu Każdy magiczny akt rytualny składa się ze współwystępujących i działających na siebie wzajemnie a k t ó w m o w y (w fotmie wypowiedzi i zaklęć) otaz d z i a ł a ń (manipulowanie ptzedmiotami). Wszelkie czyny magiczne polegają na jednego typu zabiegach: „każdy 3 7 P. Kowalski, Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenia, P W N , Warszawa 2007, s. 295. 3 8 W J . Ong, op. cit, s. 28. 3 9 M . Konopnicka, op. cit, s. 171. 4 0 W J . Ong, op. cit, s. 56-57. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością rytuał ma bowiem na celu »wyprodukowanie« lub »wytwotzenie« jakiejś siły oraz przeniesienie jej pośrednio i bezpośrednio na jakiś przedmiot, któty zgodnie z wiatą tubylców- pozostaje pod wpływem tej siły". (...) Cechą charaktetystyczną zatówno mówienia, jak i działania (oddziaływania) magicznego, jest ich zasadniczo niekomunikacyjny chataktet . 41 Burszta podkreśla istotny charakter słowa mówio­ nego, którego zadaniem jest wytworzenie magicznej siły i przeniesienie jej na przedmiot. Na temat magicznej roli słowa w polskiej kulturze ludowej pisał również Jan Stanisław Bystroń. W rozdziale poświęconym ludowym formom magii stwierdza: Bardzo ważną rolę odgrywają w magii słowa. Słowo jest dla nas znów tylko konwencją, służącą porozumiewaniu się ludzi; dla umysłowości pierwotnej jest ono czymś batdzo istotnie zespolonym z osobą czy ptzedmiotem, któte oznacza, tak że słowo użyte w odpowiednich wa­ runkach może oddziałać na osobę czy rzecz, z któtąjest związane. Stąd też unika się wymawiania pewnych nazw (np. niebezpieczeństwa, choroby, złych duchów) z oba¬ wy, aby nazwa ta nie sprowadziła oznaczonego przez nie a niepożądanego następstwa; stąd też na odwtót używa się takich określeń, uznanychjako istotna nazwa, abymożna było włączyć je w formuły zaklęć, i näzw 3.WS zy daną rzecz jej właściwym mianem, mieć ją w magicznym posiadaniu i móc na nią oddziałać. Tutaj także leży geneza formuł magicznych zaklęć i zamawiań' wiara w magiczną moc słowa utrzymuje te fotmuły w stanie niezmiennym cza­ sem nawet mało zrozumiałym gdyż wszelkie świadome odchylenia od tradycyjnego tekstu może spowodować jej bezskuteczność 42 Anna Engelking ową magiczność wypowiadanych słów określa mianem stwarzających rytuałów słownych lub zaklinam Mamy z nimi do czynienia wtedy, kiedy 4 1 W J . Burszta, Mowa magiczna jako przejaw synkretyzmu kultury, „Język a Kultura" 4 1991, s. 103. 4 2 J.S. Bystroń, Etnografia Polski, Czytelnik, Warszawa 1947, s. 132. PD1P BARBARZYŃCA �Adam Głowacki 88 nadawca kreujących słów chce poprzez ich wypowie­ dzenie stworzyć „coś" z niczego. A więc dosłownie: „mówiąc to, powoduje, że tak się staje". Najbardziej podstawowym rytuałem stwarzającym jest po prostu nazywanie - nadawanie rzeczom nazw, istotom imion (dla świadomości mitycznej to, co nie nazwane, nie istnieje). Stwarzające słowa w Biblii i w mitach kosmogonicznych innych kultur to właśnie, w moim przeko­ naniu, takie zaklinania. Moc kreacyjna tkwi tutaj bądź w samych słowach, bądź pochodzi od ich nadawcy - demiurga; jest to najbardziej archaiczne (czy też magiczne") rozumienie mówienia - srwarzania" 43 „111.1g11_z.1n_ ) luiuimuii. „niuniuiia jiwaiiaiiia Wobec powyższego nie dziwi więc fakt, że to pieśń motywuje Skrobka do pracy, która w kon­ sekwencji zostaje wynagrodzona. Postać KoszałkaOpałka obrazuje możliwości i ograniczenia zmiany kulturowego paradygmatu myślenia, będące udziałem XIX-wiecznej polskiej wsi. Zmiany na tyle istotnej, że znalazła swój oddźwięk w literaturze, adresowanej do młodego czytelnika. Zastanawiająca jest tu motywacja samej autorki, która ukształtowana w cyrograficznym paradygmacie myślenia, w postaci Koszałka-Opałka dyskredytuje i ośmiesza znaczenie słowa pisanego, zdecydowanie opowiadając się za ideą oralnego prze¬ kazywania historii. Tym bardziej zastanawia ów fakt, edv przyjmiemy założenie że powieść dla dzieci ma mieć walor edukacyjny. Tym też tłumaczyć można współczesny brak zrozumienia i niechęć młodych czytelników do teiże lektury Dzieło n i l d y nie iest całkowicie oryginalne w zakresie i treści/i formy. Akcentowane rttrer c 7 v t e l n i k a novum m u s i odwo ł v w J s i e Ho ™ L ™ i n L n e ™ Jatum- gdy w żarze z ttzaskiem pękać poczną, co jest c a ł k i e m niebieskiemu gtzmotowi podobne, wtedy chłopcy, od pieluch j u ż śmiercią gatdzący, a i m d ł e dziewczątka nawet, w y g t z e b u j ą one pękające z okrutnym h u k i e m kartacze i d y m i ą c e jeszcze wptost do g ę b y kładą. C z e ­ go naocznym bywszy ś w i a d k i e m , a w y d z i w o w a ć się takiemu tycetskiemu animuszowi nie m o g ą c zgoła, k u wiecznej p a m i ą t c e potomnych tzecz tę zapisuję. D a n W polu na. ugorze, o ptzedwieczomej p o r z e . 45 Ewa Kosowska podkreśla: „ Z m i a n y w kul­ turze następują w bardzo zróżnicowanym tempie. Praktycznie rzadko znikają całe formacje - częściej wymianie podlega infrastruktura materialna, rzadziej zachowania czy postawy, najrzadziej - fundamentalne wartości" . Na trwałość takich elementów zwraca uwagę również Walter Ong: „Oralne myśli i wyra­ żenia formułowe zapadają głęboko w świadomość i nieświadomość, dlatego nie znikają w momencie, gdy ktoś przyzwyczajony do nich chwyta za pióro" . Z tego też powodu Koszałek-Opałek 46 47 Wielkiej swojej „Historii K r a s n o l u d k ó w " pewno nigdy j u ż nie napisze. C o m u , co i ś w i a t u po księdze takiej, k t ó r ą o g i e ń spalić, a wiatr r o z w i a ć m o ż e ? O n sobie znalazł lepszą, ż y w ą księgę. O n siada przy łóżeczkach dzieci, gdy u s n ą ć nie m o g ą , w y m berle; 0 skarbach ukrytych, d r u ż y n i e wiernych t o w a r z y s z ó w 1 o M a r y s i sierotce. O n mnie i raz, podczas bezsennej nocy zimowej, » p 144 P n n i ż s r u rvrar nawer nieierlnerrm d n i r z a ł e r r m opowiedział tę całą historię, którą tu spisałam [podkreślenia - A . G . ] . 4 8 ln-k L u d w tej krainie tak jest wojenny i mężny, iż drobne dzieci pieką w g o r ą c y m popiele kartaczowe kule, k t ó t e A. Engelking, Rytuały słowne w kulturze ludowej. Próba klasyfikacji, „Język a Kultura" 4 1991, s. 77. Wprowadzenie do tematu, [w:] E . Kosowska, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury, Wyd. U Ś , Katowice 2005, s. 32. 4 5 M . Konopnicka, op. cit, s. 22. 4 6 E . Kosowska, Negocjacje..., op. cit, s. 42. 4 7 W.J. Ong, op. cit, s. 49. 4 8 M . Konopnicka, op. cit, s. 276. 4 3 4 4 K r y s z t a ł o w e j Grocie, o wielkiej wiosennej wyprawie n a Skrobkowym wozie, ^chwianie r ! T T TT r czytelnikowi może nastręczyć trudności: on im rozpowiada o o mieczach, o tarczach, o rycerzach; on im mówi t T h n r L o r c i i o r L „ i e n o r L m i e n i e m i od™, L k HJ U, p L r zee z, o aduLi or r cóoww" oLpouKresieme kreślenie 1 c einei emm tI e CK Zr i prawi im o królu Błyst- ku, jego złotej koronie, k r ó l e w s k i e j szacie i brylanto­ E . Kosowska, Antropologia kultury - antropologia literatury. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością Zakończenie P o w y ż s z a analiza pokazuje, że wypraco­ wane w obrębie antropologii literatury narzędzia badawcze pozwalają odkryć zależności kulturowe, które w ramach klasycznie rozumianego literaturo­ znawstwa nie zostałyby dostrzeżone. Interpretacja opowiastki dla dzieci w myśl założeń antropologii literatury pozwoliła wskazać w a ż n y fakt kulturowy implicite zawarty w bajce dla dzieci. Wykorzystanie teorii antropologicznych do analizy przekazów lite­ rackich, z definicji traktowanych jako fikcjonalne, w ś w i a d o m i e zorientowanej interpretacji i przy uwzględnieniu krytyki źródła pozwala traktować dzieło literackie, jako ważne źródło wiedzy antropo­ logicznej Antropologia literatury dostarcza bowiem materiału badawczego wcześniej niewykorzystywa ne^o w rei roli lest n i m intencjonalnie wyselekcio nowana przez badacza literatura która na równych 89 prawach, jak inne źródła, może egzemplifikować pewne wzory kulturowe, ich pojemność czy inwariantność. Jak słusznie podnosi Kosowska „świat przedstawiony zawsze jest efektem wyboru i konfi­ guracji, dlatego też literatura dostarcza niemal nie­ skończonej liczby przykładów na kolejne realizacje tego samego wzorca, odsłaniając tym samym jego pojemność w danej czasoprzestrzeni oraz ilustrując proces zmiany w czasie" . A biorąc pod uwagę fakt, że spośród około 6000 języków wyodrębnio­ nych w bazie U N E S C O , jakie są dzisiaj w użyciu, tylko niewielka ich liczba posiada literaturę warto skorzystać niewątpliwego przywileju jaki stał się naszym udziałem. 49 50 4 9 5 0 E . Kosowska, Antropologia kultury..., op. cit., s. 37. http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index. php?hl=en&page=atlasmap, 02.01.2012. Between Orality and Literacy. A n Anthropological Analysis of the Fairytale O krasnoludkach i o sierotce Mary si The article consists o f two parts. I n the first one, the author attempts to explain the term "anthropology o f literature" and to show methodological and terminological problems which are connected with this method o f interpreting cultural reality. The term "anthropology o f literature" has been used in cultural and philological reflections more often recently. That term becomes gradually broader and more obscure. I n the second part o f the article, the author interprets the children's story O krasnoludkach i o sierotce Marysi {Little Orphan Mary and the Gnomes) in accordance with the principles o f anthropology of literature, thereby demonstrating its capabilities and limitations as a scientific method. 1 (18) PD1P BARBARZYIICA �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abbd04959fc75545229ecd7ba8fa93e8.pdf 849bc148b40c58c714078dc5a8479471 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dialogi…; rozmowa Katarzyny Waszczyńskiej z panem Fiodorem; etnograficzne badania terenowe wśród staroobrzędowców suwalsko-augustowskich; Gabowe Grądy, 28.07.2012, fot. Mirosława Gmaj � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; staroobrzędowcy ; Suwalszczyzna Description An account of the resource Dialogi…; rozmowa Katarzyny Waszczyńskiej z panem Fiodorem; etnograficzne badania terenowe wśród staroobrzędowców suwalsko-augustowskich; Gabowe Grądy, 28.07.2012, fot. Mirosława Gmaj Creator An entity primarily responsible for making the resource Gmaj, Mirosława Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Waszczyńska, Katarzyna Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2bf31a12bb6906a464645347066b9d7.pdf 74e9a7436c26bbb20142aa125c254d02 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1363 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1259 Title A name given to the resource Rola Mieczysława Gładysza w badaniach kultury ludowej Karpat / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.115-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Godula, Róża Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X I I I : 1989, z. 2 P L I S S N 0071-1861 RÓŻA GODULA (Katedra Etnografii Słowian UJ) ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W B A D A N I U K U L T U R Y LUDOWEJ KARPAT* Zainteresowanie Profesora „niezmiernie bogatym — j a k sam to określił — ale bardzo z ł o ż o n y m obrazem kulturowym K a r p a t " nie było przypadkowe. Młodzieńcze fascynacje góralszczyzną, wyrosłe na tle ówczesnego klimatu kulturalnego epoki, powoli się precyzowały. O d wycieczek krajoznawczych w góry, działalności kolekcjonerskiej, pogadanek radiowych, szkiców popularno­ naukowych dochodzi do podjęcia planowej pracy badawczej. Mieczysław G ł a d y s z p o c z ą t k o w o koncentruje się na problematyce związanej z k u l t u r ą ludową Śląska, w tym także Śląska C i e s z y ń s k i e g o . Dopiero później zainteresuje się innymi regionami Polski. W 1954 roku Profesor na stałe wiąże się z krakowskim o ś r o d k i e m naukowym, obejmując Z a k ł a d Etnografii Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk. Właśnie w Krakowie — z jego żywą tradycją b a d a ń karpackich, systematycznie podej­ mowanych j u ż od X I X stulecia przez różne dziedziny nauki, by c h o ć wy­ mienić historię, j ę z y k o z n a w s t w o , geografię, archeologię, a n t r o p o l o g i ę fizyczną czy etnologię — znajduje sprzyjające warunki do rozwoju tego nurtu swoich zainteresowań. 1 Mniej więcej w połowie lat pięćdziesiątych naszego wieku w środowisku krakowskich e t n o g r a f ó w zrodził się pomysł n a w i ą z a n i a współpracy z krajami karpackimi i z b a ł k a ń s k i m i w celu prowadzenia wspólnych b a d a ń nad k u l t u r ą l u d o w ą r e g i o n ó w górskich (Staszczakówna 1957, s. 519; Szyfelbein * Zakres Uznaliśmy Śląsku. terytorialny działu bowiem za Charakteryzuje słuszne poświęconego twierdzenie go pewna Karpatom Profesora, odrębność, nie obejmuje że region powstała wskutek ten Beskidu Śląskiego. k u l t u r o w o ciąży izolacji od reszty ku Karpat Polskich, spowodowanej specyficznymi stosunkami historyczno-administracyjnymi i osadniczymi na tym dotyczące obszarze — M i e c z y s ł a w historii kultury Gładysz wsi karpackiej, (dalej M. maszynopis polskiej Konferencji Etnograficznej w Rzeszowie G.), referatu Polskie międzynarodowe wygłoszonego (19-20 I I 1968). Dlatego też na prace I I Ogólno­ zainteresowanie M i e c z y s ł a w a G ł a d y s z a k u l t u r ą l u d o w ą Beskidu Ś l ą s k i e g o z o s t a ł o przedstawione w szerszym k o n t e k ś c i e — b a d a ń na Ś l ą s k u . 1 tomie. Szerzej ujmuje to zagadnienie T . D o b r o w o l s k a — zob. a r t y k u ł zamieszczony w niniejszym �116 RÓŻA G O D U L A 1958, s. 410; Reinfuss 1959, s. 10; G ł a d y s z 1961a, s. 340, 1981b, s. 71). Nie była to całkiem oryginalna myśl. O d r ę b n o ś ć Karpat od wielu lat wzbudzała ciekawość badaczy. Swoiste warunki naturalne i specyficzne procesy kulturowe, w t y m j a k ż e istotne — przebieg i charakter osadnictwa, typ gospodarki pasterskiej oraz nawarstwiające się w ciągu dziejów p o w i ą z a n i a z B a ł k a n a m i — zdecydowały o szczególnym u r o k u badawczym tego regionu, penetrowanym przez wielu specjalistów ze środkowej i p o ł u d n i o w e j Europy. N a t u r a l n ą więc koleją rzeczy była dążność, by s k o o r d y n o w a ć prowadzone prace i stworzyć sprzyjające warunki do rozwiązywania r o d z ą c y c h się w trakcie b a d a ń p r o b l e m ó w , wymieniać rezultaty d o c i e k a ń . Idea takiej właśnie współpracy pojawiła się co najmniej na p o c z ą t k u naszego stulecia w gronie n a u k o w c ó w słowiańskich, zajmujących się k u l t u r ą l u d o w ą tegoż regionu (Porićkij 1961, s. 155). Natomiast w okresie między­ wojennym prowadzone były m i ę d z y n a r o d o w e badania nad szałaśnictwem w rejonie k a r p a c k o - b a l k a ń s k i m z inspiracji powstałej wówczas Słowiańskiej Komisji do Badania Szałaśnictwa w Karpatach i na B a ł k a n a c h . J e d n a k ż e z różnych p o w o d ó w ta interesująco z a p o w i a d a j ą c a się w s p ó ł p r a c a została przerwana, a jednymi z istotniejszych były trudności w ujednoliceniu po­ dejmowanej działalności badawczej (Král 1961). D o p o m y s ł u wspólnych b a d a ń wracano jeszcze kilkakrotnie na gruncie różnych dyscyplin, i to za­ r ó w n o w polskich, jak i w obcych środowiskach naukowych, osiągając mniej lub bardziej p o m y ś l n e rezultaty (Gładysz 196la, s. 339-340, 1962a, s. 34-35). W tym kontekście powojenna inicjatywa krakowskich e t n o g r a f ó w zasługuje na szczególne uznanie. N i e m a l ż e od razu wywołała żywy oddźwięk wśród niemałej rzeszy badaczy zainteresowanych p r o b l e m a t y k ą k a r p a c k ą . Odbywały się liczne spotkania i narady, w czasie k t ó r y c h wielokrotnie stwierdzano potrzebę takiej współpracy, dyskutowano jej formy. Wyłonił się projekt zorganizowania m i ę d z y n a r o d o w e j komisji koordynującej badania w Karpatach, zaplanowano też utworzenie pisma „ C a r p a t i c a " — biuletynu informacyjnego Komisji. Starania nabrały realnych kształtów w 1959 roku, kiedy to przedstawi­ ciele Polski i Czechosłowacji podpisali u m o w ę , stając się w ten s p o s ó b członkami — założycielami M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do Badania K u l t u r y Ludowej w Karpatach (skrót — M K K K ) (Gładysz 196la). P o c z ą t k o w e dwustronne spotkania między P o l s k ą i Czechosłowacją z czasem zostały rozszerzone. D o M K K K przystąpiła Rumunia, Bułgaria, Węgry, Związek Radziecki, rozpoczęła też współpracę J u g o s ł a w i a . W 1976 roku, w związku z trwającą od lat p o s z e r z o n ą o obszar B a ł k a n ó w działalnością Komisji, postanowiono zmienić jej dotychczasową nazwę na M i ę d z y m i r o d o w ą Komisję 2 3 2 prof, Stronę polską reprezentował prof, dr W. Dynowski ( I H K M P A N ) , a c z e c h o s ł o w a c k ą — dr J . Horák (Instytut Etnografii i Folklorystyki Č S A V ) i dr B. Filova (Instytut Etnografii S A V ) . 3 Współpraca z wieloma krajami przed ich oficjalnym przystąpieniem do M K K K legała na indywidualnym uczestnictwie w pracach Komisji. po­ �117 ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J 4 do B a d a ń K u l t u r y Ludowej w Karpatach i na Bałkanach ( M K K K B ) (Frolec 1981). Trzeba podkreślić aktywny udział Profesora w pracach naukowo-organizacyjnych Komisji. Od 1960 do 1984 roku był członkiem Prezydium, k t ó r e stoi na czele M K K K B , a w latach 1960-1963 wchodził w skład Komitetu Redakcyjnego rocznika „ C a r p a t i c a " , wydawanego w Bratysławie przez Słowacką A k a d e m i ę Nauk. W Komisji Krajowej od p o c z ą t k u jej działalności należał od grona Prezydium, najpierw sprawując funkcję sekretarza, potem przez długie lata był p r z e w o d n i c z ą c y m . Pilnie uczestniczył w licznych konferencjach i seminariach karpackich krajowych i m i ę d z y n a r o d o w y c h . Na wielu z nich wygłaszał referaty, a zawsze brał żywy udział w dyskusji. Był też inicjatorem lub organizatorem szeregu sympozjów poświęconych tematyce karpackiej. O p u b l i k o w a ł kilka a r t y k u ł ó w dotyczących powstania, zasad organizacyjnych, programu działania M K K K B (Gładysz 1961 a, 1962a, 1963a, 1964, 1965b, 1981b,d). Warto też może p r z y p o m n i e ć Jego konsekwencję w nawiązywaniu kontak­ t ó w z uczonymi różnych n a r o d ó w i ich umiejętne podtrzymywanie. Świadczy 0 tym rozległa korespondencja z instytucjami etnograficznymi w Czechosło­ wacji, Bułgarii, Rumunii, Jugosławii, Z w i ą z k u Radzieckim, na Węgrzech 1 oczywiście w Polsce. Są tam informacje o planach Komisji i aktualnie prowadzonych pracach, zaproszenia do udziału w konferencjach i sympozjach, propozycje t e m a t ó w do opracowania i projekty ich publikacji na lamach „Etnografii Polskiej" lub innych czasopism. Istotną rolę w zacieśnianiu współpracy odgrywały osobiste kontakty Profesora, a okazją do bezpośredniej wymiany p o g l ą d ó w , p r ó c z wspominanych j u ż konferencji, były wizyty w zagranicznych p l a c ó w k a c h etnograficznych — w uniwersytetach, akademiach nauk, muzeach- . Nie m o ż n a p o m i n ą ć usilnych starań, których nie szczędził, by Polskiej Komisji n a d a ć instytucjonalną formę. Mieczysław G ł a d y s z kilkakrotnie 5 4 Dokonało się to na posiedzeniu Prezydium MKKK w Smolenicach w Czechosło­ wacji. 5 W latach 1959-1980 Profesor uczestniczył (25-26 I I ) . Bratysława (17-19 V I ) , Warszawa Starý Smokovec (21-24 X I ) 1964 w r. - Kraków Katedrze konf. M K K K ; 1962 r. - (16-19 V) - Etnografii między konf. M K K K ; Uniwersytetu w innymi (23-24 V I I ) 1965 Brnie, w w: 1959 Smokovec (17-20 X ) r. - Martin-Brno Instytucie konf. M K K K ; - Praga (19-25 I X ) - 1960 r. - konf. M K K K ; (10-18 V I ) - wizyta Etnografii ČSAV oraz w Narodowym Muzeum Słowacji i Narodowym Muzeum Moraw: 1967 (11-18 I X ) - r. — K r a k ó w konferencje M K K K ; w Brnie r. — Smolenice pobyt w Katedrze Etnografii Uniwersytetu w Pradze, w Instytucie Etnografii Č S A V , w Muzeum Etnograficznym i Narodowym Muzeum Czech; 1971 r. sta - Smolenice-Bratysława (15-17X1) - konf. M K K K ; 1974 r. - Moravany - konf. M K K K ; 1973 r. - konf. M K K K ; 1976 r. - R o ž n o v k/Radho- Smolenice (1-5 I X ) - konf. M K K K B ; — K r a k ó w — Mogilany (17-21 X I ) — V M i ę d z y n a r o d o w a Konferencja O g ó l n o karpackiego Atlasu Dialektologicznego; 1978 r. 1979 - Kraków - Mogilany (8-12 konf. M K K K B ; 1982 r. - X) - V y s o k é Tatry (6-9 X I I ) - konf. M K K K B ; Szentendre (31 V - 4 V I ) - 1980 konf. r. - konf. MKKKB: Smolenice (27-31 X ) MKKKB. - �118 RÓŻA G O D U L A referował tę sprawę na posiedzeniach Rady Naukowej I H K M P A N i wy­ stępował z p i s e m n ą p r o ś b ą do dyrektora tej placówki. Kilkanaście lat trwające wysiłki zakończyły się dopiero w 1976 roku, kiedy to Komitet Nauk Etnologicznych P A N powołał P o l s k ą Komisję K a r p a c k ą . Funkcję przewodniczącego powierzono Mieczysławowi Gładyszowi, k t ó r y pełnił j ą do 1984 roku. Z funkcją tą łączyły się wielorakie obowiązki. Jednym z istotniejszych było koordynowanie licznych prac podejmowanych przez Komisję. Szczególnego znaczenia n a b r a ł o to w okresie, gdy w skali m i ę d z y n a r o d o w e j r o z p o c z ę t o syntetyczne opracowania wybranych dziedzin kultury ludowej w Karpatach i na B a ł k a n a c h (pasterstwa wysokogórskiego, architektury, folkloru zbójnic­ kiego). W związku z tym w ramach sekcji polskiej — tak j a k i w innych krajach — powstały tzw. podkomisje, czyli zespoły badawcze p o w o ł a n e do opracowania tych trzech t e m a t ó w szczegółowych. Z czasem, wraz z rozszerze­ niem zakresu problematyki badawczej, w czym znaczny udział miał Mieczysław Gładysz, powstał zespół do opracowania karpackiego atlasu etnograficznego, kultury muzycznej górali, zespół informacji o źródłach dotyczących kultury ludowej Karpat oraz podkomisja muzealna . Oczywistą jest rzeczą, że ze strony Przewodniczącego w y m a g a ł o to wielu czynności o charakterze naukowo- organizacyjnym, choćby tylko p r z y p o m n i e ć współudział w wypracowaniu założeń badawczych zespołów, planu ich działalności czy też aktywne uczestniczenie w spotkaniach roboczych poszczególnych podkomisji. Niemal dwudziestopięcioletnia działalność Profesora w Komisji Karpackiej przedstawia się bogato. Trudno oczywiście z a p r e z e n t o w a ć wszystkie Jego przedsięwzięcia, wypowiedzi czy inspirujące pomysły, k t ó r e niejednokrotnie powstawały w trakcie ożywionej dyskusji. N a u w a g ę zasługuje udział Mieczysława G ł a d y s z a w wypracowaniu problematyki badawczej Komisji. Był jednym z t w ó r c ó w planu b a d a ń w Karpatach — projektu strony polskiej, k t ó r y został przezeń przedstawiony na polsko-czechosłowackiej konferencji w Warszawie w 1959 roku. W propozycji tej szczególnie akcentowano konieczność ujednolicenia tematyki, metod i narzędzi badawczych, by uzyskać j a k najbardziej p o r ó w n y ­ walne materiały. Badania terenowe powinny być przeprowadzane synchronicz­ nie we wszystkich wytypowanych miejscowościach. Przy wyborze p u n k t ó w badawczych „ w i n n o się przede wszystkim uwzględnić p o d o b i e ń s t w o w a r u n k ó w geograficzno-gospodarczych, demograficznych i struktury społecznej. W związ­ ku z tym zachodzi potrzeba przeprowadzenia jak najrychlej regionalizacji Karpat w oparciu o granice historyczno-administracyjne, geograficzno6 h Przewodniczącą zespołu d/s pasterstwa została prof, dr B. Kopczyńska-Jaworska. zespołu d/s architektury — doc. dr M . G ł a d y s z o w a , f o l k l o r u z b ó j n i c k i e g o — prof, dr D . Simonides, karpackiego atlasu etnograficznego — prof, dr J. Klimaszewska, k u l t u r y muzycznej górali — doc. dr J. Stęszewski. informacji komisji muzealnej — dr F. o ź r ó d ł a c h — doc. dr A . Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , a pod­ Midura. �119 ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J -fizjograficzne, gospodarcze i j ę z y k o w e " . N a d t o Referent zwrócił u w a g ę na konieczność „ o p r a c o w a n i a bibliografii etnograficznej i stanu b a d a ń nad k u l t u r ą ludową Karpat oraz historii zainteresowań naukowych Karpatami z uwzględ­ nieniem ruchu regionalnego w poszczególnych krajach". Propozycja o b e j m o w a ł a również „sporządzenie wykazu muzealiów etnograficznych i rozpoczęcie serii publikacji najważniejszych w y t w o r ó w " , wreszcie „ o p r a c o w a n i e przeglądu etnograficznych archiwaliów wraz z indeksem m a t e r i a ł ó w zawartych w pu­ blikowanych źródłach historycznych". J e d n a k ż e za najpilniejsze u w a ż a n o podjęcie tych t e m a t ó w badawczych, k t ó r e naświetlałyby pochodzenie kultury ludowej w Karpatach. S p o ś r ó d nich na plan pierwszy wysuwa się opracowanie roli pasterstwa wysokogórskiego w jego całym przebiegu dziejowym (Gładysz 196la, s. 341-342). J u ż wówczas przyjęto, że właśnie pasterstwo stanie się tematem w i o d ą c y m w m i ę d z y n a r o d o w y c h badaniach inspirowanych przez Komisję. W i o s n ą 1960 roku, mimo trudności organizacyjnych, Polska Komisja Karpacka p o s t a n o w i ł a r o z p o c z ą ć badania terenowe nad organizacją pasterstwa wysokogórskiego, k t ó r e kontynuowano w następnych latach. Niezaprzeczalnym walorem tej akcji było to, że prowadzono ją równocześnie na całym obszarze Karpat Polskich, za p o m o c ą tej samej ankiety i kwestionariusza . Dzięki temu uzyskano w pełni p o r ó w n y w a l n e w y n i k i , k t ó r e w przyszłości będą wykorzystane w syntetyzującym ujęciu pasterstwa karpackiego (Kopczyńska-Jaworska 1962, 1981). W penetracjach terenowych uczestniczyły placówki etnograficzne uniwersyteckie i Polskiej Akademii Nauk, także niektóre muzea oraz Śląski Instytut Naukowy w Katowicach ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1962, s. 322; G ł a d y s z 1962a, s. 25). P o ś r ó d innych czynny udział w badaniach brali pracownicy krakowskiego Z a k ł a d u Etnografii I H K M , kierowanego przez Mieczysława G ł a d y s z a . Dostrzegając pilną potrzebę wykonania prac podstawowych, j u ż w 1958 roku Profesor zainicjował opracowanie Bibliografii historii kultury ludowej Karpat. Siedmioosobowe grono e t n o g r a f ó w pod naukowym kierownictwem Mieczy­ sława G ł a d y s z a w k r ó t k i m czasie p r z y g o t o w a ł o pierwszą część Bibliografii [ . . . ] (red. G ł a d y s z 1960). Obejmuje ona okres od p o ł o w y wieku X I X do 1959 roku. Uwzględnia publikacje najważniejsze i najpełniej ujęte, także niektóre przyczynkarskie dotyczące kultury ludowej Karpat Polskich; w niewielkim 7 8 : Pierwszą wersję kwestionariusza opracowała B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a w 1960 roku. Po dyskusji w czasie obrad w Smokowcu w 1961 r o k u p o w s t a ł a druga wersja, w większym stopniu nastawiona podstawa kwestionariusz i wierzenia na badania p o r ó w n a w c z e , poszukiwań terenowych poszerzono m. in. o (Jaworska dział (J. Klimaszewska), ponadto która została 1981. s. budownictwa wprowadzono t y l k o w j e d n y m sezonie przy jego p o m o c y prowadzili Zespól pracował w składzie: W przez MKKK następnych M. uzupełnienia (J. O l ę d z k i ) - 8 przyjęta (oprać. (A. K o w a l s k a - L e w i c k a , M . M a r k u s ) i k u l t u się potem w ł a s n ą wersją ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 85). Gładyszowa), w zakresie (Gładysz badania t a k ż e latach jako ten magię pożywienia 1962a, s. 30). Jednak Słowacy, posługując 1981, s. 85-86). M . Gładyszowa. Z. Szromba. D . T y l k o w a , A . Zambrzycka-Kunachowicz. A. Kowalska-Lewicka, I . N i z i ń s k a . �120 RÓŻA G O D U L A wyborze natomiast prezentuje wyniki nauk pomocniczych, k t ó r e m o g ą posłużyć do głębszej interpretacji zagadnień etnograficznych (Gładysz 1960c, s. I I ) . M i m o zastrzeżeń Redaktora, że to p r ó b a robocza wymagająca uzupełnień i weryfikacji, warto zauważyć, że była to pierwsza tego rodzaju publikacja i c h o ć b y dlatego właśnie znacząca. M i a ł a z o r i e n t o w a ć badaczy Karpat „ [ . . . ] w zakresie i charakterze polskiego dorobku z dziedziny etnografii i nauk pomocniczych" (Gładysz 1960c. s. I I ) . Trzeba d o d a ć , że zadanie to jest ciągle aktualne. Spełniła jeszcze j e d n ą w a ż k ą rolę inspirując badaczy innych krajów. Warto p r z y p o m n i e ć , że j u ż na pierwszej konferencji krakowskiej M K K K w 1959 roku przyjęto wniosek Profesora dotyczący systematycznego opraco­ wania bibliografii karpackich przez poszczególne kraje. W następnych latach b ę d ą trwały prace w Czechosłowacji, Rumunii, na Węgrzech, w Jugosławii i Bułgarii (Frolec 1981, s. 40-41). W 1967 roku ukazały się Materiały do bibliografii węgierskiej (Fóldes, Gyorgyi) oraz jugosłowiańskiej (Damaćinovic, Gavazzi) j a k o kolejne części Bibliografii historii kultury ludowej Karpat, w s p ó ł r e d a g o w a n e przez Mieczysława Gładysza. Natomiast krakowski zespół w nieco zmienionym s k ł a d z i e , lecz nadal pod kierunkiem Profesora, przygotował d r u g ą część bibliografii polskiej za lata 1960-1967 (red. G ł a d y s z 1974c). Ostatecznym celem m i ę d z y n a r o d o w y c h b a d a ń w Karpatach i na B a ł k a n a c h ma b y ć syntetyczne ujęcie kultury ludowej tego obszaru. W związku z tym na wielu posiedzeniach roboczych Komisji, sympozjach krajowych i kon­ ferencjach m i ę d z y n a r o d o w y c h dyskutowano problem wyboru właściwego sposobu badania kultury. Ogólnie rzecz ujmując, zarysowały się dwie koncepcje. Jedna to scharakteryzowane wcześniej badania tematyczne, polega­ j ą c e na jednoczesnym zebraniu materiału na ściśle określony temat, na obszarze całej góralszczyzny w wytypowanych punktach badawczych i przy użyciu tych samych narzędzi. Przypomnijmy, że t a k ą właśnie p r o c e d u r ę zastoso­ wano w pierwszych eksploracjach terenowych Komisji w zachodnim łuku Karpat na temat kultury pasterskiej. Propozycję a l t e r n a t y w n ą , k t ó r ą przyjęto nieco później, c h o ć r o z w a ż a n o j ą j u ż w czasie pierwszych dyskusji, stanowiły badania monograficzne, d ą ż ą c e do ujęcia pełnego stanu kultury na obszarze z a w ę ż o n y m do niewielkiego regionu, a nawet jednej wsi (Gładysz 1972e, s. 65-66). W y m a g a j ą one udziału szeregu dyscyplin. Dopiero bowiem — uzasadniał Kazimierz Dobrowolski — „przez skrzyżowanie k ą t ó w widzenia [ . . . ] na ten sam przedmiot badawczy wyrastają zagadnienia nowe, ukazują się zależności do tej pory nie dostrzeżone, uwidac iją się we właściwej skali [ . . . ] tendencje i prawidłowości г о / \ojo w e " itury (1961, s. 18). Doceniając wartości obu metod p o s t ę p o w a n i a , PJ o i c s o r ostatecznie opowie­ dział się za tą ostatnią. „ B a d a n i a takie — pisał — dotyczą wszystkich działów 9 4 D o z e s p o ł u p r z y s t ą p i ł a A . Pawlicka, natomiast A. K o w a l s k a - L e w i c k a . w t y m etapie prac nie uczestniczyła �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J 121 kultury, rozwijającej się w ciągu stuleci w danej miejscowości lub w o k r e ś l o n y m regionie. W tych to wypadkach nie ograniczamy się do gromadzenia m a t e r i a ł ó w etnograficznych, ale także źródeł historycznych, a niekiedy archeo­ logicznych, zmierzając do ujęcia poszczególnych e t a p ó w rozwojowych. Interpretacja przebiegających zjawisk, wykrywanie mechanizmu procesu kultu­ rowego umożliwia podejmowanie problematyki ogólnej, dającej dalekie perspek­ tywy i głębszy sens badaniom etnograficznym". W ten s p o s ó b prowadzone badania „przyczynią się do usunięcia zbyt pośpiesznych i uproszczonych uogólnień, budowanych na podstawie znajomości drobnych wycinków teryto­ rialnych i kulturowych" (Gładysz 1962a, s. 31-32). Jego zdaniem, obrany przez Komisję kierunek badawczy, który prowadzi do poznania m i k r o kultur, jest j a k najbardziej słuszny, daje bowiem gruntowne podstawy do syntetycznego ujęcia kultury ludowej w całym masywie karpackim (Gładysz 1972e, s. 66). D o w o d n y m wyrazem takiej postawy Profesora bylo bardzo szybkie, bo j u ż w 1962 roku. rozpoczęcie b a d a ń na Polskim Spiszu. Opracowanie monografii tego regionu zostało p o w i ą z a n e z planami naukowo-dydaktycznymi Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego, k t ó r ą od 1960 roku kierował Mieczysław G ł a d y s z . W dużej mierze badania były prowadzone przez Zbigniewa Białego, także przez niektórych p r a c o w n i k ó w Katedry; ponadto znaczny udział mieli też magistranci i studenci. Realizowano je poprzez indywidualne wyjazdy w teren, wakacyjne praktyki studenckie oraz obozy naukowe Sekcji Karpackiej K o ł a Naukowego E t n o g r a f ó w im. Kazimierza Moszyńskiego przy K E S U J . Badania spiskie zaplanowano j a k o p r a c ę interdyscyplinarną. W związku z t y m podjęto współpracę z r ó ż n y m i dziedzinami nauki, by j a k najpełniej p o z n a ć i zrozumieć kulturę. Najogólniej rzecz ujmując chodziło o takie dyscypliny, k t ó r e za przedmiot dociekań mają rzeczywistość k u l t u r o w ą i przyrodniczą wsi, człowieka widzianego w kategoriach kulturowych jak i w aspekcie biologicznym; o nauki rozpatrujące społeczną, k u l t u r o w ą egzystencję ludzi, spełniającą się w stałym kontakcie ze środowiskiem na­ t u r a l n y m i " (Biały 1987, s. 46). Badania kompleksowe na Spiszu nie przy­ niosły w pełni sytysfakcjonujących wyników, bowiem oczekiwanie, że w trakcie wspólnych studiów nawiąże się p o m i ę d z y badaczami twórczy kontakt i rozwiązaniu ulegną problemy wnoszone przez poszczególne nauki, spełniło się tylko w niewielkim stopniu (Biały 1987, s. 48). N a podkreślenie zasługuje j e d n a k ż e j u ż samo podjęcie takich b a d a ń w dobie nasilającej się specjalizacji nauk, które operują coraz bardziej hermetycznymi j ę z y k a m i . P r ó b a zmierzenia się z t r u d n o ś c i a m i , powstającymi w toku roboczych k o n t a k t ó w różnych dyscyplin na ich pograniczach, niewątpliwie jest intere­ sującym doświadczeniem. Wymiernym efektem tej współpracy są artykuły i n Ogółem w kompleksowych badaniach naukowych z siedmiu uczelni K r a k o w a . na Spiszu wzięło u d z i a ł p i ę t n a ś c i e dyscyplin �122 RÓŻA G O D U L A omawiające zagadnienia o charakterze interdyscyplinarnym, wspólnie opraco­ wane przez przedstawicieli różnych nauk (Biały, Kobyłecki, Węgrzyn 1972; Biały, G ó r k a 1987) oraz publikacje specjalistów, którzy starają się uwzględnić punkt widzenia także innej — niż własna — dyscypliny (Jaworski, Kobyłecki 1977; P a n k ó w n a 1987; Kaczanowski 1987). Zasadniczym celem b a d a ń na Spiszu miało być całościowe ujęcie kultury ludowej w przeszłości i obecnie ze szczególnym uwzględnieniem procesu p r z e o b r a ż e ń oraz roli i miejsca e l e m e n t ó w tradycyjnych we współczesnym życiu wsi. O wytypowaniu do b a d a ń monograficznych zadecydowała specyfika kultury tego subregionu karpackiego. Tutaj przecież nawarstwiały się w ciągu wieków fale osadnicze, jedne z najbardziej zróżnicowanych pod względem etnicznym, jakie wystąpiły w Karpatach Polskich. Wskutek tego wykształciła się kultura charakterystyczna dla pogranicza etnicznego — j a k określa Mie­ czysław G ł a d y s z — polsko-słowacko-ruskiego. gdzie duży wpływ mieli także koloniści niemieccy i l u d n o ś ć cygańska. Nadto, w niektórych wsiach spiskich jeszcze do okresu międzywojennego p a n o w a ł y półfeudalne formy s t o s u n k ó w społeczno-gospodarczych (Gładysz 1972e. s. 66-67). W pierwszym rzędzie badania zmierzały do przedstawienia podstaw byto­ wania (rolnictwa, pasterstwa, rzemiosła i innych zajęć pozarolniczych) na tle w a r u n k ó w naturalnych, s t o s u n k ó w demograficznych i osadniczych. P r ó c z wymienionych, u w z g l ę d n i o n o inne tematy szczegółowe: budownictwo miesz­ kalne i gospodarcze, wyposażenie wnętrza, niektóre formy reliktowe (in­ stytucję tzw. żelarzy) oraz szeroko r o z u m i a n ą k o n s u m p c j ę . Z czasem problematyka b a d a ń rozszerzyła się, obejmując pozostałe dziedziny kultury, między innymi o b r z ę d o w o ś ć (rodzinną, d o r o c z n ą ) i obyczajowość, twórczość artystyczną. Warto przy tym zaznaczyć, że p o c z ą t k o w o zainteresowania badaczy k o n c e n t r o w a ł y się wyłącznie na środowisku górali spiskich, lecz j u ż w drugiej połowie lat sześćdziesiątych r o z p o c z ę t o systematyczne badania wśród społeczności cygańskiej, od dawna osiadłej na Spiszu. W ten s p o s ó b zostały zainicjowane pierwsze w Polsce systematyczne badania nad Cyganami karpackimi, k t ó r e są do dziś kontynuowane (Biały 1987, s. 45). Rezultatem tej akcji badawczej jest dwadzieścia pięć prac magisterskich, powstałych pod kierunkiem naukowym Profesora oraz dwie rozprawy doktorskie, których był p r o m o t o r e m . Trzeba jeszcze w s p o m n i e ć o licznych publikacjach, głównie artykułach rozrzuconych po czasopismach etnograficz­ nych, które powstały w wyniku b a d a ń prowadzonych na Spiszu przez K a t e d r ę Etnografii Słowian UJ z a r ó w n o w czasie, gdy Profesor był jej kierownikiem, jak też kontynuowanych po Jego odejściu na emeryturę 11 12 ' i Z o b . pozycje: 96, 108. 111. 122. 125. 128, 130, 136. 144-145. 148. 169. 185, 188-189. 194-195. 198, 201. 208, 212 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a 1979). 150, 165, E. K r a s i ń s k a . Żródla chłopskiej wiedzy rolniczej w drugiej polonie XIX i XX wieku <un przykładzie wybranych wsi karpackich I. masz., 1975; Cz. R o b o t y c k i . Tradycja, moralność i obyczaj w środowiska wiejskim wsi Jurgów na Spiszu. Studium elologiczne, masz.. 1977. Ta ostatnia praca została później o p u b l i k o w a n a ( R o b o t y c k i 1980). �123 ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J 1 3 w 1973 r o k u . Podsumowaniem, w pewnym sensie, b a d a ń na Spiszu jest pierwszy tom Studiów spiskich, k t ó r y obejmuje zagadnienia ś r o d o w i s k a naturalnego i w a r u n k ó w gospodarowania, problemy antropologiczne i dialektologiczne oraz historyczne uwarunkowania kultury ludowej tego regionu (Polski Spisz 1987). „ R o z w i ą z a n i e splotu zagadnień występujących w kulturze m i e s z k a ń c ó w większych terytoriów nie należy do z a d a ń łatwych — twierdził Mieczysław G ł a d y s z — jeśli nie będzie poprzedzone opracowaniami niewielkich skupisk ludzkich, u k s z t a ł t o w a n y c h w jednolitych warunkach historyczno-geograficznych" (1966c, s. 8). Dlatego też uparcie zmierzał do tego, by powstały etnograficzne monografie pozostałych r e g i o n ó w Karpat. W 1967 r o k u Z a k ł a d Etnografii Polski I H K M P A N w Krakowie przy udziale Katedry Etnografii Słowian UJ rozpoczął tego typu badania w Beskidzie Śląskim pod naukowym kierunkiem Profesora . Jeśli chodzi o Z a k ł a d krakowski, to niemałą rolę w podjęciu prac monograficznych o d e g r a ł o pragnienie Mieczysława Gładysza, by kierowana przez Niego p l a c ó w k a specjalizowała się w problematyce karpackiej. Wyrazem tego są późniejsze prace Z a k ł a d u na terenie Beskidu Sądeckiego i Żywieckiego. Badania w Sądeckiem r o z p o c z ę t o jeszcze w 1961 roku w ramach o g ó l n o k a r p a c k i e j akcji M K K K na temat kultury pasterskiej (Tylkowa 1962). Systematycznie prowadzono je w drugiej polowie lat siedemdziesiątych pod kierunkiem naukowym A n n y Kowalskiej-Lewickiej, a z a k o ń c z o n o opublikowanymi opracowaniami monograficznymi (Kowalska-Lewicka 1980; Studia 1985). Natomiast planowa eksploracja Żywiecczyzny, r o z p o c z ę t a w 1981 roku, trwa n a d a l . G ł ó w n e założenia i s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a był podobny we wszystkich badaniach monograficznych odbywających się w Karpatach. D ą ż o n o do całościowego ujęcia zjawisk i w y t w o r ó w kulturowych, ulegających p r z e o b r a ż e ­ niom w procesie historycznego rozwoju. Badania prowadzono w wytypo­ wanych miejscowościach, reprezentujących niewielkie regiony określone od­ miennością struktury gospodarczej i społecznej, ukształtowanej historycznie (Gładysz 1972e, s. 69). Tak więc Beskid Śląski pozostający w pewnej izolacji od reszty Karpat Polskich, jeszcze w latach dwudziestych naszego stulecia c h a r a k t e r y z o w a ł się d u ż ą zachowawczością k u l t u r o w ą , z wciąż żywymi elementami wołoskimi. W regionie tym szczególnie jaskrawo uwi­ daczniają się z a c h o d z ą c e współcześnie procesy niwelacji tradycyjnej kultury 14 1? B P o w s t a ł o też kilkanaście prac magisterskich, które znajdują się w Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J . 1 4 W latach sześćdziesiątych badania monograficzne prowadzono również w Bieszczadach. Realizował je Zaklad Etnografii Polski I H K M w Warszawie, kierowany przez A. Kutrzebę-Pojnarową. Od 1963 roku podjęto problematykę związaną z kształtowaniem się nowej społeczności wioskowej w regionie zaludnianym przez o s a d n i k ó w różnego pochodzenia — zob. artykuł M . Biernackiej w niniejszym tomie. 1 5 W przyszłości planowane jest monograficzne opracowanie kultury ludowej regionu. W druku dzieci znajduje w Żabnicy się obszerny artykuł w Beskidzie Żywieckim, K. Kwaśniewicz, „Karta Groni", t. 14: „Godnie 1988. święta" w relacjach �124 RÓŻA G O D U L A wsi. Z kolei Żywiecczyzna, k t ó r a wprawdzie sąsiaduje ze Śląskiem, jednak kultura ludowa tego obszaru kształtowała się w odmiennych warunkach historyczno-gospodarczych. Różnicę tę pogłębia niższy niż na Śląsku stopień rozwoju gospodarczego na nizinach, k t ó r e s t a n o w i ą swoiste zaplecze dla przeludnionych wsi Beskidu Żywieckiego (Gładysz 1972e, s. 66-67). Wreszcie Sądeckie, część Karpat Polskich stosunkowo najsłabiej penetrowana przez etnografów. Region zróżnicowany pod względem stopnia zaawansowania w p ł y w ó w kultury masowej, o wsiach zachowawczych oraz będących ich przeciwieństwem — j u ż zurbanizowanych. Badania pokazały różnice we współ­ cześnie zachodzących przeobrażeniach kulturowych na t y m terenie (Kowal­ ska-Lewicka 1980; Studia 1985). Pragnieniem Profesora było monograficzne opracowanie Podhala, k t ó r e Go fascynowało swoją specyfiką k u l t u r o w ą , a „ . . . k t ó r e g o habitus od wielu dziesiątek lat budzi szerokie zainteresowanie". Wieś p o d h a l a ń s k a — pisał — stanowi dla badaczy „ n a t u r a l n e laboratorium, w k t ó r y m m o ż n a o b s e r w o w a ć rolę tradycji w obecnie z a c h o d z ą c y m procesie w z m o ż o n y c h p r z e o b r a ż e ń z a r ó w n o w miejscowej kulturze, j a k też w świadomości jej t w ó r c ó w i o d b i o r c ó w " . K u l t u r ę l u d o w ą na Podhalu m o ż n a zatem r o z p a t r y w a ć z wielorakich p u n k t ó w widzenia. „ P o pierwsze — j a k o produkt pogranicza etnicznego, na k t ó r y m w szczególny s p o s ó b przebiegają procesy kulturowe, p r o w a d z ą c e do wzbogacania z a s o b ó w kultury miejscowej i bliskich p o w i ą z a ń nie t y l k o z k u l t u r ą polskiego zaplecza, ale także z kulturami sąsiednich n a r o d ó w . Po drugie — j a k o e n k l a w ę wśród o b s z a r ó w o tradycyjnych u k ł a d a c h , w której z a c h o w a ł a się najdłużej, a nawet do obecnych czasów, największa ilość w y t w o r ó w archaicznych, spełniających określone funkcje we współczesnym życiu wsi. Po trzecie — j a k o czynnik regenerujący i nadal wiążący społeczność l o k a l n ą i część jej pozostającą w diasporze oraz j a k o bodziec wywołujący nieustanne natężenie aktywności produkcyjnej, a zwłaszcza artystycznej. Po czwarte — j a k o region, k t ó r e g o wytwórczość, a szczególnie sztuka, odegrała i nadal odgrywa swoistą rolę we wzbogacaniu kultury o g ó l n o n a r o d o w e j " (Gładysz 1979, s. 59). C h ę ć poznawania kultury górali p o d h a l a ń s k i c h starał się rozwijać wśród swoich w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i s t u d e n t ó w . Pod Jego kierunkiem p o w s t a ł a dysertacja d o k t o r s k a , później opublikowana (Zambrzycka-Kunachowicz 1974), oraz dziewięć prac magisterskich . O p r ó c z zagadnień podstawowych — 16 1 7 1 6 skiego A . Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z . Uwarunkowanie (na przykładzie wybranych wsi Kotliny Nowotarskiej), pozycji społecznej rzemieślnika wiej­ masz.. 1972. Badania na Podhalu autorka rozpoczęła na początku lat pięćdziesiątych w kilkuosobowym zespole, który zamierzał opracować kulturę l u d o w ą Ludoznawcze, prof. К. regionu. Patronat nad badaniami objęło Moszyński podjął się ogólnej kierownictwo powierzono dr A . Kowalskiej-Lewickiej. Zakładu Etnografii Polski I H K M opieki Polskie Towarzystwo naukowej, a bezpośrednie W 1954 r. w związku z utworzeniem P A N i zatrudnieniem w nim trzech uczestniczek badań, prace nad monografią Podhala weszły w plan Zakładu ( K o w a l s k a - L e w i c k a 1958). n 1979). Zob. pozycje: 95, 103, 119, 166, 171, 180, 189, 205, 207 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J 125 dotyczących stanu b a d a ń etnograficznych na Podhalu, wkładu badaczy indywidualnych i placówek muzealnych w poznanie kultury regionu — opraco­ wano też tematy szczegółowe z dziedziny kultury społecznej i duchowej ze szczególnym uwzględnieniem problemu przeobrażeń. Jak j u ż w s p o m i n a ł a m , karpacki program M K K K B częściowo realizowała, w m i a r ę swoich możliwości. Katedra Etnografii Słowian UJ głównie poprzez powiązanie go z planami naukowo-dydaktycznymi. W rezultacie p o w s t a ł o kilkadziesiąt prac magisterskich kierowanych przez Profesora. Zakresem za­ interesowań objęto — o p r ó c z Spiszą, Podhala i Śląska Cieszyńskiego — także inne obszary Karpat, a t o : Żywiecczyznę, O r a w ę , rejon Suchej Beskidzkiej. Gorce, Limanowskie, Sądeckie, Rzeszowskie, Sanockie. Rozrzut tematyczny prac jest szeroki, obok bowiem podstaw bytowania opracowano szereg zagadnień społecznych, także z dziedziny sztuki ludowej, folkloru i muzeal­ n i c t w a . Warto zwrócić uwagę na d b a ł o ś ć Promotora, by dla k a ż d e g o z penetrowanych o b s z a r ó w Karpat Polskich p o w s t a ł o opracowanie stanu i potrzeb b a d a ń nad k u l t u r ą l u d o w ą . Eksploracja Karpat nie została przez K E S U J z a k o ń c z o n a . Nadal prowadzone są badania, najczęściej w formie ćwiczeń metodycznych i praktyk wakacyjnych s t u d e n t ó w , powsta­ j ą też magisteria z poszczególnych r e g i o n ó w poruszające szeroki wachlarz t e m a t ó w . T w o r z ą one p o w a ż n ą p o d s t a w ę ź r ó d ł o w ą dla przyszłych, syntetycz­ nych ujęć kultury ludowej obszaru karpackiego. N i e u s t a n n ą troskę Profesora wzbudzał powiększający się z roku na rok zasób źródeł dotyczących Karpat i ich rozproszenie po archiwach wielu instytucji, nie tylko etnograficznych. C h c ą c rozeznać się w sytuacji, Mieczysław G ł a d y s z kilkakrotnie (w latach 1968, 1977 i 1978) wysyłał odpowiednio zredagowane ankiety do kilkudziesięciu placówek i o s ó b indywidualnych, p r o w a d z ą c y c h badania etnograficzne w Karpatach. Zawierały one szczegółowe pytania o rodzaj i liczbę z b i o r ó w (materiały piśmienne, fotografie, rysunki, taśmy magnetofonowe, filmy), ich zakres tematyczny, terytorialny i czasowy, s p o s ó b wykorzystania. N a d e s ł a n e odpowiedzi potwierdziły przypuszczenia, że w wielu miejscach znajdują się p o k a ź n e i interesujące, nieraz unikalne materiały, a informacja o nich niewielka, często ż a d n a . Oczywiście jest to bardzo niekorzystna sytuacja. Nie uwzględnia się bowiem j u ż istniejących danych źródłowych, nierzadko też m n o ż ą się badania na podobne te­ maty. Dlatego też Profesor wielokrotnie p o d e j m o w a ł starania, by u s p r a w n i ć przebieg informacji. W s p ó ł p r a c u j ą c z muzeami często p o d k r e ś l a ł naglącą p o t r z e b ę opracowania i opublikowania k a t a l o g ó w etnograficznych z b i o r ó w muzealnych i archiwaliów. Jego zdaniem, poszerzanie i u d o s t ę p n i a n i e pod18 l 9 i» Por. pozycje 93, 1979). | g 100, 112, 118, 123. 172, 179, 203. 211 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a Pozycje: 104, 124, 154. 161, 164 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a 1979) oraz praca o sygn. 151 w Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J . �126 RÓŻA G O D U L A stawowych źródeł naukowych poprzez „przedstawienie w możliwie pełnej dokumentacji naukowej systematycznie u p o r z ą d k o w a n y c h obiektów, zgroma­ dzonych w określonej kolekcji, należało zawsze do najbardziej istotnych osiągnięć placówek muzealnych" (Gładysz 1977, s. 7). P o m y s ł opracowania e k s p o n a t ó w etnograficznych podjęło niewielkie muzeum regionalne w Rabce, gdzie p o w s t a ł rozumowany katalog z b i o r ó w sztuki (Jabłońska 1977). Akcentu­ j ą c niecodzienność tego przedsięwzięcia w dziejach polskiego muzealnictwa etnograficznego Mieczysław G ł a d y s z postulował, by pełną d o k u m e n t a c j ą objąć całość z b i o r ó w muzealnych. „ A przecież tego rodzaju katalogi są w rezultacie osiągnięciem badawczo-naukowym o podstawowym znaczeniu dla dalszych losów muzealnictwa, j a k też rozwoju etnografii historycznej" (Gładysz 1977, s. 6). I n n ą ciekawą inicjatywą Profesora był projekt „Etnograficznego Infor­ matora Karpackiego", k t ó r y powstał w 1974 roku. Miał to być biuletyn uwzględniający całokształt informacji o działalności naukowo-badawczej, wydawniczej, muzealnej, oświatowej i innej, prowadzonej przez różne instytucje i osoby indywidualne w zakresie kultury ludowej o b s z a r ó w karpackich. W związku z t y m do wielu p l a c ó w e k i badaczy rozesłane zostały pytania dotyczące prac naukowo-badawczych indywidualnych i zespołowych, pozycji opublikowanych, innych form działalności związanej z Karpatami lub realizo­ wanej na terenie Karpat. Informator przygotowywany w Katedrze Etnografii Słowian UJ miał się u k a z y w a ć dwa razy w roku. Niestety, głównie z przyczyn finansowych i technicznych pomysł ten nie został zrealizowany. Natomiast od 1983 roku w K E S U J trwają prace, kierowane przez A n n ę Zambrzycka-Kunachowicz, nad utworzeniem banku danych o materiałach ź r ó d ł o w y c h dotyczących kultury ludowej Karpat. Inicjatorem przedsięwzięcia był Mieczysław Gładysz. Jego staraniem zespół zajmujący się t y m zagadnieniem został włączony do Polskiej Komisji M K K K B . Zadaniem banku danych jest gromadzenie, opracowywanie i u d o s t ę p n i a n i e informacji o źródłach archi­ walnych z zakresu kultury ludowej w Karpatach. Organizatorzy założyli, iż przede wszystkim zostaną zgromadzone dane o zasobach archiwaliów etnograficznych z terenu Karpat Polskich. W przyszłości tą działalnością mają być objęte pozostałe kraje posiadające ź r ó d ł a dotyczące Karpat. J u ż od paru lat bank informacji systematycznie rejestruje materiały na podstawie specjalnie opracowanych kart informacyjnych, uwzględniających wszystkie te dane, k t ó r e wydają się niezbędne dla s p o r z ą d z e n i a pełnej informacji o źródle. Zamierzeniem t w ó r c ó w banku jest stworzenie optymal­ nych w a r u n k ó w do korzystania ze zgromadzonych danych. P o n i e w a ż zadanie takie m o ż e być spełnione tylko dzięki zastosowaniu elektronicznej techniki przetwarzania informacji, opracowano program komputerowy „ P R O K E S " przeznaczony do obsługi bazy danych o źródłach dotyczących kultury ludowej Karpat ( D u s z e ń k o - K r ó l 1986; D u s z e ń k o - K r ó l , Heller 1988). G ł ę b o k i e zainteresowanie Mieczysława Gładysza etnografią Karpat przeja­ wia się nie tylko w działalności naukowo-organizacyjnej związanej z Komisją. �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y LUDOWEJ 127 Widać je w opracowaniach poświęconych góralszczyźnie. P r z y p o m n i e ć m o ż e warto rozprawy nakreślające sylwetki ludzi mocno związanych z Podtatrzem (Gładysz 1967а, 1970а, 1972а, c, d). Artystyczną działalność Stanisława Witkiewicza, związaną z k u l t u r ą ludową, ujmuje historycznie, w kontekście d o k o n a ń jego p o p r z e d n i k ó w oraz na tle p r ą d ó w naukowych i artystycznych epoki, w której przyszło temu artyście tworzyć. P o d k r e ś l a więc inspirujące znaczenie ruchu, k t ó r y dążył do odrodzenia sztuki o g ó l n o n a r o d o w e j , a ludowej twórczości artystycznej przypisywał podsta­ w o w ą rolę w realizacji tej idei (Gładysz 1970a). Przypomina pierwszych, jeszcze „nielicznych a r t y s t ó w z wolna rozwijających n a r o d o w ą sztukę, m . in. poprzez sięganie do tematyki ludowej" (1970a, s. V I I ) . Uwypukla rolę Józefa Ignacego Kraszewskiego, k t ó r e g o „działalność publicystyczna i naukowa niewątpliwie wpłynęła na ugruntowanie się ambicji posiadania sztuki własnej, o d r ę b n e j " . Kraszewski „wskazuje — pisze Profesor — na walory artystyczne i znaczenie historyczne sztuki ludowej", a we współczesnej m u ludowej twórczości artystycznej „ d o p a t r u j e się kontynuacji form prapolskich" (1970a, s. I X ) . Problemy postawione przez Kraszewskiego — z a u w a ż a Mieczysław G ł a d y s z — b ę d ą wielokrotnie dyskutowane i kontynuowane przez wielu badaczy i a r t y s t ó w (m. in. przez Józefa Ł e p k o w s k i e g o , Jana Karłowicza, Wojciecha Gersona. Władysława Matlakowskiego. Walerego Eliasza-Radzikowskiego). Podejmuje je również Witkiewicz, włączając się w 1886 roku do „akcji badawczej nad a r c h i t e k t u r ą l u d o w ą " , a w dwa lata później „ogłaszając w pierwszej, obszernej notatce u k s z t a ł t o w a n y już właściwie pogląd na w a r t o ś ć budownictwa i ornamentyki góralskiej" (1970a, s. X ) . K s z t a ł t o w a n i e się p o g l ą d ó w Witkiewicza na twórczość artystyczną górali Podtatrza Profesor omawia na tle rozwoju naukowych zainteresowań kulturą ludową Podhala i rozkwitu fascynacji tym regionem Karpat. Podhale w epoce Witkiewicza — przypomina Mieczysław G ł a d y s z — urzeka swoją specyfiką i przyciąga k u l t u r ą o d m i e n n ą aniżeli na nizinach, w szczególności zaś niepowtarzalnym artyzmem rodzimych w y t w o r ó w . A l e równocześnie jest ono „w p o c z ą t k a c h okresu zasadniczych p r z e o b r a ż e ń społecznych i kulturo­ wych, ogarniających ten niedawno odkryty dla szerszego społeczeństwa i rozsławiony n a o k ó ł z a k ą t e k g ó r s k i " (1970a, s. X V I I ) . Fala turystów i kuracjuszy wywołuje zmiany w postawach miejscowej ludności, dostoso­ wującej się do potrzeb przybyszy. Proces zanikania kultury tradycyjnej najszybciej dostrzegalny jest w wyposażeniu wnętrza mieszkalnego, stylu budownictwa, stroju i języku. W tym kontekście prezentuje Witkiewicza ulegającego koncepcji powszechnej sztuki narodowej, artystę tworzącego nowe formy, a jednocześnie oparte na elementach rodzimych, „wskazującego na ory­ ginalne walory artystyczne kultury Podhala i możliwości ich wykorzystania w ce­ lu wzbogacenia stylu narodowego" (1970a, s. X X X V I I ) . Witkiewicz dostrzega zacieranie się cech tradycyjnej kultury miejscowej i aktywnie przeciw­ stawia się szerzącej się tyrolsko-szwajcarskięj manierze w górskich uzdrowiskach Galicji. I wreszcie — co warto zaznaczyć — Profesor uwypukla nie znane �128 RÓŻA G O D U L A bliżej oblicze twórcy stylu z a k o p i a ń s k i e g o . Pokazuje bowiem uważnego obserwatora, systematycznie poznającego k u l t u r ę górali, rejestrującego jej wytwory. Świadczą o tym publikacje Witkiewicza o góralszczyźnie, k t ó r e posiadają charakter zdecydowanie empiryczny, także notatki z r o z m ó w z góralami, rysunki, fotografie (Gładysz I970a). P o d s u m o w u j ą c dokonania twórcy stylu z a k o p i a ń s k i e g o . Mieczysław G ł a d y s z stwierdza, że „akcja Witkiewicza stała się wydarzeniem doniosłym w dziejach rozwoju kultury ludowej Podhala, przywracając jej właściwe oblicze, utrwalając przekonanie wśród górali o wartości ich artystycznego dziedzictwa, tak bardzo z a g r o ż o n e g o w ostatnim ćwierćwieczu ubiegłego stulecia przez wpływy obce, nie związane z p o d t a t r z a ń s k i m ś r o d o w i s k i e m " (Gładysz 1970a. s. X L I ) . Przedstawiając ekspansję stylu zakopiańskiego w różne dziedziny sztuki, jak i w inne regiony (1970a, s. X X V I I I - X L ) , A u t o r konkluduje, iż „styl ten wrócił również do ludu, c h o ć w zmienionej formie (I970a, s. X X X V I I ) . M o ż n a w t y m względzie p o l e m i z o w a ć z Pro­ fesorem. Rodzi się bowiem pytanie, czy rzeczywiście styl z a k o p i a ń s k i „wyszedł z ludu", w jakiej mierze Witkiewicz wprowadził inne jeszcze motywy — ludowe, spoza Podhala, j a k i zaczerpnięte ze stylistyki historycz­ nej. Natomiast fenomen akceptacji przez górali p o d h a l a ń s k i c h form opartych wybiórczo na zdobnictwie ludowym, w istocie zaś mocno przestylizowanych w duchu historyzmu i secesji, niemalże stworzonych na nowo przez przy­ bysza ze Ż m u d z i jest przecież zjawiskiem wyjątkowym i wymaga jeszcze dalszych, pogłębionych b a d a ń (Godula, Węcławowicz 1986). Prezentacja sylwetki naukowej Juliusza Zborowskiego jest bardziej wyczer­ pująca (Gładysz 1967а, 1972а, c, d). P o s t a ć tę widzi Profesor w szero­ kim kontekście czasów, w k t ó r y c h Zborowski „wyrósł i p r a c o w a ł " . Przed­ stawia zatem rozwój naukowy badacza, k t ó r y dzięki studiom języko­ znawczym na Uniwersytecie Jagiellońskim, później lipskim, zyskał gruntow­ ne podstawy teoretyczne do ujmowania zjawisk językoznawczych w pers­ pektywie historycznej. Natomiast pod wpływem ruchu umysłowego, zro­ dzonego „ w młodopolskiej atmosferze ideowo-społecznej i narodowej", zainteresował się k u l t u r ą l u d o w ą , dostrzegając „rozległe horyzonty poznaw­ cze w badaniach etnograficznych" (1972c, s. 19-20). A u t o r p o d k r e ś l a fakt, że Zborowski bardzo wcześnie spostrzegł istnienie ścisłych p o w i ą z a ń między g w a r ą a k u l t u r ą społeczności lokalnej. W ten s p o s ó b stal się jednym z nielicznych — z a u w a ż a Mieczysław G ł a d y s z — którzy dostrzegli złożoność tego problemu wówczas jeszcze, gdy „ścisłe związki j ę z y k a z miejscową k u l t u r ą j a k o wynik narastających p r o c e s ó w historycznych nie były [...] w pełni rozpatrywane" (1972c, s. 17-18). Zborowski najchętniej p r a c o w a ł na pograniczu j ę z y k o z n a w s t w a i etnografii. Tutaj też — stwierdza Profesor — osiągnął interesujące wyniki. Idzie tu o „jego wkład w dziedzinę nazewnictwa. Na podstawie licznych p o s z u k i w a ń terenowych i archiwalnych o p r a c o w a ł szereg a r t y k u ł ó w , cennych dla historii osadnictwa Podhala" (1972c, s. 51). �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y LUDOWEJ 129 W a ż n y m nurtem w naukowej działalności Zborowskiego były studia nad przeszłością i współczesnym życiem wsi góralskiej. Ś w i a d o m i e realizował nowoczesne wówczas założenia badawcze Sekcji Ludoznawczej Towarzystwa T a t r z a ń s k i e g o , której był członkiem. Program zakładał, by nie p o p r z e s t a w a ć na gromadzeniu zanikających w y t w o r ó w tradycyjnej kultury Podhala, lecz u j m o w a ć zjawiska kulturowe w ich „geograficznym rozpowszechnieniu i ewolu­ cyjnym rozwoju, nie wyłączając nawet najświeższych zmian" (Gładysz 1972c, s. 25). „ W swych opracowaniach — komentuje Mieczysław G ł a d y s z — Zborowski niejednokrotnie wnika w r ó ż n o r a k i e procesy przeszłości, aby wyjaśniać z a c h o d z ą c e p r z e o b r a ż e n i a kulturowe. [ . . . ] Chce bowiem widzieć k u l t u r ę l u d o w ą Podhala we właściwej perspektywie historycznej" (1972d, s. 286). Profesor p o d k r e ś l a „wielostronny wysiłek poznawczy", charakteryzujący tego badacza, który zdąża „ d o przekazania przyszłym pokoleniom ginącego » b a ś n i o w e g o ś w i a t a « Podtatrza" (1972c, s. 22). N a tym też polu Zborowski osiągnie ciekawe rezultaty, nie tyle j a k o oryginalny uczony, lecz przede wszystkim j a k o rzetelny badacz, systematycznie g r o m a d z ą c y materiał dzięki głęboko przemyślanym, naukowym zasadom. „ Z tych bogatych z b i o r ó w — stwierdza dalej Mieczysław G ł a d y s z — b ę d ą w ciągu wielu lat czerpać z a r ó w n o językoznawcy, j a k też etnografowie i wszyscy niemal badacze Podhala" (1972c, s. 49). Prezentując niezmiernie liczny dorobek piśmienniczy Zborowskiego zwraca uwagę, że unikał on „[...] nęcących uogólnień, pozbawionych należycie ugruntowanego oparcia, wolał p u b l i k o w a ć wzorowo zebrany i u p o r z ą d k o w a n y materiał terenowy, wiedząc że będzie on służył przyszłym pokoleniom badaczy" (1972c, s. 53). Większość jego prac posiada nieprzemijającą w a r t o ś ć rzetelnego źródła, przekazującego w s p o s ó b mistrzowski atmosferę rozmowy i psychiczne walory n a r r a t o r ó w góralskich. D l a pełniejszej oceny jego d o k o n a ń trzeba d o d a ć za Profesorem, że Zborowski nie potrafił całkowicie wykorzystać bogactwa informacji z zebra­ nych przez siebie m a t e r i a ł ó w i właściwie w opracowaniach „nie wyszedł z fazy przyczynkarstwa nie tylko językoznawczego, ale również etnograficz­ nego" (1972c, s. 49). M i a ł d u ż ą wiedzę o góralszczyźnie, a „jednak nigdy nie p r ó b o w a ł nakreślić bodaj zarysu kultury ludowej Podhala, chociaż w swych planach badawczych, wypowiedziach czy polemikach nieustannie podkreślał potrzebę takiego opracowania. Nie zdołał nawet wykończyć od wielu lat przygotowywanej i zapowiadanej monografii o zasłyszanych zdarzeniach historycznych, tak swoiście odbitych w świadomości m i e s z k a ń c ó w Podhala [ — ] . Niestety Zborowski nie rozwinął na większą skalę systema­ tycznych p o s z u k i w a ń . Przeszkadzał m u nie tylko chroniczny brak czasu, r ó ż n o r o d n o ś ć zainteresowań i o b o w i ą z k ó w , ale także niechęć do jednorodnego przydługiego wysiłku" (1972d, s. 286-287). Kierując się przekonaniem, że ostatecznej oceny uczonego m o ż n a d o k o n a ć , gdy zanalizuje się wszystkie aspekty działalności, Mieczysław G ł a d y s z przedstawia obu t w ó r c ó w w szerszym uwarunkowaniu społecznym. Pokazuje więc Witkiewicza borykającego się z t r u d n o ś c i a m i materialnymi i r ó w n o 9 - Etnografia Polska I . X X X I I I 2 �130 RÓŻA G O D U L A cześnie walczącego o ideową treść własnego życia: człowieka w chwilach z a ł a m a ń , rozczarowanego brakiem zrozumienia i zainteresowania dla własnej twórczości. T a k ż e u w a ż n e g o obserwatora życia społecznego, k t ó r y reagował gwałtownie na niezdrowe stosunki społeczne (1970a). Docenia rolę Zborow­ skiego w popularyzacji wiedzy o życiu ludności Podtatrza, p o d k r e ś l a jego aktywne uczestnictwo w różnych akcjach społecznych, podejmowanych w celu zachowania ginącej kultury miejscowej. Przede wszystkim zaś omawia jego niepośledni wkład w rozwój z a k o p i a ń s k i e g o muzeum, z k t ó r e g o uczyni ośrodek inspirujący i w dużej mierze koordynujący naukowe i kulturalne poczynania dotyczące regionu (Gładysz 1967а. 1972а, c, d). Niezaprzeczalnym walorem prezentacji obu t w ó r c ó w jest żywy język relacji, barwna, p i ę k n a polszczyzna, k t ó r a pomaga w y d o b y ć o s o b o w o ś ć artysty i uczonego. Przedstawiając rolę Mieczysława G ł a d y s z a w badaniu Karpat należy w s p o m n i e ć o ciekawie z a p o w i a d a j ą c y m się opracowaniu dziejów etnograficz­ nego poznawania kultury ludowej góralszczyzny k a r p a c k i e j . Niestety, Profesor nie zdołał go u k o ń c z y ć , d o p r o w a d z i ł r o z w a ż a n i a do czasów neoromantyzmu. Interesujące chyba będzie, gdy nieco szerzej o m ó w i ę treść Jego ostatniej pracy poświęconej K a r p a t o m . A u t o r przypomina p o c z ą t k i poznawania tego regionu w epoce stanisławow­ skiej; rozwijało się ono ze wzrastającym zainteresowaniem zasobami mineral­ nymi o b s z a r ó w górskich. „ R ó w n o c z e ś n i e wywierały wpływ hasła oświecenia, traktujące masy ludowe j a k o »trzon n a r o d u « , a zwłaszcza naukowy encyklope­ dyzm tej epoki inicjujący obiektywne spojrzenie na rzeczywistość k u l t u r o w ą wsi. P o m a g a ł y także hasła rousseau'wskie z ich t ę s k n o t ą do » ż y c i a w stanie n a t u r y « i tendencjami do zajmowania się k u l t u r ą l u d ó w pierwotnych, do których częściowo zaliczano m i e s z k a ń c ó w g ó r " . Ponadto „ [ . . . ] w okresie przedromantycznym, kiedy to pod wpływem rozpowszechniającego się w Polsce osjanizmu następuje rozwój zainteresowań folklorem, również góralskim, s ą d z o n o , że w obyczajach i twórczości ludowej zachowała się » p i e r w o t n a historia i oblicze c z a s ó w zapadłych«, do czego tak skwapliwie powraca ideologia m ł o d o p o l s k a pod koniec X I X wieku" (s. 4-5). N a tym tle eksponuje rolę Stanisława Staszica i Hugona Kołłątaja j a k o tych, k t ó r z y z a p o c z ą t k o w a l i „ n o w e , realistyczne podejście do zbyt jednostronnie d o t ą d interpretowanej rzeczywistości karpackiej", nazbyt często opartej na nie­ kontrolowanych wieściach, k t ó r e wchodząc w obieg społeczny zniekształcały ją (s. 3-6). W okresie pierwszych penetracji terenowych p o d k r e ś l a szczególną pozycję Seweryna Goszczyńskiego j a k o „twórcy projektu systematycznych b a d a ń ludoznawczych, zmierzających poprzez stopniowe opisywanie r e g i o n ó w do całościowego ujęcia kultury ludowej w Polsce. Projekt ten będący pierwszym p o m y s ł e m długofalowej pracy zbiorowej, wywarł znaczny wpływ na przyszłe dzieje b a d a ń etnograficznych w Karpatach Polskich" (s. 8). Etnograficzne opisy góralszczyzny dokonane przez Goszczyńskiego, j a k też innych pisarzy 20 2 , 1 M . G . . Zarys dziejów poznawania kultury ludowej Karpat Polskich, masz., ss. 24. �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J 131 związanych z nurtem romantyzmu, w szczególności zaś W a c ł a w a Zalewskiego, Ż e g o t y Paulego, Lucjana Siemieńskiego i Ludwika Delaveaux'a, m i m o pewnych uproszczeń i skłonności niektórych a u t o r ó w do idealizacji życia ludności chłopskiej posiadają „ w a r t o ś ć ź r ó d ł o w ą dla poznania wielu faktów kulturowych, k t ó r e zanikły zupełnie b ą d ź zostały przekształcone j u ż do k o ń c a X I X wieku" (s. 7). Nadto, wśród „zespołu badaczy ubiegłego stulecia, kładących podwaliny pod naukowe poznanie kultury ludowej Karpat Pół­ nocnych" (s. 11) Mieczysław G ł a d y s z wyróżnia L u d w i k a Zejsznera, Wincentego Pola i Oskara Kolberga. Ich niewątpliwą zasługą są rzetelne p r ó b y ujęcia całości kultury ludowej poszczególnych r e g i o n ó w karpackich, prezentujące systematycznie u p o r z ą d k o w a n y własny materiał terenowy oraz p o c h o d z ą c y z o p r a c o w a ń wcześniejszych. Wydatnie wzrastające od połowy X I X wieku zainteresowanie m i e s z k a ń c a m i wsi różnych r e g i o n ó w Karpat i Podkarpacia, k t ó r e powstaje „przeważnie w związku z rozwojem o ś r o d k ó w kuracyjnych, a. później t a k ż e akcji krajoznawczo-turystycznych" przynosi „charakterystyczne dla tego okresu opisy p o d r ó ż y , r e p o r t a ż e , przyczynkarskie wiadomości, a następnie pełne opracowa­ nia atrakcyjnych dziedzin kultury góralskiej. I . . . ] M i m o znacznego nieraz uczuciowego z a a n g a ż o w a n i a , [ . . . ] popadania w skrajność n a c e c h o w a n ą nieraz egzaltacją, p r z y n o s z ą c ą opisy rozmijające się z rzeczywistością [ . . . ] " , wiele z tych relacji — ocenia Mieczysław G ł a d y s z — opartych „ n a bliskiej, bezpo­ średniej obserwacji życia i kultury górali karpackich d o s t a r c z a ł o sporo rzetelnych informacji" (s. 11—12). „ M o m e n t e m p r z e ł o m o w y m w dziejach poznania kultury ludowej Karpat — pisze dalej — jest zorganizowanie w 1873 r o k u [ . . . ] Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, k t ó r a ma p o d j ą ć » b a d a n i a ludności ziem polskich, a zwłaszcza p ó ł n o c n y c h i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h s t o k ó w K a r p a t « zgodnie z wymogami metodologicznymi nowoczesnej etnologii, a więc b a d a ń prowadzonych planowo, według właściwie opracowanych kwestionariuszy, tak by „dawały [...] p o d s t a w ę do przyszłych, należycie udokumentowanych u o g ó l n i e ń czy syntetyzujących ujęć" (s. 13-14). Badania w Karpatach organizuje Sekcja Etnologiczna Komisji, k t ó r ą do 1890 roku kierował Oskar Kolberg, bardzo zainteresowany zbieraniem m a t e r i a ł ó w w t y m rejonie. „ J e d n a k ż e głównym motorem aktywności Sekcji — co mocno p o d k r e ś l a Mieczysław G ł a d y s z — był Izydor Kopernicki [ . . . ] . Metody jego p o s z u k i w a ń terenowych stosowane na obszarze Karpat okazały się na -wskroś nowoczesne, przybierając charakter b a d a ń stacjonarnych. W nich też stosował b e z p o ś r e d n i ą , o b i e k t y w n ą obserwację oraz sposoby indagowania aktywizujące procesy myślowe i n f o r m a t o r ó w . W p r o w a d z a ł r ó w n o ­ cześnie konfrontowanie na miejscu zebranych m a t e r i a ł ó w , zwłaszcza że posługiwał się notacjami gwarowymi. [•..] Założenia metodologiczne Kopernickiego [ . . . ] miały służyć aż do pierwszej wojny światowej wielu badaczom, podejmującym poszukiwania etnograficzne na obszarze Karpat, wpływając na p o s t ę p prac warsztatowych i teoretycznych" (s. 14-15). �132 RÓŻA G O D U L A Omawiając podejmowane wówczas etnograficzne studia nad góralszczyzną k a r p a c k ą , Mieczysław Gładysz stwierdza, że „zaznacza się wtedy zdecydowane dążenie do ujęcia konkretu kulturowego j a k o osadzonego nie tylko w — postulowanej głównie przez r o m a n t y k ó w — przeszłości obyczaj owo-historycznej, ale nade wszystko w realiach społeczno-gospodarczych, uzależnionych od lokalnych s t o s u n k ó w ustrojowych oraz od u w a r u n k o w a ń ś r o d o w i s k a naturalnego, na k t ó r e g o znaczenie wskazywano nieraz od czasów Staszica. Poczęto też coraz częściej z w r a c a ć uwagę na p o w i ą z a n i a kulturowe pomiędzy sąsiednimi obszarami karpackimi i p o d g ó r s k i m i , a nawet odległymi regionami tego masywu, b ą d ź innymi terenami górskimi [ . . . ] . Dostrzegano przy tym o g ó l n o k a r p a c k ą j e d n o ś ć elementów niektórych dziedzin kultury, a szczególnie pasterstwa wysokogórskiego, k t ó r y m interesowano się najwcześniej, bo j u ż w k o ń c u X V I I I wieku w relacjach p o d r ó ż n i k ó w , widząc w nim »jądro« kultury karpackiej" (s. 16). Na rozwój wielorakich zainteresowań oraz s t u d i ó w nad góralszczyzną k a r p a c k ą zdecydowany wpływ wywarły „lata w z m o ż o n e g o ruchu umysłowego, przynoszącego p r z e m i a n ę postaw świadomościowych i rozkwitu na tym podłożu neoromantyzmu polskiego, zwanego w swej wczesnej fazie ruchem m ł o d o ­ polskim" (s. 19). A u t o r przedstawia rolę Stanisława Witkiewicza w nobilitacji sztuki podhalańskiej — wytworu kultury ludowej, który „nie jest j u ż prze­ mijającym obiektem historycznym, ale staje się podmiotem, liczącym się w rozwoju kultury narodowej [ . . . ] . Głębsze zainteresowanie szeroko pojmo­ waną sztuką — komentuje — zaczyna się w tym czasie rozwijać nie tylko przez doszukiwanie się w niej ciągłości tradycji, lecz także oryginalności w rozwiązywaniu r ó ż n y c h założeń artystycznych. P o c z ę t o też w y d o b y w a ć s p o ś r ó d rzeszy t w ó r c ó w ludowych jednostki utalentowane, charakteryzując bliżej ich o s o b o w o ś ć " (s. 17-18). Wzrost fascynacji miejscową k u l t u r ą sprzyja podejmowaniu r ó ż n o r o d n y c h akcji kolekcjonerskich oraz badawczych. Te ostatnie, prowadzone z a r ó w n o przez b a d a c z y - a m a t o r ó w (Władysława Matlakowskiego i Jana Kleczyńskiego), wywodzących się z kręgu m i ł o ś n i k ó w Tatr przybyłych tu z zewnątrz, jak też przez twórczych przedstawicieli młodej inteligencji góralskiej (Andrzeja Stopkę, Józefa Kantora, Wojciecha Brzegę, Władysława Orkana), posiadają­ cych „bezpośrednią znajomość życia i kultury wsi", z a o w o c o w a ł y pracami o dużej wartości poznawczej, przyczyniając się „ d o poszerzenia zakresu informacji pozwalających na uzyskanie coraz pełniejszego obrazu kultury r e g i o n ó w karpackich [ . . . ] " (s. 17-19). Od k o ń c a X I X wieku „ u m a c n i a się coraz bardziej ś w i a d o m o ś ć zanikania kultury tradycyjnej aż do jej całkowitego »rozmycia« pod wpływem szybkich zmian w a r u n k ó w bytowych. Potrzeba jej rejestrowania, sygnalizowana j u ż w połowie zeszłego stulecia chociażby w pismach Zejsznera, Siemińskiego, a szczególnie Janoty, krystalizuje się teraz zdecydowanie w wypowiedziach wielu badaczy", między innymi W ł a d y s ł a w a Matlakowskiego, także Bronisława Malewskiego, by nie w s p o m n i e ć o Witkiewiczu (s. 20). �133 ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J Na tym urywają się r o z w a ż a n i a Profesora. Nie zdążył j u ż zaanałizować wkładu innych badaczy w rozwój s t u d i ó w nad k u l t u r ą ludową regionu, a w planach miał całościowe ujęcie dziejów i podstaw teoretycznych poznawania kultury ludowej Karpat Polskich. Szkoda, że nie zdołał tego zamysłu d o p r o w a d z i ć do k o ń c a , spodziewać by się bowiem m o ż n a wartościo­ wego kompendium wiedzy o rozwoju etnologii karpackiej. C h a r a k t e r y z u j ą c twórczość człowieka o tak bogatej osobowości, pełnego inspirujących p o m y s ł ó w , nie s p o s ó b p o k a z a ć wszystkich jej aspektów. W y b r a ł a m najbardziej — moim zdaniem — znaczące z punktu widzenia rozwo­ j u b a d a ń karpackich. Nie potrafiłabym określić skali ważności trzech n u r t ó w działalności Mieczysława G ł a d y s z a : naukowej, dydaktycznej i organizacyjnej. Przenikały się przecież wzajemnie i w każdej z nich są watki na tyle istotne, że do dziś kontynuowane. LITERATURA Biały Z. 1972 Główne kierunki i cele interdyscyplinarnych badań nad problematyką ..Zeszyty N a u k o w e Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o , „Prace wsi górskich, Etnograficzne", z. 6, s. 43-52. 1987 Polski jej Spisz. Historyczne badania po i jej II historyczne Antropologia, uwarunkowania wojnie światowej, uwarunkowania. Gwary, Ibidem, B i a ł y Z., K o b y ł e c k i A., W ę g r z y n 1972 Z zagadnień ilościowej nad gospodarką Dobrowolski 1961 ku/tury ludowej [ w : ] Polski Środowisko z. 22, s. Spisz. naturalne tego regionu Jedność i sposoby kultury — warunki ludowej gospodarowaniu. 7-57. Z. analizy chłopską w badaniach na Polskim etnograficznych Spiszu/, Ibidem, (w oparciu o studia z. 6. s. 54-103. K. Uwagi o znaczeniu badań nad kulturą ludową w Karpatach Północnych, „Etno­ grafia Polska", l . 5. s. 15-25. D o m a c i n o v i c V.. G a v a z z i M . 1967 Materiały do bibliografii Karpat, Duszeńko-Król 1986 Arbeiten der Karpaten der Jagiellonischen an — baza Polskich, F ó l d e s L.. G y ó r g y i historii kultury ludowej Organisation Queden Universita!. der Informalionshank im Lehrsthul j'iir „Carpatobalcanica". die der die Volkskultur Ethnographic der X V - 1 . s. 25-41. Slaven Bratislava. K. danych o źródłach archiwalnych dotyczących kultury ludowej historii kultury ludowej do Badań Kultury „ E t n o g r a f i a Polska", t. 32. z. 2. s. 95-119. E. Materiały Karpat, der Betrffenden E.. H e l l e r „Prokes" Karpat 1967 [w:] Bibliografia E. Die Duszeńko-Król 1988 jugosłowiańskiej, cz. I I I . W r o c ł a w . do bibliografii węgierskiej, [ w : ] Bibliografia cz. I I , W r o c ł a w . F r o l e c V. 1981 Dwadzieścia w Karpatach lat działalności i na G o d u l a R., W ę c l a w o w i c z 1986 Regionalizm Międzynarodowej Bałkanach, „Etnografia Komisji Polska", t. 25, z. 2. Ludowej s. 35-45. T. a styl narodowy t u r y " , t. 20, s. 79-83. — kilka uwag, „ T e k a K o m i s j i Urbanistyki i Architek­ �134 RÓZA G O D U L A G ó r k a Z., B i a ł y Z. 1987 Zarys problematyki geograficzno-ekonomicznej Polskiego Spiszą, [w:] Polski Spisz s. 145-210. J a b ł o ń s k a T. 1977 Katalog zbiorów sztuki w Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce, Rabka. J a w o r s k i J„ K o b y ł e c k i A . 1977 Próba kompleksowego fragmentu Polskiego ukształtowania Spiszą), krajobrazu wsi górskich (na przykładzie „Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej", nr 133, s. 189-205, K r a k ó w . Kaczanowski K. 1987 Antropologiczne badania na Polskim Spiszu, [w:] Polski Spisz..., s. 211-231. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B. 1962 Szalaśnictwo w Karpatach Polskich w świetle prac zespołowych w roku I960, „Etnografia Polska", t. 6, s. 321-329. 1981 Dyskusyjne problemy syntezy badań nad pasterstwem wysokogórskim. Ibidem, t. 25, z. 2, s. 85-96. Kowalska-Lewicka A. 1958 Badania etnograficzne na Podhalu. Ibidem, t. 1, s. 240-255. 1980 Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Činnost sekce Komise slovanské Sądeckim, Wrocław. Král J. 1961 československé a na Ballkáně za léta 1924-1948, pro výzkum „Slovenský salašnictvi Národopis", v Karpatech t. 9, s. 637-652. i habilitacyjnych wykona­ K u l e s z a - Z a k r z e w s k a T. 1979 Bibliografia etnograficzna prac magisterskich, nych na uniwersytetach polskich Pankówna Warszawa. M.. J. 1987 Polski doktorskich w latach ¡945-1979, Warunki naturalne Polskiego Spiszą, [w:] Polski Spisz.... s. 67-136. Spisz 1987 Polski Spisz. Jedność kultury ludowej i jej historyczne uwarunkowania. naturalne — warunki gospodarowania. nr 1, „Zeszyty Antropologia. Gwary, Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Środowisko [w:] Studia Prace Spiskie Etnograficzne", z. 22. red. Z . Biały. P o r i ć k i j A. 1961 Miżnarodna komisija po vyvčeniu kultury narodiv Karpat. „Narodna tvorčist ta etnografija", R . 5, s. 155-156, Kijew. R e i n f u s s R. 1959 Problem Karpat w badaniach kultury ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", R . ¡ 3 , nr 1-2, s. 3-11. R o b o t y c k i Cz. 1980 Tradycja i obyczaj na Spiszu, w środowisku wiejskim. Studium etnologiczne wsi Jurgów Wrocław. S t a s z c z a k ó w n a Z. 1957 Protokół z XXXI i Konferencji Walnego Zgromadzenia Podhalańskiej Polskiego w Zakopanem, Towarzystwa Ludoznawczego „Lud", t. 44, s. 512-522. Studia 1985 Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław, A . Kowalska-Lewicka (red.). Szyfelbein Z. 1958 Konferencja sprawozdawczo-planująca Kultury Materialnej PAN Działu i Centralnego „Etnografia Polska", t. 1, s. 404-410. IV Zarządu (Etnografii) Muzeów Instytutu i Ochrony Historii Zabytków, �ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y 135 LUDOWEJ T y l k o w a D. 1962 Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południowej Sądecczyznie, Ibidem. t. 6, s. 338-347. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z A. 1974 Rzemieślnik w społeczności rolników. Wroclaw. Róża Godula D I E R O L L E VON MIECZYSŁAW GŁADYSZ IN D E R F O R S C H U N G D E R V O L K S K U L T U R DER KARPATEN Zusammenfassung Das Interesse bezeichnet von Professor hatte — aber jugendliche sehr Faszinationen Gładysz komplexe für das für das Kulturbild ..auBerst der Bergbewohnertum. reiche — wie Karpaten" die war auf dem er kein Boden es selbst Zufall. des Die damaligen Kulturklimas der Epoche gewachsen waren, prazisierten sich alimahlich. Von den landeskundigen Ausflügen in das Tatra-Gebirge und kurze popularwissenschaftliche Skizzen an, kam es zur Aufnahme planmaBiger Forschungsarbeit. 1954 hat sich M . G ł a d y s z mit dem Zentrum in K r a k ó w festgebunden. Eben in K r a k ó w , schon seit dem 19. Jh. durch verschiedene Wissenschaftszweige Karpatenforschungen, fand er günstige Bedingungen Interesse. Ungefahr um die Mitte der 50er wissenschaftlichen mit seiner lebendigen Tradition der systhematisch unternommenen für die Entwicklung dieses Teils seiner .lahre unseres Jahrhunderts Idee, mit den Karpaten- und Balkanlándern Zusammenarbeit aufzunehmen. die Volkskultur der Bergregione zu forschern. In der Folge wurde entstand um 1959 die die gemeinsam Internationale Kommission zur Forschung der Volkskultur in den Karpaten gegründet. die mit der Zeit ihr Forschungsfeld auf das Gebiet des Balkans erweitert hatte. Von Anfang an nahm M . G ł a d y s z aktiv an der Wissenschafts- und Organisationsarbeit der Kommission der Kommission, jahrelang war er vielen teil, Konferenzen hatte viele Funktionen über Karpaten inne Vorsitzende (u.a. ihrer im Inn- uns war er Mitglied Polnischen des Sektion). Ausland teil, wo Vorstands E s nahm er oft Vortráge an hielt. E r veroffentlichte auch einige Artikel über Entstehung. Organisationsregeln, Tátigkeitsprogramm der Kommission. Gładysz war ein des polonischen Projekts betont: 1. Notwendigkeit, aus 1959. der Mitautoren des In diesem Forschungsplans Vorschlag wurden für Karpaten — u.a. folgende Punkte den Themenkreis, Methoden und Forschungsapparat zu unifizieren, 2. ethnographische Bibliographie und den Forschungsstandbericht zur Kultur der Karpaten zu Verzeichnis Für bearbeiten, 3. das Wichtigste etnographischer wurde die Aufnahme Archiv- dieser und Themen Mussenbestande gehalten. die die aufzustellen. Herkunfi der Volkskultur und dje Ethnogenese in den Karpaten belichten sollten. Wohrend der náchsten einigen Jahrzehnte sollte Professor Gladysz konsequent nach Ausführung dieses Programms streben. Endziel der internationalen Zusammenarbeit soil eine synthetische Auffassung der Volkskultur der Berggebiete sein, es war also von Bedeutung, die entsprechende Das Forschungsweise zu wahlen. E s wurden 2 Konzeptionen in Betracht gezogen: 1. thematische Forschungen, die auf synchronischer Sammlung von Angaben zu bestimmlen Thema in gewahiten Punkten und unter Anwendung derselben Forschungswerkzeuge beruhen, 2. rnonographische Forschungen, die nach der vollstándigen Auffassung des Kulturstandes einer Region strebten und Zusammenarbeit mehrerer Disziplinen erfordern. Den oder eines Wert beider Dorfs Methoden �136 RÓŻA G O D U L A anerkannt zu haben. die Aufnahme 1962 optierte Professor G ł a d y s z für die letztere. dessen eindeutiger monographiseher Forschungen in der Region von Spisz Beweis und 1967 in Beskid Śląski war. Das K a r p a t e n p r o g r a m m der K o m m i s s i o n wurde u.a. durch die A b t e i l u n g des Instituts der Geschichte der Materiellen K u l t u r Ethnographie der Slawen der Jagielloner der P A d W und Ethnographie den Lehrstuhl der U n i v e r s i t á t a u s g e f ü h r t beide Einrichtungen waren von M . G ł a d y s z geleitet. Ais Ergebnis sind einige Ď o k t o r s c h r i f t e n und einige zehn Magisterarbeiten entstanden. deren P r o m o t o r Professor Gtadysz war. sowie Forschungsberichte veroffentlicht worden. Der Themenbereich decken. auBer der Bearbeitungen Spisz und Beskid Śląski, auch die ist weit Regione und die von Forschungsinteresse Żywiec. Orawa. Podhale, das Gebiet von Sucha Beskidzka, Gorce, die Regione von L i m a n o w a , Sącz. R z e s z ó w und Sanok. D i e Notwendigkeit sehend, die Fundamentalarbeit zu machen, berief G ł a d y s z schon 1958 ein K o l l e k t i v . das w á h r e n d 2 Jahre die ..Bibliographie der Geschichte .der Volkskunst der K a r p a t e n " zusammengestellt Forscher in anderen Landern hat. die erste derartige angeregt — in den VerófFentlichung war. Sie hat náchsten Jahren sollten die bibliographische Arbeiten in der Tschechoslowakei, in Rumanien. U n g a r n . Jugoslawien und Bulgarien fortgesetzt werden. 1974 hat das Kollektiv in Kraków unter L e i t u n g von 2. Teil der polnischen Bibliographie vorbereitet. Ursache war der immer zuwachsende Quellenbestand Mangel an Jahren an Information dem über die Lehrstuhl der Professor zur Karpatenforschung, Materialienbasis. Ethnographie die Zerstreuung A u f seine Initiative der Gładysz den s t á n d i g e r Sorge von M . Giadysz Slawen an der wird seit Jagielloner und einigen Universitát ein Informationsbank ü b e r Quellen zur V o l k s k u l t u r der Karpaten gebildet. Tiefgreifendes Interesse von Professor drückt die sich eng auch in hervorragenden m i t dem Tatra-Vorland G ł a d y s z für die Themen aus dem Schilderungen verbunden der waren. Silhouetten Das Werk J. Z b o r o w s k i wurde vor dem H m l e r g r u n d wissenschaftlicher von Karpatenkreis von Menschen aus, S. Witkiewicz und und k ü n s t l e r i s c h e r S t r ó m u n g e n der Zeit dargestellt, in der es ihnen bestimmt war, zu wirken. Sich nach der richtend. daB eine entscheidende aller Aspekte seiner Tátigkeit Beurteilung eines móglich in einem breiten K o n t e x t sozialer, Ein unbestrittener bunter Wert polonischen hervorheben dieser Sprache. ist. betrachtete ókonomischer, Bearbeitungen die die Schopfers nur Gładysz beruht Personlichkeit ihren s c h ó p f e r i s c h e n a u f ihrer des lebendiger Künstlers und der V o l k s k u l t u r N a r r a t i o n und Wissenschaftlers zur Professor N e u r o m a n t i k geführt wurde. kultury ludowej K a r p a t Polnischer Karpaten), der bis Gładysz hatte unter seinen eine v o l l s t á n d i g e Schilderung der Geschichte und theoretischer ethnographischer der Weg Bedingtheiten. hilft. Polskich" (AbriB der Erforschungsgeschichte der Überzeugung Berücksichtigung sogar charakterologischer Die letzte A r b e i t von G ł a d y s z ist „ Z a r y s d z i e j ó w poznawania Zeit mit Erforschung dieser Region. Aber auch dieser AbriB. obwohl nicht Plañen Grundlagen abgeschlossen, ist ein wertvolles K o m p e n d i u m des Wissens ü b e r die A n f á n g e der Ethnologie von Karpaten. In einer Charakteristik der Errungenschaften eines Menschen von so reicher Personlichkeit. voliér die inspirierender bedeutendsten, gezeigt. Es ist auch Ideen, von ist es dem nicht Standpunkt schwierig. die móglich, der alie Aspekte Entwicklung Hierarchie der darzustellen. der Wichtigkeit Es wurden Karpatenforschung dreier Strómungen in aus, der A k t i v i t á t von M . G ł a d y s z zu bestimmen: der wissenschaftlichen. didaktischen und organisatorischen. Sie drangen wohl ineinander durch und jede von ihnen . n t h a l t Faden. die so wichtig sind, daB sie bis heute fortgesetzt werden. Ubersetzt von Barbara Kotowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e7765ea9adb3dbd0baa0f588ff701b2.pdf 07a45bc1fb1b57651f86ad7237a3b2ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4766 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4424 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Golcz, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P o c z ą t k o w o wzięliśmy wzór najczęściej p o w t a r z a j ą c y się w haftowanych „ f a r t u c h a c h " w Dzianiszu, Cichem, N o w y m Bystrem, gdyż z tych miejscowości pochodzą hafciarki. J u ż przy pierwszym odbiorze wyhaftowanych obrusów, przedyskutowaniu t r u d n o ś c i wzoru, użycia nici, regulacji maszyny do szycia, prania i prasowania ujaw­ niła się chęć wprowadzenia nowych w z o r ó w , p r z y s z ł a do głosu w ł a s n a inwencja hafciarek. Przy rozbudzeniu ambicji, szczególnie jeżeli w zespole w y b i j a się jednostka twórcza, zespół potrafi przy w s p ó ł p r a c y plastyka, zna­ jącego dany teren, osiągnąć i n t e r e s u j ą c e w y n i k i , nie od­ chodząc od p i e r w o w z o r ó w . Twórczość ludowa rozwija się tam, gdzie istnieje j a ­ kakolwiek możliwość zaspokojenia potrzeb estetycznych w przedmiotach u ż y t k o w y c h i możliwości zarobku. Na p r z y k ł a d w czasie ostatnich Zaduszek w Zakopanem ukazały się na targu o k r ą g ł e w i e ń c e nagrobkowe z róż­ nych roślin, n i e ś m i e r t e l n i k ó w , b a r w i n k u , szyszek, róż­ nie barwionych i srebrzonych, w połączeniu z k w i a t a m i z papieru. Wszystkie one m i a ł y cechy dobrej kompozycji, a często z a s k a k u j ą c e połączenia m a t e r i a ł o w e . Drewniane, malowane ptaszki, k w i a t y z papieru, piór lub w i ó r ó w drewnianych za mojej dawnej p a m i ę c i (w dwudziesto­ leciu m i ę d z y w o j e n n y m ) nie były u w a ż a n e za sztukę l u ­ dową, a nawet o d ż e g n y w a n o się od nich. Obecnie m i e j ­ sce tradycyjnej sztuki ludowej, k t ó r ą należy już u w a ż a ć w głównej swej masie za m u z e a l n ą , zajmują nowe jej przejawy z w i ą z a n e z obecnymi potrzebami i m o d ą . Jednym z założeń toczącej się obecnie dyskusji jest, że jedynie Cepelia w obecnych warunkach jest powo­ ł a n a do opieki nad s z t u k ą l u d o w ą współcześnie żywą. Dla plastyka p r a c u j ą c e g o w spółdzielni cepeliowskiej sprawa ta jest bardzo trudna, z powodu w a r u n k ó w or­ ganizacyjnych oraz ż ą d a ń ekonomicznych stawianych przed spółdzielniami cepeliowskimi. Z w i ę k s z e n i e w y d a j ­ ności pracy, j a k najbardziej słuszne w produkcji prze­ mysłowej i całej gospodarce kraju, nie da się osiągnąć w zatrudnieniu c h a ł u p n i k ó w — t w ó r c ó w ludowych, bez równoczesnego o b n i ż e n i a jakości w y r o b ó w sztuki ludo­ wej. Charakter twórczości, bo tak jednak trzeba skla­ syfikować tę p r a c ę , wymaga stworzenia specjalnych wa­ r u n k ó w i odpowiedniej organizacji. Najzdolniejsze jednostki, o p a n o w u j ą c a czasem m i ­ strzowsko swoje rzemiosło, nie m o g ą zwiększyć w y d a j ­ ności pracy. Ich czas ograniczony jest zajęciami gospo­ darskimi, a w w y p a d k u kobiet zajęciami domowymi i opieką nad licznymi dziećmi. W w y p a d k u ż ą d a n i a w y ­ konania przez nich p e ł n e j normy lub zwiększenia w y ­ dajności pracy albo o d e j d ą od tej pracy, albo obniżą wydatnie jej poziom. Ten w ł a ś n i e problem stwarza najwięcej trudności i u n i e m o ż l i w i a wykorzystanie w p e ł n i możliwości t w ó r ­ czych ostatnich p o k o l e ń a r t y s t ó w ludowych. ANTONI KAMIŃSKI Do uwag, jakie zostały t u wypowiedziane, c h c i a ł b y m dodać p a r ę w s k a z u j ą c y c h , j a k skomplikowana jest dzia­ łalność Cepelii. Przed 17-u laty b y ł e m dyrektorem han­ dlowym o k r ę g u warszawskiego. P a m i ę t a m , że m i e l i ś m y wtedy m a s ę ś w i e t n y c h o b i e k t ó w sztuki ludowej, bardzo jeszcze autentycznych. Tkaniny zrobione były z dosko­ nałego i odpowiedniego surowca. A jednak ze s p r z e d a ż ą były olbrzymie trudności. Trzeba było uciekać się do przeceny, by u p ł y n n i ć zapasy t o w a r ó w , k t ó r y m bank o d m a w i a ł kredytowania. M i m o że były już otwarte re­ prezentacyjne sklepy Cepelii na pl. Konstytucji, m i e l i ś ­ 176 my sporo k ł o p o t ó w z w y k o n y w a n i e m p l a n ó w , oczywiście o wiele niższych niż obecnie. W tej c h w i l i plany s p r z e d a ż y w sklepach cepeliow­ skich są p r z e w a ż n i e przekraczane. Jaka jest tego przy­ czyna? Ta, że jeśli chodzi o upominek b ą d ź przedmiot dekoracyjny do w n ę t r z a , nie bardzo jest co w Polsce kupić. I m więcej p r z y b y w a nowych mieszkań, tym więcej sprzedaje się a r t y k u ł ó w cepeliowskich. Do tego dochodzi jeszcze zagadnienie zwiększającego się z roku na rok zapotrzebowania eksportu. W rezultacie, na sku­ tek popytu, poziom produkcji, zwłaszcza tej ze skupu, obniża się. My, d a w n i pracownicy Cepelii, w i d z i m y to i m a r t w i ­ my się t y m stanem rzeczy. W i e l u d o s k o n a ł y c h t w ó r c ó w ludowych to ludzie j u ż w i e k o w i . To druga przyczyna, obok Zbyt dużych z a m ó w i e ń , p o w o d u j ą c a obniżenie po­ ziomu ich prac. W e ź m y dla p r z y k ł a d u rzeźby. Kiedy Czajkowski w y k o n a ł pierwsze swoje prace, pojechaliśmy specjalnie do K r a k o w a , by go poznać. Adam i Ewa była to bardzo dobra rzeźba. Kielecki P i ł a t m i a ł niektóre prace wprost rewelacyjne. Tak też było z wieloma i n ­ n y m i . Dzisiaj większość tych rzeźbiarzy pracuje znacz­ nie gorzej. Nie tylko, powtarzam, dlatego, że starzeją się, ale przede wszystkim dlatego, że zbyt dużo otrzy­ m u j ą z a m ó w i e ń . M u s z ą n a d ą ż y ć za popytem. Sklepy cepeliowskie stale n a r z e k a j ą na brak dobrych t o w a r ó w . Cokolwiek dobrego p o k a ż e się, jest natych­ miast wykupione. Cena nie gra istotnej roli. Komisje kwalifikacyjne m a j ą trudne zadanie, bo n a t u r a l n ą jest s p r a w ą , że handel w y w i e r a na nie pewien nacisk, by bardziej liberalnie oceniały prace dostarczone do skupu. Dochodzi jeszcze inny moment. Mianowicie Cepelia nie jest obecnie j e d y n y m s k u p u j ą c y m . T w ó r c a ludowy, któ­ rego praca nie została zakupiona przez Cepelię, idzie do innego odbiorcy. Z w i ę k s z a się turystyka, ludzie do­ j e ż d ż a j ą b e z p o ś r e d n i o do a r t y s t ó w i k u p u j ą od nich bez­ krytycznie i drogo pokazywane i m dzieła. Do klimatu sprzyjającego bezkrytycznemu zakupowi dołącza się je­ szcze nieraz o d d z i a ł y w a n i e w y d z i a ł ó w k u l t u r y w powie­ cie, zachwyconych t y m , że na s w o i m terenie m a j ą auten­ tycznego t w ó r c ę ludowego. Sekunduje miejscowa prasa, fotografie z ż y c i o r y s e m itd. W ten sposób tworzy się czasem wielkości, przewraca się w głowie skromnym dotychczas, m a ł o uzdolnionym t w ó r c o m ludowym. Do niedawna wyroby naszej sztuki ludowej cecho­ w a ł a j a k a ś „dusza", coś nieuchwytnego, a istotnego dla powstania więzi m i ę d z y dziełem a jego odbiorcą. Do na­ szego sklepu nowojorskiego przychodziło w i e l u Amery­ k a n ó w urzeczonych w ł a ś n i e t ą „duszą", charakterystycz­ n ą dla polskiej sztuki ludowej. P a m i ę t a m , że po otwar­ ciu wystawy d u ń s k i e j w Metropolitan Museum, w obec­ ności k r ó l a duńskiego, t ł u m odwiedził nasz sklep. Mó­ w i l i , że chcą się „ r o z g r z a ć " po „zimnie", jakie bije ze sztuki d u ń s k i e j . A przecież rękodzielniczo w s p a n i a ł e j . Zbytnia p o p u l a r n o ś ć jest w w y p a d k u sztuki ludowej szkodliwa. Musimy się z a s t a n o w i ć , jakie stosować me­ tody, by c h r o n i ć autentyki przed o b n i ż e n i e m ich pozio­ mu, w u l g a r y z a c j ą . To są moje uwagi od strony praktyki. BOŻENA GOŁCZ Z ogromnym niepokojem w y s ł u c h a ł a m wypowiedzi p. Marcina C z e r w i ń s k i e g o s t w i e r d z a j ą c e g o kategorycznie, że sztuka ludowa w Polsce już nie istnieje, stała się martwa. P r a w d ą jest, że n a s t ę p u j e obecnie szybki rozkład kul­ tury ludowej, rozpada się dawna społeczność wiejska, �ale prawdą jest także to, że w Polsce istnieją tereny o swoistej kulturze tradycyjnej, c h a r a k t e r y z u j ą c e j się żywym nurtem sztuki ludowej. Aby nie być gołosłowną, przytoczę n a s t ę p u j ą c y przy­ kład: teren Puszczy Białej bogaty jest w różne dziedziny twórczości ludowej — tkactwo, garncarstwo, stroje l u ­ dowe, haft, wycinanki — mimo to przez długie lata Ce­ pelia nie interesowała się bliżej s z t u k ą tego terenu. Działająca na tym terenie Spółdzielnia Pracy P L i A „Pniewo" w P u ł t u s k u w swoim zakresie produkcyjnym uwzględnia głównie haft — adaptowany ze stroju ludo­ wego — na serwety, obrusy stołowe (zatrudnia c h a ł u p ­ niczo ok. 300 hafciarek) oraz garncarstwo, na margine­ sie zainteresowań pozostawało tu wielobarwne tkactwo wełniane, wykonywane interesującą s t a r ą t e c h n i k ą tkac­ ką, tzw. przez deskę lub na cięciwach. W y d a w a ć by się mogło — szczególnie w świetle wypowiedzi moich przed­ mówców — że w 25 lat po wojnie nie powinno ono już istnieć na tym terenie. A jednak tak nie jest. Wystarczyło k i l k a w y j a z d ó w w teren, wyszukano tkaczki posiadające w ł a s n e krosna, c h ę t n e do w s p ó ł p r a ­ cy, nie pytające o zarobki, k t ó r e w y k o n a ł y p i ę k n ą ko­ lekcję tradycyjnych tkanin kurpiowskich adaptowanych na kilimy, poduszki, bieżniki. Takich „analfabetów", a jak mówią etnografowie — t w ó r c ó w ludowych, jest jeszcze w Polsce dużo i na pewno pozwoli to Cepelii długo czerpać z tak bogatego źródła. Dalszym p r z y k ł a d e m p o t w i e r d z a j ą c y m istnienie ży­ wej twórczości ludowej jest reaktywowanie w ł a ś n i e w omawianej spółdzielni kurpiowskiej ceramiki pobialkowanej. Dziwi mnie, żs m ó w i się tu o niskich zarobkach właśnie garncarzy zatrudnionych w spółdzielni: Latoszka i Piotrowskiego. .Należy wyjaśnić, że p r a c u j ą oni w zakładzie zwartym 8 godzin dziennie, że w p r z e c i w i e ń ­ stwie do innych garncarzy d o s t a r c z a j ą c y c h do Cepelii wyroby na skup lub p r a c u j ą c y c h systemem pracy na­ kładczej, ubezpieczeni k o r z y s t a j ą ze ś w i a d c z e ń socjal­ nych, a przeciętny ich zarobek miesięczny waha się w granicach 2000—.2200 zł. I s t n i e j ą oczywiście problemy wymagające szybkiego r o z w i ą z a n i a a u t r u d n i a j ą c e Ce­ pelii współpracę z garncarzami, s p r z e d a j ą c y m i swoje wyroby na targach i jarmarkach. Takim naczelnym zagadnieniem jest sprawa ubez­ pieczeń t w ó r c ó w ludowych — sprawa ś w i a d c z e ń socjal­ nych, szczególnie w a ż n a dla garncarzy p r a c u j ą c y c h w warunkach szkodliwych dla zdrowia. Trudności uregulowania tej sprawy p o w o d u j ą zani­ kanie rzemiosła garncarskiego. Obserwuje się brak m ł o ­ dych, chętnych do nauki zawodu swoich ojców, a liczba starych garncarzy zmniejsza się nie tylko przez ich w y ­ mieranie, ale t a k ż e z powodu nieuleczalnych chorób, przede wszystkim reumatyzmu. Takie drastyczne przypadki częściowego inwalidztwa garncarzy, członków spółdzielni cepeliowskiej w y s t ę p u j ą na terenie woj. rzeszowskiego. Palącym zagadnieniem jest także konieczność pomo­ cy finansowej dla garncarzy na remonty pieców i warsz­ tatów garncarskich. O b o w i ą z u j ą c e przepisy nie pozwa­ lają Cepelii na ś w i a d c z e n i e tego rodzaju usług swoim chałupnikom. Należałoby też z a s t a n o w i ć się w j a k i m stopniu za­ sadne jest m ó w i ć dziś jeszcze o sztuce ludowej w Polsce. Przedmioty twórczości ludowej w przeszłości pełniły określone funkcje u ż y t k o w e : ceramika, tkactwo miały dla Wsi znaczenie utylitarne. Dziś natomiast, na skutek przemian społecznych i gospodarczych, służą one nie swemu środowisku, lecz szerszemu ogółowi społeczeń­ stwa, dzięki cennym w a r t o ś c i o m artystycznym. N i e w ą t ­ p l i w i e czynnikiem w y r a ź n i e w p ł y w a j ą c y m na utrzyma­ nie sztuki ludowej przy życiu jest merkantylne podej­ ście jej t w ó r c ó w do w ł a s n e j twórczości, W z w i ą z k u z t y m często p o j a w i a j ą się przedmioty o w ą t p l i w e j w a r t o ś c i artystycznej i chociaż twierdzeniom o szybkim zanikaniu sztuki ludowej przeczą liczne w y ­ stawy współczesnej twórczości ludowej, jednocześnie w y k a z u j ą one pewne zdegenerowanie niektórych jej form. W trakcie praktycznego działania etnografa w tere­ nie w y n i k a potrzeba uściślenia czy nawet rewizji pew­ nych pojęć i s f o r m u ł o w a ń . Bardzo często nie mieścimy się w dotychczasowych schematach i operując tradycyj­ n y m pojęciem sztuki ludowej trafiamy na zjawisko w y ­ k r a c z a j ą c e poza ramy tego pojęcia. P r z y j m u j ą c definicję sztuki ludowej, głoszoną przez n i e k t ó r y c h badaczy, jako sztuki tworzonej przez lud i dla ludu, powstaje dodat­ kowe pytanie j a k określić całą współczesną twórczość l u d o w ą , wszystko to co jest przedmiotem działania Ce­ pelii? Czy w ogólnej masie w y t w o r ó w n i e w ą t p l i w i e adaptowanych lub inspirowanych twórczością ludową z n a j d u j ą się oryginalne, autentyczne przedmioty o cen­ nych w a r t o ś c i a c h artystycznych? Sądzę, że tak. Istnieje wiele dziedzin tradycyjnej sztuki ludowej, j a k np. rzeź­ by, wycinanki, n i e k t ó r e tkaniny czy formy ceramiczne w y w o d z ą c e się n i e w ą t p l i w i e z tradycji i przez to przy­ należne do grupy tzw. a u t e n t y k ó w . Obok nich znajdują się artystyczne wyroby w y w o d z ą c e się z ogólnych zasad twórczości ludowej, natomiast l u ź n o z w i ą z a n e z tradycją, jak np. f i g u r k i ze słomy, narzuty dekoracyjne, maty sło­ miane oraz serwety i obrusy haftowane. Z zagadnieniem w ł a ś c i w e g o rozumienia sztuki ludo­ wej łączy się sprawa nie tylko rewizji, ale i ujednoli­ cenia pojęć, k t ó r y m i operują współcześni badacze. Ocze­ k i w a ł b y m zdefiniowania pojęć: t w ó r c a ludowy, w y ­ t w ó r c a — oraz bardzo w a ż n e g o dla etnografów p r a c u j ą ­ cych w Cepelii pojęcia adaptacji autentycznej sztuki ludowej. Przy m o i m rozumieniu pojęcia t w ó r c y ludowego są­ dzę, że jest ich obecnie w Polsce nieco więcej niż stu. Bardzo istotny problem metod pracy poruszył pan redaktor Jackowski. Rzeczywiście, organizowanie kon­ k u r s ó w , wystaw, jest już dziś może niedostateczną for­ m ą działania. Ale wobec tego jakie nowe metody po­ w i n n i ś m y stosować w naszej pracy, m a j ą c ten bardzo ścisły kontakt z t w ó r c a m i ? J e d n ą z naszych metod pracy jest podsuwanie w y ­ t w ó r c o m w z o r ó w muzealnych do odtwarzania — pro­ blem zasygnalizowany przez mojego p r z e d m ó w c ę jako niewłaściwy. Otóż u w a ż a m , że Cepelia prowadzi t u słusz­ ną politykę. Oczywiście nie jest ona konieczna na k a ż ­ dym terenie i nie k a ż d y c h a ł u p n i k takie zadanie otrzy­ muje. P r a w d z i w y artysta ludowy tworzy sam w opar­ ciu o t r a d y c j ę i jemu wzory muzealne nie są potrzebne. Natomiast dawanie całej masie w y t w ó r c ó w ludowych e k s p o n a t ó w muzealnych do odtworzenia gwarantuje do­ bry poziom i w i e r n o ś ć z t r a d y c j ą k u l t u r o w ą danego re­ gionu. Oczywiście w y b ó r odpowiednich w z o r ó w jest nie­ zmiernie w a ż n y . Musi on w y n i k a ć z zapotrzebowania Cepelii jako instytucji m a j ą c e j do spełnienia m.in. za­ danie gospodarcze. I wreszcie ostatnia sprawa, a mianowicie działanie spółdzielni cepeliowskiej w ż y w y m i chyba najbogat­ szym w sztukę l u d o w ą regionie, a mianowicie na Pod­ halu. W Zakopanem istnieje spółdzielnia — Z a k o p i a ń s k i e Warsztaty Wzorcowe. Jest ona j e d n ą z największych spółdzielni w pionie Cepelii i ma dość szeroki asorty­ ment produkowanych w y r o b ó w , od słynnych kożuszków 277 �51 Rzeźba ludowa. II. 51. Dawny świątek we współczesnym wnętrzu. II. 52. Król Herod — figurka z szopki, wyk. Stanisław Kopka, Dzierzbiętów, pow. Łę­ czyca. 11. 53. „Muzykanci", wyk. Ignacy Kamiński, Oraczew, pow. Łęczyca. �51 II. 54. „Ofiara Abrahama", wys. 38 ст., wyk. w 1968 r. Jan Lamęcki, Dąbro­ wa Zielona, pow. Radomsko. II. 55. „Święty Marcin", wys. 31 ст., wyk. w 1968 r. Adam Zegadło, Krzyżka, pow. Kielce. Pod spodem napis: „Sw. Mar­ cin jedzie na białym koniu, zima u progu ostrzega gołą stopą, ładuj chłopie ciepłe buty". II. 56. „Partyzanci", wyk. w 1969 r. Ignacy Kamiński, Oraczew, pow. Łęczyca. �zakopiańskich poprzez g a l a n t e r i ę s k ó r z a n ą , g a l a n t e r i ę d r e w n i a n ą aż do k i l i m ó w włącznie. Istnieją dwa piony produkcji: artystycznej i inspirowanej s z t u k ą l u d o w ą tego regionu. Są t a k ż e tzw. autentyki, j a k kierpce, opas­ k i juhaskie, torby bacowskie. Cieszy mnie ogromnie i n i ­ cjatywa spółdzielni opracowania pod kierunkiem pani prof. M a r i i Bujakowej serwet, o b r u s ó w stołowych w y ­ korzystujących adaptowany ze stroju kobiecego haft ma­ szynowy, powszechnie obecnie stosowany przez góralki. P o d o b n ą akcję podjęła mgr Helena Sredniawa z M u ­ zeum Tatrzańskiego, stale w s p ó ł p r a c u j ą c a z Cepelią, wprowadzenia do skupu z terenu Podhala oryginalnych koszul kobiecych, góralskich kryz haftowanych, k t ó r e mogą znaleźć znakomite zastosowanie we współczesnym stroju kobiecym. ALEKSANDER JACKOWSKI P r z y p a d ł m i w udziale zaszczyt zakończenia tej dy­ skusji. Przede wszystkim p r a g n ę w imieniu organizato­ r ó w podziękować wszystkim uczestnikom za ich wypo­ wiedzi. Sądzę, że p o m o g ą one z a r ó w n o nam, j a k i czy­ telnikom „Polskiej Sztuki Ludowej", lepiej dostrzec kontur p r o b l e m ó w t u zarysowanych, lepiej z o r i e n t o w a ć się w aktualnej sytuacji sztuki ludowej i Cepelii. Dyskusja dzisiejsza raz jeszcze p o t w i e r d z i ł a celowość dążeń do uściślenia pojęć, k t ó r y m i się posługujemy. Jest to rzeczywiście nieodzowne, jeśli chcemy się nawzajem rozumieć, jeśli chcemy zagadnienia ludowej twórczości t r a k t o w a ć poważnie, a nie sloganowo. Wyrazem tych dążeń były wypowiedzi dr Marcina Czerwińskiego oraz prezesa Tadeusza Więckowskiego, a t a k ż e mój referat wstępny. Wcześniejszym wyrazem tych dążeń, coraz sil­ niej n u r t u j ą c y c h środowisko e n t n o g r a f ó w i ludzi zajmu­ jących się przejawami ludowej twórczości — b y ł a zna­ komicie zorganizowana konferencja p o z n a ń s k a , na k t ó r e j prof. Burszta w y s u n ą ł propozycję r o z r ó ż n i a n i a d w ó c h pojęć — f o l k l o r u i folkloryzmu. Intencja prof. Burszty jest m i bardzo bliska, jeśli jednak p o d t r z y m u j ę swoje wątpliwości, zgłaszane w toku ówczesnej dyskusji, czy­ nię to z d w ó c h p o w o d ó w . Pierwszy: sądzę, że należy dążyć do j a k najściślejsze­ go rozgraniczania pojęć, a więc dostrzegać zjawiska różne. Tymczasem „folkloryzm" jest workiem na tyle obszernym, że mieszczą się w n i m zjawiska bardzo od siebie dalekie. Jeśli d ą ż y m y do precyzji, do pojęć jed­ noznacznych, to starajmy się w konkretnych sytuacjach stosować określenia w m i a r ę możności o d r ę b n e , w y r a ź ­ nie definiujące charakter zjawiska. Zwłaszcza w sytua­ cji obecnej. Sztuka ludowa, folklor — to pojęcia histo­ ryczne, z w i ą z a n e z o k r e ś l o n ą bazą społeczną, k u l t u r o ­ wą. Dziś, gdy baza przestaje istnieć, widzimy wciąż roz­ liczne formy reliktowe, r ó ż n e p r z y k ł a d y adaptacji daw­ nej tradycji, przejawy dawnych n a w y k ó w estetycznych, przejawy inwencji i inspiracji. Współczesną twórczość o d p o w i a d a j ą c ą nowym potrzebom ludzi w y w o d z ą c y c h się 'z grup, k t ó r e dawniej zaliczaliśmy do „ k u l t u r y l u ­ dowej" i proletariatu miejskiego — i twórczość w duchu tradycyjnym ludzi, którzy wciąż jeszcze p o c z u w a j ą się Fot.: Jan Swiderski 31—33, 35—36; Ewa 180 — ii: 1-9, 11-20, Fryś-Pietraszkowa do więzi z k u l t u r ą swych p r z o d k ó w , swego regionu. A więc — jestem zwolennikiem precyzyjnego o k r e ś l a n i a zjawisk zwłaszcza w działalności naukowej i w prakty­ ce działań kulturalnych. I dlatego wolę, zamiast podzia­ łu folklor — folkloryzm, s t o s o w a ć t e r m i n y węższe, ale bardziej konkretne. Druga w ą t p l i w o ś ć moja w y n i k a z m a ł e j wiary w m o ż ­ liwość masowej popularyzacji t e r m i n u „folkloryzm", j a ­ ko ż e b l i s k i „folklorowi" u w a ż a n y bywa za tożsamy z nim, o czym ś w i a d c z ą liczne w y c i n k i prasowe z osta­ tnich miesięcy. Niestety, nie jestem też o p t y m i s t ą w i e r z ą c y m w moż­ liwość administracyjnego ustalenia nazw określonych zjawisk. Dlatego, p o d e j m u j ą c apel prezesa Więckowskie­ go, m o g ą tylko z a p e w n i ć , że postaramy się o p r a c o w a ć takie h a s ł a j a k : adaptacja, transpozycja, oryginał, auten­ tyk, unikat, kopia, replika i przedstawimy je w niedłu­ gim czasie w Cepelii, a po przedyskutowaniu i w s p ó l n y m ustaleniu zakresu pojęć gotowi j e s t e ś m y s t o s o w a ć je w praktyce redakcyjnej. Trudniej jednak będzie z pojęciami, k t ó r e są odpo­ wiednikiem zjawisk niedostatecznie zbadanych, a więc różnie interpretowanych, to bowiem co k t o ś nazwie współczesną twórczością l u d o w ą , ktoś inny uzna za twór­ czość w duchu l u d o w y m czy też za twórczość jarmarcz­ ną, peryferyjną, itp. R ó w n i e trudno jest w p r o w a d z i ć na­ wet w Skali jednego tylko czasopisma jednolitość termi­ n ó w dotyczących sztuki ludowej j a k : twórczość, sztuka, rzemiosło, w y r ó b . Kształt tych pojęć rzeźbi przecież prak­ tyka społeczna, stosuje się je zwyczajowo, jako coś oczy­ wistego, a dopiero refleksja krytyczna rodzi wątpliwości co do słuszności ich u ż y w a n i a . Dzieje się w ó w c z a s tak jak z t y m filozofem greckim, k t ó r y zapytany co to jest czas o d p o w i e d z i a ł : „ w i e d z i a ł e m póki nie zapytałeś". Niemniej jednak trzeba będzie z a s t a n o w i ć się czy nie jest celowe i m o ż l i w e opracowanie na ł a m a c h pisma czegoś w rodzaju k r ó t k i e g o s ł o w n i k a pojęć. Konferencja dzisiejsza poruszyła przede wszystkim sprawy opieki nad l u d o w ą twórczością i o to nam właś­ nie chodziło. Zagadnienie jest jednak znacznie szersze i jako redakcja chcielibyśmy w przyszłości więcej uwa­ gi poświęcić sprawom adaptacji form tradycyjnych we współczesnej sztuce u ż y t k o w e j i we wzornictwie prze­ m y s ł o w y m , r o l i i n s p i r u j ą c e j sztuki ludowej we współ­ czesnej kulturze artystycznej a wreszcie d ą ż e n i o m ludzi do twórczej wypowiedzi, czego najlepszym przykładem jest ogromny wzrost twórczości a m a t o r ó w . Niektórzy z nich k o n t y n u u j ą pewne idee ludowej sztuki, świado­ m i e czy n i e ś w i a d o m i e stając się jej spadkobiercami. Współczesnej sztuki ludowej nie da się sprowadzić tylko do zagadnienia twórczości ludowych a r t y s t ó w . Sztu­ ka ludowa żyje nadal w naszej kulturze i to w róż­ noraki sposób — w postaci z a m k n i ę t e g o już dorobku dawnych pokoleń wiejskich a r t y s t ó w , we współczesnej p a m i ą t c e i cepeliowskich adaptacjach, w twórczej inspi­ racji dzieł naszych a r t y s t ó w , pisarzy i p o e t ó w , w świa­ domości społecznej, w inwencji a r t y s t ó w nieprofesjonal­ nych, dla k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć ludowa jest t r a d y c j ą ro­ d z i n n ą czy nawet już tylko t r a d y c j ą p r z y j ę t ą z wyboru, z umiłowania. 22-23, 25-30, 34, 37—39, 41-43, 45-56; Stefan Deptuszewski — ii: — U. 24; Jacek Olędzki — il 40: Marian Sokołowski — U. 44. 10, 21, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71d25cb6bf3d812395c3f2b8bf61b6c3.pdf 061b756739c24b714ff80df0ba79f80b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2143 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Żydzi - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1991 Title A name given to the resource The World that Ceased to Exist/ LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.231-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 OLGA GOLDBERG-MULKIEWICZ Hebrew University Jerusalem REFLECTIONS THE WORLD THAT CEASED TO EXIST. ON THE STUDY OF CULTURE OF POLISH JEWS Studying a culture that an anthropologist has not had a direct contact with is not a new phenomenon in our discipline. Already during World War II, a seminar of Ruth Benedict inspired papers whose authors were drawing from other, non-traditional sources, looking for materials that would replace a field interview or observation (Mead, Matraux, 1953). The papers written in the seminar concerned "inaccessible" cultures; the reasons why anthropologists were not able to conduct their research in situ, i.e. among the people they were interested, were of a political nature. The time of war created a specific situation; on the one hand, it was difficult to cross the border, but on the other, there was a need to acquire knowledge about societies that were either on the enemy's side or that were conquered. Because of the post-war division of the world, the methods applied in anthropological studies conducted at a distance were for some time still continued and improved, despite repeated criticism of the very essence of such studies and their purposes, and despite many objections concerning the employed methodology. In time, the methods developed in that period became outdated, and studies conducted at a distance were discontinued. Nonetheless, it should be emphasized that they provided grounds for a discussion about the possibilities of carrying out anthropological studies on cultures that ceased to exist at all as a result of a disaster caused by the war. This refers also to the possibility of studying the culture of Eastern European Jews. The aftermath of the total extermination of Jewish people in the territory of Eastern Europe during World War II was not only that the people were killed, but also that to a large degree the material culture and the art that represented that culture vanished too. The task that the anthropologists interested in traditional Jewish culture had to face involved the development of methods which would permit reconstruction of what had been destroyed during the war. The task was the more difficult that in the period preceding the Holocaust, studies on traditional Jewish culture had only just begun �232 (Weinreich, 1959) l. The first thing to do was then to start an intensive search for all kinds of materials scattered outside the Jewish ethnographic literature on that subject (Goldberg-Mulkiewicz, 1988). Particular authors to a large extent relied on fiction in Yiddish which possessed a fair share of authenticity. The ethnographic photo archives were extended, and their goal was not only to collect old photo albums and family pictures, but also to copy the already published photographs that were of value for the ethnologist2. A campaign for the search for preserved works of art and culture was also organized, and is still continued by museums. Recently, a campaign for documenting the artifacts related to traditional Jewish art has been launched 3. There is no doubt, however, that of all those sources of information about the traditional Jewish community the most essential is direct contact with respondents, and - if possible - with the area previously populated by the community. It should be emphasized that the Jewish community was closely linked with its traditional place of living. Such links, strengthened by many historical and religious reasons, on the one hand united the Jewish community, but on the other, separated it from the non-Jewish neighbors. In Eastern Europe, and primarily in Poland, all these processes led to the formation of a specific provincial Jewish culture whose model has been classified as a characteristic cultural unit among other traditional territorial groups. Hence, by using the commonly accepted name shtetl, we mean not so much a geographical area, a definite place, an Eastern European town, as it may be suggested by a literal translation of the word, but rather a Jewish community that lived there4, a community of a specific structure, governed by its own, strictly defined laws which, on the one hand, resulted from particular historical processes, but on the other, remained subject to the commandments of Jewish religion. A standard approach often taken by scholars interested in the Jewish town - which actually still seems valid - involves referring to the memory of those who survived the Holocaust. Such an approach, however, often faces many of obstacles that the contemporaries are not always aware of. l The publications which I am quoting in the present paper are certainly not lhe only ones pertaining to the problematic. I believe, however, that they are lhe most characteristic or contain the most interesting data. l The largest one is in New York in the YIWO. 3 The center of Jewish documentation of traditional art founded at Hebrew University in Jerusalem has in its archives descriptions and photographs of individual artefacts of all the Jewish groups of the diaspora and Israel, including Poland. 4 The term shtetl that I am using here in reference to the Jewish town does not imply that I exclude the existence on the same territory of a Polish population next to the Jewish one. Still, such an approach is justified by the homogeneity of the Jewish community and separate laws lhal governed it. �233 Because of the tragedy of war only a few Jews from Eastern Europe have survived. Those who came back to their homeland for a longer period of time are exceptional, and we know only of few cases of Jews who decided to stay in the same town in which, they had lived before. There are many, mainly psychological, reasons for the above, which definitely reaches beyond the scope of this paper. The research on the residual traditional Jewish communities in Poland provides data about the mobility of Jews in the postwar period or about the development of new local groups in which, however, one should not look for traces of continuation of the tradition from before the war 5. A large Jewish diaspora originating from the area of our interest to which the anthropologist automatically refers does not constitute a group of uniform cultural features - as it is assumed by most contemporary researches. On the contrary, this community is highly differentiated, and the differences are of various nature. It is very difficult to establish features that would unmistakably identify those differences; nevertheless, I will try to indicate the aspects which should not be neglected, especially since some of them are very helpful in evaluating the material presently obtained from respondents. For the contemporary researches, a crucial issue is the time when his or her respondent left the area of our interest. Apart from such an obvious factor as the age at which he or she left, it is also necessary to identify and take into account the causes of displacement. Ideological reasons and involvement in the Zionist movement highly contributed to a more objective opinion about the Jewish population that stayed in Poland and its living conditions. Departure caused by the growing anti-Semitism or by hunger left wounds that were hard to heal and thus tinted the relations with subjectivism. The postwar emigration - in particular its later waves of 1956 and 1968 - mostly encompassed people engaged in the life of Polish society who only reluctantly recollect the period under investigation. The problem of objectivism or of the most often encountered idealization of the memories of one's youth, either conscious or even unconscious selection of these memories (Goldberg-Mulkiewicz, 1991), will be left outside the scope of the present paper. To properly define the research problematic and, as a consequence, to obtain valid results, it is also important to take into account the place of settlement of the contemporary respondent. For the most part, Jews that live in the countries of diaspora, in particular in the United States or in South America, observe the tradition inherited from their countries of origin 6 and in 5 This was proved by the field studies performed among the Jewish population belonging a local religious group in Łódź. M ost of its members settled down in this town after the war, yet majority of them eame from the area that now is outside Poland. ó Here we should be very careful and distinguish the studies on the transformation traditional provincial culture in groups of the diaspora from those which aim at reproduction the traditions observed in the town. to the of of �234 the first place, from the town they or their parents left behind. The communities living in Israel are engaged in this kind of activity to a much lesser extent. The reasons for rather ambivalent attitudes of the inhabitants of Israel to their past in the diaspora should be sought in their involvement in the problems of the state. Besides, already in the interwar period the Zionist emigration consciously reduced its ties with the country of origin, thus obeying one of the fundamental laws of its ideology which advocated breaking with the tradition, developing a new society, and building up a new country based on new and completely different laws. Such an approach to the past was continued in the period of formation and development of the state of Israel, which favored the unification of its inhabitants coming from many different parts of the world. The basic goal of many compatriots from Eastern European towns who were very active in Israel was to save Jewish communes from oblivion. This has been manifested first of all by publishing a book commemorating the past life in Europe (Goldberg-Mulkiewicz, 1991) and by organizing an event on the occasion of any anniversary of the extermination of a particular community to commemorate those who were killed. The main concern of the compatriots is to strengthen the ties among the former inhabitants of the town that presently live on different continents and to pass down to the children and grandchildren the memory of the native shtetl. However, most descendants are not interested in studying their family past 7. Taking into account the stratification of Jewish communities, we should look for the traces of life in diaspora among the strata closer to tradition, i.e. primarily among the orthodox Jews. They cultivate knowledge of the language of diaspora, which is Yiddish, respect the traditional intragroup social strafification, wear the old clothing of Polish Jews and observe some elements of rituals brought from Eastern Europe. Without any doubt then it can be claimed that the Hasidic groups, both in Israel and in other countries of diaspora, continue some of the shtetl traditions contained in many aspects of their culture. Still, we must remember that such Jews form self-contained communities conforming to only one tradition, that of a definite Hasidic court, which displaces other, no less important and sometimes even richer, components of the shtetl culture. If we rely on the Hasidic tradition only, we will make an often committed mistake and overemphasize the importance of the contribution of the Hasidim to the global picture of life in the shtetl community. It should be stressed that the popular image of a town inhabited 7 Evidence in support of a lack of close interest in the former town includes the fact that, when asked about the place of origin of their parents, contemporary young people can often supply the name of the town, yet in most cases they are not aware where it actually was or is, whether it was big or small, etc. Only the recently started school trips of Israeli students to Poland have somewhat strengthened their ties with the place of origin of their parents. �235 exclusively by the Hasidim is simply wrong; in most cases it is based either on postwar literature or on mass media which in this way try to reconstruct the world of Polish Jews that perished. Undoubtedly, the Hasidic groups constituted the most distinct and colourful social communities, and as such they remained in the memory of their former neighbors, yet they were not the only inhabitants of a Jewish shtetl. By referring to the memory of our informers we force them to reconstruct the world of their childhood and youth. As regards the settled society or immigrant groups that were for many reasons displaced some time ago, this reconstruction seems to be a relatively easy task. However, studying the Jewish community, we deal with a different problem. In this case, the recollection of the world of youth implies both the resurrection and extermination of this world, which is why it is not always possible. Right after the war many anthropologists had to give up their studies among the Jewish immigrants because the respondents were not able to recollect the world that had ceased to exist. Reluctance to remember the tragic past has been encountered by anthropologists even to the present. Studying a culture that perished in reality, but exists in the memory inevitably imposes some restrictions on the topic under consideration. We must be aware of the impossibility of obtaining some data, of the deformations resulting from an ordinary process of idealization of one's past, of the stereotypization of the Eastern European Jewish tradition, and of the assumption by the respondents of the structural model of the Jewish town that was commonly accepted by fiction (Miron, 1981; Weissenberg, 1930), mass media or some anthropological studies (Zborowski, Herzog, 1953). A scholar should not ignore a frequently occurring phenomenon of subjection of the respondents to the influence of other traditional societies, which blurs the recollected picture of their hometown. Under the influence of their new societies the respondents tend to submit their own recollections to those derived from the stories of their present neighbors who in the past lived in a completely different region of Poland, yet now at the new place along with the respondent form a group of former residents of Eastern Europe. Another factor that should be taken into account in a attempt to base our studies on a model most closely related to the Eastern European Jewish town, is that we also are subject to the process of mythologization. As we know, myths differ and they do not have to be complementary. The most common myth refers to the supposed dominance of Hasidic culture and its overwhelming influence on all walks of life in a shtetl. The Hasidic culture as the most colourful feature of the Jewish community that destinguished it most visibly from the neighbors has been most perspicuously preserved - as it was already mentioned - in the memory of non-Jews. A considerable charge of mysticism, so characteristic of the Hasidim, created in the Jewish tradition �236 a unique picture of the Hasidic community. A direct consequence of the above has been the myth of shtetl living in a state of ideal harmony, in accordance with the law of the Hasidic tradition fixed in Jewish fiction and in other arts such as film or theater. Beside this myth, there is also another one, widely known from literature (Weissenberg, 1930), which shows the poverty of a Jewish town and its hopeless life devoid of any prospects as well as the necessity to rebel against such a situation 8. The third myth concerns the picture of a town created by Księgi pamięci [Books of Memory] (Goldberg-Mulkiewicz, 1991) which overemphasizes the significance of the activity of cultural and social organizations, in particular of youth groups cultivating the ideology of Zionism. Defying the commonly accepted mythologization of the traditional shtetl and recognizing the need to collect materials from the respondents as quickly as possible, a few years after the war studies on the atlas of Jewish culture and language in Eastern Eurpe were launched; they were considered the most important and also the most possible kind of studies to carry out (Weinreich, 1960). That implied a shift of focus from a local Jewish community to a considerably larger group, including the core of the Ashkenazi Jewry as a whole9. The organizers of these studies, primarily conducted in the United States, relied on a valid assumption that the language of immigrants remained the most resistant to all kinds of influences that memory cannot resist. The results of these studies have significantly extended the scope of knowledge about the Jewish community in general. First of all, the studies provided grounds for finding out and presenting on maps not only the difference in the dialects of Yiddish, but also for formulating conclusions about regional differentiation of particular cultural phenomena as well as about family and annual rituals and traditional folk culture. Moreover, the results of the studies allowed the formulation of a hypothesis suggesting a new division of the Yiddish society into regional groups. They proved that the areas populated by Jews did not overlap with the boundaries that marked cultural differences among the non-Jewish inhabitants of the same area (Weinreich, 1962). It is regrettable that contemporary anthropologists very rarely use in their studies the data from this atlas, which are essential in research on larger areas. However, even dealing with territories of a smaller geographical range, we should not forget that the regional boundaries were often disturbed by the high mobility of the Hasidic communities. The Hasidim visiting the courts of their saintly rabbis which were sometimes very distant from one another met there inhabitants of 8 The conviction about common poverty of the Jewish masses in Poland before World War II has been lingering on till today in many countries of the diaspora. 9 In time the studies have been expanded to include also the Askhenazi Jewry living in Europe. �237 other, often equally remote regions. From their gatherings, especially those related to holidays, they brought to their hometowns traditions celebrated in the courts of the rabbis along with elements of culture borrowed from their coreligionists from other parts of the country. This was manifested by popularization of traditional music of other regions, tales and legends constituting oral folklore, and the acceptance of individual components of different rituals or elements of traditional clothing, particularly of men. Another field that was relatively slightly affected by outside influence and cultural transitions was oral folklore. This has been corroborated by the results of numerous studies conducted mainly by Jewish folklore scholars in Israel and in all countries of the diaspora. The folklore of Eastern European Jewry has been the subject of many papers and publications based on the preserved material. The aforementioned difficulties may ais o be encountered in other fields of research. For reasons already discussed, they become particularly significant when studies are conducted in Poland. Actually, the possibilities for studying the culture of Polish Jews are limited to just a few areas of research. ln thc first place, it has been possible to study the stereotype of a Jew in the culture of Polish peasants. Research on this subject is mainly based on direct field studies, nowadays conducted among the non-Jewish population (Cała, 1987) or on available sources that were not yet processed by ethnologists. (Goldberg-Mulkiewicz, 1980; Jastrzębski, 1989). We should, however, constantly keep in mind what is unfortunately not always respected in many publications, that contemporary studies, and particularly field studies, are implicated in the general conditions governing the process of stereotype formation. Apart from the problem of emotional involvement of the anthropologists in the evaluation of material, scholars should not forget about the many different factors that affect the process of stereotype development in general, and in particular the stereotype of a Jew in Poland (Irwin-Zarecka, 1988). Material-based studies whose authors aim at thorough examination of specific problems of material culture or artistic handicraft have to draw from former ethnographic publications, the already existing museum collections (Frankel, 1975; Goldberg-Mulkiewicz, 1976) or from published or unpublished field materials collected for other reasons, which contain interesting data relevant to the conducted study (Goldberg-Mulkiewicz, 1983). The centuries-long coexistence of the Polish and Jewish culture on the same territory created conditions conducive to mutual borrowings. The first to show interest in this problematic were folklore specialists on Polish and Polish-Ukrainian cultures (Franko, 1892) l o as well as on Jewish culture (Sadan, la I do not think it is necessary to quote the all extensive literature I consider I. Franko's work as the most representative in this respect. on that subject, as �238 1980) 11. Later anthropologists extended their interests to include rituals and folk art (Fryś-Pietraszkowa, 1989; Goldberg-Mulkiewicz, 1989). Nonetheless, it seems to me that mutual borrowings have not yet been fully explored. Enriching our knowledge with more data will undoubtedly contribute to a better understanding of many aspects of both cultures 12. H is really surprising how few objects of the traditional Jewish culture have been preserved. The limits of this article do not permit consideration of the reasons for this phenomenon, yet we must be aware that the material basis that a contemporary ethnographer has at his or her disposal is very scarce13. Quite often the museum or private collections that ethnographers may use lack the most fundamental documentation concerning the function of a given object, its provenance, and the name of the maker and owner. One should also remember that such objects were frequently moved from place to place, even at the time when they still functioned in the Jewish culture. They often travelled even outside the country where they were made, which was the case of elements of the dowry or components of synagogue furnishing and decoration, often ordered in faraway places. Most often even the prewar collections do not have appropriate documentation. Coming after the war across a Jewish cult object in a local antique shop did not necessarily have to imply that it came from the local area. The only valid exceptions are cemeteries and the remaining synagogues bearing the traces of the original decoration or houses that are used for ritual purposes or in which Jews dwelled in the past. That group of objects, however, is predominantly the subject of interest of art historians. Particularly rich are the collections of tombstones found in Jewish cemeteries which are now being taken care of by restorers or individual museums. The preserved inscriptions and bas-reliefs decorating the tombstones, which are often of great artistic value, may provide a significant amount of information. Unfortunately, the research in this field has practically just begun and thus far has not reached beyond the initial stage of documentation. The popularization of basic meanings of Jewish symbols related to the tombs undoubtedly fosters interest in Jewish culture in general, which does not, however, equal a systematic study of this culture. 11 The arlicle was writlen and published earlier in Hebrew, but I am quoting from its English version. It is not the only article of this author who in all his works expressed much interest in the problem of the Polish-Ukrainian·Jewish cultural frontier. 12 This problem has been thoroughly and in an interesting way covered by Eugenia Prokop-Janiec (1992) who, in the basis of the Polish-Jewish literature produced between the world wars, showed the richness of the problematic involved in the study of the cultural frontier. 13 The reasons for this state of affairs were discussed in my paper devoted to the beginning of the studies on the ethnography of Polish Jews and to the Jewish problematic in studies writlen in Polish (Goldberg-Mulkiewicz, 1986). �239 In conclusion, we must agree with an assumption that the study of the traditional culture of Polish Jews is possible, yet it requires both thorough preparation and the compliance of the anthropologist with limitations that cannot be surmounted. BIBLIOGRAPHY Cała Alina 1987 Wizerunek Culture], Żyda w polskiej Uniwersytet kulturze ludowej Warszawski, Instytut [The Image of a Jew in Polish Folk Socjologii, Warszawa. Franko Ivan 1892; 1893 Wojna żydowska, przyczynek do studiów nad literaturą ludową [The Jewish War. A Contribution to the Studyon Folk Literature], "Wisła" vol. 6, 7. Frankel Giza 1975 Little-known Handicrafts of Polish Jews in the Nineteenth and Twelltieth Centuries, "Jewish Art" vol. 2. Fryś-Pietraszkowa Ewa 1989 Udzial żydowskich w kulturze wsi [Contribution of the Jewish to the Village's Culture], "Polska Sztuka Ludowa" 43, fasc. 1 - 2. rzemidlników Handicraftsmen Goldberg-M ulkiewicz Olga 1976 Jewish Folk Folklore 1980 1983 1988 1989 Art and Craft: Textile Printers in Eastern Europe, "International Review" vol. 2. [A Figure of the Jew in Polish Folk 35, fasc. 3 - 4. The Stereotype of the Jew in Polish Folklore, in: Studies in Aggadah and Jewish Folklore, cd. I. Ben-Ami, J. Dan, The Magnes Press, Jerusalem. Problematyka żydowska w etnografii polskiej [The Jewish Problematic in Polish Ethnography, "Lud" vol. n. Postać ŻYlia w polskiej Sculpture], "Polska Przenikanie elemelItów rzeźbie ludowej Sztuka Ludowa" twórczości ludowej między spolecznością polską a żydowską [Penetration of the Elements of Folk Art between the Polish and Jewish Community], "Polska Sztuka Ludowa" 43, fasc. 1- 2. 1991 Księga pamięci a mit żydowskiego miasteczka [The Book of Memory and the Myth of a 1cwish Town], "Etnografia Polska" vol. 35, fasc. 2. Irwin-Zarecka Iwona 1989 Neutralizing Memory. The Jew in Contemporary Poland, Transaction Publishers, New Brunswick and Oxford. Jastrzębski Jerzy 1989 Żyd jako "obcy" ijako "swój" w kulturze wsi polskiej XIX wieku [The lew as "One of Us" and as "One of Them" in the Culture of a 19th C. Polish Village], "Literatura Ludowa" 33, fasc. 4 - 6. Mead Margaret. Metraux Rhod 1953 The Study of a Culture at a Distance, The University of Chicago Press, Chicago. Miron Dan 1981 Der image frm sztetl, I. L. Perec Verlag, Tel-Aviv. Prokop-Janice Eugenia 1992 Międzywojenna literatura polsko-żydowska [The Polish-Jewish Literature between the World Wars], Universitas, Kraków. �240 Sadan Dov 1980 Plica Polonica", in: The Field of Yiddish, cd. M. I. Herzog, B. Kirsehenblatt-Gimblett, D. Miron, R. Wisse Institute for the Study of Human Issues, Philadelphia. Weinreich Uriel; Wienreich Beatrice Yiddish Language and Folklore, "Janua Linguarum" vol. 10. 1959 Wienreich Uriel Wegen a naje.~ jidiszen szprach un kullur-atlas, "Di Goldene Kejt" vol. 37. 1960 1962 Culture Geography at a Distance: Some Prohlems in the Study (if East European Jewry. Proceedings (if 1962 Annual Spring Meeting in American Ethnological Society, 27 - 29, Seattle. Weissenberg Icchak Meir 1930 A Shtetl, Emes Verlag, Moskva. Zborowski Marek, Herzog Elizabeth 1952 Life is with People - the Culture of the Shtell, International Universities Press Inc. "Koltn; Translated by Elżhieta Wilczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d634cc4071b1d6dfcba5b003394cfc9a.pdf 99b9360c477b1918923dc0d7abf64d76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3482 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3264 Title A name given to the resource Postać Żyda w polskiej rzeźbie ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.219-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Goldberg — Mulkiewicz POSTAĆ ŻYDA W POLSKIEJ RZEŹBIE LUDOWEJ I I . 1. U l k ł o d o w y z głową Żyda, Jazowsko, woj. n o w o s ą d e c k i e (obecnie wł. Muz. Etnograf. Kraków). Jak wskazuje t y t u ł , tematem tego a r t y k u ł u jest recepcja postaci Ż y d a w ś w i a d o m o ś c i ludowych r z e ź ­ biarzy. Zagadnienie to w i ą ż e się oczywiście ze złożoną problematyką stereotypu „obcego" w społeczności 0 z r ó ż n i c o w a n y m s k ł a d z i e etnicznym. Jest przyczyn­ kiem do tego zagadnienia i t e n fakt zwalnia mnie od konieczności analizowania przyczyn, jakie w p ł y n ę ł y na u k s z t a ł t o w a n i e s i ę stereotypu Ż y d a w kulturze ludo­ wej *. G w o l i prawdzie dodajmy, że n a l e ż a ł o b y nawet mówić nie o jednym, a o k i l k u stereotypach funkcjo­ nujących w r ó ż n y m czasie, w r ó ż n y c h grupach spo­ łecznych. R e a l i z u j ą s i ę one inaczej w tekstach pieśni 1 przysłów, inaczej w zwyczajach i o b r z ę d a c h i jeszcze inaczej w rzeźbie. O stereotypie Ż y d a w folklorze ust­ nym p i s a ł a m niedawno na ł a m a c h „ L i t e r a t u r y L u d o ­ wej" , p o s t a ć Ż y d a w w i d o w i s k a c h j a s e ł k o w y c h (he­ rodach), zapustnych etc. omawiana b y ł a niejednokrot­ nie w pracach o folklorze o b r z ę d o w y m i widowisko­ w y m . W y o b r a ż e n i e Ż y d a p e ł n i w nich r o l ę w y z n a ­ czoną przez scenariusz i r o l i tej p o d p o r z ą d k o w a n y jest zarówno w y g l ą d postaci, j a k i j e j zachowanie. Nato­ miast w rzeźbie t w ó r c a ma znacznie w i ę k s z e m o ż l i ­ wości samodzielnego k s z t a ł t o w a n i a koncepcji postaci. Nawet wtedy, gdy temat jest m u podpowiedziany, nie narzuca m u (jak w obrzędzie) d y r e k t y w co do sposobu jego realizacji. Rzeźba daje t e ż n i e p o r ó w n a n i e w i ę k s z ą możliwość indywidualizacji postaci n i ż zabawka, w k t ó r e j celem w y k o n a w c y było osiągnięcie przy m i n i ­ m a l n y m w k ł a d z i e pracy maksymalnego efektu komicz­ nego, zwłaszcza przy w y k o r z y s t a n i u możliwości rucho­ wych. 2 8 O m a w i a j ą c p o s t a ć Ż y d a w rzeźbie ograniczamy pole naszych z a i n t e r e s o w a ń do stosunkowo k r ó t k i e g o okresu. Tradycyjna rzeźba przeznaczona dla ś r o d o w i s ­ ka chłopskiego m i a ł a bowiem niemal w y ł ą c z n i e cha­ rakter k u l t o w y , a pierwsze p r z y k ł a d y wprowadzenia t e m a t y k i ś w i e c k i e j , rodzajowej, historycznej, fantas­ tycznej, p o j a w i a j ą się dopiero w latach trzydziestych. W y j ą t e k s t a n o w i ł y f i g u r k i j a s e ł k o w e (szopkowe) o k t ó ­ r y c h jednak nie piszę, p o n i e w a ż podobnie j a k w ob­ r z ę d a c h — m i a ł y u s t a l o n ą rolę, a co za t y m idzie s t y p i z o w a n ą f o r m ę ujęcia. D r u g i m w y j ą t k i e m , k t ó r y j u ż wchodzi w zakres tematyczny tego a r t y k u ł u są ule figuralne, o k r e ś l a n e przez Tadeusza Seweryna m i n nem ludowej r z e ź b y m o n u m e n t a l n e j . P r z y s t ę p u j ą c do o m ó w i e n i a znanego m i m a t e r i a ł u c h c i a ł a b y m podjąć p r ó b ę odpowiedzi na istotne pyta­ nia: 1 jakie pobudki k i e r o w a ł y r z e ź b i a r z a m i przy wyborze tematu Ż y d a ; 2 jakie elementy i cechy dawnej społeczności ż y d o w s ­ kiej (a w i ę c i postaci Żyda) pozostały w pamięci r z e ź b i a r z y i z n a l a z ł y w y r a z w i c h pracach. Zacznijmy od wspomnianych j u ż u l i figuralnych, w nich bowiem n a j w c z e ś n i e j (bo jeszcze zapewne w I I połowie X V I I I w.) -pojawiła się tematyka świecka, r o ­ dzajowa '— a m . i n . p o s t a ć Ż y d a . Najbardziej znana jest p o s t a ć chasyda, skupionego nad t r z y m a n ą w dło­ niach k s i ą ż k ą (ił. 10). Pochodzi ona z Zabierzowa, a znajduje się obecnie w zbiorach i ekspozycji Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Rzeźbiona w jednym klocu p o s t a ć n a l e ż y do mistrzowskich osiągnięć p o l 4 5 6 219 �7 skiej rzeźby l u d o w e j . Poza t y m ulem nie z a c h o w a ł y się inne p r z y k ł a d y całych postaci Żyda. Czy i s t n i a ł y ? Być może, ale trudno sobie w y o b r a z i ć , aby m o g ł y p r z e t r w a ć okres okupacji, eksterminacji Ż y d ó w , pro­ gramowego antysemityzmu, podobnie j a k inne „poli­ tycznie neutralne" f i g u r y p r z e d s t a w i a j ą c e zakonnika, niedźwiedzia, narzeczonych, T u r k a , szlachcica. Zacho­ w a ł o się natomiast k i l k a (jeśli nie k i l k a n a ś c i e ) d u ż y c h , t r o c h ę groteskowych przez przerysowanie r y s ó w , głów Ż y d ó w w kapeluszach ( i l . 1). G ł o w y te umieszczano na ulach k ł o d o w y c h . Pochodziły wszystkie z p o ł u d n i o ­ wej i p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e j części k r a j u . Znamy też dwie p ł a s k o r z e ź b i o n e głowy Ż y d ó w umieszczone na u l u skrzynkowym z Bobrowej. O p e r u j ą c tak s k ą p y m m a t e r i a ł e m , a do tego ano­ nimowym, pozbawionym wszelkich komentarzy, czy to ustnych czy pisanych, trudno jest o d p o w i e d z i e ć na pierwsze z postawionych p y t a ń . Seweryn, r o z p a t r u j ą c m a g i c z n ą rolę rzeźb, ustawionych w pasiekach s k ł o n ­ ny b y ł w ł a ś n i e w t y m k o n t e k ś c i e t ł u m a c z y ć w y b ó r postaci Żyda. M i a ł a ona — w m y ś l takiej interpre­ tacji — z a p e w n i ć pasiece dostatek , Żyd uchodził bo­ wiem w n i e k t ó r y c h okolicach za synonim bogactwa. M o t y w a c j ę t a k ą p o t w i e r d z a ł o b y m.in. znane p r z y s ł o ­ wie: „Gdzie są żydki, t a m s ą d y d k i " ' , j a k też i po­ wiązanie w obrzędach dorocznych postaci Żyda z funkcją w e g e t a t y w n ą . Oczywiście m o ż l i w e były również inne uzasadnienia, w pasiekach stawiano f i ­ gury i n t r y g u j ą c e s w ą o d m i e n n o ś c i ą , a nawet egzotyką. Miały przecież działać na w y o b r a ź n i ę okolicznych mieszkańców, ś w i a d c z y ć o fantazji właściciela. Ż y d w y w o ł y w a ł zapewne w ś r ó d p r z y g l ą d a j ą c y c h się pasie­ ce podobne w r a ż e n i e jak postacie Adama i Ewy, T u r k a czy Zagłoby. Po I I wojnie postać Ż y d a pojawia się parokrotnie w ulach figuralnych, ale j u ż na prawach r e l i k t u , na­ ś l a d o w n i c t w a starych u l i . Nigdy nie służyły i nie m i a ł y służyć swej podstawowej f u n k c j i — ula, sta­ nowiąc jedynie przedmiot p o ż ą d a n y ze w z g l ę d u na swe walory estetyczne (ule H e n r y k a Wierzchowskiego z Zawidza, sprzedawane w Cepelii) i poznawcze (np. w ekspozycji Muzeum Wsi w Radomiu, Muzeum Pszczelarstwa w S w a r z ę d z u ) . 8 ł 0 W ludowej rzeźbie figuralnej po ostatniej wojnie p o s t a ć Ż y d a pojawia się stosunkowo często. Nie na­ w i ą z u j e jednak do w z o r ó w dawnych, z okresu d w u ­ dziestolecia. Stereotyp Ż y d a , w y s t ę p u j ą c y w innych dziedzinach ludowej twórczości (zwłaszcza w folklo­ rze), w r z e ź b i e nie m ó g ł się u k s z t a ł t o w a ć i u t r w a l i ć , z tej prostej przyczyny, że r z e ź b a ta, j a k j u ż o t y m b y ł a mowa, aż do I I w o j n y służyła niemal wyłącznie celom k u l t o w y m . P o s t a ć Ż y d a pojawia się w i ę c w niej dopiero wtedy, gdy p r z e s t a ł a istnieć społeczność ży­ dowska a ź r ó d ł e m wiedzy o niej s t a ł a się pamięć, a nie b e z p o ś r e d n i a obserwacja. Wzorce postaci stają się historyczne, wraz z c a ł y m balastem tego zjawiska — j a k idealizacja przeszłości, z a p a m i ę t y w a n i e poje­ dynczych, najbardziej charakterystycznych cech, a za­ cieranie się innych. Ta w ł a ś c i w o ś ć przybiera z biegiem lat na sile. Ponadto, o czym będzie jeszcze mowa, t r a ­ gedia okupacji p o z o s t a w i ł a w m e n t a l n o ś c i n i e k t ó r y c h t w ó r c ó w t r w a ł y ślad, widoczny r ó w n i e ż w wyborze t e m a t y k i r z e ź b i w sposobie ich ujęcia. Wiąże się to ze s p r a w ą motywacji, przemianami, jakie zaszły w f u n k c j i rzeźby ludowej. Ogólnie i s k r ó ­ towo m o ż n a powiedzieć, że z c h w i l ą gdy przestano rzeźbić dla społeczności wiejskiej przedmioty k u l t u , za­ s a d n i c z ą r o l ę w twórczości zaczęły o d g r y w a ć d w a mo­ t y w y : c h ę ć rzeźbienia, a w n i e k t ó r y c h przypadkach w r ę c z potrzeba wypowiedzenia m y ś l i i odczuć, oraz z a m ó w i e n i a ze strony nowego, nie — wiejskiego odbiorcy. Z a m ó w i e n i e , czasem f o r m u ł o w a n e b e z p o ś r e d ­ nio (z s u g e s t i ą tematu), częściej p o ś r e d n i o — pod w p ł y w e m obserwowania co r o b i ą i n n i , co jest nagra­ dzane, co się podoba nabywcom, co zyskuje przychyl­ ne oceny komisji w Cepelii, j u r y k o n k u r s ó w etc. Tak w i ę c obok przyczyn emocjonalnych, k t ó r e s p r a w i a j ą , iż n i e k t ó r z y t w ó r c y p o d e j m u j ą temat ż y d o w s k i , istnieją i m o t y w y n a t u r y komercyjnej, k t ó r y c h rola wydatnie zwiększa się w k o ń c u lat sześćdziesiątych. Powtarza­ jące się z a m ó w i e n i a na „ ż y d ó w " , zainteresowanie t y m tematem, z a r ó w n o poszczególnych zbieraczy sztuki l u ­ dowej j a k t e ż instytucji handlowych (zwłaszcza B H Z „Desa") p o b u d z i ł o i u k i e r u n k o w a ł o i n w e n c j ę rzeźbia­ rzy. Oczywiście w y o b r a ż e n i e Ż y d a ulega w ó w c z a s k o n wencjonalizacji, podczas gdy w przypadku twórczości I I . 2. Żyd, drewno polichr., w y k . M a r i a n Adamski, Sobiska, w o j . siedleckie. I I . 3. M o d l ą c y się chasyd, drew­ no, w y k . H e n r y k Wierzchowski, Zawidz Kościelny, w o j . sierpeckie. I I . 4. Żyd polski, drewno polichr., w y k . Jan M a l i k , Rybna, w o j . krakowskie. 220 �wychodzącej z motywacji w e w n ę t r z n y c h sposób przed­ stawienia tematu jest znacznie bardziej zróżnicowany, nawet wtedy, gdy rzeźbiarz stawia sobie za cel jedy­ nie utrwalenie pamięci świata, k t ó r y tak nagle i t r a ­ gicznie zginął. Chęć utrwalenia wartości historycznych, tego co już nie istnieje, d o m i n o w a ł a w twórczości Ignacego K a raińskiego z Oraczewa koło Ł ę c z y c y . D z i w n y m zbie­ giem okoliczności jedna z pierwszych jego r z e ź b przed­ stawiająca w ę d r o w n e g o handlarza ż y d o w s k i e g o t r a f i ł a do witryny sklepu Cepelii w N o w y m Jorku, gdzie zobaczył ją i kupił były mieszkaniec Łęczycy. Ude­ rzony trafnym ujęciem postaci n a p i s a ł list do r z e ź b i a ­ rza, dziękując mu za wykonanie rzeźby, k t ó r a przypo­ mniała mu w ł a s n e dzieciństwo i nie istniejący już, zniszczony przez w o j n ę świat, w k t ó r y m w z r a s t a ł * . Wiadomość, że dzieła jego d o c i e r a j ą a ż za ocean i tam spotykają się z odzewem, p o r u s z y ł a niezwykle K a mińskiego i przekonała go o słuszności w y b r a n e j drogi. Stała się także impulsem i n s p i r u j ą c y m powstanie ca­ łej serii postaci Ż y d ó w w t r a d y c y j n y c h strojach, k t ó r e autor zapamiętał z lat swojej młodości. T ę s a m ą mo­ tywację, posuniętą jeszcze dalej aż do potrzeby portre­ towania znanych a n i e ż y j ą c y c h j u ż osób, w i d z i m y w twórczości innych r z e ź b i a r z y . N a l e ż y do nich Józef P i ­ łat, który rzeźbi miejscowy Sklepik ż y d o w s k i w Dębs­ kiej Woli (il. 9) i ustawia w n i m znane sobie posta­ cie kupca, jego córki i zięcia, k t ó r y c h nawet nazywa po imieniu. R ó w n i e ż S t a n i s ł a w Ciszek z O s t o j o w i , rzeźbiąc postać kupca Feldmana ( i l . 6), obdarza go znanymi sobie autentycznymi c e c h a m i . C h ę ć uwiecz­ nienia z a p a m i ę t a n e j , o d r ę b n e j z u p e ł n i e k u l t u r y ż y ­ dowskiej, spotykamy u w i e l u r z e ź b i a r z y i niemal wszyscy z nich n a w i ą z u j ą do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Jedynie W a c ł a w C z e r w i ń s k i ze Swinicy, r z e ź b i ą c posta­ cie Żydów, zwraca się k u latom z a g ł a d y tej społecz­ ności. Prace jego p r z e d s t a w i a j ą Ż y d ó w w tradycyj­ nych ubiorach, t a k i c h jakie z a p a m i ę t a ł sprzed wojny, ale komentarz s ł o w n y artysty n a w i ą z u j e najczęściej do późniejszego okresu. P o k a z u j ą c r z e ź b ę p r z e d s t a w i a j ą c ą mężczyznę o skupionym wyrazie twarzy, m ó w i ł : „... on jest taki p o w a ż n y , bo wie, że go z a m k n ą do getta". Inną rzeźbę, p r z e d s t a w i a j ą c ą p a r ę starszych, s p o g l ą d a ­ 11 l ls j ą c y c h na siebie osób, o p a t r z y ł komentarzem „To jest Ż y d i Ż y d ó w k a , oni się żegnają bo w gettcie zostaną rozdzieleni i pewno się j u ż nigdy nie z o b a c z ą " . Sce­ ny przedstawione przez C z e r w i ń s k i e g o odnoszą się więc tematycznie do okresu okupacji, chociaż ikonograficz­ nie r z e ź b y n a w i ą z u j ą do okresu wcześniejszego. Stano­ w i ą one i l u s t r a c j ę t y p o w y c h m i e s z k a ń c ó w biednych dzielnic przedwojennej Łodzi, w ich tradycyjnych stro­ jach i r z e ź b i a r z nie dodaje do nich r e k w i z y t ó w zwią­ zanych z życiem Ż y d ó w w czasie okupacji (np. żółtej gwiazdy Dawida na plecach). C z e r w i ń s k i na pewno z n a ł te r e k w i z y t y i b y ł y one na tyle wyraziste, że m u s i a ł je z a p a m i ę t a ć , p o n i e w a ż jednak u z n a w a ł je za przejściowe, p o m i j a ł je w swoich rzeźbach. T w o r z y ł r ó w n i e ż prace, w k t ó r y c h p r z e d s t a w i a ł sceny z okresu eksterminacji Ż y d ó w , np. dramatyczny w wyrazie ostatni p o ż e g n a l n y uścisk z c ó r k ą ( i l . 8). W szerokim wachlarzu t e m a t y k i świeckiej, a ściś­ lej historycznej, postać Ż y d a zajmuje szczególną po­ zycję przede wszystkim dlatego, że konkretny charak­ ter z a p a m i ę t a n e g o wzorca p o d s u w a ł artystom r o z w i ą ­ zania ikonograficzne. Rzadziej spotykamy wspomniane w y ż e j łączenie rzeźbionej postaci Ż y d a z konkretnym, znanym osobiście r z e ź b i a r z o w i człowiekiem. Najczęś­ ciej artysta l u d o w y stara się p r z e d s t a w i ć nie istnie­ jący już ś w i a t w całej o d m i e n n o ś c i i b a r w n o ś c i jego k u l t u r y . Jest rzeczą oczywistą, że poszczególni autorzy t w o r z ą r z e ź b y o cechach charakterystycznych dla swo­ jej twórczości. Nas interesuje t u przede wszystkim o d p o w i e d ź na pytanie, jakie cechy charakteryzujące Ż y d ó w z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i rzeźbiarzy, k t ó r e z nich w y d a ł y się i m najistotniejsze, a najczęściej pod­ k r e ś l a n e s k ł a d a j ą się na współcześnie funkcjonujący stereotyp postaci Ż y d a . W stosunkowo bogatym materiale b ę d ą c y m do na­ szej dyspozycji, uderza przede wszystkim to, że za­ c h o w a ł się w p a m i ę c i t w ó r c ó w zespół cech antropolo­ gicznych, charakterystycznych dla ludności semickiej. T w ó r c y ludowi, nie p o s ł u g u j ą c się bynajmniej u j ę ­ ciami o charakterze k a r y k a t u r a l n y m , niemal zawsze p o d k r e ś l a j ą d u ż y nos, duże, czasami odstające uszy i wyraziste oczy postaci. Rysy twarzy Żydów zazna­ czone są zawsze w y r a ź n i e , a niekiedy, np. u Wiktora u II. 5. W ę d r o w n y handlarz, glina wypalana, w y k . K l a r a Prillowa. Kcynia, w o j . bydgoskie. 11. b'. Żyd, drewno polichr., w y k . S t a n i s ł a w Ciszek, Ostojów, w o j . kieleckie. I I . 7. Karczmarz, drewno, w y k . W ł a d y s ł a w Naumiuk, Bielsk Pódl., w o j . białostockie. 221 �sztuki ludowej, ale j u ż nie jako zabawki, lecz jako r z e ź b k i p e ł n i ą c e przede wszystkim funkcje estetyczna. K a r y k a t u r a l n e ujęcie t w a r z y Ż y d a w y s t ę p u j e r ó w ­ nież w d a w n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h maskach o b r z ę d o ­ wych. W i ą ż e się to z i c h f u n k c j ą , z ustawieniem pos­ taci Ż y d a w w i d o w i s k u . Kontynuacja t r a d y c y j n y c h f o r m twórczości sprzyja w y t w a r z a n i u się s c h e m a t ó w , k t ó r e w trakcie powielania p r z y j m u j ą p r z e w a ż n i e for­ m ę s t e r e o t y p o w ą , a niekiedy w r ę c z karykaturalną. W p ł y w a ł na to, np. w zabawce, fakt iż stereotyp t a k i k s z t a ł t o w a ł się przed w o j n ą na wzorach antysemic­ k i c h p u b l i k a c j i . Natomiast w powojennej rzeźbie pod­ jęcie t e m a t y k i ż y d o w s k i e j n a s t ą p i ł o w okresie, kiedy wzory takie nie b y ł y j u ż znane, a w k a ż d y m razie u t r a c i ł y siłę perswazji. T w ó r c y o d w o ł u j ą się do w ł a s ­ nych d o ś w i a d c z e ń , do z a p a m i ę t a n y c h sytuacji, do zna­ nych sobie k o n k r e t ó w . Rzeźby w s p ó ł c z e s n e m ó w i ą więc przede wszystkim o t y m , co z a c h o w a ł o się w p a m i ę c i t w ó r c ó w , a na sposób interpretacji postaci Ż y d a r z u ­ tuje obecny stosunek emocjonalny do tego tematu. Dlatego też w e w s p ó ł c z e s n y c h r z e ź b a c h nie w y s t ę p u j ą takie elementy dawnego stereotypu j a k np. garb. A przecież w o b r z ę d a c h ludowych, zwłaszcza w daw­ n y m weselu, p o s t a ć garbatego Ż y d a p o j a w i a ł a się bar­ dzo c z ę s t o , a do ustalonego r y t u a ł u n a l e ż a ł o w y ­ ś m i e w a n i e garbu i bicie po n i m . R ó w n i e ż nie wszystkie elementy s t r o j u w y s t ę p u j ą we w s p ó ł c z e s n y c h r z e ź b a c h . Z a c h o w a ł się najlepiej za­ pewne u t r w a l o n y w p a m i ę c i s t r ó j codzienny, charakte­ rystyczna d ł u g a kapota i o b o w i ą z u j ą c e nakrycie głowy. S t r ó j przedstawiony w znanych m i pracach nie ma jednolitego charakteru, co t ł u m a c z y się t y m , że od­ zwierciedla on r ó ż n e odmiany noszonego w Polsce ubioru chasydzkiego. Bardzo rzadko w y s t ę p u j e strój o d ś w i ę t n y , na pewno przecież znany r z e ź b i a r z o m . S ą ­ dzę, że w y n i k a to z chęci przedstawienia Ż y d a w jego t y p o w y m odzieniu, t y p o w y m zachowaniu. Tak np. zu­ p e ł n i e nie spotyka się w y o b r a ż e ń Ż y d ó w w strojach m o d l i t e w n y c h (tzw. t a ł e s a c h czy filakteriach) choć o w i ­ nięci w duże, b i a ł e szale mężczyźni, zgromadzeni w p i ą ­ tek czy sobotę rano w o k ó ł miejscowej synagogi, t w o ­ r z y l i charakterystyczny obraz dla m a ł y c h miasteczek (zwłaszcza na terenie Małopolski). S t r ó j t a k i w y s t ę p u j e natomiast w zabawce emausowej. M o ż n a więc powie­ dzieć, że powojenni r z e ź b i a r z e , p r z y w o ł u j ą c dla w s p ó ł ­ czesnych wizerunek dawnego, ortodoksyjnego Żyda, p o s ł u g i w a l i się a t r y b u t a m i Charakterystycznymi a za­ razem t y p o w y m i , p o m i j a j ą c szczegóły czy ujęcia mo­ gące w y w o ł a ć efekt komiczny, d y s k r y m i n u j ą c y . Nato­ miast w zabawce p r z e c h o w a ł się d a w n y schemat pos­ taci m o d l ą c e g o się Ż y d a , j u ż nie n a l e ż ą c y do w s p ó ł ­ cześnie przedstawianego stereotypu. 16 I I . 8. Ostatni pożegnalny uścisk z córką, drewno polichr., wys. 20 cm. W y k . W a c ł a w C z e r w i ń s k i , Ś w i n i c a , w o j . łódzkie. Ć w i e r z y k a z Myślenic są owe rysy nawet nieco prze­ rysowane co wzmaga ekspresyjny wyraz, nie przecho­ dząc jednak w ujęcie groteskowe czy k a r y k a t u r a l n e . Z k a r y k a t u r a l n y m ujęciem twarzy s p o t k a ł a m się je­ dynie dwukrotnie, raz b y ł a to rzeźba z okresu m i ę ­ dzywojennego, drugi raz w s p ó ł c z e s n a figura w y k o n a ­ na przez L u d w i k a Kubaszczyka z Istebnej . W obu przypadkach mamy do czynienia ze z b l i ż o n y m po­ dejściem do tematu, p o d k r e ś l e n i e m dużego nosa, w y ­ ł u p i a s t y c h oczu, w p ó ł o t w a r t y c h ust opatrzonych jed­ n y m t y l k o zębem. Wzorce tego rodzaju k r ą ż y ł y z w ł a s z ­ cza w prasie antysemickiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o i t a m zapewne n a l e ż a ł o b y s z u k a ć p i e r w o w z o r ó w t a k i c h ujęć. W zdecydowanej większości r z e ź b w y s t ę p u j ą t a k ­ że charakterystyczne a t r y b u t y dawnych „ c h a ł a t o w y c h " Żydów, oczywiście m ę ż c z y z n (bo rzeźbiono w zasadzie tylko ich postacie) — j a k np. broda i pejsy, a t a k ż e charakterystyczne elementy u b i o r u — j a r m u ł k a czy chałat. O ile jednak granica k a r y k a t u r y nie zostaje w rzeźbie przekroczona, to inaczej się dzieje w zabaw­ kach p r z e d s t a w i a j ą c y c h Ż y d ó w . F i g u r k i takie, z w ł a s z ­ cza m a j ą c e śmieszyć widza (np. Ż y d u c i e k a j ą c y przed pieskiem, muzykant t r z ę s ą c y głową, Ż y d k i w a j ą c y się podczas modlitwy) cechuje często k a r y k a t u r a l n e po­ traktowanie r y s ó w twarzy. Jeszcze w ostatnich latach m o ż n a było s p o t k a ć takie f i g u r k i na o d p u ś c i e emausow y m w Krakowie, kupowane c h ę t n i e przez zbieraczy 15 222 Analizowany m a t e r i a ł pozwala o d p o w i e d z i e ć nie t y l k o na pytanie, j a k w y g l ą d a Ż y d zachowany w pa­ mięci l u d o w y c h t w ó r c ó w , ale t a k ż e k i m on jest. Wśród r z e ź b w y r ó ż n i a j ą się dwa najbardziej rozpowszechnione ujęcia ikonograficzne: w ę d r o w n y handlarz i mężczyzna z księgą. Pierwszy z nich stanowi synonim ż y d o w s k i e ­ go zawodu; często spotykane w i z e r u n k i wędrownych handlarzy u k a z u j ą n a m zawsze p o s t a ć z w o r k i e m na plecach, p r z e w a ż n i e z l a s k ą , k t ó r a m i a ł a p o m a g a ć w drodze i c h r o n i ć przed w i e j s k i m i psami (11. 5). Rzeźby te u j ę t e są w k o n w e n c j i charakterystycznej dla posz­ czególnych a u t o r ó w . Na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j e t u p o s t a ć m ę ż c z y z n y wykonana w glinie przez K l a r ę P r i l l o w ą z K c y n i ( i l . 5). F i g u r k a ta, r z e ź b i o n a w sposób t y p o w y dla P r i l l o w e j p e ł n a jest w y r a z u . Widoczne na t w a r z y z n u ż e n i e i u d r ę k a , w p o ł ą c z e n i u z i n n y m i ele­ m e n t a m i c h a r a k t e r y s t y k i postaci nie p o z o s t a w i a j ą w ą t ­ pliwości, że m a m y przed sobą z m ę c z o n ą postać w ę d - �rowca, obarczonego ciężkim workiem. Z kolei M a r i a n Adamski z Sobisk pokazuje handlarza, chodzącego po wsiach i skupującego d r ó b (il. 2). Do w ł a s n e j p a m i ę c i odwołuje się też Józef Piłat (il. 10). Przedstawia on sklepik żydowski, ale z pustymi p ó ł k a m i , ogołoconymi z jakiegokolwiek towaru. Autor chciał w ten sposób podkreślić nędzę tego rodzaju instytucji wiejskich. Ułożone na półkach książki napewno nie były przed­ miotem handlu na wsi, lecz n a w i ą z u j ą do innego ste­ reotypu Żyda — o czym będzie jeszcze mowa. W rzeźbie ludowej, poza w y o b r a ż e n i a m i sklepika­ rzy, a przede wszystkim w ę d r o w n y c h handlarzy, dość często spotykamy postać żydowskiego muzykanta, względnie grupy m u z y k a n t ó w tzw. k l e z m e r ó w , w y s t ę ­ pujących często na wiejskich i m a ł o m i a s t e c z k o w y c h uroczystościach. Na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j ą muzy­ kanci Adama Zegadły z K r z y ż k i k. Kielc, k t ó r z y w g słów rzeźbiarza p r z e d s t a w i a j ą k o n k r e t n ą g r u p ę z Bo­ dzentyna, a poza t y m harmonista Józefa P i ł a t a . Raz jedynie natrafiłam na reprezentanta ż y d o w s k i e j inte­ ligencji — w rzeźbie Jana M a l i k a z Rybnej, k t ó r y opatrzył ją tytułem Zyd polski; przedstawia ona ma­ łomiasteczkowego inteligenta ubranego w surdut, z go­ łą głową, w r ę k u trzyma on c h a r a k t e r y s t y c z n ą t o r b ę , wskazującą na to, że pierwowzorem postaci był za­ pewne miejscowy lekarz (il. 4). Na tym kończy się wachlarz z a w o d ó w przedstawio­ nych w zbadanym materiale. Ciekawe, że nie spoty­ kamy wśród przedstawionych postaci tak licznej i zróż­ nicowanej grupy r z e m i e ś l n i k ó w , m i e s z k a j ą c y c h z w ł a s z ­ cza w małych miasteczkach i ś w i a d c z ą c y c h rozliczne U. 9. Sklepik żydowski, usługi dla okolicznej ludności polskiej. Nie w y s t ę p u j e też postać k a r c z m a r z a . Jest to fakt godny zastano­ wienia, bowiem karczmarz n a l e ż a ł do postaci szczegól­ nie eksponowanych, przy czym z r e g u ł y był n i m Żyd. Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w w i e l u miejsco­ w o ś c i a c h karczmy i szynki z n a j d o w a ł y się w r ę k a c h ż y d o w s k i c h . Argument, że „żydzi rozpijają w i e ś " na­ leżał do czołowych h a s e ł antysemickich, powtarzany w r ó ż n y c h k r ę g a c h społeczeństwa. Ż y d — karczmarz w y s t ę p u j e natomiast bardzo często w folklorze słow­ n y m ; np. powiedzenie „ w i d z i a ł się z Abramkiem", oznacza człowieka p i j a n e g o . Żyd w w i e l u tekstach jest p r z y c z y n ą nieszczęść rodzinnych, gdyż jemu od­ nosi gospodarz przeznaczone dla domu zboże. Czasem jest on bohaterem w i e l u zabawnych scen, ś w i a d k i e m s p ę d z a n y c h w karczmie w e s o ł y c h c h w i l . Dlaczego więc nie spotykamy postaci karczmarza w rzeźbie? Sądzę, że da się to objaśnić t y m , iż w pierwszych latach po wyzwoleniu, gdy t w ó r c y l u d o w i podejmowali w swych pracach k r y t y k ę poprzedniego okresu i , zda­ w a ł o b y się, w ą t e k wyzysku chłopa przez karczmarza b y ł j a k najbardziej na miejscu, z r ó ż n y c h p o w o d ó w pomijano p o s t a ć Żyda, zwłaszcza w ujęciu krytycz­ n y m (m.in. ze w z g l ę d u na ż y w ą jeszcze p a m i ę ć t r a ­ gedii tego narodu w czasach okupacji). Natomiast w l a ­ tach sześćdziesiątych i później t w ó r c y ludowi, m a j ą c na uwadze p a m i ą t k a r s k i charakter w y t w a r z a n y c h rzeźb i ich funkcje wspomnieniowe, u n i k a l i drastycznych te­ matów. W ę d r o w n y handlarz, klezmer i lekarz — to przy­ k ł a d y z a w o d ó w ż y d o w s k i c h , k t ó r e nastawione były na drewno polichr., w y k . Wola, w o j . kieleckie. n 18 1 9 Józef Piłat, Dębska 223 �224 �świadczenie usług ludności nieżydowskiej i miały z nią częste kontakty o charakterze osobistym. Nato­ miast postać Żyda z książką jest n i e w ą t p l i w i e ste­ reotypem związanym z w e w n ę t r z n y m życiem społecz­ ności żydowskiej. Powszechna znajomość „ d z i w n e g o " , innego alfabetu, poświęcanie j u ż od wczesnego dzie­ ciństwa wielu godzin na studiowanie k s i ą g religijnych, wytworzyły wśród ludności wiejskiej stereotyp Ż y d a „uczonego", biegłego w tajemniczej, n i e d o s t ę p n e j dla nie — żydów w i e d z y . Toteż k s i ę g a jako a t r y b u t Żyda pojawia się już w najstarszej ze znanych nam rzeźb, przedstawiającej modlącego się chasyda (ił. 10). Motyw książki powraca często, jako księga, k t ó r ą czy­ tają czy niosą (do synagogi?) z a r ó w n o starsi j a k i zu­ pełnie młodzi mężczyźni ( i l . 3). R ó w n i e ż scena ze „sklepiku" Józefa P i ł a t a ( i l . 9) potwierdza w a ż n o ś ć tego atrybutu, który nie t y l k o z n a l a z ł się na p ó ł k a c h sklepowych, ale widać go t a k ż e w r ę k u m ł o d e g o zię­ cia właściciela sklepiku. B y ć m o ż e s t a n o w i ł o to od­ bicie często spotykanej w t r a d y c y j n y c h rodzinach ż y ­ dowskich sytuacji, kiedy m ł o d y m ą ż o d d a w a ł się stu­ diom, utrzymywany przez p r a c u j ą c ą żonę, l u b jej ro­ dzinę. Wątek Żyda czytającego księgę jest tak cha­ rakterystyczny, że m o ż n a go w y o d r ę b n i ć spośród po­ zostałych ujęć, w y s t ę p u j e on r ó w n i e ż w r z e ź b a c h w glinie oraz w tradycyjnej emausowej zabawce. Pier­ wowzorem tego w ą t k u w rzeźbie m ó g ł b y ć wspomnia­ ny już parokrotnie u l k ł o d o w y p r z e d s t a w i a j ą c y sku­ pionego nad k s i ą ż k ą chasyda . T u ł ó w postaci stanowi obłą bryłę, z zaznaczonymi jedynie r ę k o m a i Księgą, cała uwaga r z e ź b i a r z a skupiona została na interpretacji głowy. Rysy twarzy starego c z ł o w i e k a wykonane są starannie, ale mimo to r z e ź b a nie ma charakteru por­ tretowego. U w a g ę zwraca d ł u g a broda, pejsy i t r a d y ­ cyjna j a r m u ł k a . T c h n ą c y spokojem i skupieniem w y ­ raz twarzy nie pozostawia ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i , że ma­ my prze/*-sobą starca zatopionego w m o d l i t e w n y m czy­ taniu. ^ ś r e d n i ą k o n t y n u a c j ę tego ujęcia spotyka­ my w Kilku współcześnie w y k o n a n y c h r z e ź b a c h (np. il. 3). Od ula-chasyda r z e ź b a H e n r y k a Wierzchow­ skiego różni się jedynie t y m , że księga, k t ó r ą trzyma w r ę k u Żyd, opuszczona jest k u dołowi, co praktycz­ nie uniemożliwia jej czytanie. Wszystkie t u wspomniane figurki m a j ą a t r y b u t y charakterystyczne dla postaci Żyda: długie brody, opuszczone w dół w ą s y , włosy, które o p a d a j ą c na ramiona z a s ł a n i a j ą pejsy, na gło­ wach j a r m u ł k i . B r y ł o w a t e ujęcie sylwetek nadaje i m monumentalny charakter i zbliża do p i e r w o w z o r u m o d ­ lącego się chasyda. A l e mimo to istnieje zasadnicza różnica p o m i ę d z y pierwowzorem a jego k o n t y n u a c j ą . W większości rzeźb w s p ó ł c z e s n y c h brak jest se­ mickich r y s ó w t w a r z y i jedynie o k r e ś l e n i e t y c h r z e ź b przez ich t w ó r c ó w , jako „ p r z e d s t a w i a j ą c e ż y d ó w " upo­ ważnia nas do i d e n t y f i k o w a n i a ich z o m a w i a n y m ste­ reotypem. M o ż n a w i ę c p r z y p u s z c z a ć , że znajomość je­ dynie a t r y b u t ó w z w i ą z a n y c h z p o s t a c i ą Żyda, przy s ł a ­ bej orientacji w t y m , j a k ten Ż y d w y g l ą d a ł , u n i e m o ż ­ liwiła artystom p e ł n e w y w i ą z a n i e się z zadania. 20 21 s Reasumując nasze r o z w a ż a n i a n a l e ż y rozpatrzyć interesujące nas zagadnienie w d w u podstawowych płaszczyznach: — postać Ż y d a wej; w całokształcie t e m a t y k i rzeźby ludo­ — stereotyp Ż y d a w rzeźbie na tle stereotypu w y s t ę ­ pującego w i n n y c h dziedzinach sztuki ludowej. Jeśli idzie o problem pierwszy na p o d k r e ś l e n i e za­ sługuje fakt, że ikonografia postaci Ż y d a i jej prze­ miany są ściśle p o w i ą z a n e z przemianami, k t ó r e zaszły po wojnie w tematyce polskiej r z e ź b y ludowej. P o s t a ć Ż y d a pojawia się co prawda jeszcze w latach t r z y ­ dziestych, ale są to p r z y k ł a d y bardzo nieliczne, t w o ­ rzone przez r z e ź b i a r z y z pogranicza miejskiego. P o s t a ć Ż y d a m u s i a ł a ich zapewne f r a p o w a ć swoją o d m i e n n o ś ­ cią, s w o i s t ą egzotyką, skoro przedstawiali j ą obok i n ­ nych w y o b r a ż e ń „obcego". A l e w ł a ś n i e ta egzotyka p o w o d o w a ł a , iż w tematyce ż y d o w s k i e j dostrzegano je­ dynie cechy r z u c a j ą c e się w oczy, a p o p r z e s t a j ą c na charakterystyce z e w n ę t r z n e j przedstawiano stereotyp Ż y d a znacznie uboższy, niż i s t n i a ł w innych dziedzi­ nach ludowej twórczości. W folklorze s ł o w n y m , o b r z ę - ' dzie, zabawce, f o r m o w a ł się on przez d ł u g i e lata i to zapewne w p ł y n ę ł o na jego z a w a r t o ś ć znaczeniową. Znajdujemy więc w n i m odbicie w i e l u cech istotnych dla społeczności ż y d o w s k i e j tego okresu, w z g l ę d n i e znajdujemy w n i m przerysowanie t y c h ż e cech, być mo­ że pod w p ł y w e m propagandy antysemickiej etc. Ale w rzeźbie okresu m i ę d z y w o j e n n e g o Żyd jest t y l k o p o s t a c i ą r ó ż n i ą c ą się od otaczającego ś w i a t a wiejskie­ go strojem, rysami, zajęciem. W rzeźbie okresu powojennego w y r a ź n i e dają się w y o d r ę b n i ć dwie fazy. Pierwsza t r w a do połowy lat pięćdziesiątych, po niej n a s t ę p u j e druga, t r w a j ą c a do c h w i l i obecnej. W pierwszym okresie gdy dopiero za­ częto p o d e j m o w a ć t e m a t y k ę ś w i e c k ą wiązało się to ze z m i a n ą f u n k c j i rzeźby, z n o w y m i motywacjami, w k t ó ­ r y c h i s t o t n ą rolę o d e g r a ł y konkursy i z a m ó w i e n i a m u ­ zealne. P o s t a ć Ż y d a jest w ó w c z a s tematem rzadko po­ dejmowanym przez t w ó r c ó w . Nie znajdujemy jej r ó w ­ nież w ś r ó d tak popularnych wtedy ujęć rzeźbiarskich, k t ó r y c h celem jest przeciwstawienie „ s t a r e g o " i „ n o ­ wego". Zaczyna się on dopiero p o j a w i a ć jako temat historyczny u K a m i ń s k i e g o , a jako odbicie przeżyć oku­ pacyjnych artysty — u C z e r w i ń s k i e g o . Motywacje te widoczne są r ó w n i e ż i obecnie u poszczególnych rzeź­ biarzy. R o z w ó j t e m a t y k i „ ż y d o w s k i e j " , zwłaszcza w latach sześćdziesiątych z w i ą z a n y jest — jak j u ż wspomnia­ ł a m — z dalszą p r z e m i a n ą f u n k c j i rzeźby, z n o w y m zadaniem u p a m i ę t n i e n i a czasów i ludzi, k t ó r y c h za­ b r a k ł o , z r o s n ą c y m zainteresowaniem t ą t e m a t y k ą (za­ r ó w n o za g r a n i c ą jak i w ś r ó d zbieraczy krajowych). Zainteresowanie tematem ż y d o w s k i m jako „ p a m i ą t k ą " , widoczne zwłaszcza pod koniec lat sześćdziesiątych •— s p r a w i ł o , że w i e l u r z e ź b i a r z y podejmuje temat Żyda, a nawet powiela go, aby s p r o s t a ć z a m ó w i e n i o m . Oczy­ wiście w p ł y w a to na ujęcia r z e ź b i a r s k i e . F i g u r k i Ż y ­ d ó w coraz bardziej zbliżają się do wzorca idealizu­ jącego m i n i o n ą przeszłość. Niejednokrotnie też rzeź­ biarz stara się u t r a f i ć w nieznane m u na ogół gusty anonimowego odbiorcy, a jednocześnie boi się bardziej i n d y w i d u a l n y m r o z w i ą z a n i e m zrazić ewentualnego na-' b y w c ę . Przyczynia się to do podejmowania t e m a t ó w niekontrowersyjnych, ahistorycznych, m a j ą c y c h na ce­ l u d o k u m e n t a c j ę ś w i a d o m i e l u b n i e ś w i a d o m i e ideali­ zowanej przeszłości. S i ę g a n i e do w ł a s n y c h w s p o m n i e ń jest n a j c z ę s t s z y m ź r ó d ł e m inspiracji t w ó r c ó w . Dlatego t a k często s p o t k a ć m o ż n a r z e ź b y konkretnych osób, sytuacji z a p a m i ę t a n y c h z przeszłości. P r z y k ł a d y tego dostarcza z a r ó w n o Zegadło jak i P i ł a t (sklepik) czy Ciszek, rzeźbiący konkretnego, znanego sobie kupca Feldmana. A l e w ł a ś n i e dlatego, że postacie Żydów rzeźbią z r e g u ł y ludzie, k t ó r z y p a m i ę t a j ą dawne czasy i sięgają do swych w s p o m n i e ń i przeżyć m o ż n a sądzić, że temat Życia zniknie już w niedalekiej przyszłości, kiedy zabraknie ludzi, k t ó r z y m i e l i jeszcze bezpośredni kontakt z l u d n o ś c i ą ż y d o w s k ą . Stereotyp Żyda, w y s t ę ­ p u j ą c y w i n n y c h dziedzinach twórczości ludowej, ż y ­ w y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , r ó w n i e ż nie będzie m ó g ł o d e g r a ć r o l i czynnika inspirującego. Dziedziny te 2 2 23 2 2 5 �bowiem t a k ż e z a n i k a j ą albo zmienia się ich funkcja i przestają służyć ludności wiejskiej. P a m i ę ć Ż y d a za­ nika, coraz częściej okazuje się, że nawet w w i d o w i s ­ kach o b r z ę d o w y c h wykonawcy nie w i e d z ą już j a k i był strój Ż y d a , jakie b y ł y charakterystyczne cechy mowy, tzw. „żydłaczenia". Jak więc z tej relacji w y n i k a , we w s p ó ł c z e s n e j rzeźbie ludowej o d m i e n n o ś ć społeczności żydowskipj została uchwycona i z a p a m i ę t a n a przede wszystkim w zakresie powierzchownych cech, najbardziej rzucają­ cych się w oczy obserwatorowi z z e w n ą t r z . Na u w a g ę zasługuje też brak t e m a t ó w odnoszących się do życia w e w n ę t r z n e g o grupy. Do r z a d k o ś c i zaliczamy rzeźby w rodzaju Wesela Adama Zegadły, k t ó r e p o d k r e ś l a j ą odrębność ż y d o w s k i c h z w y c z a j ó w rodzinnych. Przed­ miotem zainteresowania r z e ź b i a r z y jest z r e g u ł y postać m ę s k a . Kobiety bardzo rzadko s t a n o w i ą temat rzeźby, mimo że r ó w n i e ż z a j m o w a ł y się handlem, w ę d r o w a ł y PRZ 1 Nad zagadnieniem t y m p r a c u j ę od k i l k u lat, ogólne wytyczne pracy r e f e r o w a ł a m na seminarium antropologicznym w Saint Antony's College uniwersy­ tetu w Oksfordzie (rok akad. 1975/6), na seminarium folklorystycznym uniwersytetu Columbia w New Y o r ­ k u (rok akad. 1976/7) oraz na V I I Ś w i a t o w y m Kongre­ sie Nauk Judaistycznych w Jerozolimie (sierpień 1978). Ponadto wytyczne pracy publikowane są w artykule Kawim l dmuto szel ha jehudi b 'jecira ha amamit ha polanit (Wytyczne do problemu k s z t a ł t o w a n i a się postaci Ż y d a w polskiej kulturze ludowej), w : „ F o l k lore Research Center Studies", v o l . I , Jerusalem 1970. O. Goldberg-Mulkiewicz, „Obcy w obrządzie we­ selnym, wprowadzenie postaci Zyda do akcji obrzę­ dowej, „ L i t e r a t u r a Ludowa", 1975, nr 2 oraz The Ste­ reotype of a Jew in the Polish Folklore, [ w : ] (księga p a m i ą t k o w a k u czci prof. D. Noy'a), Jerusalem, (w d r u ­ ku). Por. np. I . D o m a ń s k a - K u b i a k , Wegetacyjny sens kolędowania, „Pol. Szt. L u d . " , r. 33, 1979 n r 1; O. Gold­ berg-Mulkiewicz, Le Stereotype dans des representantions ceremonielles annuelles, [ w : ] Premier Congres International D'Ethnologie Europenne, Paris 1971. T. Seweryn, Ludowa świecka rzeźba monumen­ talna, „Pol. Szt. Lud.", r. 9, 1955 nr 2. Poza rzeźbami, k t ó r e znam z autopsji, korzysta­ ł a m z dokumentacji fotograficznej Pracowni D o k u m e n ­ tacji Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N . T. Seweryn, op. cit. C a ł o s t r o n i c o w e zdjęcie fragmentu r z e ź b y znalazło się np. w albumie: A . Jackowski i J. Jarnuszkiewiczowa, Sztuka Ludu Polskiego, Warszawa 1967, i l . 118. T. Seweryn, op. cit. Nowa Księga Przysłów i Wyrażeń Przysłowio­ wych Polskich, t. I I I , Warszawa 1972, s. 980. I . D o m a ń s k a - K u b i a k , op. cit. A . Jackowski, Ignacy Kamiński — rzeźbiarz z Oraczewa, „Pol. Szt. Lud.", r. 12, 1958 nr 2. L i s t ten o d c z y t y w a ł K a m i ń s k i dosyć często od­ w i e d z a j ą c y m go gościom; autorka po raz pierwszy 2 8 4 5 6 7 8 8 1 0 1 1 1 2 po wsiach z towarem i ich k o n t a k t z chłopami czy ludnością m a ł y c h miasteczek b y ł r ó w n i e częsty jak i mężczyzn. Zapewne mężczyźni ze w z g l ę d u na pejsy, zarost, uczesanie i o d r ó ż n i a j ą c y ich od polskich chłop ó w strój ł a t w i e j stali się synonimem odrębności Żyda. P o w i e r z c h o w n o ś ć obserwacji społeczności żydows­ kiej daje się zresztą z a u w a ż y ć i w stereotypach, ufor­ mowanych w i n n y c h dziedzinach ludowej twórczości. T a k ż e w m a t e r i a ł a c h folklorystycznych spotykamy się z powierzchownymi relacjami na temat życia we­ w n ę t r z n e g o gminy żydowskiej, a obrzędy religijne i doroczne b y w a j ą p r z e w a ż n i e odczytane n i e p r a w i d ł o ­ wo, czasem w najdziwniejszy sposób interpretowane **. K o ń c z ą c te r o z w a ż a n i a c h c i a ł a b y m jeszcze raz pod­ k r e ś l i ć w a ż n o ś ć i o d r ę b n o ś ć stereotypu postaci Żyda w polskiej rzeźbie ludowej. Stereotypu, k t ó r y ukształt o w a ł się i r o z w i n ą ł w okresie, kiedy społeczność ży­ dowska już nie i s t n i a ł a . PISY słyszała go na zjeździe t w ó r c ó w ludowych, zorgani­ zowanym w Łodzi z okazji w y s t a w y „ S z t u k a Ludowa Ziemi Ł ó d z k i e j na X X - l e c i e P R L " w maju 1964 r. B. K . Erber, Współczesna rzeźba ludowa ze zbio­ rów Muzeum Narodowego w Kielcach, Kielce 1978, s. 49. Notatki autorki z rozmowy przeprowadzonej z C z e r w i ń s k i m w jego domu, w p a ź d z i e r n i k u 1965 r. E. Ozgowicz, Śląska rzeźba ludowa w drzewie, W r o c ł a w 1973, ryc. 101. O. Goldberg-Mulkiewicz, Obcy..., op. cit. P o s t a ć karczmarza, o czym A u t o r k a artykułu nie m o g ł a wiedzieć, w y r z e ź b i ł przed k i l k u laty Wło­ dzimierz N a u m i u k . Monografista r z e ź b i a r z a , Jacek Wo­ łowski, w niewydanej d o t ą d pracy tak pisze o tej postaci: „ s t w o r z y ł (Naumiuk) karczmarza takiego, jaki został w p a m i ę c i m i e s z k a ń c ó w wsi. N a d a ł m u w wy­ razie t w a r z y cechy stereotypu Ż y d a , zachowane w ich ś w i a d o m o ś c i . T a k i c h y t r y uśmieszek...". (Przypis re­ dakcji). Nowa Księga Przysłów..., op. cit., t. 1, s. 4; t. 3, s. 979. O. Goldberg-Mulkiewicz, The stereotype of a Jew..., op. cit. Widoczne to jest zwłaszcza w scenach z wido­ wisk herodowych, kiedy Herod w z y w a rabina, aby mu w y c z y t a ł przyszłość z tajemnych ksiąg. W zachowanej r z e ź b i e k s i ą ż k a ta u l e g ł a znisz­ czeniu, nie ma jednak w ą t p l i w o ś c i , że i s t n i a ł a . A . Jackowski, Współczesna rzeźba zwana ludo­ wą, „Pol. Szt. L u d . " , r. 30, 1976 nr 3—4, s. 199—225. 23 P r z y k ł a d e m grupa m u z y k ó w Adama Zegadły, k t ó r ą wielokrotnie p o w t a r z a ł , gdyż cieszyła się zaimeresowaniem o d b i o r c ó w , a t a k ż e stereotypowe figurki S. Szulca. Zagadnienie dotyczy z r e s z t ą nie tylko te­ m a t y k i ż y d o w s k i e j , powielanie identycznych rozwiązań spotykamy t a k ż e w innych tematach np. Frasobliwych S t a n i s ł a w a Denkiewicza. O. Goldberg-Mulkiewicz, The stereotype..., op. cit. 1 8 1 4 1 5 1 0 1 7 18 1 9 2 0 2 1 2 2 2 1 Fot. S. Deptuszewski, il. 3; M. Maśllński, il. 1, 10; J. Swiderski, il. 2, 4—6, 8, 9; J. Wołowski, il. 7 i . I I I t j � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61fc00152c5300b7c2eda17b9a16ba09.pdf d8f4bcaee1741627f64a17250193250b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3250 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3046 Title A name given to the resource Obrzędy żałobne i pogrzebowe Żydów polskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.103-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O l g a Goldberg-Mulkiewicz OBRZĘDY ŻAŁOBNE I POGRZEBOWE Ż Y D Ó W W t r a d y c j i żydowskiej obrzędy związane ze śmiercią, po­ POLSKICH Całokształt obrzędów żałobnych u w a r u n k o w a n y jest zawsze grzebem, żałobą, j a k i inne wchodzące w skład p o d s t a w o w y c h wierzeniami odnośnie duszy człowieka, świata pozaziemskiego. rites de passage obwarowane są szeregiem przepisów nakazujących Filozofia sił zarówno rodzinie, j a k i całej społeczności w człowieku — należą do n i c h dusza — neszama, nefesz i ruach. współuczestniczącej w s m u t k u , określony sposób zachowania się. N a k a z y te prowadzą żydowska przyjmuje istnienie k i l k u żywotnych Podczas g d y neszama opuszcza ciało człowieka o d r a z u w m o ­ żałobników przez wszystkie stadia obrzędu, zawsze w t e n sam mencie śmierci i wznosi się do stwórcy, nefesz i ruach sposób. R e l i g i a żydowska stworzyła przepisy, które obejmują spełniają n a d a l ziemskie funkcje, które przypisuje i m t r a d y c j a . wszystkie społeczności rozrzuconej diaspory. Przyjęty powszechnie Nefesz wędruje pomiędzy d o m e m a grobem, w którym leży zmarły kodeks p r a w a rabinicznego Szulchan Aruch, przez siedem d n i , a według niektórych wierzeń przez krakowskiego r a b i n a M . Isserlesa wraz z k o m e n t a r z a m i częściowo 30 d n i . p r z e z n a c z o n y m i d l a aszke- Po upływie tego okresu rozstaje się ze zmarłym, ale nie osta­ nazyjskiego odłamu żydostwa określa dokładnie sposób postępo­ tecznie, tęskni za ciałem, które było jej powłoką, za m i e j s c a m i , w a n i a również i w p r z y p a d k u śmierci i obrzędów związanych w których zmarły bywał za życia; wraca w okolice g r o b u , d o m u z żałobą. Zarówno wierzenia dotyczące śmierci, j a k i obrzędy zmarłego; unicestwia się ostatecznie żałobne opierają się przede w s z y s t k i m n a f i l o z o f i c z n y c h podsta­ związana jest n a zawsze ze swą cielesną powłoką i nie opuszcza wach r e l i g i i żydowskiej i nakazach postępowania wynikających doczesnych szczątków człowieka n i g d y . 1 dopiero po r o k u . liuaeh 4 z przepisów tejże r e l i g i i . J e d n a k w miarę upływu czasu, oraz T a k i splot wierzeń p o d s t a w o w y c h sugeruje szereg postępo­ przede w s z y s t k i m w s k u t e k rozproszenia g m i n żydowskich żyją­ wań i postaw w momencie śmierci. Przede w s z y s t k i m wpływa c y c h nieraz w znacznej izolacji, obrzędy większych skupisk na­ zasadniczo n a obowiązek grzebania ciała, szacunek d l a g r o b u , brały p e w n y c h odmienności. Powstała nowsza, równoległa, a nie kości l u d z k i c h , okres żałoby. Obowiązek grzebania ciała jest z a w a r t a w przepisach r e l i g i j n y c h w a r s t w a wierzeń i zachowań, p o d s t a w o w y m w k u l t u r z e żydowskiej. W y n i k a o n z nakazów której p r z y c z y n y p o w s t a n i a są r o z m a i t e . biblii: mąż p o w i n i e n grzebać żonę, dzieci rodziców (Księga należy szukać w n a t u r a l n e j , Genezis 4 7 : 2 9 — 3 0 , 49:29, 50:25, I I K s . Samuelowa 21:12—14). spontanicznej r e a k c j i człowieka n a t a k i e zjawisko j a k śmierć, Jedną z największych k a r , j a k i e mogą spotkać człowieka, jest t a , osierocenie — r e a k c j i , która z czasem przestaje być spontaniczna że n i e zostanie on pogrzebany, nie będzie miał własnego g r o b u i ( I Księga Królewska Źródeł niektórych zwyczajów przechodzi powstały w postępowanie n a pewno stereotypowe. w s k u t e k zapożyczenia Inne odrębności p e w n y c h wierzeń 14:11). T r o s k a o zmarłego powodowana jest też chęcią zapewnienia sobie pomyślności, gdyż z m a r l i mogą czy zachowań o d okolicznej ludności nieżydowskiej, względnie oddziaływać n a świat doczesny, a więc są w stanie odwzajemnić w s k u t e k konieczności podporządkowania się poszczególnych g m i n przysługę, której doświadczyli w momencie k r y t y c z n y m d l a n i c h , żydowskich zakazom o charakterze a d m i n i s t r a c y j n y m , ograni­ w czasie g d y przechodzli do innego świata, innego życia (Księga czającym z zewnątrz zachowanie się Żydów. Zakazy te z czasem I Samuelowa 28:15—20). Szacunek d l a ciała zmarłego podkreślał utraciły swą m o c prawną, zostały zapomniane j a k o restrykcje zwyczaj n i e o d k r y w a n i a raz zagrzebanych kości, nieprzenoszenia przez obie s t r o n y , zarówno nakazującą j a k i podporzodkowującą g r o b u , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a żydowskiej t r a d y c j i . się, ale pozostały j a k o określone, t r a d y c y j n e rodzaje zachowań. Z j a w i s k o śmierci t r a k t o w a n e jest przez społeczność żydowską żałobnych j a k o n a t u r a l n e , w i a d o m o , że człowiek m a przepisane szereg l a t i pogrzebowych Żydów p o l s k i c h , zdajemy sobie sprawę z niemoż­ do przeżycia n a ziemi (siedemdziesiąt) a p o t e m u m i e r a . R o z m o w y , ności opracowania całości zagadnienia w r a m a c h artykułu; dwie rozważania n a t e n t e m a t nie stanowią t a b u znanego w i n n y c h są k u t e m u podstawowe k u l t u r a c h . Śmierć człowieka jest przejściem z jednego, doczesnego Przystępując do rozważań n a t e m a t obrzędów przyczyny. P o pierwsze, społeczeństwo żydowskie żyjące w Polsce do kręgu, do następnego. Dlatego też t r a d y c j a wytworzyła szereg okresu ostatniej w o j n y światowej było zróżnicowane. Składało porównań, powiedzeń się z szeregu g r u p , których stopień zaangażowania w sprawy reli­ śmierć porównywana jest z narodzeniem — człowiek r o d z i się gijne płacząc, t a k samo i u m i e r a — jest t o więc p o d o b n y stan. W okre­ b y l bardzo różny i t o właśnie tworzyło zróżnicowanie o czekającym każdego końcu. Często obrzędowości w w a r s t w i e , w której było t o możliwe, t z n . w tej sach radości należy wspomnieć o śmierci, a b y c h w i l i następnej istniejącej poza pionem o p a r t y m n a nakazie r e l i g i j n y m . Inaczej nadać głębsze znaczenie, zastanowić się n a d znikomością życia. wyglądał pogrzeb Nakazy 2 mitnagdów. 3 w społeczności chasydzkiej, inaczej wśród P o n a d t o i w r a m a c h poszczególnych g r u p istniały duże różnice, n p . obyczaje przyjęte p r z y c h o w a n i u c a d y k a nie obowiązywały w społeczności chasydzkiej n a pogrzebie zwykłego, szarego człowieka. Wyniszczanie tego jest niemożliwe w r a m a c h krótkiej p r a c y , zaś uboga l i t e r a t u r a p r z e d m i o t u ogranicza możli­ wość odesłania c z y t e l n i k a do k o n k r e t n y c h , głębszych opracowań. te s p o t y k a się często , j e d n y m z najbardziej charak­ 5 t e r y s t y c z n y m jest taniec śmierci w y k o n y w a n y podczas chasydz­ kiego wesela. Powszechnie uważa się, że ciężkie konanie jest karą za złe życie, w i e r z y w t o , że cadycy umierają spokojnie. Oswojenie z myślą o śmierci nie oznacza j e d n a k rezygnacji ze starań o powrót umierającego do zdrowia. Póki człowiek od­ Drugą przyczyną utrudniającą napisanie niniejszego a r t y k u ­ dycha — walczy się o jego życie, podejmuje różne zabiegi, do n a j ­ łu jest p o d s t a w o w a trudność oddzielenia w a r s t w y filozoficznej, bardziej powszechnych należy pójście n a grób c a d y k a l u b bliskiej stałej, o d wierzeń i zwyczajów wywodzących się ze źródeł leżących ' c h o r e m u osoby, względnie do synagogi, a b y modłami wybłagać poza filozofią i religią żydowską. Rozważania tego t y p u n a pewno powrót chorego przyczyniłyby się d o pogłębienia szeregu niekiedy równą w z r o s t o w i chorego, albo zrobioną z t y l u pudów o m a w i a n y c h poniżej do zdrowia. Składa się ofiarę, zapala świecę, problemów, ale z k o l e i przechyliłyby p r o f i l p r a c y w k i e r u n k u w o s k u ile waży chory. Częstym zabiegiem jest z m i a n a i m i e n i a rozważań religioznawczych, co nie jest naszym celem. choremu, nadanie m u nowego, które p o t e m nosi już do końca ży- 103 �I I . 1. K i r k u t ( c m e n t a r z żydowski), Sieniawa k. Przeworska, stan obecny Pogrzeb w i n i e n się odbyć j a k t y l k o można najszybciej cia. G d y jednak to i inne zabiegi nie pomagają-, przygotowuje się — się m u konieczność odmówienia ciało zmarłego nie p o w i n n o pozostawać w d o m u następną noc po odpowiednich modłów, przebłagania za. grzechy, ponadto w p o k o j u śmierci, a w żadnym wypa,dku nie na, sobotę l u b święto. Jedynie chorego do śmiorci. Sugeruje chorego zbiera- się grupa odczytująca dniem i nocą odpowiednie w niektórych p r z y p a d k a c h czekano z pogrzebem jeden dzień - - psalmy. sam, луга/, przede w s z y s t k i m wówczas, g d y miały przyjechać dzioci zmarłego, z z e b r a n y m i p r z y jego łożu najbliższymi, względnie członkami szczególnie synowie. Wiąże się t o z p o d s t a w o w y m nakazem religii b r a c t w a pogrzebowego. W Przebłaganie za grzechy odmawia chory żydowskiej, który zobowiązuje syna do odmówienia specjalnej mężczyźnie mężczyźni, p r z y kobiecie k o b i e t y . G d y chory sam n i e modlitwy grzebanie jest w stanie odmówić, ani powtórzyć odpowiednich iiiodlów% zmarłego obowiązywało wśród nomadów, żyjących w ciepłym t y m celu gromadzą się przy c h o r y m c z y n i t o w jego i m i e n i u jeden ze zgromadzonych. konającego p o w i n n a palić się świeca. Cliasydzi ugrupowań m y l i przed P r z y łożu z niektórych śmiercią ręce i wycierali je następnie klimacie; W n a d grobem postępowanie społeczeństwach rodziców. takio Natychmiastowe było wówczas europejskich, szczególnie koniecznością. chrześcijańskich, zwyczaj ten budził sprzociw i p r z y c z y n i a ! się do powstawania, różnych przesądów i posądzeń dotyczących żydowskich p r a k t y k w tales. Umierający nie powinien pozostawać sam, obecni przy zgonie pogrzeb owy cli. zapewniają sobie zasługę po śmierci, pozostaje wdęc |)rzy kona­ Pogrzeb ogłaszany był najczęściej publicznie i wówczas każdy, jącym zarówno rodzina,, j a k i bliscy m u . szczególnie nabożni k t o t y l k o usłyszał wiadomość zamy kał sklep czy warsztat i szedł mężczyźni, jodynie w niektórych okolicacłi istniał zakaz przy­ za zwłokami. Uczestniczenie p r o w a d z a n i a dzieci do loża umierającego, mający chyba niezbyt którą zalicza się każdemu po jego śmierci. Ażeby w ogóle mógł r w pogrzebie jest bowiem zasługą, długą tradycję. Również i ciało zmarłego nie p o w i n n o pozostawać się odbyć, m u s i brać w n i m udział p r z y n a j m n i e j dziesięciu do­ a n i clvwili bez o p i e k i . D o m o m e n t u zgonn opiekuje, się umiera­ rosłych mężczyzn (minian), jącym rodzina, bliscy m u , względnie członkowie b r a c t w a opieku­ odmówić przepisanych m o d l i t w . jącego się c h o r y m i , o ile t a k i e istnieje w" danej gminie. P o śmierci funkcję tę p r z e j m u j e b r a c t w o pogrzebowe; — cheirra htdisza*. gdyż w p r z e c i w n y m razie nie można Istnieje szereg zwyczajów i wierzeń związanych z wynosze­ n i e m zmarłego z d o m u , oraz z pogrzebem. Były one różne Członków b r a c t w a pogrzebowego należało zawiadomić n a t y c h ­ w r o z m a i t y c h miejscowościach i j a k już zaznaczono, różne w po­ m i a s t ; zdarzało się więc, że i nocą wysyłano posłańca a b y uderza­ szczególnych grupach k u l t u r o w y c h . D o najbardziej jąc w umówiony sposób w okna. obudził i c h i zwołał do d o m u , n i o n y c h należało umieszczenie rozpowszech­ zmarłego n a desce, n a której w którym był zmarły. D o obowiązków członków b r a c t w a należało następnie kładło się go na m a r y . D e s k i tej nie kładziono do grobu przede go wraz z ciałem, służyła n a k o l e j n y c h pogrzebach. Zamiast deski wszystkim dokonanie w śmiertelne szaty i zadbanie ablucji zmarłego, ubranie o pogrzeb. P r o b l e m szat śmier­ używano niekiedy białej chusty, prześcieradła, n a którym prze­ t e l n y c h wyglądał rozmaicie na terenie Polski. Jeszcze w okresie noszono zwdoki przed włożeniem i c h do g r o b u . T r u m n a , jeśli międzywojennym sobie w niej chowano zmarłych, była zawsze bardzo prosta, drewniana, istniało wierzenie, śmiertelnego u b r a n i a zapewnia że przygotowanie 7 długie życie, ale nie było ono niezdobiona, jedynie pomalowana n a czarno. P o d głowę kładzio­ powszechne, zdarzały się g m i n y , gdzie członkowie m i e l i przygo­ no zmarłemu zazwyczaj poduszkę, ale nie mogła ona być wypeł­ towane odpow iednic stroje n a w y p a d e k śmierci wśród członków n i o n a pierzem z k u r . gminy, ale najczęściej stroje takie p r z y g o t o w y w a n o ad hoc. Różniły się też one w różnych okolica,cli. Jedną z cccii wspólnych, choć nie d l a w s z y s t k i c h g m i n . było, że robiono je z białego płótna, dartego 104 — nie krojonego, szytego nićmi bez użycia węzłów. 8 9 Ciało wynoszono z d o m u zawsze n o g a m i k u p r z o d o w i , w kie­ r u n k u wyjścia. Wynosząc ciało, otwierano szeroko d r z w i i o k n a , a b y umożliwić duszy (nefesz) opuszczenie d o m u wraz ze zwłokami. Zdarzało się, że po wyniesieniu zmarłego gwałtownie d r z w i za- �m y k a n o , a b y uniemożliwić duszy powrót. Zabiegi, które miały terenie P o l s k i już w z a n i k u , a w niektórych g m i n a c h zastąpiono ułatwić duszy go i n n y m . Mianowicie, zaraz po śmierci bliskiej osoby, rodzina opuszczenie znajomych jej kątów były liczne. Cały splot czynności związany był z wodą — w y l e w a n o resztki zmarłego udawała się n a cmentarz wraz z kobietą, która pełniła w o d y aby dusza sie nie utopiła; wynoszono naczynia napełnione w babińcu synagogi funkcję przewodniczącej n a d modłami (tzw. wodą przed d o m , a b y mogła się umyć przed dalszą wędrówką, w jidisz zoderka, względnie beterka). t a k j a k u m y t o ciało zmarłego; zostawiano nieco w o d y a b y dusza wiednie napiła się n a drogę i t p . W d o m u zostawiono zapalone światło, zmarłym Maawar a b y opuszczając d o m , dusza nie zgubiła drogi, a b y łatwo mogła jej płacząc. wyjść. fragmenty Ona t o odczytywała odpo­ z książki zawierającej Jabok, t e k s t y modłów po a zgromadzona rodzina wtórowała 14 Po powrocie z cmentarza rozpoczyna się okros żałoby, który Istniały zwyczaje związane z rozbijaniem naczynia po w y ­ niesieniu zmarłego z domu. Albo rozbijano gliniany garnek wiąże zarówno rodzinę zmarłego j a k i najbliższą społeczność su­ rowymi przepisami dotyczącymi sposobu zachowania się. 15 i w y r z u c a n o s k o r u p y (Brześć n a d B u g i e m ) , l u b też w n o w y m D z i e l i się o n n a cztery zasadnicze fazy, a przepisy różnicują się g l i n i a n y m g a r n k u zagotowywano wodę, którą następnie wylewano w zależności od stopnia pokrewieństwa w s t o s u n k u do zmarłego. poza domem a następnie rozbijano garnek i wyrzucano s k o r u p y (Kołomyja). Orszak pogrzebowy nie o i l razu udawał się na cmentarz, często przed wyruszeniem okrążano t r z y k r o t n i e d o m . Porządku pogrzebu, członek formowania bractwa się orszaku pilnował zazwyczaj pogrzebowego. N a czele k o n d u k t u jeden wieziono zawsze zwłoki, jedynie w niektórych okolicach, g d y umarł czło­ w i e k uczony, o dużym autorytecie, na. czele orszaku szli młodzi chłopcy wołając ,,Niech kroczy przed tobą sprawiedliwość*'. Bezpośrednio za zwłokami szła najbliższa rodzina, p o t e m męż­ czyźni i n a końcu k o b i e t y , zwyczaj t e n nie był jedna,k przestrze­ gany we wszystkich skupiskach. Bardzo często orszak pogrzebowy b y l przemieszany. Z n a n y jest w niektórych okolicach że male dzieci brały udział jedynie w pogrzebio zwyczaj, matki; Okres pierwszy, trwający zazwyczaj zaledwie parę godzin, obejmuje czas pomiędzy śmiercią a. pogrzebem. Wówczas domow­ n i c y przede w s z y s t k i m przygotowują d o m na czas żałoby: za­ trzymują zegar, odwracają do ściany lustra., otwierają okna, 16 wyprowadzają z d o m u wszystkie zwierzęta. Z n a n y jest też z l i ­ teratury zwyczaj przewracania łóżek, względnie odwracania ieli czy też w y w r a c a n i a w łóżkach pościeli. O ile m i wiadomo nie był on k o n t y n u o w a n y w o s t a t n i m półwieczu przed drugą wojną światową. W okresie t y m dorośli mężczyźni nie uczest­ niczą w codziennych modłach, nie zakładają filakterii. Okres następny sziwa — nazwa pochodzi o d słowa szewa — siedem — obejmuje siedem d n i . Okres t e n m a jeszcze n i e z b y t gdy wyraźny i nie przez wszystkich przestrzegany podział wewnętrzny umarł ojciec, nie zabierano najmłodszych dzieci n a cmentarz. na pierwsze t r z y d n i ? cztery pozostałe. Jest t o czas, w którym Zwłoki wieziono n a furmance, l u b też niesiono. najbliższa rodzina zmarłego obłożona jest najostrzejszymi re­ Powszechnym było postępowanie, że w w y p a d k u zwykłego, przeciętnego pogrze­ s t r y k c j a m i . W skład osób, które sziwa b u używano p o j a z d u , n a t o m i a s t zwłoki czy t r u m n a osoby pow­ wchodzą: rodzeństwo zmarłego, mąż l u b żona, dzieci, rodzice. szechnie poważanej były niesione przez członków g m i n y , którzy Wszyscy o n i o d m o m e n t u p o w r o t u z cmentarza nie opuszczają obowiązuje bezwzględnie uważali t e n obowiązek za zaszczyt. W w y p a d k u wiezienia zwłok, d o m u , przebywają w wspólnym p o k o j u , siedzą n a n i s k i c h sto­ f u r m a n siedział zazwyczaj bezpośrednio n a t r u m n i e , czasem na łeczkach l u b k a m i e n i a c h , które następnie po zakończeniu żałoby wozie, n i g d y n i e szedł obok. Podczas pogrzebu f u r m a n nie używał w y r z u c a się daleko od d o m u . b a t a na konie. Orszak pogrzebowy starał się omijać drogę kolo synagogi, ale nie zawsze, zdarzało się, że przechodzono obok sy­ nagogi umyślnie, zwłaszcza g d y zmarły był u c z o n y m w piśmie. Wówczas zatrzymywano się przed budynkiem, odprawiano modły. Drogę koło synagogi zawsze odbywano w o l n o , w przeci­ wieństwie do d r o g i koło kościoła, którą starano się przebyć j a k najszybciej, czasem nawet b i e g i e m . Po przyjeździe p o d bramę 10 cmentarza uderzano w nią t r z y k r o t n i e , przed o t w a r c i e m ; tłu­ maczono t o potrzebą zawiadomienia leżących n a c m e n t a r z u zmarłych, że p r z y b y w a n o w y towarzysz, oraz koniecznością w y ­ płoszenia złych m o c y grasujących t a m . Jeżeli konie, zatrzy­ mawszy się p o d bramą cmentarną nie chciały iść dalej, był t o zły znak — oznaczało to b o w i e m , że złe moce nie wpuszczają orszaku. Pierwsze t r z y d n i żałoby przeznaczone wówczas płakać, głośno lamentować — co m a uzasadnienie. Przez następne cztery złożenia w n i m zwłok oraz modły sprawowane n a d grobem psychologiczne d n i ogranicza się głośne wyrażanie bólu, czas t e n przeznaczony jest przede w s z y s t k i m na wspominanie zmarłego, wyliczanie jego cnót. Okres t e n w myśl założeń psychologii przeznaczony wypowiedzenie jest n a proces t e r a p i i przez j a k najwięcej myśli, odczuć, co pozwala n a od- seporowanie się o d zmarłego, uznanie nieodwracalności s t r a t y , pogodzenie się z realnością tego co się wydarzyło. Przez cały ten czas w d o m u żałoby odbywają się przepisane rytuałem modły. Rodzinę obowiązuje zakaz czytania Biblii (gdyż jest t o zawsze czynność dająca radość, zadowolenie), poza t e k s t a m i żałobnymi j a k Księga Hioba, Zarówno wielkość g r o b u , j a k też sposób jego w y k o n a n i a , są n a opłakiwanie zmarłego. Mają na celu wyzwolenie pierwszego s m u t k u — należy Treny Jeremiasza. W całym d o m u panuje spo­ kój, mówi się przyciszonym głosem, niewiele g d y idzie o sprawy świeckie, poza wspominaniem zmarłego. W d o m u p a l i się przez określone są ścisłymi przepisami, których p o d s t a w y leżą w war­ cały t e n okres świeca. Żałobników obowiązuje surowy stwie filozoficzno-religijnej jakiejkolwiek P r z y grobie t r a d y c j i żydowskiej. grzebowej, zwanej mekonenet dzących z A f r y k i . Zwyczaj 1 1 zakaz transakcji handlowych, zgodnie spisywania umów i t p . N i e noszą o n i nowego u b r a n i a a n i też I n s t y t u c j a płaczki po­ takiego, które było prane jeszcze za życia zmarłego (zakaz t e n l a m e n t o w a n o n a d ciałem z tradycją sięgającą czasów b i b l i j n y c h . p r a c y , przeprowadzania zmarłego, istnieje do dziś wśród g r u p pocho­ obchodzi się powszechnie w t e n sposób, że czyste ubranie wkłada t e n istniał i wśród Żydów polskich, na chwilkę ktoś z żałobników i w t e n sposób t r a c i ono swą świe­ cnót żość). Najbliższy p o t o m e k , t e n który odmawiał kadisz n a cmen­ zmarłego, a zwłaszcza wspominanie i c h n a cmentarzu odejmuje t a r z u chodzi w u b r a n i u , które n a d grobem zostało naderwane, trzecią uszkodzone. Żałobnicy nie noszą skórzanego o b u w i a , t y l k o p a n ­ u m o c n i o n y powszechnym przekonaniem, że wychwalanie część jego cierpień pośmiertnych. 12 Toteż w poszczegól­ n y c h t r a d y c y j n y c h g m i n a c h żydowskich istniały k o b i e t y , które tofle z materiału, l u b na gumowej podeszwie. angażowano do opłakiwania zmarłych po śmierci, oraz podczas sować żadnych zabiegów kosmetycznych (nie naciera się ciała pogrzebu. olejkami Były ono p o pogrzebie wynagradzane pieniędzmi w myśl pierwotnego N i e należy sto­ przepisu), mężczyźni nie golą przez rodzinę zmarłego. Opłakując zmarłego wyrażały żal i roz­ zarostu. Nie należy w t y m czasie utrzymywać stosunków seksual­ pacz osieroconej r o d z i n y , niepokój o t o , co się stanie z dziećmi n y c h . Należy powstrzymać się o d wszelkich radości. Żałoba t r w a i żoną, a także wychwalały zasługi zmarłego. Płacz t y c h k o b i e t j a k już wspomniano siedem d n i , ale przerwana jest przez sobotę b y l zawsze bardzo głośny, o k r z y k i pełne ekspresji. Zdarzało się, l u b inne święto, jeżeli w y p a d a w t y m czasie. Można wówczas że płaczki wybiegały z d o m u zmarłego n a ulicę i t a m krzyczały wyjść z d o m u , odwiedzić znajomych, sąsiadów, następnie k o n ­ rozpaczając. Zwyczaj t y n u u j e się t e n sam sposób postępowania. 13 t e n był w okresie międzywojennym n a 105 i �D o m żałobników należy odwiedzać; wchodząc nie p o z d r a w i a się n i k o g o , a n i nie w i t a , nie podaje się ręki (podawanie zwłaszcza k o b i e t o m przez mężczyzn wogóle n i e jest przez niektóre g r u p y religijne), często odwiedzający w s z y s t k i m n a psychiczne i rzeczywiste wyzwolenie się z t r a g e d i i , ręki powrót do normalnego życia. W okresie t y m nie w o l n o korzystać przyjęte z j a k i c h k o l w i e k r o z r y w e k , n i e w o l n o wchodzić w związki mał­ czekają żeńskie, nawet g d y d a t a ślubu została wcześniej już ustalona z rozpoczęciem r o z m o w y n a inicjatywę żałobników. N i e należy (rzecz której w zasad zie nio zmienia się z żadnej innej p r z y c z y n y ) . przynosić prezentów, ale najbliżsi sąsiedzi przynoszą Szczególnie podkreślany jest zwyczaj jedzenie. Zdarza się, że w t y m okresie mężczyzna zmienia swoje stałe niespożywania własnego, miejsce w synagodze, nie g o l i zarostu. W okresie t y m nie m a l u j e domowego jedzenia po powrocie z cmentarza. W zasadzie żałob­ się mieszkania, nie k u p u j e n o w y c h rzeczy do d o m u . I t e n okres n i c y nie jedzą wiele, zwłaszcza w pierwszych trzech d n i a c h żałoby, kończy się pójściem n a cmentarz i odprawieniem odpowiednich wówczas też najczęściej nie gotuje się w d o m u . Jedzenie, które modłów. przynoszą sąsiedzi w i n n o być bez s m a k u , bezbarwne, gdyż i p o d ­ Ostatecznym zakończeniem okresu żałoby jest rocznica czas spożywania posiłków nie należy mieć przyjemności. Jedząc śmierci. D o tego czasu należy postawić n a c m e n t a r z u p o m n i k , należy podkreślać, że nie jest się głodnym, nie może człowiek n i ­ a b y p r z y n i m odprawić przepisano rytuałem modły. W pierwszą czego przełknąć. Istniały w t r a d y c y j n y c h społecznościach ży­ j a k i wszystkie następne rocznice śmiorci p a l i się w dormuprzez dowskich opowieści, które mówiły j a k t o po śmierci b l i s k i e j cały dzień świecę, o d p r a w i a odpowiednie modły w osoby, r o d z i n a przez t r z y d n i niczego do u s t nie wzięła. N a j ­ częściej obrzędowym posiłkiem w okresie żałoby są j a j k a ugoto­ wane n a t w a r d o i o b w a r z a n k i , które przynoszą sąsiedzi. Odwie­ dzających d o m żałoby nie częstuje się jedzeniem, wyjątkiem są d o m y chasydzkie, gdzie podaje się ciastka i a l k o h o l , czasem też herbatę. P o d a w a n i e m togo poczęstunku zajmuje się nie najbliższa r o d z i n a zmarłego, ale k o b i e t y spokrewnione z rodziną zmarłego, które też przebywają w d o m u żałoby. Okres sziwa kończy się pójściem w s z y s t k i c h żałobników n a c m e n t a r z , gdzie o d p r a w i a się odpowiednie modły. Następny, t r z y d z i e s t o d n i o w y okres żałoby, zwany się po t r z y d z i e s t u d n i a c h o śmierci nawet najbliższej osoby, tego, oprócz modłów w synagodze obowiązuje t y l k o k i l k a godzin żałoby — okres w którym p o w i n i e n zjednoczyć się z pamięcią, wspomnie­ n i a m i po zmarłym, n a t o m i a s t nie obejmują go wszystkie inne prze­ pisy zachowania, gdyż są one poza u s t a l o n y okres nieprzenośne. Kończąc te krótkie rozważania, należy wrócić do założeń artykułu — ukazuje splot przopisów r e l i g i j n y c h , wierzeń i zwyczajów, nie w s z y s t k i c h , alo t y c h , które wydawały się autorce najbardziej szloszim synagodze W a r t podkreślenia jest obyczaj mówiący, że k t o dowiedział charakterystyczne, skrajnie odmienne, względnio bezpośrednio zapożyczone z obrzędowości polskiej. I n t e r p r e t a c j a — o d słowa trzydzieści — obowiązuje przede w s z y s t k i m dzieci t3 ch w s z y s t k i c h wderzeń i zwyczajów nie leżała w planach a u t o r k i , zmarłego, męża względnie żonę. Jest t o czas przeznaczony przede nie była celem niniejszego artykułu. T II. 2, 3. Memory z k i r k u t u w L u b a c z o w i e ; i l , 4.K i r k u t w 106 Grójcu, z n i s z c z o n y w l a t a c h o k u p a c j i �P R Z Y P I S Y U r o d z o n y i działający w K r a k o w i e r a b i n Mojżesz Isserles (1525 l u b 1530—1572) wydał w r o k u 1569—71 Szulchan Aruch wraz z własnymi k o m e n t a r z a m i Ha-mappa. W r e l i g i i żydowskiej nie m a naczelnej władzy organiza­ cyjnej a n i k o d y f i k a c y j n e j . Postępowanie opiera się przede w s z y s t k i m n a przepisach z a w a r t y c h w tekstach, co daje możli­ wość różnic w i c h i n t e r p r e t a c j i . "' G r u p a , która ukształtowała się j a k o reakcja n a r u c h cha­ s y d z k i , z czasem, p o d wpływem filozofów, szczególnie Gaona z W i l n a , wykształciła zdecydowane odrębności zarówno w r y ­ tuale, j a k i całokształcie k u l t u r y . Istniała przede w s z y s t k i m n a terenach P o l s k i północno-wschodniej i L i t w y . J . Trachtenberg, Jewish Magic and Superstition, Now Y o r k 1975, s. 61 Kojarzenie momentów radosnych z wspomnieniom o s m u t ­ n y c h jest charakterystyczne d l a k u l t u r y żydowskiej. Najbardziej dobitnie występuje w powszechnym zwyczaju wspominania tragedii zburzenia świątyni jerozolimskiej w m o m e n t a c h r a ­ dosnych, czy też podniosłych. T e r m i n , który miał kiedyś szersze znaczenie, oznacza przede w s z y s t k i m b r a c t w o pogrzebowe. Obowiązkiem członków b r a c t w a jest dostarczenie wszystkich usług zmarłemu. Koniecz­ ność powstania b r a c t w a w y n i k a z n a k a z u religijnego, głoszącego, iż nie można czerpać korzyści m a t e r i a l n y c h ze śmierci. Dlatego też żadna f i r m a o charakterze k o m e r c y j n y m nie może świadczyć usług pogrzebowych. T r u m n a występuje n i e z b y t konsekwentnie w t r a d y c y j n e j obrzędowości, ale istnieje o d czasów najdawniejszych. Chowanie w innej pozycji aniżeli leżąca nie jest znane żadnej grupie ży­ dowskiej. N a t o m i a s t powszechnym jest zwyczaj chowania zmar­ łego z n o g a m i w k i e r u n k u wschodnim, w k i e r u n k u Jerozolimy, aby mógł wstać i iść w momencie Sądu Ostatecznego. Wierzenia 1 2 4 5 6 7 związane z poruszaną t u problematyką p a t r z : R. L i l i e n t a l o w a , Przesądy żydowskie, „ W i s ł a " , t . 12, 1898, s. 277—284; tejże, Wierzenia, przesądy i praktyki ludu żydowskiego, „ W i s ł a " , t . 18, 1904, s. 1 0 4 — 1 1 1 ; t . 19, s. 148—176; Ch. Chajes, Olajbungen un minhagim in farbindung mitn lojl (Wierzenia i zwy­ czaje związane ze śmiercią; jidisz), w : „Filologisze S z r i f t n " , 1928, t . I I , s. 281—328 C h . Chajes, op. c i t . , s. 324 „Istnieje b o w i e m powszechne, głęboko zakorzeniowe prze­ konanie o związkach zachodzących między tymże p t a c t w e m a d e m o n a m i , taż więc poduszka wypełniona pierzem przedłużyć b y mogła agonię konającego". Trachtenberg, op. c i t . , s. 74 A z . A n - s k i , Dos jidysze etnografisze program, der mensz (Żydowski program etnograficzny, człowiek; jidisz), Petrograd 1914, s. 203—226. Jest t o klasyczny przykład dawnego n a k a z u m i j a n i a biegiem świątyni k a t o l i c k i e j , który obowiązywał Żydów w j e d n y m miasteczku i rozprzestrzenił się j a k o dość powszechny obyczaj. ^Księga Jeremiasza 9:17, 18, I I Księga Samuelowa 1:17 R. L i l i e n t a l o w a , Wierzenia op. c i t . , s. 111, p . 226 N p . : O j , O j , O j dlaczego nas opuściłeś! (...) J a k jasno świecącą gwiazdę przysłoniła nagle czarna c h m u r a ! (...) K t o teraz w y c h o w a dzieciątka, k t o opłaci i c h naukę (heder)! (...). Ch. Chajes, op. c i t . , s. 3 1 1 , 312 P. Palgi, Death, Mourning and Bereavement in Israel, Jerusalem Academic Press, s. 46 L u s t r a p o w i n n y być zasłonięte a zegary zatrzymane przez całe siedem d n i żałoby. A c z k o l w i e k często p r a k t y k o w a n e , nie są t o zwyczaje t r a d y c y j n i e żydowskie. Powszechne w k u l ­ t u r a c h otaczających Żydów, zostały przez n i c h zapożyczone, nie wspominają b o w i e m o n i c h żadne źródła hebrajskie, do czasów średniowiecza włącznie. 8 9 1 0 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 F o t . : J o a n n a S k i p i e t r o w , i l . 1—3; Czesław Olszewski, i l . 4 107 �108 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0a2d517e73a592b9cdf2d6b5a4edf97.pdf 4de48dee9c2ef4bc32e62183ee599718 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3566 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3343 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne: Giza Frenkel (Frankel) - 16.09.1895 Wieliczka - 17.05.1984 Haifa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.139 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Goldberg-Mulkiewicz DR GIZA FRENKEL (FRANKEL) 16.9.1895 WIELICZKA — 17.5.1984 HAIFA \ ! I I j \ ] j j ! ' i • ! i \ ! j i ! ! \ i j j I | j Nazwisko Gizy Frenklowej związane jest nierozerwalnie z prob­ lematyką badań nad tradycyjną kulturą Żydów polskich. Była ona niewątpliwie jednym z pionierów i zarazem powszechnie uznanych autorytetów w tej dziedzinie. Sylwetka naukowa badaczki ukształtowała się podczas studiów we Wiedniu a następnie pracy w Instytucie Etnografii Uniwersytetu im. Jana Kaziemierza we Lwowie. We Wiedniu w owym czasie wiodącym kierunkiem badawczym był dyfuzjonizm, którego podstawowe założenia przejęła Giza Frenklowa. Założeniom tym pozostała wierna we Lwowie, gdzie pracowała do wybuchu drugiej wojny światowej w Instytucie Etnografii kierowanym przez profesora Adama Fischera, którego autorytet naukowy uznawała przez całe swoje życie. Ośrodek naukowy we Lwowie był w tymże czasie zdecydowanie pod wpływem szkoły kulturowo-historycznej, która przedmiotem analizy etnograficznej, czyni przede wszystkim przed¬ miot — jako wytwór określonej kultury, posiadający swoje własne miejsce w określonym zespole kulturowym, swoją funkcję i ideolo­ gię. Ponadto w ośrodku lwowskim (jednym z nielicznych zajmujących się tą problematyką) prowadzono badania kultury mniejszości narodowych osiedlonych w Polsce. W ramach tych zainteresowań opracowano we Lwowie szereg monografii, dotyczących poszczególnych zagadnień zarówno kultury ludu polskiego, jak i innych, sąsiednich grup, co umożliwić miało stworzenie pewnej usystematyzowanej encyklopedycznej całości dotyczącej rozwoju kultury danego obszaru. W pracach badawczych powstających w ośrodku lwowskim Giza Frenkel stawiała sobie za cel przede wszystkim poznanie konkretnych wytworów, charakterystycznych dla tradycyjnej kultu­ ry Żydów polskich. Opracowując szczegółowo poszczególne tematy z zakresu rzemiosła artystycznego, sztuki ludowej czy kultury materialnej, chciała stworzyć podstawy do opracowania monografi­ cznego całości tej problematyki. Monografia taka, wraz z rezultatami badań Reginy Lilienthal, która jak wiadomo zajmowała się przede wszystkim tradycyjnymi obrzędami, wierzeniami i foklorem słownym, mogłaby dać w rezultacie syntezę tradycyjnej kultury polskich Żydów. Swe prace badawcze rozpoczęła Giza Frenkel od badań nad wycinanką w papierze i temat ten stał się centralnym w jej zainteresowaniach, przewija się przez całą jej twórczość, stanowi początek i zakończenie jej kariery naukowej. Rozpoczęła ją bowiem pracą o wycinance w papierze Żydów polskich, a zakończyła książką podsumowującą wyniki wieloletnich badań nad ludową wycinanką żydowską w świecie. Już pierwsze wyniki jej badań, ogłoszone we Lwowie wzbudziły zainteresowanie zarówno wśród żydowskich, jak i polskich badaczy sztuki ludowej. Potrafiła bowiem zgromadzić bogaty, w przeważającej części nieznany dotychczas materiał, po­ chodzący zarówno z własnych badań terenowych, jak i z rozrzuco­ nych kolekcji muzealnych. Dokładny opis i drobiazgowa analiza wzorów wycinanek umożliwiła jej danie odpowiedzi na szereg pytań odnoszących się przede wszystkim do genezy żydowskiej wycinanki ludowej, jej funkcji w tradycyjnej żydowskiej obrzędowości oraz jej powiązań z wycinanką polską. Dalsze prace, prowadzone już w Izraelu, dokąd przybyła w 1950 r., rzucają nowe światło na genezę wycinanki żydowskiej i jej funkcję w obrzędowości poszczególnych grup. Rozpoczętą we Lwowie karierę naukową przerwała druga wojna światowa. Spędza ją Giza Frenklowa na tułaczce w głębi Związku Radzieckiego, skąd wraca zaraz po zakończeniu działań wojennych i osiedla się w Warszawie. Podejmuje tam pracę w Żydowskim Instytucie Historycznym jako kustosz tworzącego się tam muzeum i przystępuje do prac nad ratowaniem tego, co pozostało po pożodze wojennej. Celem akcji inwentaryzacyjnej i ratowniczej jest zorganizowanie muzeum kultury żydowskiej przy tymże Instytucie w Warszawie. Rozumiejąc w pełni wagę tej akcji poświęca jej moc zapału. Współpracuje z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym oraz Katedrą Etnografii przy Uniwersytecie im. Marii Curie Skłodo­ wskiej w Lublinie, jest jednym z konsultantów komisji przy Central­ nym Komitecie Żydów Polskich, przygotowującej kwestionariusz, mający być podstawą dla zakrojonych na szeroką skalę badań na temat zachowania tradycyjnego sposobu życia społeczności żydows­ kiej w okresie drugiej wojny światowej. Rezultatem tych zaintereso­ wań jest artykuł dotyczący wybranych rzemiosł artystycznych uprawianych przez rzemieślników żydowskich do okresu ostatniej wojny światowej. W artykule tym Autorka opiera się wyłącznie na literaturze. Zbierając rozproszone przede wszystkim w polskiej i żydowskiej literaturze etnograficznej nieliczne wiadomości na interesujący ją temat, daje czytelnikom bogate, starannie opracowa­ ne studium. Kontynuacją tej metody jest praca Gizy Frenkowej nad strojem Żydówki polskiej. Nieliczne materiały, które można było znaleźć w literaturze fachowej dotyczącej tego zagadnienia poszerza zarów­ no o materiały muzealne, opis poszczególnych eksponatów znajdu­ jących się w kolekcjach muzeów, jak i o bardzo ważne dla tegoż zagadnienia źródła ikonograficzne. Zgromadzone równie starannie materiały dotyczące męskiego stroju żydowskiego na terenie Polski pozostały niestety w teczkach, których już nie zdążyła opiacować. Osiedliwszy się w Haifie, związała się z tamtejszym muzeum etnograficznym, gdzie stworzyła centrum zainteresowań wyciananką zarówno tradycyjną jak i współczesną. Otaczała opieką gromadzą­ cych się wokół muzeum twórców, zachęcając ich do kontynuowania twórczości, przede wszystkim przez organizowanie wystaw indywidu­ alnych poszczególnych wycinankarzy. Wystawy te przyczyniły się do zapoznania szerokich warstw społeczeństwa z pięknem i bogactwem wycinanki jak też i szeroko rozpropagowały tę dziedzinę twórczości artystycznej i przyczyniły się do wzrostu liczby jej kontynuatorów. Była konsultantem wielu wystaw wycinanki organizowanych również i przez inne ośrodki etnograficzne w Izraelu, jak też autorem licznych tekstów wprowadzających w katalogach poszczególnych wystaw. Charakteryzując metodę badawczą Gizy Frenkowej należy podkreślić, że pozostała ona wierna swym początkowym założe­ niom. Prace jej charakteryzuje przede wszystkim szacunek dla źródła. Przedmiot, który stanowi podstawę jej zainteresowań podle­ ga dokładnemu opisowi, analizie formy i motywów zdobniczych. Równie starannie analizuje zawsze źródła historyczne jak też i materiały ikonograficzne. Badając tradycyjną kulturę żydowską starała się Giza Frenkowa znaleźć jej ewentualne powiązania z otaczającą ją kulturą polską i wzajemne wpływy jednej na drugą. Obok pracy badawczej uznawała zawsze ważność pracy popula­ ryzatorskiej. Już w zaraniu kariery naukowej publikowała artykuły o charakterze popularno-naukowym w ukazujących się w Polsce żydowskich czasopismach „Chwila" i „Opinia". Działalność tę kontynuowała również w Izraelu współpracując zarówno z prasą miejscową jak też i żydowską, wychodzącą w Ameryce. Dowodem uznania dla jej osiągnięć było zorganizowanie w 1976 r. dla uczczenia 50-lecia jej działalności naukowej przez Ha-museon 1-etnografia w'1-folklor w Haifie wystawy p.t. Migzeret nijar awar w-howe. Ilustrowała ona znakomicie stosunek Gizy Frenklowej do tematu zajmującego zawsze pierwsze miejsce w jej zainteresowa­ niach. Dla uczczenia 80-lecia jej urodzin Oddział Etnografii Mu­ zeum Izraela w Jerozolimie zorganizował niezwykle interesującą wystawę p.t. „Strój kobiety żydowskiej w Polsce". W 1980 roku Muzeum Ha-Aretz w Tel Avivie oraz Ginza hug 1'omanut jehudit amamit przyznało jej nagrodę im. D. Dawidowicza nadawaną za prace nad etnografią Żydów Europy Wschodniej. Do niemalże ostatniego dnia życia była Giza Frenklowa czynna naukowo, pełna młodzieńczego entuzjazmu i zapału do pracy i taka pozostanie w naszej pamięci. 139 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/767c326bf967659b9df1928effdbb072.pdf 826a05b8a53d936da2b3c96b659b902f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2206 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Żydzi - pojęcie ojczyzny Żydzi polscy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2050 Title A name given to the resource Stara ojczyzna - nowej ojczyźnie / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.75-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82, 1998 OLGA GOLDBERG-MlJLKIEWICZ Uniwersytet ~kbraiski .Icrozolima STARA OJCZYZNA - W NOWEJ OJCZYźNIE. POJĘCIE OJCZYSTEGO MIEJSCA W TRADYCJI POLSKICH ŻYDÓW "Nasza ojczyzna, Wasza Wielmożność, to nie powiat rossieński, nie Ameryka, ale pamięć. Żyjemy w niej wszyscy razem; żywi, martwi i ci, którzy się jeszcze nie narodzili" (Kanowicz, 1994, s. 142). Słowa te wkłada Grigorij Kanowicz w usta jednego ze swych bohaterów i możemy je uznać jako zasadnicze stwierdzenie - pozwalające rozpocząć dyskurs na temat ojczyzny Żydów w sensie makro oraz w tradycji Żydów polskichi. W myśli i filozofii judaistycznej stale funkcjonuje pojęcie ojczyzny narodu wybranego, którą jest tytko Ziemia Obiecana. Mit ziemi ofiarowanej przez Boga wybranemu przezel1 narodowi realizuje się już w pierwszych księgach Biblii. Jahwe wielokrotnie mówi o ziemi, na której osiądzie lud Izraela, gdy skol1czy się wędrówka po pustyni. Dobitnie podkreśla to przekazując Izraelitom podstawowy kodeks zachowat1: Czcij ojca twego i matkę twoję, aby przedłużone hyly dni twoje na ziemi, którą Pan Bóg tw~j da tobie. (Exodus 20,12, podkreślenie autorki)2. Izraelici wierzą, że w końcu osiągną cel, zostaną doprowadzeni do obiecanej im Ziemi. Mojżesz, usiłując przebłagać Pana za bałwochwalstwo swego ludu, przypomina Mu: W\pomnij na Abrahama, Izaaka i Izraela, slugi twoje, którymd przysiągł sam przez się i mówi/d do nich: Rozmnożę nasienie wasze jak f0l'iazdy niebieskie i wszystkę tę ziemię a którejm mówi!. Dam ją nasieniu waszemu i odziedziczą ją na wieki (Exodus 32,13, podkreślenie autorki). Nie mnożąc przykładów, istotnym jest podkreślenie, że mit ten, mit wspólnej ojczyzny, pełnił i pełni do dziś jedną z zasadniczych funkcj i w długo trwającym procesie intensyfikacj i wewnętrznej więzi narodu żydowskiego. Przeciwstawieniem realizacji mitu Ziemi Obiecanej, a więc zakończenia wiecznej wędrówki narodu, było pełne obaw i niebezpieczeństw życie w diasporze. To, że wędrówka musi się kiedyś zakończyć szczęśliwym powrotem I Pisząc o polskich i.ydach obejmuję nimi cala grupę. zamieszkującą do cz.asów drugi"i wojny światowej ziemie niegdyś do Polski należące lub położone na wschód od granic Polski. W tradycji żydowskiej grupa ta howiem posiada wiele elementów wspólnych, oddzielających ją od pozostałych społeczności i.ydów aszkenazyjskich. , W pracy posługiwałam się oryginalnym hebrajskim tekstem Biblii, wszystkie cytaty pochodzą z wydania Biblia lojeJI Cale Pismo Święte Starego i Nowego TestamentII, Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne. Warszawa 1972. �76 na dawne, tradycyjne ziemie Izraela, jest staje podkreślane, przypominane choćby w tekście Hagady co roku czytanej podczas świąt Pesach, która zawiera zdanie: " ...na przyszły rok (spotkamy się - uściślenie autorki) w Jerozolimie", a więc wszystko będzie działo się lepiej. Kontrast pomiędzy tymczasowością diaspory, a ostatecznym jej zakończeniem w konkretnym, istniejącym miejscu, rzutuje na całokształt myśli tradycyjnego społeczeństwa żydowskiego. Dla tejże przyczyny w kontekście tematyki związanej z ojczyzną polskich Żydów stosowniejszym wydaje mi się stosowanie takich terminów, jak miejsce urodzenia, zamieszkania, pochodzenia. Istnieje w języku hebrajskim słowo moledet i utworzone jest od czasownika "rodzić". Oznacza więc ono miejsce gdzie się urodziłam, urodziłem. Słowo moledet ma zastosowanie przede wszystkim w przypadkach określenia miejsca pochodzenia i mimo, że ma ładunek treści sentymentalnych, pozytywnych, jest terminem, który określa pochodzenie w aspekcie terytorialnym, dlatego nie możemy powiedzieć, że semantycznie jest podporządkowany definicjom ojczyzny w szerszym, filozoficznym znaczeniu. Rozważania na temat pojęcia ojczyzny w tradycji polskich Żydów należy więc rozpocząć od stosunku tychże do Ziemi Obiecanej, gdyż to rzutowało przede wszystkim na stosunek do miejsca, które było miejscem ich urodzenia i zamieszkania od wielu pokoleJ1. Ten kontrast pomiędzy mityczną ojczyzną, ziemią, do której tęsknią pokolenia, a miejscem, które było również przez pokolenia zamieszkiwane, musiał prowadzić do wytworzenia się szczególnego stosunku do obu pojęć. Tęsknota za powrotem do Ziemi Obiecanej wyrażana w modłach, czy tekstach filozoficznych, powtarzana co rok, jak już wspomniano, podczas uroczystej wieczerzy w tekście Hagad/, oczywiście nie realizowała się w rzeczywistości. Społeczność żydowska zamieszkująca przede wszystkim miasta obecnego Izraela, a więc Jerozolimę, Tyberiadę i Safed, była jeszcze w XIX wieku nieliczna; zawsze też przeważali w niej Żydzi sefardyjscy. Osiedlanie się polskich Żydów w Izraelu należało dawniej do wyjątków. Wiek XIX, a przede wszystkim jego druga połowa, przynosi niewielkie ożywienie. Starsi, pobożni, udają się do Jerozolimy, aby tam umrzeć, bo pochowani w tym mieście najszybciej, najłatwiej osiągną zbawienie, a młodsi, przede wszystkim chasydzi, udają się do jeszybotów - religijnych uczelni rozwijających się w tym okresie, szczególnie w Jerozolimie. Najczęściej nie wracają do miejsc, z których przyjechali - pozostają już w kraju, który spełnia ich oczekiwania, pozwala im być w pobliżu miejsc najważniejszych dla religii żydowskiej, żyć w miastach, które odegrały ważną rolę w historii narodu. Tak więc w drugiej połowie ubiegłego 3 Hagada - opowieść o wyjściu Żydów z Egiptu, czytana podczas .'leder/(, uroczystej kolacji gromadzącej całą rodzinę i rozpoczynającej święto Pesach, przekazuje wszystkim zgromadzonym co roku historyczny mit narodu. �77 stulecia obserwujemy proces wzmacniania się osadnictwa Żydów aszkenazyjskich w Jerozolimie, Hebronie, Safedzie, Tyberiadzie. W tychże miastach wzrasta liczba niewielkich lokalnych społeczności, których czynnikiem integrującym jest pochodzenie z tego samego miasteczka, częściej z jednego obszaru geograficznego. Społeczności te utrzymywały, zwłaszcza w pierwszych latach po powstaniu, silne związki z gminami, z których wywodzili się poszczególni członkowie grupy. W pierwszej fazie były to przede wszystkim związki rodzinne - kontakty rodziców ze studiującym daleko synem, wymiana wiadomości, czasem udzielanie wzajemnej pomocy pomiędzy rodzeństwem. Z czasem związki te, naturalną koleją rzeczy, ulegały osłabieniu lub ustawały zupełnie; nadal jednak te oddalone społeczności utrzymywały związki z miejscem swego pochodzenia przez specjalnie desygnowane do tego osoby. Delegaci poszczególnych społeczności systematycznie odwiedzali miejsca pochodzenia swych współtowarzyszy, aby tam zebrać datki na kontynuowanie działalności lub rozwój poszczególnych instytucji w Ziemi Świętej (Goldberg, 1998). Społeczności Żydów aszkenazyjskich były bowiem jeszcze w początkach naszego stulecia niesamodzielne ekonomicznie. Celem pobytu ich członków w Ziemi Obiecanej było przede wszystkim oddawanie się studiom talmudycznym, pielęgnowanie instytucji do tego powołanych, przebywanie w pobliżu miejsc świętych i oddawanie się tamże modłom. Jeden z nakazów religijnych powszechnie uznawanych głosi, że tak długo będzie istniał naród Izraela, jak długo znajdzie się dziesięciu prawych mężów, którzy będą odprawiać modły pod Ścianą Płaczu, odwiedzać groby praojców, strzec spuścizny przekazanej przez przodków. Wspomaganie więc tych, którzy się w Ziemi Obiecanej osiedlili, było nie tylko okazaniem dobrej woli, ale i obowiązkiem każdego wychowanego w tradycji Żyda. Z czasem, a przede wszystkim po okresie Zagłady, zanikają bezpośrednie powiązania i kontakty. Niemniej jednak w religijnych grupach Żydów aszkenazyjskich mieszkających w Izraelu istnieją do dziś organizacje, najczęściej charytatywne, w których nazwie istnieje miasteczko wschodnio-europejskie, okolica, czy słowo "Polska"; dla współczesnych nie oznacza to wiele, poza nawiązaniem do ,Jakiejś" tradycj i pochodzenia niektórych członków grupy. Pojęcie miejsca pochodzenia i wagę tegoż dobitnie podkreśla ideologia chasydzka. Szczególna pozycja cadyka, fascynacja każdym jego zachowaniem, stworzyła niezwykle mocne przywiązanie do otoczenia, w którym się obracał, miejsca, w którym żył. Poszczególne dynastie cadyków do dziś określają się jako pochodzące z konkretnych miejscowości, leżących najczęściej na terenie byłych lub obecnych ziem polskich. W niektórych z tych miasteczek znajdują się groby założycieli dynastii albo ważniejszych ich przedstawicieli. Chasydzi przestrzegają obowiązku odwiedzin grobu zmarłego w rocznicę jego śmierci oraz pielęgnują tradycję odwiedzin cadyka, co w tych przypadkach wyraża się �78 pielgrzymowaniem na ich groby i składaniem na nich osobistych próśb4. Kontynuowana jest tradycja tzw. kwit/ech - kartek z prośbami, które przedkłada się cadykowi podczas odwiedzin lub składa na jego grobie. Pielgrzymki takie odbywają się i współcześnie; w Polsce przede wszystkim do Bobowej, Leżajska, Lublina czy Góry Kalwarii. Kult osobowości cadyka, tak charakterystyczny dla ideologii chasydzkiej, spowodował, że pielgrzymki te ograniczają się wyłącznie do odwiedzin miejsca, a więc cmentarza, grobu. Bezpośredni kontakt z tymże miejscem daje pełnię przeżycia religijnego i to jest ukoronowaniem długiej i nieraz uciążliwej wyprawy. Współcześni chasydzi nie interesują się miasteczkiem, ani nawet (najczęściej) zabytkami żydowskimi, które w nim pozostałl - pełnię emocji, spełnienie celu pielgrzymki to odwiedziny tego jedynego miejsca, które jest spełnieniem idei mistycznej, tak charakterystycznej dla tego ruchu. Pielgrzymka do grobu umożliwia znalezienie się w otoczeniu, które niejako nasączone jest obecnością cadyka i to jest najważn iejsze. Kontynuując rozważania na temat stosunku do Ziemi Obiecanej kolejnej grupy polskich Żydów, należy podkreślić szczególna rolę ideologii syjonistycznej. Jej naczelnym przesłaniem, szczególnie w początkach tego ruchu, było wezwanie głoszące, iż należy porzucić życie w diasporze i własnymi rękoma budować w ziemi Izraela własną nową ojczyznę. Oznaczało to tworzenie nowego społeczeństwa, szlachetniejszego, opartego na innych zasadach, wyzbytego kompleksów, które wedle teoretycznych założell syjonizmu musieli nabrać Żydzi żyjący przez wieki w diasporze - gO/lisie, uzależnieni prawnie i ekonomicznie od innego narodu, pełniący najczęściej funkcje usługowe wobec tego narodu. Zasadą ruchu syjon istycznego w jego początkowych stad iach było całkowite zerwanie z tradycjami przywiezionymi z miejsc pochodzenia, stworzenie nowych społeczności, które będą się rozwijały w oparciu o nowe normy, często tworzone na bazie zaprzeczenia tradycyjnych. Rozwijający się w Palestynie w pierwszej połowie naszego stulecia ruch kibucowy zasilany był w przeważającej mierze przez żydowską młodzież pochodzącą z Polski. Tak zwani ha/uce przestrzegali z żelazną konsekwencją zasady oderwania się od diaspory, podkreślając stale, że ich jedyną ojczyzną, miejscem, które uznają za swoje w naj szerszym rozumieniu tego słowa, jest to, które stworzyli na ziemi praojców. Kibuce w zasadzie nie tylko nie pielęgnowały związków z diasporą, ale wręcz wymazywały ją z świadomości swych członków. Jedynymi współ~ Nie organizowano ieh w latach poprzednich. gdy granin: Polski hyły zamkni~te dla osób z paszportem izraelskim. Również IV tymże okresie do rzadkości nalcialy pielgrzymki chasydó\\ zamieszkujących inne krąjc. np. Stany Zjednoczone. Nic otrzymywali oni zezwolcnia na tego rodząju imprezy. , Uogólnienie to jest właściwe w stosunku do większości odwiedzanych miasteczek i tradycyjnych zabytków żydowskich. jak np. synagoga czy jej pomstalości. Oczywiścic zainteresowaniem chasydów cieszy si~ np. dom. który był siedzibą dworu chasydzkiego w Górze Kalwarii ale to potwierdza tylko wyrażona powyżej myśl. �79 czesnymi wyjątkami jest kilka kibuców, które powstały po okresie Zagłady i zostały założone przez byłych żydowskich partyzantów, czy też uczestników powstania w getcie warszawskim. Pielęgnują one pamięć Zagłady, gromadzą dokumentację tego okresu - ale w tym wypadku problem stosunku do kraju pochodzenia członków kibucu jest oczywiście zupełnie inn/,. Kolejna duża fala polskich Żydów, która przybyła do Izraela, to ci, którzy uratowali się z Zagłady i przybyli tam w pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej. Opuścili oni rodzime miasteczka podczas wojny i przeważnie nigdy do nich nie wrócili, lub powrócili na bardzo krótko, czasem tylko na parę godzin. Dla tej grupy miejsce, z którego się wywodzą, ma zupełnie inne znaczenie, i ich stosunkiem do "starej ojczyzny" zajmę się przede wszystkim. Skład tej grupy należy na wstępie rozważań nieco szerzej omówić. Czynnikiem konsolidującym jest tu bowiem pamięć o miasteczku i jego żydowskich mieszkal1cach w ostatnim okresie istnienia tegoż. A więc do interesującej mnie grupy należą i ci, którzy przybyli do Izraela w czasie wojny lub w latach poprzedzających, ale nie włączyli się w ruch kibucowy, zamieszkali w miastach, oraz ci, którzy przybyli tam na fali emigracji z Polski w 1956 roku? Ci właśnie ludzie w znacznej mierze ożywili działające już od lat 20. instytucje ziomkostw - organizacji skupiających członków na podstawie wspólnego pochodzenia z tej samej miejscowości, czasami z tej samej okolicy. Ziomkostwa Żydów, tak zwane Landwnanszafty, istniały już w okresie międzywojennym zarówno na terenie ówczesnej Palestyny, jak też i w krajach żydowskiej diaspory. Ich celem było przede wszystkim udzielanie pomocy nowym przybyszom wprowadzanie ich w nowy, nieznany świat. Z czasem integrowały one coraz silniej swych członków, stawały się klubami, miejscami spotkań, przede wszystkim towarzyskich (Boyarin, 1990). Spotkania najczęściej poświęcane były wspomnieniom wspólnie przeżytych lat młodzieńczych. Towarzysząca wspominkom nostalgia wywoływała obrazy mlodości, które jednak, w myśl zasad rządzących tym odczuciem, obracały się przede wszystkim wokół przeżyć (Starobiński, 1966), a nie wokół miejsc, na których toczyło się życie wspominających. Tragedia Zagłady spowodowała, że naczelnym zadaniem wszystkich ziomkostw żydowskich zarówno tych w Izraelu, jak i działających w innych krajach, stało się ocalenie od zapomnienia świata, który przestał istnieć, a z którego członkowie ziomkostw się wywodzili (Roskies, Roskies, 1975). Tak więc stanęły przed byłymi mieszkaócami polskich miasteczek pytania - jak wyglądał świat, który opuścili i który zaginął, dlaczego zachowanie o nim pamięci, utrwalenie jego obrazu jest ważne. Pytania te zaczęli sobie zadawać polscy 6 Oczywiście wspólcześnie sytuacja nie jest tak czarno-biala. jak było to w pierwszej fazie rozwoju ruchu kibucowego - jednak bardzo nieliczne wyjątki potwierdząją powszechną regułę. 7 Do grupy tej zaliczają się ludzie o różnych zapatrywaniach ideologicznych. różnym stopniu religijności. alc nie ma wśród niej chasydów. �80 Żydzi dopiero w kilka lat po zakończeniu II wojny światowej. W pierwszym okresie tragedia Zagłady była tak głęboka i świeża, że ludzie, którzy ją przeżyli, unikali wojennych wspomnień i rozmów na temat osób i miejsc, które wojna zniszczyła. Problem opuszczonej ojczyzny w ideologicznym znaczeniu tego słowa nie jest adekwatny dla tradycji polskich Żydów. Religia głosiła przecież zawsze, że ich ojczyzną jest Ziemia Obiecana, a więc nie ta, na której mieszkają w diasporze, lecz ta, z której się wywodzą, i która stanie się miejscem zamieszkania całego narodu, gdy spełni się mit przybycia na ziemię Mesjasza. Syjonizm uznał Palestynę za miejsce należne Żydom z przyczyn natury historycznej. Jako naczelne zadanie postawił przed swymi zwolennikami konieczność zbudowania ojczyzny nie tylko własnymi rękoma, lecz w przeciwiet1stwie do stanowiska ortodoksyjnych Żydów bez czekania na Mesjasza, ale zaraz, współcześnie. Ziszczenie się tego najważniejszego celu - powstanie pat1stwa Izrael ukonkretniło marzenia i związało ludzi z tą ziemią, dając im poczucie posiadania nie tylko własnej państwowości, ale i ojczyzny, z wszystkimi komponentami tego pojęcia w znaczeniu ideologicznym. Wracając więc wspomnieniami do polskich miasteczek, ich byli mieszkańcy widzą przede wszystkim konkretne miejsce, gdzie toczyło się ich życie i życie ich przodków. Ale to właśnie miejsce - jego konkretny wymiar - ma swój odrębny zakres, inny od powszechnie przyjętego. Pojęcie miasteczka (szlell w języku jidysz) realizuje się we wspomnieniach jego byłych mieszkańców zgodnie z niezwykle trafną definicją, po raz pierwszy zastosowaną w klasycznej monografii opracowanej przez parę autorska Herzog - Zborowski. Pisząc o małomiasteczkowej społeczności okresu międzywojennego autorzy przytaczają wypowiedź jednego z respondentów "My shIell means my community and community, means the Jewish community" (Herzog, Zborowski, 1956, s. 20). Miejsce, do którego zwracają się wspomnienia, które ma być upamiętnione, ocalone od zapomnienia, to tylko ten konkretny obszar, na którym toczyło się życie żydowskiej społeczności. Aspekt przestrzenny związany jest nierozerwalnie z wspólnotowym. Miejsca, do których wraca się wspomnieniami, a co dla nas najważniejsze, które się wielorako upamiętnia, są najczęściej wypreparowane z jakiegokolwiek większego terenu - w sensie geograficznym8, jak też i z całości obszaru miasteczka. Priorytety w zakresie wyboru, które obszary miasteczka należy przede wszystkim utrwalić dla potomnych, są podporządkowane przede wszystkim wewnętrznym nakazom poszczególnych osób i są to przede wszystkim priorytety wynikające z pobudek o charakterze ideologicznym. 8 Do rzadkości należy dokładniejszy opis położenia miasteczka. aczkolwiek zdarząją się księgi, w których zamieszczone są mapki okolicy lub w treści jest podana odległość od innych ośrodków (patrz: Goldberg, ł 992). �81 Tak więc utrwaleniu, dokumentacji, podlega cmentarz. Na pewno jest to spowodowane szczególnym stosunkiem religii żydowskiej do miejsca pochówku, ale również i normami uniwersalnymi, które mówią, że nekropolia jest czymś nienaruszalnym, potwierdzeniem kontynuacji i jest najmocniej związana z miejscem, w którym toczyło się życie. Cmentarz wiąże ofiary Zagłady z miejscem ich pochodzenia. Tragedia wojny sprawiła, że przeważająca część żydowskich ofiar nie ma swego miejsca pochówku - a więc niepisany nakaz mówi tym, którzy przeżyli, że na lokalnym żydowskim cmentarzu należy postawić ofiarom wojny pomnik - bo tam jest ich miejsce, tam mieli być pochowani i należy ich, choćby tylko mistycznie, z tym właśnie miejscem związać. Inne komponenty miasteczka, które wydają się być ważne dlajego byłych mieszkańców podporządkowane są indywidualnym losom wspominających. Są to więc te budynki i ulice, do których wracają wspomnieniami jako do swoich kątów. Selekcja, które z tych "kątów" uznaje się za swoje, uzależniona jest od bardzo wielu, nieraz przypadkowych czynników. Do stałych komponentów, które wpływają na chęć upamiętnienia niektórych miejsc, należą przede wszystkim dwa: wiek, w którym byli mieszkallcy miasteczka opuścili je, oraz ideologia, która formowała tam ich życie. Wszystkie miejsca, do których wracają wspomnieniami, łączy przede wszystkim jedno, że jest to ten obszar, na którym toczyło się życie społeczności żydowskiej. Inne części miasteczka wspominane są tylko wówczas, gdy pełniły jakiekolwiek funkcje usługowe dla Żydów (Goldberg, 1992). Najbardziej jednak treść terminu "rodzinne strony" skupia się wokół pojęcia wspólnotowego. Tak więc dla byłych mieszkańców miasteczek Europy Środkowo-Wschodniej, a przede wszystkim Polski, najbardziej istotny jest czynnik ludzki ksztahujący oblicze zaginionych społeczności. Są to zarówno jednostki, które ostatnio lub w historii zaważyły na rozwoju miasteczka, przyniosły mu sławę, jak i również, a może przede wszystkim instytucje, które kształtowały małomiasteczkowe środowiska, nadawały im określony charakter, przyczyniały się do jego rozwoju w wielu różnorodnych aspektach9. Na uwagę zasługuje fakt, że w odróżnieniu od powszechnych koncepcji "małej ojczyzny", które skupiają się w wielu przypadkach wokół wymiaru prywatnego, podkreślania wagi tradycji domu, rodziny - przywiązanie do przeszłości byłych mieszkallców szte!1 wyraża się przede wszystkim w uznaniu i wysokiej ocenie instytucj i o charakterze społecznym i więzów łączących tych, którzy działali w poszczególnych organizacjach. Ten skomplikowany stosunek do miejsca pochodzenia wytworzył w społecznościach żydowskich różnorakie 9 ISlotnym wydaj<: mi si~ lu podkreślenie. że ponieważ społeczność wydająca księgę nie jest nigdy społecznością chasydzką. poza miejscami o uniwersalnym charakterze, jak synagoga, cmentarz. hardziej szczegółowo potraktowane są miejsca ważnc dla świeckich, jak biblioteka, kino itp. �82 formy pielęgnowania małomiasteczkowych tradycji, rozne rodzaje przekazywania wiedzy o zaginionym świecie następnym pokoleniom. Zasadniczym imperatywem, który stymulował ten proces był niewątpliwie fakt, że ziomkostwa działały i działają do dziś nie tylko w znacznym oddaleniu od miejsca, z którego się ich członkowie wywodzą, ale również, że nie są to klasyczne ziomkostwa emigrantów, żyjących z dala od ojczyzny. Wprost przeciwnie - ludzie ci są emocjonalnie zaangażowani w kraju, który spełnia wielowiekowe dążenia narodu żydowskiego do posiadania własnej państwowości. Dla pielęgnowania tradycji i związków z krajem pochodzenia, niezwykle istotnym było, że czynniki natury politycznej przez wiele lat nie tylko utrudniały, ale bardzo często uniemożliwiały przyjazd do Polski, a nawet kontakt listowy z tymże krajem. To ostatnie zresztą, w samej istocie sprawy, nie mogło być proste. Społeczność żydowska w małych miasteczkach żyła własnym życiem, najczęściej odizolowana od nieżydowskich mieszkat1ców. Wojna wzmocniła szereg zahamowat1 w nawiązywaniu bliższych stosunków zarówno w społeczności polskiej, jak i żydowskiej. Uniemożliwiało to dodatkowo, a często i zniechęcało do nawiązywania korespondencji. Wszystko to wpłynęło oczywiście przede wszystkim na zawartość przekazywanego bagażu kulturowego - nie na jego formę, a tajest różnorodna. Pierwszym wyrazem chęci ocalenia od zapomnienia miejsc, gdzie kiedyś toczyło się żydowskie życie i gdzie popełniono na nim mord, było stworzenie w Jerozolimie, na górze Syjon, miejsca symbolizującego umarły świat. Poszczególne ziomkostwa lub grupy osób pochodzących z jednego miasteczka, ustawiały w przygotowanej grocie nagrobki - macewy, które symbolizowały zgładzone gminylO. Ale była to tylko pamięć o istnieniu poszczególnych miejsc i ich Zagładzie I I. Ruchem, którego głównym zadaniem było przekazanie pamięci a świecie, w którym żyli polscy Żydzi do okresu Zagłady, był ruch wydawania Ksiąg Pamięcil2 (Goldberg, 1991). Powstawały one w oderwaniu od konkretnego miejsca, którego dotyczyły, co potęgowało wrażenie opisu zaginionego świata. Opis został stworzony po to, aby pozostało świadectwo istnienia szleI', aby wiedzę o nim przekazać następnym pokoleniom. Umieszczone we wstępie do Księgi Pamiątkowej Wieliczki zdanie: ,,(piszemy to) aby mogły przeczytać i zapamiętać nasze wnuki i ich dzieci" (Meiri, 1980, s. 23) powtarza się w tej czy innej formie w wielu kolejnych publikacjach. Teksty umieszczane w tych 10 Kontynuacją tego jest budowanie na cmentarzu IV Tel Avivi.: pomników zamordowanych z poszczególnych miejscowości. II Badanie tej problematyki i utrwalanie pamięci o niej jest głównym zadaniem powstałego w 1952 roku Instytutu Pamięci Narodowej Yad Va'szem, ale działalność tej instytucji pozostaje oczywiście poza sferą moich zainteresowaIl. 12 Świadomie używam tu ezasu przeszłego. gdyż po apogeum IV latach 1960- J 970. ruch ten z przyczyn oczywistych zamiera. �83 księgach to przede wszystkim wspomnienia realizujące aspekt wspólnotowy dawnego życia. Aspekt ten wzmacniany bywa zdjęciami, w niewielkim stopniu dokumentującymi miasteczko, jego ulice czy zabytki. W przeważającej większości ilustrują chwile spędzane na wspólnych wyprawach, rozrywkach, pracach społecznych. Potwierdzają one postawioną wyżej tezę o postrzeganiu przez autorów tylko świata, w którym żyli oni sami. Oczywiście, zgodnie z charakterem tego rodzaju wydawnictw, księgi te obok warstwy dokumentacyjnej budują mit miasteczka, w którym idealizują przeszłość, tworząc mit "złotego wieku" (Steiner, 1971, s. 3-4), podkreślający piękno własnych przeżyć, przede wszystkim z okresu młodości. Następnym i kolejnym etapem uwieczniania żydowskiego życia w polskich miasteczkach są filmy. Krąży ich sporo wśród ziomkostw, nie są nigdzie skatalogowane, różnią się bardzo między sobą zarówno jakością wykonania, jak i podejściem do tematyki. Stanowią wynik inicjatywy pojedynczych osób lub ziomkostw. Wyświetlane są przede wszystkim na dorocznych uroczystościach gromadzących wszystkich w celu upamiętnienia dnia zagłady w danym miasteczku, czasem na innych wspólnych spotkaniach - często w prywatnych domach - z okazji jubileuszy lub innych uroczystości rodzinnych. Podzielić je można na dwie zasadnicze grupy: wykonane poza Polską oraz te, które są rezultatem wizyty w Polsce pojedynczej rodziny, czy też grupy pochodzącej z konkretnego miasteczka. Filmy wykonane poza Polską są najczęściej starsze - kręcono je gdy granice Polski były zamknięte, miasteczka niedostępne. Niemalże zawsze są one bez żywych aktorów. Są to zbiory zdjęć, opatrzone komentarzem - tekst i podkład muzyczny dokumentują miejsce i ludzi w konwencji tajemniczego, i nie istniejącego już świata. Podkreślają, a często przerysowująjego znaczenie i walory. Następna, liczniejsza grupa, to filmy powstałe w ciągu ostatnich kilkunastu lat, najczęściej amatorskie, kręcone techniką wideo13• Na tych filmach spotykamy zawsze żywych aktorów - w rolach tytułowych występują ci, którzy do miasteczka przyjechali - oprowadzają po nim widza, pracowicie wyszukując choćby naj mniejsze ślady istnienia żydowskiej społeczności. W filmach widzimy jak silne są emocje powracających, jak bardzo poszukują miejsc, z którymi kojarzą się ich wspomnienia, ludzi, których pamiętają, lub którzy mogą opowiedzieć coś o przedwojennym życiu. Ta konieczność otrzymania informacji od miejscowej ludności łamie najczęściej etniczne bariery - niektóre filmy tak skupiają uwagę na nieżydowskich respondentach, że niejednokrotnie rozbija to zamierzoną zwartość opisu. Film przestaje być wyłącznie świadectwem życia Żydów w miasteczku, staje się dokumentacją spotkania po latach - nawiązywania więzów, kiedyś może niezbyt silnych i zerwanych przez wojenną pożogę. 13 Wydaje mi się ważnym podkreślenie. że oczywiście omijam tu tilmy o miasteczku żydowskim kręcone przez zawodowych reżyserów, nie wchodzą one w zakres moich zainteresowań. �84 Ale nie tylko macewa, księga czy film przekazują tradycję - do rzadkich, jednak zasługujących na podkreślenie należą fakty tworzenia muzeów pojedynczych miasteczek. Nie jest to oczywiście ruch powszechny. Znane mi są w Izraelu dwa muzea poświęcone miastom, dotyczą one Krakowa i Mławy. Muzeum Krakowa jest mniej interesujące dla antropologa. Znajduje się w TelAvivie przy gimnazjum ogólnokształcącym, którego długoletnim dyrektorem był historyk, pochodzący z Krakowa. Ekspozycja ma wybitnie dydaktyczny charakter - obejmuje dzieje kultury żydowskiej i polskiej w tym mieście oraz dokumentuje współczesne nawiązywanie stosunków pomiędzy młodzieżą izraelską - uczniami tejże szkoły - a polską. Bardziej interesujące jest muzeum Mławy, które zostało założone w latach 60. w Tel-Avivie w zakupionym w tym celu trzypokojowym mieszkaniu'4. Podstawowym celem, jaki przyświecał założycielem muzeum, było przybliżenie Mławy do Izraela, utrwalenie pamięci o życiu tamtejszej społeczności przed Zagładą, zachowanie pozostałych pamiątek. Koncepcja założenia muzeum wyłoniła się w związku z pracami wydawniczymi nad pierwszą Księga Pamięci o miasteczkul5• Materiały zebrane do księgi uzmysłowiły grupie działaczy, że można je zużytkować tworząc wystawę muzealną. Zaprojektowanie jej powierzono zawodowemu plastykowi, dając mu zebrany bogaty materiał ilustracyjny dotyczący miast oraz instrukcję, aby w sposób najbardziej dokładny pokazał życie społeczności żydowskiej w Mławie, a przede wszystkim uczcił pamięć tych, którzy zginęli. Centralnym punktem wystawy jest więc czarna flaga, płonący znicz i odpowiedni tekst żałobny. W dużych gablotach umieszczono najróżniejsze dokumenty, które mieszkańcy Mławy przywieźli ze sobą. Uderzają one różnorodnością. Obok licznych fotografii, legitymacji szkolnych, dyplomów sportowych pokazano luźne druki zaproszeń na rozmaite imprezy, ogłoszenia mówiące o bogatym życiu politycznym miasteczka, afisze teatralne, a nawet pojedyncze bilety na poszczególne przedstawienia lokalnych grup aktorskich. Układ tematyczny poszczególnych gablot powiela klasyczny model Księgi Pamięci z bardzo niewielkimi zmianami, które narzucił zapewne zgromadzony materiał. Tytuły gablot to: "Życie polityczne w Mławie", "Kultura i wychowanie", "Życie religijne", "Życie społeczne", "Wydarzenia i charakterystyczne postaci". N iewiele miejsca poświęcono fizjonomii miasta, jego zabytkom, uderza brak jakiegokolwiek odniesienia do historii miasta. Wystawa jest oparta wyłącznie na materiałach ilustracyjnych, przy czym zadziwia brak jakichkolwiek przedmiotów. Organizatorzy twierdzą, że nie znaleźli niczego, co jednak nie jest prawdą. Poza dokumentami nie szukano innych pamiątek przywiezionych z Mławy, wychodząc z założenia, 14 Niestety w ostatnich miesiącach ważą się losy muzeum Mławy. ziomkostwo nie jest już w stanie utrzymać lokalu i prawdopodobnie przekaże zbiory jakiemuś archiwum. IS Ziomkostwo Mławy jest jednym z nielicznych. które wydaly kilka ksiąg pamiątkowych ukazały się dwie z nich. �85 że tragedia Zagłady, która unicestwiła ludzi, musiała unicestwić wszystko, a więc w pierwszym rzędzie przedmioty przez nich używane. Jedynym powojennym żydowskim akcentem w Mławie był pomnik Ofiar Zagłady - wzniesiony tam bezpośrednio po wojnie. W muzeum znajduje się jego fotografia niestety na eksponowanym zdjęciu jest on przełamany, zbezczeszczony w niedługim czasie po postawieniu'6. Całokształt problematyki związanej ze stosunkiem do miejsca pochodzenia grupy, która znajduje się w nowym miejscu, ale zaakceptowała je jako swoją ojczyznę, nie z pozycji imigrantów, lecz z pozycji powrotu, należy jeszcze wzbogacić krótkim choćby rozważaniem na temat więzów językowych związanych z miejscem pochodzenia. Jak wiadomo, językiem, którym posługiwali się Żydzi w diasporze, był jidysz, a nie wszyscy należycie znali język polski. Tak więc jidysz jest w zasadzie językiem jednoczącym ziomkostwa zarówno w Izraelu, jak i w krajach diaspory. Jest to też język pokolenia, które pamięta zaginiony świat - młodzi najczęściej go nie znają. Konflikt pomiędzy językiem ojczystym w pełnym znaczeniu tego słowa, językiem Biblii, którym się mówi w ojczyźnie - w Izraelu, a językiem kraju urodzenia, jakim mówiono w Polsce, wyostrza problem zaangażowania emocjonalnego w stosunku do kraju, w którym toczyło się życic polskich Żydów do czasu Zagłady. Jidysz staje się językiem zaginionego świata - miejsc, które należy upamiętnić, ale które nie pretendują do bycia kontynuatorami tegoż Świata. Wielorakość upamiętniania miejsc, z których wywodzą się polscy Żydzi, na pewno świadczy o nostalgicznym do nich stosunku. Widzą oni swój związek z krajem, z którego się wywodzą, z którego przybyli do Ojczyzny w pełnym znaczeniu i rozumieniu tego słowa. Problem Polski nie jest rozwiązywany na zasadzie akceptacji lub negacji kraju pochodzenia w kontekście norm kulturowych lub pallstwowych. Akceptowane i przekazywane następnym pokoleniom są przede wszystkim te komponenty kraju, które tworzyły "świat żydowski" w całej złożoności problemów społeczno-historycznych, jakie były jego udziałem. BII3L10GRAfIA J. 1991 Boyarin Polish .lews in Paris: The Ethnography o/Memory. Goldberg-Mulkiewicz 1991 New York. O. Księga pamięci a mit żydowskiego miastec::ka ... Etnografia Polska" t. 35, z. 2, s. 187-199. 1992 1998 16 Itineraria miastec::ek ::ydowskich, w: The .lews in Poland. red. A. K. Paluch. ków. s. 387-396. Der Geldsanlmler von .lel'llsalem lind seine Kultllrfimctionen. (w druku). W ostatnich scu starego latach trwają prace nad postawieniem żydowskiego cmentarza. Są one już bardzo nowego pomnika zaawansowane. Ofiar Zagłady Kra- w miej- �86 Herzog E., Zborowski M. 1962 Life is with People, New York. Kanowicz G. 1994 Koziołek ::0 dwa gros::e, Sejny. Meiri S. (red.) 1980 Kehilal Wieliczka seler zikaron, Israel. Roskies D. K., Roskies D. G. 1975 The Shtell Book. Tel-Aviv. Starobinski J. 1996 Le eO/lCept de nostalgie. "Diogene" nr 54. Steiner G. 1971 In Bluebard 's Castle. Some Notes Towards Rede.finitioll o/Cllltllre. New Haven. Olga Goldberg-Mulkiewiez AN OLD HOMELAND - IN /\ NEW HOMELAND. THE CONCEPTION OF HOMELAND IN THE TR/\DITION OF POLISH JEWS (Summary) The author discusses the conception of homeland for Jews. with a particular emphasis put on the situation of Polish Jews. In Judaic thought and philosophy. the notion of homeland of the chosen nation is still used, and it always refers only and exclusively to the Promised Land. A myth, stemming from the first Chapters of the Bible. of the land ollered to Jews by God, the land which would be a common homeland of Jews, is still playing an important role in integrating the Jewish nation. Beside this notion of homeland. Jews also distinguish the place of origin, life, and birth ref"crred to as "moledet.·· Another su~iect of considerations ofthe article is the allitude of Polish Jews residing in Israel to the place of their origin. The author deals predominantly with a group of Jewish survivors who came to Israel after WW II. Unlike the previous groups of seltlcrs in Israel, who - except for the Orthodox Jews - maintained meager relations with the country of origin. lor this particular group the "old homeland" bcars a greater importance. These people have brought with them a new spirit into the community of their compatriots: they try to reconstruct the picture of their previous place of living; prepare ,.Books of Remembrance" and films about the local communities they come from; moreover. they found museum devoted to towns which used to be important Jewish centers. The various ways in which the Polish-Jews commemorate thcir ..small homelands" testify to their nostalgia towards those places - their memory retains only those components ofthe place and country of origin which used to belong to the ..Jewish world." Translated by M. Wilczy/iski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27eee0069205a36dbc2f49cff40bdd96.pdf 02f7afb537dcd86774bfac02bf44f8eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3560 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3337 Title A name given to the resource Przenikanie elementów twórczości ludowej między społecznością polską i żydowską / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.105-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Goldberg-Mulkiewicz PRZENIKANIE ELEMENTÓW TWÓRCZOŚCI LUDOWEJ MIĘDZY SPOŁECZNOŚCIĄ POLSKĄ I ŻYDOWSKĄ „Żyjemy z niemi, jak dwa odmienne, pasem skóry zrośnięte a nieprzyjazne sobie i wzajem drażniące się ciała" — napisał w 1890 roku Aleksander Świętochowski, nawołując na łamach „Wisły" do rozpoczęcia systematycznych badań nad tradycyjną kulturą pol­ skich Żydów. Abstrahując od celów, które przyświecały znanemu publicyście, gdy pisał ten apel, oraz od rezulatatów tegoż apelu, nie można nie zgodzić się z dalszym ciągiem tekstu, gdzie czytamy „Tymczasem cóż my wiemy o tej siódmej części zaludnienia kraju, poza obrazkami powieściopisarzów i szeregiem dorywczych, chyba tylko powiązanych jednostajnością narzekań doniesień korespon­ dentów?". Nie mnożąc cytatów, rozważania nasze zaczniemy od niepodważalnego stwierdzenia, które jest truizmem, że na terenie ziem polskich współistniały obok siebie od wieków — poza innymi — dwie odrębne kultury: polska i żydowska. Odrębność ta, wyrażała się w wielu komponentach i nie ulegała procesom integracyjnym, tak jak się to działo z innymi grupami obcego pochodzenia żyjącymi na terenach polskich. Odbicie takiego stanu rzeczy znajdowało wyraz również w prob­ lematyce badawczej podejmowanej przez uczonych zajmujących się kulturą ludową. Uczeni polscy zajmowali się badaniami kultury żydowskiej jedynie sporadycznie i w bardzo wąskim zakresie. Wynikało to z wielu przyczyn, z których najważniejsze to: brak przygotowania warsztatowego, nieznajomość podstawowych treści żydowskiej kultury, a także nieznajomość języków: jidysz i hebrajs­ kiego. W poszczególnych opracowaniach wiadomości dotyczące Żydów są rzadkie, temat ten traktowany jest przez poszczególnych autorów raczej marginesowo. Gdy znajdujemy w pracach polskich etnografów materiały odnoszące się do Żydów to przeważnie problematyka ta traktowana jest tylko w kontekście badań kultury nieżydowskiej. Wzmożone zainteresowanie tradycyjną kulturą Ży­ dów polskich jakie obserwujemy w ciągu ostatnich kilkunastu lat, niestety ogranicza probematykę badawczą przede wszystkim do zagadnienia stereotypu Żyda w polskiej kulturze ludowej , względ­ nie do publikacji materiałów z zakresu sztuki, czy też rzemiosła artystycznego, które jeszcze można znaleźć w terenie , albo zbiorów fotograficznych z okresu międzywojennego . Na podejmowanie innych tematów badawczych jest już za późno. 1 2 3 4 5 Etnografia żydowska podlegała innym procesom rozwojowym niż polska. Aż do końca okresu międzywojennego badacze ograni­ czali się przede wszystkim do publikowania materiałów zebranych w terenie, niemalże nie wychodząc poza to stadium. Zbierano przede wszystkim teksty folklorystyczne oraz wierzenia ludowe . Autorzy żydowscy bardzo rzadko interesowali się problematyką styku kulturowego, wzajemnych powiązań pomiędzy grupą żydowską a jej sąsiadami. Do wyjątkowych należy praca Sz. Anskiego, w której porusza on problem wzajemnych powiązań pomiędzy folklorem i muzyką żydowską a ukraińską, dając interesujące przykłady z materiałów zebranych w ramach prowadzonej przez siebie ekspe­ dycji badawczej na Ukrainie . Najczęściej poszczególni badacze nie dostrzegali otoczenia, w którym społeczność żydowska żyła od stuleci, zresztą publikowanie przede wszystkim materiału terenowe­ go nie wymagało od nich poruszania tematów nie dotyczących badanego społeczeństwa. Stanowisko takie było zrozumiałe w ów­ czesnej fazie rozwoju, a przy tym takie właśnie podejście badawcze znajdowało również usprawiedliwienie w powszechnie przyjętym i w znacznej mierze słusznym przekonaniu, że procesy kształtujące życie gminy żydowskiej stymulowane były przede wszystkim przez nakazy religijne, które regulowały niezwykle starannie i drobiazgo­ wo większość zachowań członków żydowskiej społeczności, utrud­ niając jej kontakty z światem spoza własnej kultury . Poczucie własnej odrębności, kształtowane przez stulecia umacniało izolację grupy. Dążenia do zachowania własnej odrębności były silne, działały wewnątrz społeczności żydowskich, a na zewnątrz tychże zderzały się z podobnymi odczuciami sąsiadów, umacniając istnieją­ cy stan rzeczy. Przekonanie o całkowitej izolacji mieszkańców małego miasteczka pokutuje do dziś w pracach wielu etnografów. W książce, która w myśl założenia autorów, miała być modelem miasteczka żydowskiego i powstała na seminarium badawczym prowadzonym przez Margaret Mead, para autorska Mark Zborow­ ski i Elizabeth Herzog piszą: „My shtetl means my community, 6 7 8 9 and community, means the Jewish community." W konsekwencji takiego założenia powstała praca, która przynosi opis Żydów w miasteczku Europy wschodniej, nie wspominając w ogóle, kto jeszcze poza nimi zamieszkiwał w tym miasteczku. Nieco II. 1. Pieczywo żydowskie, bliskie w formie i ornamentyce ludowym piernikom i kaflom. Warszawa. Fot. w 1916 r. Schultz 105 �kiem były usługi świadczone przez rzemieślników domokrążców, np. | krawców) i sprzedawali na jarmarkach znaczną część przedmiotów, f które wchodziły w skład tradycyjnego stroju ludowego, czy też wyposażenia wiejskiej izby. Aby wyroby te znalazły łatwo zbyt,! musiały być „ładne", musiały zaspakajać potrzeby estetyczne klien¬ ta, a więc grupy sąsiedniej. Trzeba przy tym zwrócić uwagę na fakty, iż wzorce estetyczne obu sąsiadujących ze sobą grup były zupełnie różne. Musiał więc żydowski wykonawca nagiąć się całkowicie do nie swoich, a nawet obcych sobie żądań. Nie było to dla niego proste. Żył przecież w izolowanej, własnej społeczności — w domu, w synagodze, na cmentarzu — otoczony był przedmiotami, które j przede wszystkim służyły mu do uprawiania kultu religijnego. Cechowały je zupełnie inne walory estetyczne, które mieściły się w tradycji, a nawet więcej, były tej tradycji wykładnikiem. Przedmio­ ty te były dla żydowskiego rzemieślnika zrozumiałe, pełne bliskiej mu symboliki, która w żydowskiej twórczości artystycznej odgrywa jak wiadomo zasadniczą rolę. Przystępując do wykonania i zdobie­ nia przedmiotów dla innych, musiał odejść całkowicie od bliskich sobie wzorów, znanej symboliki i tworzyć ornamenty diametralnie inne od uznanych przez własną tradycję. Przy czym ta właśnie twórczość dawała mu chleb i była kontynuowana często przez całe życie. Rzemieślnik nie-Żyd, pracujący dla żydowskiego odbiorcy, też miał podobne problemy, ale w warunkach małego miasteczka miało to miejsce znacznie rzadziej z racji specyficznej struktury zawodo­ wej. Dla obu grup, kontynuujących własne tradycje, problem wykonawcy zamawianego, czy też kupowanego przedmiotu nie był obojętny. Pomijając rozpowszechniające się pod koniec lat między­ wojennych hasło antysemitów „Nie kupuj u Żyda", które w katego! II. 2. Rojzelech, wycinanka wieszana od strony Wschodu. Galicja X I X / X X w. W technice i kompozy­ cji wycinanka zbliżona jest do kurpiowskich gwiazd informacji o ludności otaczającej środowisko Żydów przynosi książka Dianę K . Roskies i Davida Roskies pt.: The Shtetl Book. Napisana w popularnej formie miała — jak chcieli autorzy — być modelową monografią miasteczka, podając dane (przede wszystkim z Tyszowiec) dotyczące społeczności żydowskiej, lecz także zawiera­ ła rozdział zatytułowany Żydzi i szlachta. W rozdziale tym znajduje­ my parę opowiadań i tekstów literackich odnoszących się przede wszystkim do wydarzeń historycznych, czy też tradycji wspólnych powiązań. Ale dotyczą one przede wszystkim układu Żydzi — właś­ ciciel masteczka i tylko sporadycznie wspominają sąsiadów zamiesz­ kujących to masteczko. Ale nie mnóżmy przykładów. W rezultacie takiego stanu rzeczy, współczesny etnograf otrzy­ muje — niemal we wszystkich pracach — opisy kultury polskiej i żydowskiej pisane oddzielnie, z pozycji etnocentrycznych. Badania na temat wzajemnych wpływów i powiązań pomiędzy obydwoma kulturami prowadzili, z zakresu interesującej nas tematyki, przede wszystkim folkloryści i językoznawcy . Inne dziedziny życia, w których wzajemne powiązania mogły zaistnieć i wiemy na pewno, że były, pozostały, poza bardzo nielicznymi wyjątkami, poza sferą zainteresowań badaczy kultury ludowej. Dlatego też wydaje mi się słuszne zaprezentowanie podstawowych tez badawczych odnośnie wzajemnych wpływów i zapożyczeń w ludowej twórczości artystycz­ nej, a także konfrontacji tych tez z materiałem terenowym. Rozważania na ten temat należy rozpocząć od rozpatrzenia kontaktów osobistych, w które zaangażowany był z jednej strony twórca przedmiotu o walorach estetycznych, z drugiej zaś strony odbiorca tegoż przedmiotu. Tak więc zajmiemy się w pierwszym rzędzie rzemieślnikami, działającymi w obu sąsiadujących ze sobą społecznościach. Jak powszechnie wiadomo, Żydzi w małych miasteczkach wyko­ nywali wiele usług ludności nieżydowskiej zamieszkującej miastecz­ ko, a przede wszystkim jego okolice. Usługi te polegały w równej mierze na działalności handlowej, jak i rzemieślniczej, przy czym ta ostatnia nie zawsze była zajęciem wyuczonym w ramach istniejących i obowiązujących kategorii. Bardzo często były to różne prace, podejmowane dorywczo, zmieniane zgodnie z wzrastającym, czy też zanikającym zapotrzebowaniem na konkretne usługi , które świad­ czono przede wszystkim sąsiadom, ale również i własnej społecznoś­ ci. Rzemieślnicy żydowscy istnieli oczywiście obok rzemieślników rekrutujących się z pozostałej części społeczeństwa. Ci także świad­ czyli usługi zarówno grupie własnej, jak i żydowskim sąsiadom. Istniała więc wzajemna wymiana usług rzemieślniczych oraz prze­ pływ gotowych wyrobów z jednej grupy do drugiej. Do rzadkości należało, aby określony przedmiot, zanim trafił do odbiorcy, przechodził w poszczególnych fazach swego powstania przez zarów­ no nieżydowskie, jak i żydowskie ręce czy warsztaty. Niewiele było wspólnych warsztatów rzemieślniczych, współpra­ ca między obiema grupami najczęściej układała się na zasadzie kontaktu kupiec-rzemieślnik, a nie rzemieślnik-rzemieślnik. Żydzi pracowali przede wszystkim dla nieznanego sobie odbiorcy (wyjąt­ 10 11 12 13 106 II. 3. Kogut, fragm. wycinanki Mizrach. Galicja, 1875 r. �riach rozważań nad całokształtem procesu kulturowego nie powin"• no być chyba brane pod uwagę, musimy rozpatrzeć zagadnienie różnej, przeciwstawnej sobie ideologii obu grup, a więc różnicy wyznania. Obie religie, w powszechnie przyjętych kategoriach myślenia, były sobie wrogie. Ludność wiejska, podtrzymywana w tym sądzie przez kościół, uważała, że to przecież Żydzi ukrzyżo­ wali Chrystusa, winni są więc jego śmierci, z kolei zaś w opinii żydowskiej społeczności właśnie kościół katolicki był przyczyną większości nieszczęść jakie spadały przez wieki na żydowski naród. W myśl powszechnie przyjętych wzorców postępowania, zaku­ pienie u żydowskiego rzemieślnika przedmiotu codziennego użytku, mebla, narzędzia, części stroju, nie stanowiło dla chrześcijanina problemu natury religijnej. Ale przecież nie tylko taką wytwórczoś­ cią Żydzi się trudnili! Do klasycznych przykładów ilustrujących nam w jaki sposób drażliwe problemy były omijane, należy wytwórczość żydowskich złotników z krakowskiej dzielnicy Kazimierz. ^Klejno­ ty przez nich wykonywane, przeznaczone dla wsi podkrakowskich, obejmowały między innymi ozdobne krzyżyki i sprzedawane były przede wszystkim podczas krakowskich odpustów. Żydowscy wy­ konawcy tych klejnotów przeważnie sami ich nie sprzedawali, lecz dawali w komis katolickim przekupniom, zapobiegając w ten sposób negatywnym reakcjom potencjalnych klientów. Czy w ogóle i jak reagowały na tę produkcję żydowskich warsztatów rzemieślniczych władze wewnętrzne gminy wyznaniowej — niestety nie możemy odpowiedzieć. Wiadomo, że żydowskie prawa religijne zabraniały wiernym wykonywania przedmiotów, które miałyby służyć obcym kultom, niemniej wskutek ciężkiej sytuacji ekonomicznej gmin, zakazy te bywały omijane i traciły na mocy obowiązującej. Rozpatrując zaś kupno przedmiotu codziennego użytku u wy­ znawcy innej wiary przez człowieka społeczności żydowskiej, widzi­ my, że zagadnienie wyglądało nieco inaczej. Ścisłe nakazy religijne, penetrujące wszystkie dziedziny życia wewnętrznego żydowskiej tradycyjnej rodziny sprawiały, że wykonywanie przedmiotów domo­ wych obwarowane było szeregiem nakazów, którym musiał podpo­ rządkować się rzemieślnik. Zamawianie więc wielu rzeczy u nie-Żyda związane było z niebezpieczeństwem, że przedmioty te nie będą mogły być używane w gospodarstwie prowadzonym w myśl nakazów religii mojżeszowej. Ograniczenia te dotyczyły przede wszystkim sposobu wykonania przedmiotu, a nie jego formy czy zdobienia, poza skrajnymi przykładami jak np. zastosowanie sym­ boli religii chrześcijańskiej w ornamencie. Tak więc Żydzi bardzo rzadko oddawali do szycia ubrania nieżydowskim krawcom, w oba­ wie przed przekroczeniem przepisu „szatnes", z zakazu mieszania wełny z lnem zarówno w materiale, jak i użytych do szycia czy zdobienia niciach. Jednym ze szczególnie ważnych był nakaz przestrzegania przepisów rytualnych przy wykonywaniu naczyń kuchennych. Z tej więc przyczyny, garncarze podlascy, gdy wypalali piec dla żydowskiego handlarza w okresie poprzedzającym święta Pesach, mieli nakazane przez tegoż, pozostawienie naczyń po wypale wewnątrz pieca. Żydowski kupiec przyjeżdżał, sam opróżniał piec, ładował naczynia na wóz po czym rozwoził i sprzedawał swoim współwyznawcom. Jedynie bowiem wtedy mógł ich zapewnić, że naczynia odpowiadają prawom rytuału koszerności, szczególnie ścisłym w tym okresie i mogą być używane przez okres święta. Sprawa zamawiania przez Żydów przedmiotów służących kultowi religijnemu u wyznawców innej wiary, a przede wszystkim u chrześ­ cijan, niepokoiła żydowskie gminy wyznaniowe w całym okresie diaspory. Problem był o tyle trudny do rozwiązania, że dominacja chrześcijan w niektórych zawodach, jak na przykład zawód złotnika, utrudniała gminom żydowskim wyposażenie np. synagogi w okazałe i pięknie wykonane przedmioty. Wielokrotne pytania do poszczegó­ lnych rabinów oraz powtarzające się w wielu gminach dyskusje na ten temat, kończyły się przeważnie dekretami zezwalającymi na zamawianie i używanie podczas obrzędów religijnych przedmiotów wykonanych przez wyznawcę innej wiary. W omawianym przez nas okresie nie było sytuacji przymusowych dotyczących zakupów przedmiotów używanych do obrządków religijnych a i dawne zakazy znacznie straciły na obowiązującej mocy, mimo to jednak zamówienie u nie-Żyda przedmiotów związanych z synagogą, czy też dotyczące innych przedmiotów kultu napotykało często na wewnęt15 II. 4. Fragm. z wycinanki tzw. Memory, z pocz. X X w. Kompozycja motywu podobna do kurpiowskiej „lelui"; i l . 5. Koguty, fragm. wycinanki Mizrach z X I X w. Polska 16 17 107 �II. 6. Drewniany i blaszany „grager" żydowski, podobne grzechotki znamy z obszaru Polski, zwł. południowej; i l . 7. Szabasówka, naczynie gliniane wykonane dla żydowskiej klienteli; siwak K. Rogowskiego z Białej-Podlaskiej rzne opory poszczególnych członków gminy. Nie ma chyba potrzeby dodania wyjaśnienia, że przedmioty te musiały być wykonywane ściśle według drobiazgowych nieraz wskazówek zamawiających. W omawianej kategorii kontaktów: rzemieślnik — odbiorca zachodzących pomiędzy obiema grupami, pragnęłabym zaanonso­ wać jeszcze jeden problem nie poruszany dotychczas ani w bada­ niach, ani literaturze. Mianowicie nasuwa się pytanie, na ile rzemieślnik, czy też może — określając dokładniej — wytwórca poszczególnych przedmiotów uczestniczył w obrzędach, mających znaczenie magiczne, obcej sobie grupy. Wówczas, gdy do takiegoż uczestnictwa predystynował go wykonywany zawód. Wiadomo, że Żydzi w niektórych okolicach Polski powszechnie zajmowali się ciesiołką i stolarką budowlaną. Wiemy też, że stawianie domu połączone było z szeregiem zabiegów magicznych, mających zapew­ nić trwałość budynku, zdrowie i pomyślność jego przyszłych miesz­ kańców. Pozostaje więc otwarte pytanie, czy rzemieślnicy żydowscy uczestniczyli w tych obrzędach, czy też wykonywał je kto inny? Czy fakt, że dom budowali Żydzi wpływał na zmianę, czy też zaniechanie poszczególnych zabiegów magicznych lub na przykład uroczystego, wspólnego dla całej grupy aktu zakończenia budowy. Wiadomo, że obrzęd wiechy traktowany był poważnie i powszechnie przestrzega­ no urządzania z tejże okazji jakiegoś poczęstunku. Wiechy stawiane na domach wiejskich czy małomiasteczkowych — to ozdobione kolorowe drzewka, czy rzadziej bukiety. Na domach żydowskich w okolicach Wieńszczyzny przymocowywano czasami gwiazdę Dawida na wysokim pręcie; czy pełniła ona również funkcje takie jak wiecha pozostaje dotychczas pytaniem otwartym. Przykładem zatarcia się granic pomiędzy swoim a obcym w tym zakresie, służyć może podany przez Kolberga opis wesela z ziemi łomżyńskiej. Otóż, jak podaje Kolberg, zdarzało się w tych okolicach, że powierzano Żydówce, mającej piekarnię w miasteczku, upieczenie weselnego kołacza; ciasta, które jak wiadomo odgrywa niepoślednią rolę podczas weselnego obrzędu. Piekarka osobiście przynosiła kołacz na wesele i wnosiła w odpowiednim momencie podczas uczty. Biesiadnicy witali ją tradycyjnymi przyśpiewkami, dziękując za przygotowanie ciasta. Za przysługę tę nie płacono jej pieniędzmi, ale odwdzięczano się darami, jak to było przyjęte w tradycji, między sąsiadami. Przykładem, który wprowadza nas w krąg zagadnień związa­ nych z problemem zmian zachodzących w obrzędzie, pod wpływem obrzędowości sąsiadów, może być znany z Wileńszczyzny zwyczaj sadzania panny młodej na dzieży podczas wesela żydowskiego. Jest on nie spotykany w powszechnej żydowskiej obrzędowości weselnej i zapożyczenie go od sąsiadów jest oczywiste. 18 19 108 Mnożenie przykładów i rozważań na ten temat wykracza jednak poza cele niniejszego artykułu , w którym interesuje nas przede wszystkim przedmiot i zdobiący go ornament. Na zakończenie więc tej krótkiej wzmianki o obrzędach nie od rzeczy będzie podać przykład przedmiotu, który w identycznej formie używany był przez obie grupy, w zbliżonych okolicznościach. Przedmiotem takim jest obrzędowa grzechotka. Nie wchodząc w tematykę związaną z pochodzeniem zwyczaju, jego historią, ograniczymy się tylko do przypomnienia magicznej roli przedmiotu, który hałasem miał odstraszać złe moce. W interesującym nas okresie klekotki używane są powszechnie w litur­ gii kościelnej, w czasie Wielkiego Postu, od Wielkiego Czwartku do Wielkiej Soboty, przez trzy dni, podczas których milczą kościelne dzwony. W tym też okresie wzmaga się zainteresowanie klekotkami wśród dzieci, które powszechnie się nimi bawią. Grzechotki te mają różne kształty, do najpopularniejszych należą drewniane, wykonane na tej zasadzie, że obracająca się na karbowanym wałku deseczka, wydaje, gdy wprowadzi sieją w ruch wirowy, głośny „klekot" (il. 1). Identyczny przedmiot używany jest i przez Żydów, i to w tym samym okresie, a więc wiosną w dniu święta Purim, gdy w synagodze czytana jest Księga Estery. Kiedy tylko wymawiane jest występujące w opowieści imię złego Hamana, młodzi chłopcy czynią hałas, aby je zagłuszyć. Są różne sposoby zagłuszania tegoż imienia: chłopcy tupią, krzyczą, ale najczęściej hałasują grzechotkami, które w jidysz zwane są grager. Zwyczaj ten znany był powszechnie w całej Europie. Rozmaite były formy gragerów, ale do najpopularniejszych (nie tylko na terenie Polski) należą skonstruowane na zasadzie identycznej jak klekotka. Najczęściej wykonywano je z drzewa, ale znane są również metalowe, czy też zrobione z kości słoniowej. Identyczny ten przedmiot używany był — jak widzimy — przez obie sąsiadujące ze sobą grupy w zbliżonych okolicznościach. Analogia ta nie została dotychczas zauważona w literaturze etnograficznej. Nie rozwijając rozważań nad funkcją magiczną przedmiotu i wynikającymi z tejże funkcji podobieństwami istotną jest dla nas sprawa zdobienia grzechotek. Otóż znany powszechnie i często występujący skromny ornament geometryczny na polskich klekotkach, względnie na będących ich bezpośrednią kontynuacją zabaw­ kach dziecinnych nie występuje na znanych mi grzechotkach żydowskich. Ale zaznaczyć muszę, iż dysponuję bardzo niewielką ilością egzemplarzy pochodzących z Europy wschodniej. Gragery są najczęściej gładkie i nie zdobione. Jedynym ornamentem może być wyryte na nich imię Hamana. Te, wykonane z innych materiałów (srebro, mosiądz, kość słoniowa), bywają ozdobione tekstem, wyry­ tą postacią Hamana lub jakąś scenką ilustrującą opowieść Księgi Estery, czasem ornamentem roślinnym. W ornamentyce tej nie 20 21 �dazłam motywów, które umożliwiłyby określenie cech charakteitycznych dla obszaru Polski. Przeciwnie, gragery z obszaru Polski Europy wschodniej nie różnią się w swej ornamentyce od powszechnie znanych i używanych w innych krajach Europy. Przechodząc do kategorii przedmiotów i zdobiących je ornamenówna pierwszym miejscu poruszyć należy temat, który jako jedyny ził powszechne zainteresowanie zarówno badaczy polskiej, jak ydowskiej sztuki ludowej — problem wzajemnych wpływów powiązań w wycinance, rozwijającej się równocześnie w obu ilturach. Toczące się na ten temat dyskusje zostały wnikliwie zanalizowa­ ne przez Aleksandra Błachowskiego i nie wydaje mi się słusznym powracanie do przytaczanych przez Błachowskiego a r g u m e n t ó w . " Dla naszych rozważań istotne jest tylko przypomnienie, że problem wzajemnych wpływów i zapożyczeń sprowadza się do dwóch podstawowych kwestii. Pierwsza, najważniejsza dla poszczególnych autorów, to sprawa bezpośrednich kontaktów pomiędzy ludnością żydowską i miejscową. Te kontakty miały bowiem przede wszystkim doprowadzać do wzajemnych zapożyczeń, czy też jak chcą niektórzy —do przeniesienia znajomości sztuki wycinania w papierze z jednej grupy do drugiej. Drugą sprawą, znacznie mniej interesującą poszczególnych badaczy, jest problem ornamentu i techniki wycina­ nia. Nie dyskutując z różnymi ujęciami zagadnień poruszanych w pierwszej z wyżej wymienionych grup, czuję się zobowiązana dorzucić kilka uwag odnośnie zagadnienia ornamentu i technik pracy powszechnie stosowanych w wycinance polskiej i żydowskiej. Pozwolę sobie szerzej rozwinąć myśl znanej badaczki wycinanki żydowskiej, Gizy Frenklowej, która pisała „Jedynym typem wycina­ nki żydowskiej, gdzie przenikanie (wzajemnych wpływów — O.G.M.) byłoby możliwe, jest grupa wycinanek naklejanych na okna w czasie Zielonych Ś w i ą t " . Otóż pisząc o możliwości wzajemnych wpływów wycinanki żydowskiej na polską, nie możemy zapomnieć, że wycinanka Żydów polskich dzieli się na dwie podstawowe grupy, które różnią się między sobą zarówno ornamen­ tyką, jak i techniką wykonania. Ten podział zresztą odróżnia, moim zdaniem, tradycyjną wycinankę żydowską występującą w Polsce od wycinanki żydowskiej znanej nam z innych krajów Europy, jak np. Niemcy czy Turcja. Cytowane wielokrotnie przez badaczy zdanie Stefana Czarnowskiego „A przecież zarówno technikę, jak też i podstawową zasadę kompozycji dekoracyjnej — składanie wycina­ nego nożycami papieru dzięki czemu ozdoba musi powtarzać się dwukrotnie lub czterokrotnie, a najczęściej układa się promieniście, chłopi polscy zapożyczyli od miejskich Żydów..." ,musimy przyj­ mować z pewnym krytycyzmem. Odnosi się ono bowiem tylko do jednej podgrupy wycinanek mieszczącej się w grupie tych przygoto­ wywanych na święta szawuot. Nie wolno nam zapominać, że tradycyjne wycinanki znane Żydom niemieckim, włoskim, tureckim, marokańskim wykonywane były zupełnie inną techniką, której nie spotykamy w wycinance polskiej. Wycinane one były nie nożyczka­ mi, a ostrym nożem, w papierze złożonym wzdłuż jednej pionowej osi i przymocowanym do deski. Poszczególne elementy ornamentu nie powtarzały się, a uzupełniały po obu stronach pionowej osi. Gdy przyjrzymy się ornamentowi wycinanki wnioski będą takie same. Na pewno rozety, rojzele'ch, nie różniły się wiele, lub nawet wcale od gwiazd opoczyńskich czy starej wycinanki radomskiej. Również i w scenach figuralnych, nawiązujących najczęściej do wątków biblijnych można dopatrzeć się analogii z wycinanką polską. Trudniej jest znaleźć wspólne elementy w mizrachach czy w sziwiti, a te niewątpliwie są charakterystyczne dla żydowskiej wycinanki, występującej przecież na znacznie szerszym obszarze aniżeli Polska. Sprawa różnic w ornamencie i kompozycji, wyodrębniających wycinanki poszczególnych żydowskich grup terytorialnych nie była 23 24 II. 8. Parochet, Turcja hamsa — amulet w kształcie ręki — czy też elementy wzoru zapożyczone z lokalnej architektury, to w wycinance żydowskiej pochodzącej z terenu Polski elementów takich jest bardzo niewiele. Można dopatrzeć się sięgania po lokalne motywy w sylwetkach kogutów (il. 3,5), które mogą chyba być zapożyczone z powszechnie występującego „kurka na kościele", względnie w sylwetce orła, który wprawdzie dwugłowy, często zarysem skrzydeł wyraźnie nawiązuje do polskiego godła państwowego. Nie są to jednak nowe elementy wzoru, zarówno bowiem ptak — kogut, jak i dwugłowy orzeł znane są żydowskiej wycinance — ich forma tylko może być zapożyczeniem. Problem motywu przedstawiającego „drzewko ży­ cia", który występuje zarówno w wycinance polskiej jak i żydowskiej należy — jak słusznie uważa Błachowski — rozpatrywać w innych kategorach aniżeli wąskie wzajemne wpływy obu grup. Szukając ornamentów, które przeszły z twórczości jednej grupy do sąsiedniej, wykraczamy oczywiście poza sferę kontaktów osobis­ dotychczas badana a w naszych rozważaniach nie możemy jej tych, uwarunkowanych konkretną sytuacją, choć te były na pewno pominąć Okazuje się bowiem że szukanie polsko-żydowskich dla nas najważniejsze. Czerpanie inspiracji twórczej przez rzemieśl­ powiązań w grupie tradycyjnej wycinanki tego obszaru jest szczegól­ nika z twórczości grupy sąsiadów było utrudnione. Izolacja towa­ nie trudne, trudniejsze aniżeli w wycinance z innych terenów rzyska obu grup, inna religia sprawiały, że nie-Żyd rzadko mógł Podczas gdy na przykład w mizrachach Żydów niemieckich spotyka¬ przypatrywać się dłużej wnętrzu synagogi w małym miasteczku, czy . my wkomponowane sceny zapożyczone bezpośrednio ze współczes- też oglądać przedmioty związane z kultem religijnym. To samo ncj wycinsnki niemieckiej w tnsłtoFcich wycinanych przez Żydów dotyczyło strony przeciwnej. Anonimowość sztuki ludowej nie marokańskich powtarza się charakterystyczna dla tego obszaru zezwala nam najczęściej na poznanie wykonawcy przedmiotu, toteż 25 109 �11. 9. Malatura skrzyni gorczańskiej z Kasiny W. (d. pow. Limanowa), z motywem przypominającym świecznik chanukowy dyskutując na temat ornamentu spotykanego na ludowym meblu czy budynku, nie możemy powiedzieć, kto był twórcą wzoru, jak zawędrował on do wiejskiej społeczności, czy wykonany przez rzemieślnika z jednej czy drugiej grupy, ale nie to stanowi dla naszych rozważań problem najważniejszy. Klasycznym przykładem ornamentu, który niewątpliwie został zainspirowany przez żydowską tradycję jest wzór na skrzyni gorcza­ ńskiej (il. 9). Komponując wzór, twórca zastosował rzadziej spoty­ kaną na tym terenie zasadę jednego pola zdobniczego. Wypełniłje nie, jak było to powszechne, motywem kwiatonu czy gwiazdy wieloramiennej, ale charakterystycznym dla sztuki żydowskiej orna­ mentem menory. Forma wzoru nawiązuje do kształtu chanukowego świecznika. Widzimy wyraźnie jego osiem ramion oraz dziewiąte, umieszczone pośrodku, co nawiązuje też do świecznikowego pierwo­ wzoru (il. 9). W tym miejscu umieszczano bowiem w świeczniku zazwyczaj szczególną zdobinę, względnie płomyk szamasza. Zakoń­ czenie każdego ramienia schematycznie narysowanym kwiatem — rozetą, ma z pewnością przybliżyć patrzącemu wizerunek chanu­ kowego świecznika z zapalonymi światłami. Ale jak wiadomo, szukanie poszczególnych motywów i wypreparowywanie ich z całości wzoru, zawsze jest zabiegiem niebezpiecz­ nym. Dlatego też, ograniczając się do tego jedynego, ale za to wydaje mi się przekonywującego przykładu, przejdziemy do zilustrowania naszych rozważań poszczególnymi kompozycjami ornamentu, które wydają nam się być przeniesione z jednej tradycji do drugiej. Najciekawszym przykładem ilustrującym wypowiedzianą wyżej myśl, są elementy stolarki, zdobiącej wiejskie domy. Przykłady rozwiązań ornamentacyjnych znajdujemy na dość dużym obszarze, więc chyba nie były one dziełem jednego rzemieślnika, czy też pojedynczej ekipy budowlanej. Na zjawisko kopiowania wzorów zdobin architektonicznych zwrócił już uwagę Witold Dynowski , nasze badania wzmiankę Dynowskiego poszerzają. Tak więc do jednego z często spotykanych układów ornamenta­ cyjnych w tradycyjnej sztuce żydowskiej należy układ heraldyczny, przedstawiający najczęściej dwa lwy, gryfony, jelenie lub ptaki ustawione profilem. Opierają się one zazwyczaj na tylnych łapach, a przednimi podtrzymują centralny motyw całego wzoru. Są to najczęściej Tablice Mojżeszowe, tarcza względnie kartusz z tekstem objaśniającym funkcję danego przedmiotu (w wycinance jest to często słowo mizrach, w amulecie tekst zaklęcia, na obrzędowym kubku — błogosławieństwo dla domu, właściciela naczynia) lub też korona zwieńczająca ów centralny motyw. Układ taki występuje powszechnie i przytoczony przez nas przykład parochetu czy wycinanki nie stanowią wyjątków. Znalezienie identycznego układu ornamentacyjnego na szczytach domów w powiatach łukowskim 26 27 110 i biłgorajskim w Archiwum Fot. IS PAN potwierdza tezę o wzajem­ nych zapożyczeniach. Na związki między ornamentyką żydowską a stosowaną w zdobnictwie architektonicznym w Białostockim wskazuje przykład szczytu domu ze wsi Zbucz w dawnym powiecie hajnowskim (il. 11), czy też ze wsi Czyże (il. 13) w tymże powiecie. Oba wzory zakomponowane są wzdłuż osi pionowej; w domu ze Zbucza centralnym motywem jest data budowy domu i umieszczony pod nią (prawdopodobnie) numer parceli. Umieszczona w ramce data flankowana jest przez dwa ptaki oraz zwierzęta, mające prawdopodobnie przedstawiać zająca lub wilka względnie psa. Całość powiązana jest bogatym ornamentem roślinnym, silnie zgeometryzowanym. Taki sam ornament i wkomponowane weń ptaki tworzą naczółek domu w Czyżach. Również niewątpliwie ze sztuki żydowskiej czerpał inspirację ten, kto zakomponował wzór nadokiennika domu w Topolanach. Centralnym motywem jest tu bliska żydowskiej tradycji harfa króla Dawida, flankują ją dwa gryfony. Jak wspomniałam już wyżej, niebezpiecznie jest wyjmować poszczególne motywy z całości kompozycji, niemniej można pokusić się o stwierdzenie, że i dwa lewki zdobiące nadokiennik we wsi Posiadły zawędrowały tu z żydowskiej ornamentyki. Lew jako motyw zdobniczy nie jest bliski tradycyjnej sztuce tego terenu, natomiast niezwykle często spotykany jest w ikonografii żydowskiej. Symbolizuje on tam lwa Judy, jest bohaterem często cytowanej Sentencji Praojców „Bądź wytrzymały jak tygrys, lekki jak orzeł, rączy jak jeleń a silny jak lew, by spełniać wolę Ojca w niebiosach" , czy też symbolizuje imię męskie Arie. Specyficzne koleje losu sprawiły, że Żydzi opuścili tak licznie zamieszkiwane przez siebie miasteczka. Pozostały po nich nieliczne, niezniszczone obiekty, inne aniżeli lokalna, tradycyjna architektura. Tak więc spotykamy jeszcze w polskim krajobrazie dawne bóżnice. W nielicznych przypadkach zachowały one swą dawną formę zamienione na muzea, czasem na inne domy użyteczności publicznej, jak biblioteki, urzędy. W przeważającej-iednak większości uległy zniszczeniu. Domy, o ile pozostały, zamieszkane przez nowych mieszkańców nie różnią się od powszechnej tradycyjnej architektury małego miasteczka, poza bardzo nielicznymi wyjątkami. Zdarzało się, że Żydzi dekorowali swoje domy gwiazdą Dawida, wkompono­ waną w ornament. Zwyczaj ten znany był nie tylko na terenie Polski, dotyczył najczęściej domów, w których mieściła się synagoga, czy też mieszkał rabin. Przykładem takiego postępowania jest dom w Tyko­ cinie. Wkomponowana w okno balkonu gwiazda Dawida straciła obecnie swoje dawne znaczenie, niemniej pozostała jako trwały element architektoniczny. Poszukiwanie motywów zapożyczonych z twórczości artystycz­ nej sąsiadów w tradycyjnej sztuce żydowskiej niestety nie dostarcza 28 �nam wielu przykładów. Problem wpływów i zapożyczeń kształtował się tam inaczej. Fakt, że obecnie do rozważań na ten temat możemy znaleźć przede wszystkim przedmioty służące uprawianiu kultu religijnego, na pewno utrudnia nam zadanie. Przedmioty te z natury rzeczy zdobione były motywami wyrażającymi symbolikę religijną. W przypadkach, gdy w zdobieniu ich sięgano po nietradycyjne :ory, czerpano je przede wszystkim z rzemiosła artystycznego, pływy stylowe poszczególnych epok w tym zakresie są duże, ale izważanie tych problemów wykracza już poza temat niniejszego ykułu. Odrębnym problemem są wpływy sztuki lokalnej w hafle. Materiałem, którym dysponujemy do dywagacji na ten temat, są de wszystkim haftowane serwetki do przykrywania hały na świątecznym stole, względnie torebki na mace na stół sederowy. W haftach tych widzimy wyraźnie motywy obce tradycyjnej sztuce żydowskiej, zostały one w większości przypadków zaczerpnięte z wzorników wysyłanych szeroko przez firmę D.M.C., względnie zżurnali dotyczących aktualnej mody. Powiązań z haftem ludowym nie udało mi się na tychże serwetkach dostrzec. Szukając przykładów we wzorach zdobiących naczynia codziennego użytku, również natrafiamy na tę samą odpowiedź. O ile wzory te wykraczały poza tradycję żydowską, pochodziły zazwyczaj z lokalnego wzornictwa przemysłowego. Analizując motywy zdobnicze na przykładzie wyro­ bów ceramicznych żydowskiej manufaktury z Lubyczy Królewskiej, nie możemy zgodzić się, że były one czerpane bezpośrednio z ludowej twórczości artystycznej , przenoszone z ceramiki ludowej. Nie różniły się bowiem od wzorów stosowanych współcześnie lub nieco wcześniej w innych manufakturach, sąsiadujących z tą w Lubyczy Królewskiej — jak Baranówka czy Horodnica . Wyroby takie niewątpliwie mieszczą się w kategoriach rękodzieła artystycznego i znane nam są przyczyny, które wpłynęły na stosowane tam motywy zdobnicze oraz źródła, z których wzory te czerpano. II. 10. Nadokiennik domu we wsi Posiadły, woj. warszawskie 25 30 31 II 11 S/c/yt domu zdobiony dekoracją snycerską, Zbucz, woj. białostockie, 1934 r. Reasumując nasze rozważania wydaje mi się słusznym podkreś­ lić, że obie kultury, współistniejące obok siebie przez tak długi okres, mimo dużych różnic i wzajemnej izolacji, nie rozwijały się w absolut­ nej separacji. Istniały elementy które przenikały z jednej do drugiej zarówno w zakresie obyczaju, jak i twórczości rzemieślniczej, i artystycznej wsi oraz małego miasteczka. Zmieniały one lokalną tradycję i pozostawały jako trwały element rzeczywistości. PRZYPISY 1 Aleksander Świętochowski, Żydzi na prowincji, „Wisła", t. 1890, s. 224—225 Olga Golberg—Mulkiewicz, Ethnographic Subjects Relating ) Polish Jews in Polish Scientific Literature, The Hebrew University F Jerusalem, Judah Magnes Press, w druku. » Alina Cała, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Jniwersytet Warszawski, Instytut Socjologii, Warszawa 1987, na irawach rękopisu. Olga Goldberg-Mulkiewicz, „Obcy" w obrzędzie veselnym, „Literatura Ludowa", 1987, nr 2, s. 48—56; tejże: Postać Żyda w polskiej rzeźbie ludowej. „Polska Sztuka Ludowa" R. KXXIV, 1980,nr 3 ^ 1 , s. 219—226; tejże: The Stereotype of the Jew Polish Folklore, „Studies in Aggadah and Jewish Folklore", Folklore Research Center Studies, t. V I I , red. I . Ben-Ami, J. Dan, rusalem, 1983, s. 83—85; tejże; Polish Folk Culture and the Jew, v:) Poles and Jews, Myth and Reality, Columbia University onference Proceedings, N Y . 1986, s. 479—490 ' Przykładem tego rodzaju pracy jest album Moniki Krąjewsriej, Czas kamieni, Warszawa 1982 Publikacji tego rodzaju ukazało się ostatnio kilka. Do najważniejszych z punktu widzenia dokumentacji należą: L. Dobroycki, B. Kirshenblatt-Gimblett, Image Before my Eyes, SchockenDoks N.Y. 1977, The Polish Jews 1914—1939, red. N . Tamir, Iel-Aviv, 1983 Uriel Weinreich, Yiddish Language and Folklore, New York, 1959: D. Noy, Eighty Years of Jewish Folkloristics, (w:) Studies in II. 12. Nadokiennik domu we wsi Topolany, woj. białostockie. Jewish Folklore, red. F. Talmage, Association for Jewish Studies, Podobne kompozycje często występowały w zdobnictwie żydows­ "ambridge, Massachusetts, 1981, s. 1—13 kich nagrobków 2 5 6 �7 Sz. Anski (Sz-Z Rappaport), Folklor un etnografye — Gezamlte shriftn, t. X V , s. 257—268, Wilno-Warszawa Nowy York, 1925 Arie Tartakower, Ha-Hevra ha-jehudit, Tel-Aviv — Jeruszalaim 1965, rozdz. 2. (Hebr.) Jacob Katz, Masorat u maszber, Jeruszalaim 1958, s. 28—40 Mark Zborowski, Elizabeth Herzog, Life is with People, Schocken Books New York, 1967, s. 22 Diane K . Roskies, David G. Roskies, The Shtetl Book, Ktav Publishing House, 1979 Zapoczątkował je Iwan Franko na łamach „Wisły", pracą: Wojna Żydowska, przyczynek do studiów nad literaturą ludową, „Wisła", t. 6, 1892, s. 263—298, t. 7, 1893, s. 82—83 M . Altbauer, Język polski w szkole żydowskiej,„Zrąb", nr 5, Warszawa, 1934, s. 51—56; tenże, O słownictwie polskim Żydów, „Miesięcznik żydowski", t. 2, 1932, s. 184—187 O. Goldberg-Mulkiewicz, Jewish Textile Printers in Eastern Europe, „Folklore Review", nr 2, 1982, s. 152—157 Tadeusz Seweryn, Krakowskie klejnoty ludowe, Kraków 1935, s. 30 Jacob Katz, Bein jehudim Igoim, Jeruszalaim 1960, s. 3 5 - 4 0 Konkretnym przykładem obiekcji Żydów jest pytanie, skierowane do znanego uczonego w piśmie rabina Mosche Isserlesa, przez jednego z wiernych. Pyta on, czy Żyd może sprzedawać krzyże — rabin odpowiada, że tak. Należy jednak w tym miejscu zaznaczyć, że zarówno pytanie, jak i odpowiedź znajdujemy tylko w pierwszym wydaniu pracy, w następnych cały ten akapit jest opuszczony. M . Isserles, Sefer darkei Moshe, Jore dea, siman 100—101, Sulzbach, 1692 Materiały z Archiwum Pracowni Badania Sztuki Ludowej IS PAN. Jacob Katz, op. cit., s. 37 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, Mazowsze, t. 5 Wrocław-Poznań, s. 172, 183 Wiadomości tej udzielił mi pan Zusia Efron, za co składam mu serdeczne podziękowanie. Temat kontaktów polsko-żydowskich w tradycyjnych obrzę­ dach rozwinęłam szerzej w pracy: Kontakty polsko-żydowskie w kul­ turze ludowej Podlasia — obrzędy, Uniwersytet Warszawski, filia w Białymstoku, sprawozdanie z konferencji, wrzesień 1988, w dru­ ku. Tadeusz Seweryn, Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960, s. 31—50 Aleksander Błachowski, Polska wycinanka ludowa, Toruń 1986, s. 12—15 Giza Frenkel, Wycinanka żydowska, „Polska Sztuka Ludo­ wa", R. X I X , 1965, nr 3, s. 141 Cytuję za A . Błachowskim, op. cit. s. 13 A . Błachowski, op. cit. s. 22—23 Roman Reinfuss, Ludowe skrzynie malowane, Warszawa 1954, s. 36 Witold Dynowski, Sztuka ludowa Wileńszczyzny i Nowogródczyzny, Wilno 1935, s. 19 Sentencje Praojców, V, 23 Nie wydaje mi się potrzebne przytaczanie całej bogatej literatury na temat sztuki żydowskiej. Interesujących przykładów na temat wpływów, które kształtowały formę balsaminki dostarcza praca, Towers of Spice, The Israel Museum, Jerusalem, 1982 Giza Frankel, Little Known Handicrafts of Polish Jews in the Nineteenth and Twentieth Centuries, Journal of Jewish A r t " , Vol. 2, 1975, 4 2 - 4 9 Elżbieta Kowecka, Jerzy i Maria Łosiowie, Leon Winogra­ dów, Polska Porcelana, Wrocław-Warszawa 1975 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/67a29ae7eb19d8e1bac65c69618884bd.pdf d16d491d353ceb48ee45e159092be2cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2119 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Żydzi - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1968 Title A name given to the resource Świat, który przestał istnieć / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.331-340 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 OLGA GOLDBERG-MULKIEWICZ Uniwersytet Jerozolima Hebrajski REFLEKSJE ŚWIAT, KTÓRY PRZESTAŁ ISTNIEĆ. NAD BADANIEM KULTURY ŻYDÓW POLSKICH Badanie kultury, z którą antropolog nie miał bezpośredniego kontaktu, nie jest zjawiskiem nowym w naszej dyscyplinie. Już w okresie drugiej wojny światowej na seminarium Ruth Benedict powstawały prace, których autorzy opierali się na innych, pozatradycyjnych źródłach, szukając materiałów, które zastępowały wywiad w terenie i obserwację (Mead, Metraux, 1953). Pisane tam prace dotyczyły kultur "niedostępnych"; przyczyny, dla których antropologowie nie mogli prowadzić badań in situ, wśród ludności ich interesującej, były natury politycznej. Czas wojny stworzył szczególną sytuację; granice nie do przekroczenia z jednej strony, z drugiej zaś zapotrzebowanie na wiedzę o społecznościach należących do wrogiego, lub podbitego przez wroga obozu. Powojenny podział świata spowodował, że ~etody stosowane przy prowadzeniu badań antropologicznych na odległość były jeszcze przez pewien czas kontynuowane i udoskonalane, mimo powtarzanej często krytyki istoty takich badań, ich celowości oraz mimo bardzo wielu zastrzeżeń natury metodologicznej. Wypracowane w tym okresie metody straciły z czasem na aktualności, a badania na odległość zostały przez większość antropologów odrzucone. Niemniej, nie należy o nich zapominać, gdyż dały podstawy do rozwinięcia dyskusji na temat możliwości badań antropologicznych nad kulturami, które przestały istnieć w ogóle w wyniku kataklizmu wojennego. A więc na temat możliwości badań nad kulturą Żydów Europy Wschodniej. W rezultacie totalnej zagłady ludności żydowskiej na terenie wschodniej Europy podczas drugiej wojny światowej nie tylko zginęli ludzie, ale również w niemałym stopniu cały kompleks kultury materialnej i sztuki, który tę kulturę reprezentował. Zadanie, które stanęło więc przed antropologami interesującymi się żydowską kulturą tradycyjną polegało na wypracowaniu metod, które pozwoliłyby na odtworzenie tego, co zniszczył wojenny kataklizm. Zadanie było tym trudniejsze, że w okresie poprzedzającym Zagładę, badania nad tradycyjną kulturą Żydów polskich były dopiero w stadium �332 początkowym (Weinreich, 1959)1. Należało więc zintensyfikować poszukiwania wszelkich możliw'ych materiałów rozproszonych poza żydowską etnograficzną literaturą przedmiotu (Goldberg-M ulkiewicz, 1988). Poszczególni autorzy sięgali poza tym w dużej mierze do literatury pięknej w języku jidysz, która zawiera sporą dozę autentyzmu. Rozbudowano etnograficzne archiwa fotograficzne, które gromadzą nie tylko stare albumy i zdjęcia rodzinne, ale również kopiują publikowane już fotografie, które przedstawiają wartość dla etnografa 2. Rozwinięto akcję poszukiwania zabytków z zakresu sztuki i kultury materialnej - którą prowadzą muzea. W ostatnich zaś latach rozwinięto akcję dokumentacji zabytków z zakresu żydowskiej sztuki tradycyjnej 3. Poza tymi wszystkimi źródłami wiedzy a tradycyjnej społeczności żydowskiej, na pewno najistotniejszym jednak jest bezpośredni kontakt z respondentami, a w miarę możności i z obszarem niegdyś przez nich zamieszkałym. Bowiem nie wolno nam zapominać o silnej więzi łączącej społeczność żydowską w jej tradycyjnym miejscu zamieszkania. Więź ta, utwierdzona przez szereg przyczyn natury historycznej i religijnej, z jednej strony spajała społeczność żydowską, z drugiej zaś oddzielała ją od nieżydowskich sąsiadów. W rezultacie tychże procesów wytworzyła się na terenie wschodniej Europy, a przede wszystkim w Polsce, specyficzna małomiasteczkowa kultura żydowska, której model przeszedł jako jasno określona jednostka kulturowa do zestawu tradycyjnych grup terytorialnych. Posługując się więc powszechnie przyjętą nazwą sztetl mamy na uwadze nie tyle obszar geograficzny, określone miejsce, miasteczko na terenie wschodniej Europy, co sugeruje nam bezpośrednie tłumaczenie tego słowa, ale przede wszystkim społeczność żydowską w nim mieszkającą 4. Społeczność o określonej strukturze wewnętrznej, rządzącą się własnymi, ściśle określonymi prawami, które z jednej strony stanowią rezultat określonych procesów historycznych, z drugiej zaś podporządkowane są nakazom żydowskiej religii. Droga, która pozostała badaczom żydowskiego miasteczka, i do dziś nie straciła na aktualności, to odwoływanie się do pamięci tych, którzy przeżyli Zagładę. Lecz badania te napotykają na szereg barier, z których współcześni nie zawsze zdają sobie sprawę. 1 Pozycje bibliograficzne, które przytaczam nie są oczywiście jedynymi dla omawianej problematyki. Sądzę jednak, że są najbardziej charakterystyczne lub zawierają najwięcej interesujących nas danych. 2 Największe znajduje się obecnie w Nowym Jorku w IWO. J Powstały przy Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie ośrodek dokumentacji żydowskiej sztuki tradycyjnej tworzy archiwum opisów i fotografii poszczególnych zabytków wszystkich grup żydowskiej diaspory oraz Izraela, w tym oczywiście i Polski. 4 Używane przeze mnie pojęcie "żydowskiego miasteczka" - SZle t l, nie oznacza. że wykluczam istnienie obok żydowskiej także społeczności polskiej na tym samym obszarze. Niemniej zwartość gminy żydowskiej i odrębne prawa, którymi się rządziła usprawiedliwiają takie podejście do problemu. �333 Tragedia czasu wojny spowodowała, że tylko nieliczni Żydzi ze wschodniej Europy pozostali przy życiu. Do wyjątków należy zaliczyć tych, którzy powrócili na dłuższy okres w rodzinne strony, zaś bardzo rzadko spotykamy Żydów pozostałych na zawsze w miasteczku, gdzie kiedyś mieszkali. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele, przede wszystkim psychologicznej natury, lecz nie tu miejsce na ich rozpatrywanie. Skupienie więc zainteresowań badawczych na szczątkowej grupce tradycyjnej społeczności żydowskiej w Polsce, dostarcza przede wszystkim wiadomości na temat mobilności Żydów w okresie powojennym, czy też na temat kształtowania się nowych grup lokalnych, wśród których nie należy doszukiwać się śladów kontynuacji tradycji z okresu międzywojenneg05 Bardzo liczna diaspora żydowska, wywodząca się z interesującego nas obszaru, do której automatycznie zwraca się antropolog, nie stanowi zespołu o jednakowych cechach kulturowych, jak przyjmuje to większość współczesnych badaczy. Przeciwnie, jest to społeczność niezwykle zróżnicowana, a różnice te są rozmaite. Niezwykle trudno ustalić prawidłowości, które by bezwzględnie wskazały na istotne dla nas różnice; niemniej postaram się zwrócić uwagę na aspekty, których nie należy pomijać, bo część z nich pomaga w ocenie materiału uzyskiwanego obecnie od respondentów. Istotnym zagadnieniem dla współczesnego badacza jest sprawa czasu, w którym jego informator opuścił interesujący nas teren. Poza oczywistą kwestią wieku życia, w którym wyjechał, musimy poznać i uwzględnić czynniki, które wpłynęły na decyzję wyjazdu. Przyczyny natury ideologicznej, zaangażowanie się w ruchu syjonistycznym, wpłynęły na bardziej obiektywną ocenę pozostawionej w Polsce społeczności żydowskiej i warunków, w jakich żyła. Wyjazd spowodowany bezpośrednimi skutkami nasilającego się w okresie międzywojennym antysemityzmu, albo nędzą rodziny, pozostawił najczęściej trudne do zabliźnienia rany, które wpływają na brak w relacjach obiektywizmu. Emigracja powojenna, zwłaszcza jej późniejsze fale z 1956 i 1968 roku, składała się przeważnie z ludzi zaangażowanych w życie polskiego społeczellstwa, którzy niechętnie powracają wspomnieniami do okresu nas interesującego. Problem obiektywizmu, czy najczęściej spotykanej idealizacji wspomnień czasów młodości, albo też świadomej lub nieświadomej selekcji tychże wspomnień (Goldberg-Mulkiewicz, 1991) pozostawiam poza rozważaniami istotnymi dla niniejszego artykułu. Dla należytego określenia problematyki badawczej i uzyskania ważnych dla badacza wyników, istotny jest też kraj osiedlenia się naszego współczesnego 5 Wykazały to badania terenowe przeprowadzone wśród ludności żydowskiej należącej do lokalnej gminy wyznaniowej w Łodzi. Przeważająca większość jej członków osiedliła się w mieście po ostatniej wojnic, pochodzi zaś w dużej mierze z terenów leżących obecnie poza granicami Polski. �334 respondenta. Żydzi żyjący w krajach diaspory, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, czy też w państwach Ameryki Południowej, w większości pielęgnują tradycje wyniesione z kraju pochodzenia 6, a przede wszystkim z miasteczka, które opuścili oni, lub ich rodzice. Społeczność Izraela jest w znacznie mniejszym stopniu zaangażowana w tego rodzaju działalność. Przyczyny dla raczej ambiwalentnych postaw mieszkańców Izraela odnośnie ich przeszłości w diasporze, należy szukać przede wszystkim w zaangażowaniu się w problemy państwa. Poza tym już w okresie międzywojennym emigracja syjonistyczna świadomie ograniczała związki z krajem pochodzenia, podporządkowując się jednemu z podstawowych nakazów swojej ideologii, który zalecał oderwanie się od tradycji, tworzenie nowego społeczeństwa i budowanie kraju, opartego na nowych, zupełnie innych zasadach. Taki właśnie stosunek do przeszłości był kontynuowany w czasach powstania i rozwoju państwa - co miało sprzyjać zjednoczeniu przybyłych z wielu i bardzo rozmaitych terytoriów jego mieszkaJlców. Istniejące i działające w Izraelu liczne ziomkostwa byłych mieszkańców miasteczek Europy Wschodniej jako podstawowy cel swojej działalności przyjęły ocalenie od zapomnienia zaginionych gmin żydowskich. Wyraża się to przede wszystkim w wydaniu księgi upamiętniającej życie w miasteczku (Goldberg-Mulkiewicz, 1991) oraz w organizowaniu w rocznicę zagłady danej gminy uroczystości, poświęconej uczczeniu pamięci tych, którzy zginęli. Ziomkostwa starają się przede wszystkim o umocnienie więzi pomiędzy byłymi mieszkańcami miasteczka zamieszkującymi obecnie nieraz różne kontynenty. oraz o przekazywanie dzieciom i wnukom pamięci o jego istnieniu w ogóle. W przeważającej mierze nie są one zainteresowane w badaniach nad własną przeszłością 7. Uwzględniając bardzo istotne rozwarstwienie społeczności żydowskiej, szukamy śladów pamięci o życiu w diasporze wśród warstw bliższych tradycji, a więc przede wszystkim wśród chasydów. Kontynuują oni znajomość języka diaspory, jakim był jidysz, uznają tradycyjną wewnątrzgrupową stratyfikację społeczną, pielęgnują dawny strój polskich Żydów oraz niektóre komponenty warstwy obrzędowej przywiezione z Europy Wschodniej. Niewątpliwie więc możemy uznać, że grupy chasydzkie zarówno w Izraelu, jak też i w krajach diaspory, kontynuują niektóre małomiasteczkowe treści zawarte w wielu aspektach ich kultury. Nie wolno jednak zapominać, że są to społeczności 6 Należy tu niezwykle starannie oddzielić badania nad transformacj'1 tradycyjnej kultury małomiasteczkowej w grupach diaspory od badań, których celem jest odtworzenie tradycji istniejących w miasteczku. 7 Charakterystyczną cechą potwierdzającą brak konkretnego zainteresowania dawnym miasteczkiem może być fakt, że współczesna młodzież, pytana o miejsce pochodzenia rodziców, często umie podać nazwę miasteczka, ale najczęściej nie orientuje się gdzie ono leży, czy była to miejsowość duża, czy mała itp. Dopiero współczesne wycieczki młodzieży szkolnej do Polski wzmocniły poczucie więzi z konkretnym obszarem, z którego pochodlą rodzice. �335 zamknięte, podporządkowane jednej tylko tradycji - tradycji określonego dworu chasydzkiego, która wypiera inne nie mniej ważne i nieraz znacznie bogatsze komponenty małomiasteczkowej kultury. Opierając się tylko na tradycji chasydzkiej, popełniamy bardzo często powtarzany błąd, przerysowując ważność wkładu chasydów w całokształt życia małomiasteczkowej społeczności. Nie wolno zapominać, że tak często powtarzany obraz ukazujący miasteczko zamieszkałe wyłącznie przez chasydów, jest po prostu nieprawdziwy; jest on oparty najczęściej na powojennej literaturze, albo na innych środkach masowego przekazu, które starają się odtworzyć zaginiony świat polskich Żydów w ten właśnie sposób. Grupy chasydów na pewno stanowiły najbardziej wyróżniające się i barwne społeczności; jako takie pozostały w pamięci przede wszystkim swych byłych sąsiadów, ale nie były jedynymi mieszkańcami żydowskich miasteczek. Odwołując się do pamięci naszych respondentów zmuszamy ich, aby odtworzyli sobie i nam świat ich dzieciństwa i młodości. W warunkach społeczeństwa osiadłego albo grup imigranckich, które przemieściły się w jakimkolwiek czasie, z jakichkolwiek przyczyn, proces ten wydaje się być stosunkowo prostym. W warunkach badań nad społecznością żydowską, sprawa wygląda inaczej. Powrót wspomnieniami do świata młodości, to wskrzeszanie w pamięci zarówno tego świata, jak i tragedii jego zagłady. Nie zawsze jest to możliwe. Bezpośrednio po drugiej wojnie światowej wielu antropologów musiało zarzucić badania wśród żydowskich imigrantów, gdyż respondenci nie byli w stanie wspominać świata, który zaginął. Ze zjawiskiem niechęci do wspominania tragicznej przeszłości spotyką.ją się antropolodzy do dziś. Badanie kultury, która zaginęła w rzeczywistości, ale istnieje w pamięci, musi narzucić pewne ograniczenia tematów. Musimy zdać sobie sprawę z niemożności uzyskania szeregu danych, ze zniekształceń, które spowodowane są normalnym procesem idealizacji własnej przeszłości oraz stereotypizacji tradycji żydowskiej Europy Wschodniej, podporządkowaniu się przez respondentów modelom struktury miasteczka żydowskiego, które zostały powszechnie przyjęte przez literaturę piękną (Miron, 1981; Weissenberg, 1930), środki masowego przekazu, czy też niektóre prace antropologiczne (Zborowski, Herzog, 1953). Nie wolno też zapomnieć badaczowi o bardzo często występującym zjawisku poddania się badanych wpływom innych tradycyjnych społeczności, które zacierają w ich pamięci obraz własnego miasteczka, i powodują, że własne wspomnienia podporządkowują oni tym, zaczerpniętym z opowiadań obecnych sąsiadów, którzy kiedyś zamieszkiwali zupełnie inne rejony Polski, ale obecnie w nowym miejscu tworzą wraz z respondentem jedną grupę byłych mieszkańców Europy Wschodniej. Usiłując oprzeć się na modelu najbardziej zbliżonym do realnie istniejącego niegdyś miasteczka żydowskiego Europy Wschodniej, musimy sobie zdać sprawę, że jesteśmy poddawani procesowi jego mitologizacji. Mity zaś są �336 rozmaite i nawzajem się znoszące. Do najbardziej rozpowszechnionych należy mit o przewadze kultury chasydzkiej i jej przemożnym wpływie na kształtowanie się wszystkich dziedzin życia w miasteczku. Kultura chasydzka jako najbardziej barwna i wyróżniająca społeczność żydowską od sąsiadów zachowała się, jak już wspomniano, najdobitniej w pamięci nie-Żydów. Znaczny ładunek mistyki, charakterystyczny dla chasydyzmu, stworzył również w tradycji żydowskiej szczególny obraz należącej do tego kierunku społeczności. Rezultatem jest mit sztetl żyjącego w idealnej harmonii, wedle nakazów chasydzkiej tradycji, utrwalony zarówno w żydowskiej literaturze pięknej, jak i innych sztukach, jak film czy teatr. Obok tegoż mitu mamy i inny, znany szczególnie z literatury (Weissenberg, 1930), ukazujący nędzę żydowskiego miasteczka, beznadziejność życia bez perspektyw oraz konieczność buntu przeciwko takiej sytuacji 8. I wreszcie trzeci obraz miasteczka, tworzony przez "Księgi Pamięci" (Goldberg-Mulkiewicz, 1991), gdzie spotykamy się ze zdecydowanym przerysowaniem działalności organizacji o charakterze kulturalno-społecznym, przede wszystkim organizacji młodzieżowych o ideologii syjonistycznej. Opierając się powszechnie przyjętej mitologizacji tradycyjnego sztetl oraz doceniając konieczność jak naj szybszego zbierania materiałów od respondentów rozpoczęto w pierwszych latach po drugiej wojnie światowej badania uznając je za najważniejsze i możliwe do wykonania - nad atlasem języka i kultury żydowskiej na terenie Europy Wschodniej (Weinreich, 1960). Oznaczało to przesunięcie ciężaru zainteresowań z żydowskiej społeczności lokalnej na grupę znacznie większą, obejmującą zasadniczy trzon żydostwa aszkenazyjskiego9. Organizatorzy badań prowadzonych przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych wyszli ze słusznego założenia, że język imigrantów pozostał najbardziej oporny na różnorakie wpływy, którym poddaje się pamięć. Rezultaty badań atlasowych w znacznej mierze poszerzyły stan dotychczasowej wiedzy o społeczności żydowskiej w ogóle. Umożliwiły one przede wszystkim poznanie i przedstawienie na mapach nie tylko różnic w dialektach jidysz, ale również i wysnucie wniosków ńa temat zróżnicowania regionalnego poszczególnych zjawisk kulturowych, przede wszystkim w zakresie obrzędów rodzinnych i dorocznych oraz tradycyjnej twórczości ludowej. Rezultaty badań atlasowych umożliwiły wysunięcie hipotez o innym, aniżeli powszechnie przyjęty, podziale społeczności żydowskiej na grupy regionalne, jak też udowodniły, że granice dzielące obszary zamieszkałe przez Żydów nie po8 To właśnie przekonanie o powszechności nędzy wśród ż.ydowskil:h mas w Polsce w okresie międzywojennym pokutuje powszechnie do dziś w wielu krajach diaspory. 9 Z czasem badania te rozszerzono na całokształt aszkenazyjskieh Żydów zamieszkujących Europę· �337 krywają się z granicami wyróżniającymi odrębności kulturowe nieżydowskich mieszkańców tego samego terenu (Weinreich, 1962). Należy żałować, że współcześni antropologowie rzadko wykorzystują dane z tegoż atlasu dla swych badań. Są one bardzo istotne dla rozważań odnośnie dużych obszarów. Zajmując się terenami o mniejszym zasięgu geograficznym nie możemy jednak zapominać, że granice regionalne zaburzała duża mobilność społeczności chasydzkiej. Chasydzi, odwiedzając nieraz odległe o wiele kilometrów dwory swych cadyków, spotykali się tam z mieszkańcami innych, równie odległych regionów. Ze wspólnych biesiad, przede wszystkim w okresie świąt, przywozili do miasteczek tradycje pielęgnowane na dworach poszczególnych cadyków oraz treści kulturowe zapożyczone od spotykanych na tych dworach współznawców. Wyrażało się to przede wszystkim w rozpowszechnieniu tradycyjnej muzyki z innych terenów, opowieści i legend tworzących folklor słowny, przyjmowaniu pojedynczych komponentów z zakresu obrzędowości, czy też elementów tradycyjnego ubioru, przede wszystkim męskiego. Następną dziedziną, która stosunkowo mało poddała się obcym wpływom i przemianom kulturowym jest folklor słowny. Potwierdzają to wyniki licznie prowadzonych badań, którymi zajmują się żydowscy folkloryści zarówno w Izraelu, jak i wszystkich krajach diaspory. Folklor Żydów Europy Wschodniej doczekał się zarówno licznych opracowań, jak i publikacji o charakterze materiałowym. Poza wspomnianymi wyżej, inne dziedziny badawcze natrafiają na omówione już trudności. Z przyczyn, które wymieniłam, potęgują się one, gdy prowadzimy badania w Polsce. Właściwie możliwości badań nad kulturą Żydów polskich w Polsce są raczej ograniczone. Sprowadzić je możemy do kilku dziedzin. Przede wszystkim możliwe są, i prowadzone są dość intensywnie, badania nad stereotypem Żyda w kulturze wsi polskiej. Bywają one oparte na bezpośrednich, prowadzonych współcześnie, badaniach terenowych, oczywiście wśród nie-Żydów (Cała, 1987), lub też na żródłach zastanych, powstałych bez interwencji etnografa (Goldberg-Mulkiewicz, 1980; Jastrzębski, 1989). Nie możemy jednak zapominać, co niestety zdarza się w niektórych publikacjach, że współczesne badania, zwłaszcza terenowe, są uwikłane w ogólne prawidłowości rządzące powstawaniem stereotypu. Pomijając więc problem emocjonalnego zaangażowania się antropologa w ocenę materiału, nie można zapominać o wielorakich uwarunkowaniach, jakim poddany jest proces kształtowania się stereotypu w ogóle, a stereotypu Żyda w Polsce w szczególności (Irwin-Zarecka, 1988). Prace o charakterze materiałowym, stawiające sobie za cel opracowanie pojedynczych problemów z zakresu kultury materialnej czy rzemiosła artystycznego, są możliwe przede wszystkim w oparciu o dawniejsze publikacje etnograficzne, zebrany wcześniej materiał muzealny (Frankel, 1975; Goldberg-M ulkiewicz, 1976) albo przy wykorzystaniu materiałów terenowych, zbiera22 - Lud t. LXXVIII �338 nych z innych przyczyn, publikowanych lub nieopublikowanych, a zawierających interesujące nas dane (Goldberg-Mulkiewicz, 1983). Współistnienie przez wieki kultur polskiej i żydowskiej na tym samym terenie stworzyło oczywiście warunki dla wzajemnych zapożyczeń. Pierwszymi, którzy zainteresowali się tą problematyką byli folkloryści, zarówno z polskiej czy ukraińsko-polskiej (Franko, 1892)10, jak i żydowskiej strony (Sadan, 1980)11. W późniejszym okresie antropolodzy poszerzyli swe zainteresowania o obrzędy i twórczość ludową (Fryś- Pietraszkowa, 1989; Goldberg- M ulkiewicz, 1989). Niemniej, wydaje mi się, że jest to problematyka, która na pewno nie została jeszcze wyczerpana. Pogłębienie naszej wiedzy o wzajemnych zapożyczeniach z pewnością przyczyni się do zrozumienia wielu aspektów obu kultur 12. Jest rzeczą zadziwiającą jak mało zachowało się przedmiotów przynależących do tradycyjnej kultury żydowskiej. Nie czas tu rozpatrywać przyczyn tego zjawiska. Musimy jednak sobie zdać sprawę, że baza materiałowa, którą ma do dyspozycji współczesny etnograf, jest niezwykle uboga 13. Będące do naszej dyspozycji kolekcje muzealne czy zbiory prywatne są też najczęściej pozbawione podstawowej dokumentacji, dotyczącej funkcji przedmiotu, jego proweniencji, nazwiska wykonawcy lub właściciela. Należy również pamiętać, że przedmioty te były niejednokrotnie przenoszone, i to już w czasach, gdy pełniły swe funkcje w kulturze żydowskiej. Wędrowały często nawet poza granice kraju, w którym zostały wykonane. Przywożono, nieraz z odległych okolic, przedmioty stanowiące posag panny młodej; zamawiano, nieraz w bardzo odległych ośrodkach, wyposażenia synagog. Nawet przedwojenne kolekcje muzealne najczęściej nie mają należytej dokumentacji. Zaś fakt znalezienia po wojnie w miejscowym sklepie Desy żydowskiego przedmiotu kultu wcale nie musi sugerować, że pochodzi on z najbliższej okolicy. Jedynymi wyjątkami w tej dziedzinie są cmentarze i resztki synagog ze śladami dekoracji czy też budynki pełniące funkcje obrzędowe, lub zamieszkane kiedyś przez Żydów. Ta ostatnia grupa wchodzi jednak przede wszystkim w zakres zainteresowail historyków sztuki. Bogate są. kolekcje kamieni nagrobnych znajdujących się na żydowskich cmentarzach pod opieką konserlO Nie wydaje mi się właściwym podawanie całej bogatej literatury tego zagadnienia, pracę 1. Franko uważam za najbardziej reprezentatywną. 11 Artykuł tcn został napisany i opublikowany znacznie wcześniej po hebrajsku, przytaczam jego angielską wersję. Nie jest to również jedyny artykuł tego autora, który w swych pracach szczególnie interesował się problemem polsko-ukraińsko-żydowskiego pogranicza kulturowego. 12 Bardzo interesująco i niezwykle dokładnie opracowała ten problem Eugenia ProkopJaniec (1992), wykazując na przykładzie literatury polsko-żydowskiej okresu międzywojennego wielorakość problematyki związanej z badaniem kulturowego pogranicza. 13 Sprawą przyczyn tego stanu rzeczy zajęłam się w pracy omawiającej początki badań nad etnografią Żydów polskich oraz problematykę żydowską w pracach opublikowanych w języku polskim (Goldberg-Mulkiewicz, 1988). �339 wato rów lub poszczególnych muzeów. Zachowane teksty i wspaniałe niejednokrotnie płaskorzeźby zdobiące kamienie nagrobne - macewy mogą dostarczyć wielu informacji. Niestety, prace nad nimi są przeważnie w stadium początkowym, nie wyszły poza niezwykle ważny, ale wstępny etap - dokumentacji. Popularyzacja związanych z nimi podstawowych treści symboliki żydowskiej na pewno przyczynia się do wzbudzenia zainteresowania kulturą żydowską w ogóle, ale nie jest badaniem tejże kultury. Reasumując powyższe rozważania, musimy się zgodzić, że badanie tradycyjnej kultury polskich Żydów jest możliwe, niemniej jednak wymaga precyzyjnego przygotowania i pogodzenia się antropologa z ograniczeniami, których nie można przezwyciężyć. BIBLIOGRAFIA Cala Alina 1987 Wizerunek Żyda w polskiej kulturze Socjologii, Warszawa. ludowej, Uniwersytet Warszawski, Instytut Franko Iwan 1892; 1893 Wojna żydowska, przyczynek do studiów nad literaturą ludową, "Wisła" t. 6, 1892; t. 7, 1893. Frankel Giza 1975 Little-known handicrafts of Polish Jews on the nineteenth and twentieh centuries, "Jewish Art" vol. 2, 1975. Fryś-Pietraszkowa Ewa [989 Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi, "Polska Sztuka Ludowa" t. 43, 1989, z. 1-2. Goldberg-Mulkiewicz Olga 1976 Jewishfolk art and craft: textile printers in Eastern Europe, "International Folklore Review" vol. 2, 1976. 1980 Postać Żyda w polskiej rzeżbie ludowej, "Polska Sztuka Ludowa" t. 35, 1980, z. 3 - 4. 1983 The stereotype ofthe Jew in Polishfolklore, w: Studies in aggadah and Jewishfolklore, cds. 1. Ben-Ami, 1. Dan, The Magnes Press, Jerusalem. Problematyka żydowska w etnografii polskiej, "Lud" t. 72, 1988. 1988 1989 Przenikanie elementów twórczo.ki ludowej między społecznością polską a żydowską, "Polska Sztuka Ludowa" t. 43, 1989, z. 1 - 2. 1991 Księga pamięci a mit żydowskiego miasteczka, "Etnografia Polska" t. 35, 1991, z. 2. Irwin-Zarecka Iwona 1989 Neutralizing memory, the Jew in contemporary Poland, Transaction Publishers, New Brunswick and Oxford. Jastrzębski Jerzy 1989 Żyd jako "obcy" i jako "swój" w kulturze wsi polskiej X I X w., "Literatura Ludowa" t. 33, 1989, z. 4 - 6. Mead Margaret, Metraux Rhoda 1953 The study of culture at a distance, University of Chicago Press, Chicago. Miron Dan 1981 Der image fun .szletl, I. L. Perec Verlag, Tel-Aviv. �340 Prokop-Janiec Eugenia 1992 Międzywojenna literatura polsko-żydowska, Universitas, Kraków. Sadan Dov 1980 "Kolt; Plica Polonica", w: The field of Yiddish, cd: M. I. Herzog, B. Kirschen-Gimblett, D. Miron, R. Wisse, Institute for the Study of H uman Issues, Philadelphia. Weinreich Uriel, Weinreich Beatrice 1959 Yiddish language and folklore, "Janua Linguarum" vol. 10, 1959. Weinreich Uriel 1960 Wegen a najes jidiszen szprach un kultur-atlas, "Di goldene kejt" vol. 37, 1960. 1962 Culture geography at a distance: some problems in the study of East European Jewry. Proceedings of 1962 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society 27 - 29, Seatle. Weissenberg łehak Meir 1930 A sztetl, Emes Verlag, Moskva. Zborowski Mark, Her-.lOg Elizabeth 1952 Life is with people - the culture of the shtetl, International Universities Press Inc. Olga Goldberg-Mulkiewicz REFLECTIONS THE WORLD THAT CEASED TO EXIST. ON THE STUDY OF THE CULTURE OF POLISH JEWS (Summary) The traditional Eastern European Jewish town (the so-called shtetl) ceased to exist as a result ofthe Holocaust more than fifty years ago. Any studies of the shletl culture may then be carried out on the basis of scarce materials collected before World War II or interviews with survivors who now live in various countries on many continents. In fieldwork, we must take into account the moment and the age at which the informer has left the town, the causes of displacement, and the country of the present residence. All this has its impact on the choice of obtained information and the evaluation ofthe past life in thc shtetl. We must be aware that some matters may not be subject to research procedures. As regards the territory of Poland, the most important is the study of a stereotype of the Jew, mutual contacts between Jewish and local Polish or Ukrainian cultures, and research related to the preserved works of art and other artifacts. Studying the tradition of Eastern European Jewry, we must face the process of myt ho10gization of the shtetl. The most widespread commonplaces are: the myth of a town with Hasidic traditions, the opposite myth of Eastern European poverty and hopeless life, and the myth of a town cultivating the ideology of Zionism, with intense cultural activity, especially of the young generation. Opposite to the studies focused on the culture of the shtetl is the global interest in the culture of Askenazi Jewry as a whole. Research in this respect has now yielded more and more specific results, especially as regards regional boundaries and differences among specific annual and family rituals. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a334c6879f5d350a1a5fcacb5a4feb3.pdf 5f035bddcf6fc62467b46f99d68e3e0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4061 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource Podhale - sztuka ludowa parzenice gorczańskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3795 Title A name given to the resource Parzenice gorczańskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.217-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PARZENICE GORCZAŃSKIE OLGA Farzenica mentów Występuje jątkiem w jest jednym zdobniczych ona w charakterystycznych stroju ele­ góralskiego. całych p o l s k i c h K a r p a t a c h , z Beskidu budowie z męskiego Śląskiego, i ze motywów, względu kolorystyce i wy­ na różnice technice wyko­ n a n i a s t a n o w i jedną z cech, p o których możemy poznać przynależność etnograficznych, a Górali nawet do roz­ określonych mieszkańców grup poszczegól­ pracy łowym T. Sewerynai omówieniem rozwoju motywów autor zajmuje halańską, kie, w parzenic, inne spiskie czy bardziej ich — przy czym parzenicą pod­ jak np. babiogórskie ogólny, szczegó­ powstania, obecnie, wszystkim zaś p a r z e n i c e sposób się ze genezy występujących się p r z e d e sądeckie, już spotykamy szczawnic­ — podobnie omawia jak i towanej czy p r a c y występują noszone przez Od chwili ukazała dania w Górali. zapoczątkowano kultury związku riały mało z a j m o w a n o gorczańskich światowej czym dotyczące Seweryna, się kulturą Dopiero bardziej plastycznej z T. na zebrane zdobnictwa po II szczegółowe tamtejszych zostały stroju w Sekcji uzupełnionych nymi w Górale lami Badania również własnymi wywiadami Praca zgroma­ Ludowej PIS, przeprowadzo­ gorczańscy zamieszkują partie Gorców północne oraz W y s p o w e g o , n a południu nowotarskimi, od wschodu c y zaś z L a c h a m i , podstawą z okolic którzy Tadeusz S e w e r y n : 1930. 2 Sebastian Flizak: X X V I I , s t r . 227. przyległą graniczą z część Góra­ Myślenic^, o d p ó ł n o ­ stanowią ziemi północ­ z sądeckimi, o d z a ­ Parzenice Z i grupę góralskie. Zagórzan. przejścio­ Kraków Ziemia, Krakowskiem^. Górale silnego grup róż­ etnograficznych. poczucia własnej odręb­ wyraźnie oddzielał i c h od sąsiadów, b y ł strój. J e d n y m z j e g o elementów, podlegał i p o d l e g a który n a d a l dużemu zróżnicowaniu i l i c z ­ n y m z m i a n o m w czasie, są j e g o o z d o b y , a w ś r ó d n i : h parzenice. wiła Na się w noszono dynie tamtejszym spodnie z czerwonym działały w Podhala, terenie I I p o ł o w i e ubiegłego jednym Na czasach terenu J a k już w s p o m n i a n o , rozprzestrzeniły dwóch przyporach, się Zazwyczaj silne od wśród sznurka. wpływy początku Zagórzan sam krawiec na­ wyszyciami którzy wyszywa wie­ spodnie z Wykonaniem krawcy, je­ parzenic d l a Góralszczyzny*. ozdobionych c i sami otoczone d o I I p o ł o w y ubiegłego się wełnianego zajmują poja­ Pierwotnie rozwój bardzo uważanego szego s t u l e c i a za r e p r e z e n t a c y j n y ku parzenica stulecia. przyporem, obszyciem. ostatnich jako o kolo­ parzenic szyją spodnie. jedynie trudniej­ sze części o z d o b y , j a k n p . ś r o d k o w ą p a r t i ę parzenicy, resztę zaś z o s t a w i a d o r o b o t y p o m a g a j ą c y m m u człon­ kom r o d z i n y , n p . żonie i s t a r s z y m Na terenach zagórzańskich góralskie u b r a n i e z n a j d u j e Zawód krawca dzieciom. krawiec się p r a w i e należał d a w n i e j umiejący w szyć każdej w s i . d o popłatnych, toteż u c z y l i o n i chętnie s w o i c h synów, uważając, a b y le kogo n a naukę warsztatu i nie krawców, którzy chodu z Kliszczakami 1 mate­ góralskiego. Plastyki ba­ terenie. no-zachodnie Beskidu Dawniej terenach, n i n i e j s z a o p a r t a j e s t g ł ó w n i e n a materiałach dzonych pla­ wojnie a ności i c z y n n i k i e m , k t ó r y rowego się p r a c a ć w i e r ć w i e k u , w k t ó r y m t o czasie stosunkowo bardzo styczną j a k o „kliszczackie", t o z n a ­ Kliszczaków. kiedy minęło już p r a w i e cy­ Góralszczyzną nią się o b e c n i e o d o k o l i c z n y c h wy­ s z y c i a n a s p o d n i a c h G ó r a l i gorczańskich, k t ó r e w między gorczańscy, c z y l i t a k z w a n i Zagórzanie, n i e w i e l e i nych wsi. W wą MULK1EWICZ gospodarstwie jej n i e brać, psuł interesu" szyciem i szyją w s i , występują też aby t a k i wości. Do takich przy d l a mieszkańców swo­ sławniejsi la należą mistrzowie, np. Wincenty koło M s z a n y z Niedźwiedzia. Odrębną Obok się u b o c z n i e nujący z a m ó w i e n i a n a p ł y w a j ą c e z o d l e g ł y c h z Gronoszowa „by­ otworzył (Niedźwiedź). zajmują jedynie nie Dolnej wyko­ miejsco­ Nawieśniak czy A n t o n i Ogie- grupę s t a n o w i l i krawcy s Roman Reinfuss: Pogranicze krakowsko-góralsk i e w ś w i e t l e d a w n y c h i n a j n o w s z y c h badań e t n o ­ g r a f i c z n y c h . L u d , t . X X X V I , s t r . 222 i n a s t . S e b a s t i a n F l i z a k : E k s p a n s j a podhalańskiej kul­ t u r y l u d o w e j . L u d , t . X X X I V , str. 269—271. 4 217 �Ryc. 1. Schematy ludowych w ę d r o w n i , j a k n p . Józef parzenic gorczańskich. (Na podstawie Plastyki Ludowej PIS). K u b i k , mieszkający materiałów z archiwum Sekcji Badania obecnie była w L u b o m i e r z u . Wędrowali o n i o d w s i do w s i , zatrzy­ ców, mując z w i ą z k u z trudnościami w n a b y w a n i u w ł ó c z k i , k r a w ­ się t a m , g d z i e b y ł y kach swych sząc stamtąd czynili się docierali nową zamówienia. również modę. znacznie do na W wędrów­ Podhale, Wędrowni przyno­ krawcy rozpowszechnienia przy­ nowych cy przeważnie w stosowano przędzę okresie używać i wana w 218 gdyż wyszywania własnej można dopie­ powszechnie otrzymać stosowany więcej obecnie fabryczna, kupo­ D o l n e j , „stament", t o jest n i c i również wełna zaczęto włóczka parzenic produkcji, było Materiał stanowią: Mszanie przędziona owczą kolorów. wyszywania wyszywania, do międzywojennym włóczki, ładniejszych do dość pochodzenia o w c z a , która fabrycznego, j a k o tańsza do oraz używana mniej dla wykwalifikowanych kraw­ biedoty wiejskiej. powszechnie używają farbowanej w motywy postaci Obecnie, miejscowej domu w wełnianej 1 barwikami fabrycz­ nymi. Proste Pierwotnie przez szyjących przędzy form. ro zawsze w tzw. g o " l u b serca k r a w i e c w y s z y w a jąc jedynie odległości. i centymetrem Jeżeli rozbudowany, skiego, rysuje wzór jak na „węzła lub cyrklem jest rycerskie­ „z głowy", bardziej np. parzenica odmierza­ poszczególne skomplikowany typu suknie cyrklem kilka podhalań­ kół środkowych i p o t e m według n i c h w y s z y w a środkowy czyli rzenic kwiatek, „koguty", typu a następnie i t p . Niektórzy podhalańskiego okalające krawcy gotowe, współ- najpierw go mają wycięte pętle, dla pa­ z tek- �Ryc. go". 2. Parzenica Wyk. Jan z motywem „węzła rycerskie­ Płoskonka. Kasina Mała (pow. Limanowa). Ryc. 3. Parzenica Michalczewski. z motywem Niedźwiedź serca. Wyk. Marcin (pow. Limanowa). 219 �Ryc. 4. Parzenica. tury szablony Wyk. i Bartłomiej Słone. przykładając je Leśny. Rabka odbijają od — razu cały s k o m p l i k o w a n y w z ó r n a s u k n i e . Ściegi ben stosowane „płaski", wyszywa się parzenicach wszystkie „klucze", „kulki" skiego" w „krokiewka" t o łańcuszek, („Janina"). kontury itp., jedynie proste motyw s t a n o w i s z n u r e k kręcony typu w o l n y c h przestrzeni w podhalańskiego, kwiatki czy „pawie oraz puste przestrzenie w występuje jeszcze się najczęściej W okresie porem, rycer­ nakła­ sznurka, czasem Wieku i lu obok zaczęto R y c . 5. Parzenica go. Wyk. Antoni (pow. 220 typu nowotarskie­ Ogieła. Niedźwiedź Limanowa). on środki nim w którą zapełnia z jednym wyszyciem zewnątrz W spodnie Bogactwo czynników, j a k w i e k środkowe „kogutkach" przyporów. od kropki. nosić nowszych s e r c u u dołu. O p r ó c z t e g o był którego bardziej ozdobne. a również się k i e d y noszono spodnie niebieskie jest do zapeł­ tzw. „krokiewka", otoki wokół otoczony faliste, z włóczki i parzenicach wyszywa oczka", lub „węzła d a n y n a s u k n o . Ś c i e g płaski u ż y w a n y nienia stę- Łańcuszkiem drugiej z z przy- czerwonego biegły jeszcze połowie dwoma XIX przyporami ozdób zależało o d w i e ­ i zamożność zamawiającego, czas p o w s t a n i a p a r z e n i c . S p o t y k a n e obec- �R y c . 6. Parzenica. indywidualnego. nie n a terenie Przykład Kasinka Gorców nietypowego Mała (pow. parzenice rozwiązania Limanowa). dzielą się n a t r z y zasadnicze t y p y . N a j s t a r s z y z n i c h , z m o t y w e m „węz­ ła parze­ rycerskiego", n i c e Górali uważany jest wprawdzie za sądeckich, j e d n a k z a r ó w n o j e g o zasięg, j a k i t r a d y c j a wskazują, że p a r z e n i c e t e w y s t ę p o w a ł y od dawna równorzędnie spotykamy cach Łącka i Szczawnie, Zabrzeziu, stronie na o b u terenach. j e n a Góralszczyźnie pasma dalej sądeckiej k u południowi — jak również w po górskiego, n a t e r e n a c h Obecnie w okoli­ Zasadnem, przeciwnej zagórzańskich, np. w e w s i a c h Glisne i K a s i n k a . P o d s t a w o w y m wem zdobniczym wspomniany ci i pętlicy, „węzeł tego najczęściej sznurka (ryc. la, parzenicach centralny m o t y w jest szeregiem l i n i i tworzących ld), przyozdobiony wzdłuż sercowaty krawędzi moty­ typu rycerski" w wykonanej niebieskiego W bogatszych lc, parzenicach poprzednio potrójnej wonego w jest posta­ z czer­ lb, 2). otoczony otok (ryc. trójkątnymi ząbkami l u b w o l u t a m i ( r y c . l d ) . Nieco młodszy jest według opinii informatorów d r u g i t y p p a r z e n i c o p a r t y c h n a m o t y w i e serca, z j e d ­ ną pętlą wewnątrz (ryc. le, l i , 4). Parzenice tego Ryc. 7. Parzenica o formie nowotar­ skiej skrzyżowanej z sądecką. Wyk. w okresie międzywojennym Antoni Ogiela. Niedźwiedź (pow. Limanowa). 221 �typu są n i e r a z bardzo zwielokrotnienie bogate, konturu co osiąga lub p a r t i a m i h a f t u płaskiego. N a z e w n ą t r z bią często w o l u t o w a t o w y g i ę t e (ryc. mi 4), p r z e s t r z e n i e kształt serca się przez wypełnienie otok i c h zdo­ spirale, t z w . „klucki" między liniami wypełnione Oprócz w y m i e n i o n y c h w y ż e j środka spotyka my przejściowe, parzenica „krokiewka". konana C z a s e m n a z e w n ą t r z w y s z y c i a biegną h a f t o w a n e k r z y ­ Ogielę ż y k i l u b g w i a z d k i ( r y c . 3). ny Rozwojowi szy motywu wzbogacenie głównego o t o k u wokół w i e „węzła rycerskiego" najczęściej nicach parzenicy przypora. moty­ s k r a j n e l i n i e o t o k u stanowią przedłużenia zakończeń „ w ę z ł a " ; w typu związany sercowafego z dolnym otok jest ornamentem. o t o k u u ż y t e są t e s a m e Przy ściegi o r a z czego o t o k s t a p i a się z m o t y w e m parze­ również kolory, skutkiem głównym w jedno­ wem „węzła były rycerskiego" wyłącznie granatowym, Obecnie w przy czym dem Wincenty Nawieśniak sobie, rycerskiego", zamawiają u niego roku jedynie dziej noszonych, stanowiące „światowej". kwiatek jedy­ albo Motyw „pawie czami". Parzenica na tamtym tru­ motyw z takim l a t , gdyż obecnie podhalańskie, około piękniejsze o d d o ­ przejaw mody centralny oczko" z się zagórzańskich 1920 i u w a ż a n e są za w i e l e tychczas otoczone bar­ stanowi dużymi tu „klu­ zakończona j e s t u dołu r o m b o i d a l ­ n y m k r z e s i w k i e m ( r y c . 5). Wśród parzenic również f o r m y typu skromniejsze, w parzenicy Niekiedy nowych kolorów. podhalańskich do ośmiu z na ich tradycyjne przeładowanie oraz „doczepio­ wprowadzenie pojawieniem wzrosła kolorów, skimi czy t e r e n ó w Góralszczyzny parzenice wych w stycznych. skala wśród się parzenic barw. których motywów d l a ozdób parzenicach aby się torów, najładniejsze z czerwonym, „zgodziły". jasno Ażeby sie­ widuje się n i e b i e s k i , żółty i Według połączenia zielony cza­ odpowiednio dają opinii do­ informa­ kolory z mieć żółty środek, b i a ł e zaś z i e l o n y , „ b o t a k już świecie". pewne W elementy parzenicach mają zawsze typu ró­ barwy, czarne typów starszych v (z „ w ę z ł e m trafiają się zupełnie czasem rycerskim" lub 222 środka. wśród sercem), wyjątkowo. Tablice np. lub gra­ n a t o w e i zależnie o d t e g o d o b i e r a się k o l o r y j e d n o k o l o r c . ve, w y s t ę p u j ą c e jest podhalańskiego określone „ k l u c z e " , c z y l i „ k o g u t y " , muszą b y ć Parzenice przy­ mają­ z innych stron u Górali sądeckich, zwłaszcza mienieckiej?. Forma szczawnickich , Cechy w sercowata spiskich , 8 — występuje babiogórskich^ grupie łącko-ka- występuje u Górali starsze parzenice gorczańskie o d i n n y c h s t a n o w i g ł ó w n i e sposób r o z w i ą z a n i a wów p o b o c z n y c h , j a k n p . w y p e ł n i e n i e serca tami abstrakcyjnymi w deckiej, kalna interpretacja Górali Cechy do motywy zdobin z kwiatowe) wolutowych te zawodzą sądeckich zbliżone moty­ (elemen­ odróżnieniu o d p a r z e n i c y gdzie występują kolorów. do wyjścio­ sądeckichw. 9 wyróżniające typu orawskich, szereg podobny w okolic oraz s t o s u n k u do Łącka, które są­ czy l o ­ dobór parzenic są bardzo ozdobą spodni zagórzańskich. P a r z e n i c e n i e są j e d y n ą haftowaną ne. kręconym Spotykamy Haftowane oraz stępujących rozcięcia kolorów, oraz co w podobne sowych, brak postaci „węzła Obecnie rzadziej, kieszeni. W spodni, i motywów, t u jednakże elementu rycerskiego" panów Zagórzan i haftach wy­ noszonych te same pa­ zdobniczego w serca. wyraźnie ubrał" ściegi zwłaszcza zanika, wszystkim wysoka Przysłowie, by co n a klapka nad sukmanach, rozwiązania strój haftowa­ i wzory, w i d u j e się t e n s a m dobór zdobnictwie góralskiego. dziesięciu ściegi wy­ zewnętrznego są r ó w n i e ż n a zagórzańskich już zresztą c o r a z bocznego sznurkiem lub t a m te same parzenicy. przyporem wzdłuż że „za cena jednego (Mszana Dolna)) czego ubra­ Górala nie­ wątpliwie jest bardzo istotne. różowy z c i e m n y m , biały ż o w y m l u b n i e b i e s k i m . Oprócz t e g o k w i a t y p o w i n n y na się wykazują motyw, tego spiskich^, nia czerwony, te p o w i n n y być brane, zdarzają Zagórzan Pętlicowy no zielony, różowy, Lachów ościennych. przyczyną jest przede biały. K o l o r y spodni porównaniu z f o r m a m i parzenic najczęściej c z a r n y , g r a n a t o w y , f i o l e t o w y , j a s n o i c i e m ­ sem u przyporów c y c h bezpośrednich p o w i ą z a ń z p a r z e n i c a m i z a g ó r z a ń - wykonane otokami p a r z e n i c a podobała się, m u s i o n a z a w i e r a ć t e r a z dem motyw i n d y w i d u a l n y c h ( r y c . 7), n i e szwu, gwiazdkami, wydatnie jest na ułożonymi k w i a t k a m i , f o r m mieszanych postaci samego k r z e - podhalańskiej Wraz obok na nogawkach spowodował kwiatkamf i z wyszyć szycia różnymi m o t y w a m i , j a k n p . m e c h a n i c z n i e nymi" symetrycznie k ł a d y i-ozwiązań otoku gorczańskie dwoma spotykamy podhalańskiego przyporów. Wpływ ( r y c . 6) w z o r o w a n y męskich. P r ó c z n i c h w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż k o l o r o w e s i w k a z w y p e ł n i o n y m środkiem i o z d o b n y m i formy tej parzenicy czerwony. parzenice się n a t e r e n a c h Zewnętrz­ kolor spodni od szergu Antoniego (pow. L i m a n o w a ) . „węzła rycerskiego" — niewątpliwie jeden z Gronoszowa, że Rabce, w y ­ niebiesko- zamawiają for­ się e l e ­ p.zez i j a k układa twierdząc, n i e szył już pojawiły z Niedźwiedzia zaczerpnięty i przypomina Muzeum w punktów znanych krawców wyszyciem które typu moty­ w międzywojennym wykonywane serca przeważał z gospodarze. już „węzła czy starszego Jeden z najbardziej terenie, parzenice kolorach czerwonym parzenice nie starzy starsze okresie z z W dotychczas przez mieszanie sądeckich. litą całość. Omawiane powstające przechowywana w kontur serca ściśle wyszywaniu parzenic f o r m i e n o w o t a r s k i e j , środek j e j zaś w y p e ł n i a towarzy­ Przy trzech typów n a t e r e n a c h zagórzańskich mentów o różnym pochodzeniu. Przykładem tego jest wyznaczający­ bywają się n i e k i e d y rysował 5 E d y t a Starek; Parzenice spiskie. Polska Sztuka L u d o w a , n r 3/1952. 6 S e w e r y n Udziela: U b i o r y l u d u polskiego. Kraków 1904, z e s z y t I V , t a b l . I V . 7 Mieczysław C h o l e w a : S t r o j e l u d o w e Z i e m i Są­ d e c k i e j . L u d , t . X X X V I , s t r . 2 7 1 , r y c . 1. Roman Reinfuss: Stroje Górali szczawnickich. L u b l i n 1949, r y c . 2, 5, 7, 8. E d y t a Starek: Parzenice spiskie, j . w . ю Mieczysław C h o l e w a : Stroje l u d o w e Z i e m i Są­ deckiej. Zdzisław S z e w c z y k : Materiały do s t r o j u m ę ­ skiego Górali o c h o t n i c k i c h . P r a c e i Materiały E t n o ­ g r a f i c z n e , t . X , t a b l . I I I , r y c . 2, 4. 8 9 Dobiesław Walknowski. �