15 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e29808ed8c87a6b50164c6cbdc8921f9.pdf 5cb7519807337a0ece89dfa774839125 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:335 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:297 Title A name given to the resource Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej/ LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.31-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W DWLJOZIESTOPJF;CIOLECIE ETNOGRAFII POLSKIEJ Lud, t. 53, 1969 1". JOZEF BURSZTA ETNOGRAFIA W ĆWIERĆWIECZU POLSKI LUDOWEJ ORGANIZACJA - TENDENCJE - KIERUNKI BADAA Jubileusz 25-lecia Polskiej RzeczYlpospolitej Ludowe1j, który właśnie obchodzimy, jest okazją do refleksji, do czynienia podsumowań i do swoistego bilansu na różnych odcinkach życia społeczeństwa polskiego, także w nauce, tutaj konkretnie - etnografii. Dwadzieścia pięć lat w dziejach jednej dyscypliny naukowej może być różne. Może to być dużo, może też być i niewiele. Gdybyśmy tak ten okres 25 lat przymierzali wstecz, to moglibyśmy uzyskać takie np. okresy: lata 1914-1939, a więc w zasadzie okres międzywojenny z najbardziej typowymi dla niego osiągnięciami syntetyzującymi w opracowaniach: A. Fischena, J. S. Bystro,nia, S. Poniatowskiego i K. Moszyńskiego. Wcześniejsze dwudziestopięciolecie objęłoby mniej więcej lata 1880-1914, znamienne działalnością trzech ośrodków etnograficznych: lwowskiego (Lud), warszawskiego (Wisła, J. Karłowicz) i kraikowskiego (Akademia Umiejętności). A znów wcześniejszy jeszcze okres - lata 1855-1880 - to dominująoa na polu etnograficznym ,postać O. Kolberga i j~go seria Ludu, itd. Każdy z takich i innych okresów w dziejach polskiej etnografii stwarzał różne warunki jej rozwoju i różnie się do tego rozwoju przyczynił; były okresy powolnego rozwoju, były lata stagnacji czy, odwrotnie, niezwykłych osiągnięć. W żadnym wszJakże z takich dotychczasowych dwudziestopięcioleci nie nastąpiły tak wielkie i znamienne, tak różnorodne i wszechstronne, a zarazem tak przyśpieszone przeobrażenia, ja1k w 25-leciu Polski Ludowej; wielkie różnorodne i wszechstronne, gdyż dotyczyły nie tylko samej nauki, jej org1anizacji, bazy ludzkiej, metodologii i problematyki badawczej, 'ale - co właśnie znamienne - także przedmiotu tej nauki - ludu i jego kultury; przyśpieszone, gdyż nigdy jeszcze w dziejach narodu polskiego nie nastąpiło w ciągu zaledwie 25 lat tyle jakościowych przeobrażeń, zmieniających do gruntu zarówno strukturę społeczeństwa, jalk i obraz jego kultury. �32 JÓZEF BURSZT A Etnografia jest nauką o życiu i kulturze terytorialnych grup ludzkich, przede wszystkim o kulturze żywej, aktualnej. Przedmiot ten stał się tymczasem bardzo zmienny i coraz trudniej uchwytny. Już niemal przed półwieczem nasz sławny etnolog, B. Malinowski, pisał: "Etnologia znajduje się w smutnej i absurdalnej, żeby nie powiedzieć tragicznej sytuacji, polegającej na tym, że ilekroć zaczyna porządkować swój warsztat naukowy, wypracowywać właściwe narzędzia badawcze i chce już przystąpić do opracowywania wyznaczonych sobie zadań, przedmiot jej badań znika z pola badawczego, i to znika z niezwykłą szybkością" (Argonauci zachodniego Pacyfiku ..., wyd. polskie, 1967, s. 13). Stwierdzenie to można odnieść szczególnie właśnie do naszej polskiej rzeczy·wistości w okresie po ostatniej wojnie. Istotne cechy kultury ludowej, równoznacznej niemal w naszych, polskich warunkach z kul turą wsi, kulturą chłopską, na początku tego okresu to jeszcze: zdecydowana dwuklasowość społeczeństwa polskiego i jego kultury, gdy ok. 70% ludności mieszkającej na wsi T€lprezentowało kulturę tradycyjną, chłopską, traktowaną dotąd przez elitarną klasę społeczeństwa ja-ko kultura "gorsza", "niższa" i zawsze przeciwstawiana kulturze elitarnej, jako "wyższej", "lepsrej" itd.; to jeszcze zamknięcie wsi w jej własnych opłotkach, w tradycyjnym, niemal natumlnym systemie gospodarowania a prymitywnej, niskiej technice, w kręgu tradycyjnej sfery życia zbiorowego i wyobrażeń, przy zasadniczym odcięciu spraw wewnętrznych wsi od szerszego świata i przy braku z tym światem szerszych kontaktów itd., ttd. Jakże natomiast odmienny obraz mamy w końcu 25-lecia: kilikumilionowy odpływ ludzi ze wsi do miast i przemysłu; masowy udzia'ł młodzieży wiejskiej w szkolnictwie zawodowym i ogólnym; modernizacja i technicyzacja gospodarstwa wiejskiego; zasadniczy postęp w warunkach codziennego żyda i jego gruntowna modernizacja przy szerokim udziale ludności wsi w kulturze masowej - itd. W efekcie takich przeobrażeń nastąpiło nie tylko zasadnicze wyrównanie się kultury wsi z kulturą ogólnonarodową ale i fakt, że to, co dotąd było okreśLane jako kultura ludowa (w sensie tr-adycyjnym), odeszło czy odchodzi szybko w przeszłość stając się w gruncie rzeczy coraz więcej kategorią historyczną. Stało się jasne, że te wszystkie procesy zmian i w efekcie kategorialnie odmienna zupełnie sytuacja, jaka powst.ała w zakresie życia i kultury podstawowych warstw pracującego ludu w okresie Polski Ludowej, musiała w jakiś sposób rzutować na same losy etnografii, ,na jej przedmiot, metody, orientacje metodologiczne itd. Spoglądając więc wstecz na ubiegłe 25-lecie wypadnie przyglądnąć się nie tylko przedmiotowym zmianom w obrębie samej etnografii, ale także i temu, czy i w jakiej mierze zmiany te korespondowały z bieżącymi potrzebami życia. Jest �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 33 to tym bardziej wskazane, że etnografii - w jej szewkim ujęciu nie można ograniczać tylko do dyscypliny naukowej, skupi'ającej ścisłe jeno grono specjalistów. Jest bowiem faiktem, ·że poza fachowymi ośrodkami uniwersyteckimi, akademickimi i muzealnymi, czynne zainteresowania etnograficzne miały i mają dość szerokie rzesze amatorów i różnego pokroju dział-aczy. Trzeba też pamiętać, że wiele dziedzin tradycyjnej kultury ludowej sta'10 się w omawianym okresie przedmiotem praktycznego zainteresowania zarÓ'wno; poEtyki kulturalnej państwa, wielu instytucji społeczno~kulturalnych w ramach szerokiej kultury masowej, jak też wreszcie żywego nurtu indywidualnych upodobań estetycznych. Tej swoistejotoc~ki, jaką zyskał przedm,iot zainteresowań etnografii kultura ludowa - nie spotykamy na ogół przy przedmiocie badań innych dyscyplin naukowych. To oczywiście musi w jakiś sposób rzutować nie tylko na same naukowe zainteresowania etnografów, ale także na ich praktyczne stanowisko życiowe. To może stanowić też swoiste kryterium dla stanowiska etnografów w tym pierwszym i drugim zakresie spraw. Stan, rozwój i sytuacja w powojennej etnografii polskiej były przedmiotem już kilkakrotnych omówień przy różnych okazjach (zob. zestawienie ważniejszych pozycjibibliografic:wych w końcu artyku'łu). Tam też może czytelnik znaleźć poźądane szczegóły, na które tu oczywiście bralk miejsca. Ponieważ niektóre działy etnografii są w niniejszym tomie Ludu omówione w bardziej szczegółowych artykulach A. Kutrzeby-Pojnarowej, M. Frankowskiej i M. Znamierowskiej-Priifferowej, które to artyikuły dają wystarczające z:bNżenie do kolej'nych problem6w - ograniczymy się w tym, wstę'Pnym niejako artyikule do niektórych, uzupełniających punktów widzea'lia, mając głównie na uwadze: zarys ogólny tych dziejów, zasadnicze linie rozwojowe i ich osiągnięcia w zestawieniu z konkretmymi potrzebami. W tym ogólnym ujęciu nie :będzie oczywiście chodziło o przyczepianie laurelk ale o to, 'by z rzeczywistego dotychczasowego przebiegu .spraw uwydatnić możliwie jasno konsekwencje pnaktyczne i ,postulaty a'la przysZ'łość. W tym ogólnym zarysie chcielibyśmy poszukiwać odpowiedzi na następujące główne kwestie: 1. jakie nastąpiły zmiany organizacyjne polskiej etnografii i jak one rzutowały na rozwój samej nauki; 2. jakie zmiany ,nastąpiły w głównych u1kierunkowaniach teoretyczno-metodologicznych i w jakiej mierze korespondują one ze współczesnymi wymaganiami; 3. jakie są najważniejsze kierunki prac badawczo-naukowych, ich istotne osiągnięcia i potrzeby; 4. ja1ki był, jest czy nawet powinien być stosune.k samej nauki do u;powsze.chniającego się zjawiska, które nazwiemy tu folkloryzmem. 3 - Lud, t. 53, 1969 �34 JOZEF BURSZT A I W organizacji polskiej etnografii mamy wyraźne cztery piony: Ikatedry uniwersyteckie, zakłady i pracownie naulkowe w ramach organizacyjnych Polskiej Akademii Nauk, specjalistyczne towarzystwa naukowe z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym na czele, czy też ośrodki etnograficzne w ogólnych i regionalnych towarzystwach naukowych i społeczno-kulturalnych, wreszcie - jako ostatni pion - muzea etnograficzne czy też działy etnogr'aficzne w muzeach ogólnych. W powojennych zaś dziejach polskiej etnografii wydziel,ają się dwa główne okresy: do 1954 r. i po tym okresie, Ikiedy dzięki stworzeniu Instytutu Historii Kultu~y Materialnej PAN w grę weszły nowe formy organizacyjne badań nau1kowych oraz nowe stanowiska i tendencje badawcze i teoretyczno-metodologiczne. Okres pierwszych kilku lat powojennych wypełniła wytężona odbudowa uniwersyteckich ośrodków etnograficznych. Już w r. 1944 powstaje w Lublinie Katedra Etnografii i Etnologii pod kierunkiem Józefa Gajka, tam też reaktywuje się Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, jedyna powszechna org1anizacja polskich etnografów, która zaczyna odtąd po raz pierwszy w swych dziejach obejmować swą działalnością cały obszar kraju. Z ram też tego Towarzystwa wychodzi dość wcześnie szereg ogólnopolskich inicjatyw etnograficznych. W zniszczonej Warszawie posiadającej przed wojną kilka katedr typu etnograficznego, powstaje zupełnie od nowa Zakład Etnografii UW pod kierunkiem Witolda Dynowskiego. Podobnie w Poznaniu Eugeniusz Frankowski doprowad~a do wskrzeszenia Instytutu Etnologii UP., obok powstałego na krótko (B. Stelmachowska) Zakładu Etnografii Słowian Zachodnich. W Krakowie, z którym wojna obeszła się względnie łaskawie, Katedrę Etnografii Słowian tworzy Kazimierz Moszyński przesiedliwszy się tu z WHna, a Kazimierz Dobrowolski reaktywuje Seminarium Etnologii i Socjologii, przemianowane później na Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii. Powstają następnie zakłady etnograficzne w dwóch następnych, dotąd nieuniwersyteckich ośrodkach: w Toruniu (Boże.na Stelmachowska) i w Łodzi (Kazimiera Zawistowicz-Adamska). Tworzy się także uniwersytecki ośrodek etnograficzny we Wrocławiu (przejściowo Roman Reinfuss, potem Adolf Nasz, od 1953 także Józef Gajek). We wszystkich ośrodkach, prócz jedynie Krakowa, wyposażenie zakładów i ikatedr etnograficznych musiało być stworzone zupełnie od nowa, w takich też warunkach podjęto zarówno prace badawczo-naukowe jak i dydaktyczne. Do końca 1948 r. etnografia tworzy oddzielną sekcję kształcenia studentów w ramach tzw. nauk antropologicznych, jest ona też tzw. �Etnografia w ćwierćwieczu PoLski Ludowej 35 przedmiotem pobocznym dla studium geografii, historii sztuki i socjologii i niektórych kierunków filologii, wg programu przedwojennego. Już jednak w 1950 r. wprowadza się, obok studiów etnograficznych starego typu, kształcenie studentów w ramach tzw. Studium Historii Kultury Materialnej, na trzech tylko uniwersytetach: warszawskim, krakowskim i poznańskim. Studium to 'łączyło ściśle archeologię z etnografią i kładło nacisk - zgodnie z ówczesnymi tendencjami na (zaniedbaną dotąd w znacznej mierze) historię kultury materialnej. Po kilku latach Studium HKM zostaje zastąpione dwoma odrębnymi kierunkami - archeologią i etnografią. Odtąd etnogPaiia zaczyna być nauczana według jednolitego, zmienianego zresztą i ulepszanego co pewien czas programu, aż na 6 uniwersytetach, poza więc wymienionymi także na łódzkim j lubelskim. I chociaż ostatnio nauczanie etnografii zostało ograniczone do 4 uniwersytetów {przejściowo nawet do trzech), to sam fakt, że stanowi ona u nas odrębną sekcję uniwersytecką należy uważać za okoliczność bardzo pomyślną. Wiadomo przecież, że nie jest tak w wielu krajach europejskich, gdzie etnografię złączono z innymi dyscyplinami, zwłaszcza z filologią i historią. Okazuje się ponadto, że obawy Komisji Planowani'a o swoistą "nadprodu1kcję" młodej kadry etnografów - co uwidacznia się we wprowadzaniu corocznie na nie1których uniwersytetach studiów przemiennych - jak dotąd, nie sprawdzają się. Absolwenci etnografii znajdują joaiksię okazuje - dość szerokie możliwości zatrudnienia nie tylko w placówkach ściśle etnograficznych, ale także - i może przede wszystJkim w rozwijających się dynamicznie instytucjach społeczno-kulturalnych, do czego zresztą, z racji swego przygotowania, są chyba najbardziej predestynowani. F-aikt ten rzutuje w ja1k.iś :sposób na sam iprogram kształcenia etnograficznego. Jest charakterystyczne, że żaden z uniwersytedkich ośrodków etnograficznych nie doszedł do stworzenia własnego organu wydawnicrego (jak to jest np. w archeologii). Cała produkcja nauikowa tych ośrodków była przejmowana bądź przez serie wydawnicze PTL, Etnografię Polską, publikacje muzealne czy też wydawnictwa o charakterze ogólnym. Powstały co najwyżej (jaik np. w Poznaniu) etnograd'iczne serie wydawnicze w ramach wydawnictw uniwersyteckich. Etnografia zresztą nie miała nigdy takiej pomyślnej aury społecznej ja np. 'archeologia, która cieszyła się maksymalnym niemal uznaniem, ostatnio głównie z racji swej funkcji w obchodach Tysiącleda Państwa Polskiego. alPinia społeczna w wartościowaniu etnografii wydaje się od pewnego czasu zmieniać na korzyść, co jest chyba zjawiskiem nieco złożonym; wiązać się to zdaje takźe ze zmianą· wartościowania samej ikultury ludowej. �36 JOZEF BURSZT A PolsJkie Towarzystwo Ludm~nawcze (do 1951 Zarząd Główny w Lublinie, w latach 1951-1953 w Poznaniu, potem we Wrocławiu) było co najmniej przez 10 powojennych lat jedyną ogólną organizacją etnografów i wyłącznym zorganizowanym reprezentantem tej nauki na zewnątrz. Ono było też jedynym forum wymiany myśli, dyskusji przedmiotowych i teoretycznych, podejmowania szerszych akcji badawczych omz szerokiej dzia"lalności wydawniczej, pod wieloletnim efektywnym kierownictwem prof. J. Gajka. Na czoło wysuwa się ta ost'atnia działalność. Warto tu więc przypomnieć i uporządkować odnośne fakty. Tak więc tuż po wojnie PTL wznawia zasłużone c7Jasopismo etnograficzne Lud jako swój organ, ponadto uruchomiło względnie wznowiło po kolei szereg serii wydawniczych, a mianowicie: 1. Prace Etnologiczne - od 1947 T., wyszło tomów 9. Seria obejmuje - jak wiadomo - prace z zakresu etnogl'afii powszechnej; 2. Prace i Materiały Etnograficzne - od 1934 r., łącznie tomów 26 (w tym po wojnie tomów 21). Zawierają one zazwyczaj prace zbiorowe dotyczące etnografii regionalnej oraz różne monografie tematyczne; 3. Atlas Polskich Strojów Ludowych od 1949 r. Dotąd ukazało się 29 zeszytów z różnych regionów Polski; 4. Archiwum Etnograficzne od 1951 r., dotąd tomów 30, wydawanych powieliaczowo (malą poligrafią) a zawierających prace o różnym charakterze źródłowym (np. źródła do strojów ludowych, kwestionariusze, bibliografie, biografie i monografie tematyczne); 5. Biblioteka Popularna - od 1958 L, dotąd tomów 4; 6. Literatura Ludowa - od 1957 r., nieTegul'arnie wychodzący 2-miesięcznik jako jedyne c7Jasopismo fallklarystyczne pod red. J. Krzyżanowskiego; wyszło roczników 10; 7. Łódzkie Studia Etnograficzne - od 1959 r., rocznik, pod red. K. Z'awistowicz-Adamskiej w Łodzi, dotąd tomów 10; i wreszcie 8. Dzieła Wszystkie O. Kolberga. Jest to seria specjalna, zainicjowana - jaik wiadomo - już w pierwszych latach po wojnie, do jej realizacji przyszło jednak dopiero w ramach obchodów TysiącJeda Państwa Polskiego. Od 1962 T. do jesieni r. 1969 wyszło łącznie tomów: 50, ca,łość, 'będ.ąca w ikoile'jnym OIpracowani1u,pr'zewidziana jest na 80 romów. Wszystlkie te serie wydawnicze, z których aż 8 powstało w okresie omawianym, - nadal kontynuowane, choć różnie można je w szczegółach oceniać - są niewątpliwie dużym osiągnięciem organizacyjno-wydawniczym PTL, wysuwającym tę organiz'ację wśród innych analogicznych w Europie na jedno z naczelnych miejsc. Czołową rolę pełniło czasopismo Lud aż do uk'azania się drugiego - Etnografii Polskiej. Na jego łamach miały miejsce także w okresie przełomowym lat 19491953 podstawowe dyskusje metodologiczne nad charakterem etnografii �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 37 w aspekcie współczesnej myśli naukowej i nowoczesnych potrzeb społecznych. Właśnie PTL organizowało wiele takich konferencji (do 1952 r. odbyło się ich 6), przyswajało również, szczególnie w tym właśnie okresie, osiągnięcia i metody etnografii radzieckiej. Gdy zaś w wyniku swoistej organizacji polskiej nauki nastąpił rozdział poszczególnych dziedzin kultury ludowej o czym jeszcze wspomnimy - między Instytut Sztuki, Instytut Badań Literackich i Instytut Historii Kultury Materialnej kładący nacisk na badania tej właśnie dziedziny kultury - Towarzystwo Ludoznawcze było, jako to słusznie zaznaczył J. Gajek (Lud, t. 43), jedyną platformą łączącą całość problematyki etnograficznej i utrzymującą żywy kontakt zarówno ze specjalistami innych dziedzin (językoznawstwa, antropologii, filologii, historii kultury itd.), j-ak też z szeroką rzeszą miłośników swojszczyzny - z regionalistami, krajozlnawcami i różnego ,autor'amentu etnografami - amatorami. Poświęciliśmy sporo miejsca omówieniu działalności PolsIkiego Towarzystwa Ludoznawczego jako najbardziej dla etnografii polskiej zasłużonej ogólnopoilskiej organizacji społeczno-kulturalnej o wyłącznym profilu etnograficznym. Nie należy jednak zapominać, że pewną etnografkzną dział,alność badawcw-naukową i wydawmiezą spotkać moż·· na zarówno w regionalnych towarzystwach naukowych i społeczno-kulturalnych, jak też i w specjalistycznych towarzystwach naukowych. Te pierwsze jak np. Pozmańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Lubuskie Towarzystwo Naukowe i inne - wyłoniły oSitatnio specjalne komisje etnograficzne z własnym planem badawczo-naukowym. Ale nawet i wtedy, kiedy takich komisji nie ma, etnografia regionalna znajduje w nich od czasu do czasu swe miejsce, w niektórych, jak np. w Rzeszowie, Gdańsku, wybitne. Zależy to od lokalnych okoliczności, a zwłaszcza od zainteresowań ich członków czy pracowników. Podobnie jest w specjalistycznych towarzystwach naukowych, do których często właśnie przechodzi po studiach młoda kadm etnografów. Można tu wymienić: Instytut Zachodni, Instytut Zachodnio-Pomorski, Instytut Bałtycki w Gdańsku, Instytut Śląski w Opolu, czy - ostatnio wydzielony w Olsztynie z Towarzystwa "Pojezierze" - Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego. Rozwijająca się ostatnio dość żywo działalność takich ośrodków (nie zawsze, co prawda własnymi siłami etnograficznymi lecz często zapraszanymi z zewnątrz) zasługiwałaby już na osobne omówienie. Jest oczywiste, że kierunek działalności tych ośrodków jest do pewnego stopnia odbiciem sytuacji panującej w etnografii uniwersyteckiej i akademickiej, czy w działalności muzealnej. Kolejnym pionem organizacyjnym polskiej etnografii są zakł-ady �38 JOZEF BURSZTA Polskiej Akademii Nauk. Pierwsza ogólnopolska konferencja metodologiczna etnografów ,w Krakowie (17-19 II 1951), zorganizowana przez PTL i zapoczątkowująca teoretyczną reorientację etnografii, uchwaliła wprawdzie powołanie w obrębie Polskiej Akademii Nauk odrębnego Instytutu Etnograficznego, do jego jednaik powstania mimo kilku jeszcze późniejszych i nawet najnowszych prób - dotąd nie doszło. W obrębie natomiast powołanego z końcem 1953 r. Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN wydzielono z początkiem 1954 r. Dział IV tegoż Instytutu (kier. prof. W. Dynowski) jako akademicką reprezentację etnografii polskiej. Po pewnych zmianach organizacyjnych w skład tego Działu wchodzą ostatnio następujące zakłady i pracownie: Zakład Etnografii POJWszechinejw Warszawie (kier. prof. W. Dynowski) z podległą .jemu Pra'cownią Etnografii Powszechnej w Poznaniu {doe. M. F,ranlkowslm); Zakład Polskiego Attlasu Etnograficznego we W!rodawlu (prof. J. Gaj~k) - agenda przejęta zPo1skiego Towarzystwa Ludoznawczego; Zakład Etnografii Polski w Krakowie (prof. M. Gładysz) ze specjalną w obrębie tego Zakładu Pracownią Etnografii Karpat; Zakład Etnografii Polski w Warszawie (doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa) z podlegającą jemu formalnie Pracownią Etnograficzną w Łodzi (prof. K. Zawistowicz-Adamska), w ramach zaś tej ostatniej specjalny Zespół Badania Kultury Robotniczej (Ikier. prof. K. DobrowolsJki). Łącznie zatem 7 zakładów i pracowni z zespołem. Organem Dzia'łu zostało czołowe dzisiaj czasopismo etnograficzne w Polsce Etnografia Polska (od 1958, dotąd tomów 12), prace zaś pracowników drukuje się w serii Biblioteka Etnografii Polskiej (dotąd tomów 16). Cechą szczególną rozwoju stosunków w okresie powojennym jest oderwanie niektórych dziedzin kultury ludowej z zakresu organizacyjnego etnografii i przydzielenie ich odrębnym instytutom. Tak więc folklor słowny stał się przedmiotem badań odrębnego zakładu dla badań literatury ludowej, wchodzącego w ramy organizacyjne Instytutu Badań Literackich PAN (kier. prof. J. Krzyżanowski i dr H. Kapełuś). Z pracownią tą związana jest redakcja czasopisma PTL Literatura Ludowa. A znów folklor muzyczny i sztuka ludowa objęte są badaniami Instytutu Sztuki PAN, przez dwie odrębne pracownie, a mianowicie: Pracownia Badań Sztuki Ludowej (prof. R. Reinfuss: niejako organem tej pracowni jest kwartalnik Polska Sztuka Ludowa, od 1947 r.). Drugą jest Pracownia Badań nad Polskim Folklorem Muzycznym (kier. uprzednio doc. M. Sobieski, ostatnio mgr .T. Sobieska). Ostatnim wreszcie, czwartym pionem organizacyjnym polskiej etnogr.afii są muzea. Należy tu wyróżnić samodzielne muzea etnograficzne oraz oddziały etnograficzne typu ogólnego. Samodzielnych muzeów �Etnogra/ia w ćwierćWieczu PoLski Ludowej 39 etnograficznych mamy w Polsce 7, ·a to w: Warszawie, Krakowie, Toruniu, Poznaniu, Wrocławiu i w Sanoku; można tu doliczyć także łączOiI1ez archeologicznym muzeum w Łodzi. Więikszość z nich ma swoje wydawnictwa ciągłe: Zeszyty Muzeum Etnograficznego w Warszawie (wyszło zeszytów 7); Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie (od 1966, wyszło tomów 3) oraz tamże seria Prac i Materiałów; Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku; Roczniki Etnografii Śląskiej i Zeszyty Etnograficzne we Wrocławiu oraz Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi (od 1957, wyszło tomów 12). Drugim typem są muzea wielodziałowe. Dział etnograficzny znajduje się przy sporej części muzeów lokalnych, których liczba zresztą szybko z każdym niemal rokiem rośnie. Niektóre z nich mają swoje, choć nieregularne, periodyki wydawnicze (Bytom, Rzeszów, Opole, Olsztyn, Białystok, Kielce, Sz'czecin). Od pewnego czasu panuje duże ożywienie w ,tworzeniu muzeów skansenowskich. Istnieją one, nie/kiedy w zalążku, w Toruniu, Sanoiku, Zubrzycy Górnej, Olsztynku, Klukach (pow. Słupsk), Opolu, Nowogrodzie Łomżyńskim i we Wdzydzach Kaszubskich; tworzą się w: Po~naniu, Zielonej Górze, Szczecinie i w killku jeszcze innych ośrodkach. O działalności muzeów informuje szczegółowo artykuł prof. dr M. Znamierowskiej-Priifferowej. Interesuje nas w tej chwili ten zasadniczy fakt, że zarówno samodzielne muzea etnograficzne jak i takież oddziały w muzeach ogólnych -prócz swoich wielostronnych funkcji - stały się, przynajmniej znaczna ich część, bardzo poważnymi placówkami naukowymi a cennym regionalnym profilu badawczo-naukowym i dokumentacyjnym, częstokroć wręcz odkrywczym. Przykładów można by dać wiele, aż do takich niezwyklecharakterystyc~nych i twórczych postaci, jak np. doc. dr A. Chętnik czy doc. F. Kotula. Ta strona działalności muzeów, zwłaszcza właśnie regionalnych, zasługiwałaby również na specjalne omówienie. Na całość więc dorobku etnografii polskiej w ciągu ostatnich 25 lat dorobku niewątpliwie ogromnego składa się ogólna suma osiągnięć wszystkich tych czterech jej pionów organizacyjnych. Jest to suma złożona dość mechanicznie, gdyż z części, z których każda rozwijała się w znacznej mierze od siebie niezależnie; każdy pion bowiem, podlegający innym organom zwierzchnim, wypracowywał swoje plany badawczo-nauikowe we własnych ramach, bez koordynacji z innymi pionami, a nawet jeśli chodzi o ośrodki uniwersyteckie bez ich uzgadniania między mniejszymi jednostkami organiz,acyjiI1ymi tego samego typu. Trudno by powiedzieć, czy suma tego dorobiku byłaby większa czy mniejsza, lepsza czy gorsza, gdyby losy organizacyjne potoczyły się inaczej, a więc gdyby cały zakres przedmiotu badań _ �40 JOZEF BURSZT A kultura ludowa, jeśli chodzi o nasze, polskie warun!ki - podlegał muś jednolitemu ośrodkowi planującemu i koordynacyjnemu. to na pewno dorobek inny. Faktem pozostaje, że taka j'ak u nas organizacyjna nauki etnografii nie ma - biorąc w całości odpowiednika w innych krajach. jaikieByłby postać swego II Równolegle z omówionymi zmianami orgHnizacyjnymi w naszej etnografii następowały znamienne przeobrażenia w tendencjach, ukierunkowaniach i prądach teoretyczno-metodologicznych. Zasadnicze zmi'any można ująć w następujące punkty: 1. przeżywanie się i wygasanie różnorodnych "szkół" z okresu międzywojennego przy równoczesnym dużym wkładzie starszego pokołeni'a etnografów w początkach okresu w ogólny dorobek naukowy; 2.ożywione dyskusje metodologiczne nad przedmiotem, celami i metodami etnografii w celu dostosowania jej do zupełnie zmienionej po wojnie sytuacji i potrzeb; 3. zasadnicze oparcie tej nauki o założenia metodologiczne materializmu dialektycznego i historycznego, przy równoczesnym znacznym zainteresowaniu osiągnięciami etnografii zachodniej; 4. planowanie badal1 i ich znaczne ożywienie. Tuż po wyzwoleniu, w 1945 roiku, na czoło wysunęły się pilne potrzeby badawczo-terenowe na Ziemiach Odzyskanych. Należało w pierwszym rzędzie ukazać z jednej strony obraz etnograficzny polskich grup ludnościowych na tych ziemiach, z drugiej przedstawić etnograficzne postulaty w odniesieniu do sposobu zasiedlenia tych obszarów ludnością polską. Etnografowie wzięli aktywny udział w kolejnych sesjach Rady Naukowej dla Zagadniel1 Ziem Odzyskanych, na których przedstawiono (K. Dobrowolski) swoiste dezyderaty w sprawie procesu zasiedlenia tych ziem, jakie wynikały z typu kultury grup osadników. W ramach zaś szeroko zakrojonych prac Instytutu Zachodniego w Poznaniu, publikującego serię wydawniczą Ziemie Staropolskie, a także w serii specj1alnych publikacji i artyikułów, opracowano obrazy kultury ludowej polskich grup autochtonicznych na Pomorzu Zachodnim i Wschodnim (B. Stelmachowska, M. Znamierowska-Priifferowa, E. Sukertowa-Biedrawina), Ziemi Lubuskiej (A. Kutrzeba) i Śląska Dolnego (M. Gładysz, J. Ligęza i inni). Tak się jednak niestety sprawy ułożyły_ że etnografowie - mimo planów i zapowiedzi - nie podjęli (jak np. socjologowie czy demografowie) dość wcześnie badal1 nad kapitalnymi �Etnografia w ćwierćwieczu PoLski Ludowej 41 procesami osadnictwa, ,adaptacji i integracji kulturowej społeczności lokalnych na Ziemiach Zachodnich w celu uchwycenia tych procesów in statu nascendi. Badania takie rozpoczęto właściwie dopiero od roku ok. 1960 (ośrodek poznański, wrocławski, opolski, później też dals7Je), kiedy to pierwszą, najciekawszą bodaj fazę tych procesów trzeba było już w znacznej mierze rekonstruować. Nawiasem mówiąc, etnografia ówczesna (jeśli już użyjemy takiego personifikującego zwrotu), zorientowana według międzywojennych "szkół", nie był'a przygotowana (poza, oczywiście, kierunkiem badawczym K. Dobrowolskiego) do podjęcia tego typu badań. 'Nie dziwne więc, że w stosunku do Ziem Zachodnich ograniczono się na długo do dokumentacji jedynie tradycyjnej kultury ludowej. J est zrozumiałe, że w pierwszych latach po wojnie, w okresie odbudowy placówek i warsztatów naukowych, etnografia polska mogła odbudować się na dorobku międzywojennym i do tego dorobku ukierunkowanego zresztą według różnych "szkół" nawiązała. Do głosu doszli uczeni starszego pokolenia, choć część z nich w czasie wojny zginęła. Nie dożył końca wojny Adam Fischer, zginął z rąk okupantów czołowy polski przedstawiciel wiedeńskiej sZ:koły kulturowo-historycznej i twórca jej "polskiej" odmiany - Stanisław Poniatowski. Jego jednak teoretyczne i materiałowe rozprawy drukowane są w Ludzie (1947, 1948). Klasycznym reprezentantem założeń metodologicznych tego kierunku poz,ostał nadal Jan Czekanowski, czołowy antropolog i twórca polskiej szkoły 'antropologicznej, zwolennikami stali się także inni (J. Gajek, E. Bulanda). Właśnie w obrębie tego kierunku powstał projekt opracowania Polskiego Atlasu Etnogmficznego jak też i Atlasu Strojów Ludowych, do realiz.acji Iktórych - jak wspomniano - przystąpiło Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, a potem zakład PAN. W pierwszych latach po wojnie prezentuje swój syntetyczny dorobek historyk kultury, socjolog i etnograf, prof. J. SL Bystroń, w postaci głównie dwóch podręcznikowych prac: Kultura ludowa (wydanie II) i Etnografia Polski {ł1947). Jest charakterystyczne, że słabo przejawia się teoretyczna myśl anglosaskiego kierunku funkcjonalnego, stworzonego przecież przez Polaka, B. Malinowskiego. Poza informującymi ,artykułami (E. Bulanda - 1945, F. Mirek - 1947 i J. Obrębski) nie ma poważniejszych opracowań. Nie stworzono też ani w tym czasie, ani później, żadnego wzoru monografii regionalnej w oparciu o teorię tego kierunku. Podlegnie on zresztą wkrótce ostrej krytyce. Niektóre z dawnych ukierunkowań, jak np. fenomenologiczny (C. Baudouin-Courtenay-Jędrzejewiczowa w Wilnie, po wojnie w Londynie) nie przejawiły się w ogóle, inne (np. psychologizm E. Frankowski) tylko przez pewien C7Jas. �42 JOZEF BURSZT A Okresu przedwojennego sięga kierunek metodologicz.ny wypracowany przez K. Dobrowolskiego, zwany integralnym. Powstał on jednak raczej w obrębie socjologii i w tych ramach w gruncie rzeczy jest on uprawiany, bafdzo zresztą aktywnie i produktywnie. Również w okresie przedwojennym skrystalizował K. Moszyński, czołowy polski etnolog, swój teoretyczny kierunek tzw. ewolucjonizmu krytycznego, czego wyr'azem jest przede wszystkim jego monumentalne 3-tomowe dzieło Kultura ludowa Słowian (1929-1939). Dał temu teoretyczne podstawy także w okresie omawianym (1947-1949). • Dalszych kilka powojennych lat dziejów polskiej etnografii znamienne jest (od strony teoretycznej) dość gwałtowną krytyką przejawów niektórych kierunków etnologii zachodniej. Najbardziej ostra krytyka, wynikająca jednak w znacznej mierze z racji politycznych, skierowana została właśnie na funkcjonalizm. Z drugiej znów strony niektóre dawniejsze i współczesne kierunki etnologii 'anglosaskiej i ameryJkańsikiej stają się przedmiotem solidnych opracowań, ale socjologów (J. Lutyńskiego, A. KłoskowsJkiej). Równolegle pojawia się coraz więcej opracowań informujących o etnografii radzieckiej. Piszą na jej temat J. LutyńsJki, E. Frankowski, J. Kulczycki, T. Wróblewski, wydaje się tłumaczenia pmc S. A. Tokan~wa, S. P. Tołstowa, .1. Potiechina, M. Lewina i innych (Lud, t. 39), także dwóch prac zbiorowych: Anglo-amerykańska etnografia w służbie imperializmu (1952) oraz szereg wybranych artykułów składających się na wydany przez PTL zbiorowy tom Nowe drogi etnografii radzieckiej (1953). Tym akcjom towarzyszą dyskusje i konferencje metodologiczne, zwłaszcza w obrębie PTL. Dzięki inicjatywie PTL m. in. doszło do zwołania 3-dniowej konferencji metodologicznej w Krakowie (1951), która dla dalszego ukierunkowania polskiej etnografii miała poważne znaczenie. Postanowiono tam m. in. położyć w badaniach nacisk .na dynamikę współczesnych przeobrażeń oraz na powiązania etnografii z życiem i budową socjalizmu. Uchwalono też powołanie Instytutu Etnograficznego w obrębie Polskiej Akademii Nauk. Chociaż wiele z postanowień i zapowiedzi miało jeszcze wówczas charakter raczej deklaraJtywny i werbalny (zob. Lud, t. 39), niemniej jednak - wraz zresztą z metodologiczną reorientacją całej wówczas polskiej humanistylki - zaznaczył się także w etnografii zasadniczy zwrot. Od tego też czasu przyjęło się używanie terminu "etnografia" na oznaczenie dwu dotąd wyróimianych nauk: ell;nogl'afii (nauki opisowej) i etnologii (nauki porównawczej, teoretycznej). Stąd też :pojęcie "etnografia" oznacza odrtąd za:równo naukę OIpisową o kulturze, j:ak i teoretyczną, choć jeszcze często do dzisiaj, niejako dla uwydatnienia tej drugiej strony, spotyka się używanie terminu etnologia. �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 43 W tym zwrotnym okresie w dziejach etnografii polskiej, do roku 1956, miało miejsce kilka konferencji metodologicznych i sprawozdawczo-planujących. Wytyczyłyo.ne zarówno kierunki jak i konkretny prognam badawczy. Wychodziły one wpierw z inicjatywy PTL, później PAN, która stała się z czasem głównym ośrodkiem organizacyjnym etnografii. Kilka kolejnych konferencji dotyczyło prac nad realizacją Polskiego Atlasu Etnograficznego (Pracownia we Wrocławiu pod kierunkiem prof. Gajka). Najważniejsza z nich, 6-8 VI 1956, z udziałem etnografów, języikoznawców, historyków, archeologów, -antropologów i geografów - oceniła stosowane w badaniach terenowych metody badawcze, siatkę punktów, hasła, opracowane już kartogramy, zagadnienie współpracy z innymi naukami przy realizacji atlasu -oraz przedyskutował-a założenia metodologiczne. W sprawie PAE powstała też spora już literatura. J'ak wiadomo, wyszły dotąd tylko 3 zeszyty PAE. W wydaniu następnych nastąpiły pewne zahamowania wynikające z różnorodnych przyczyn. Opracowywanie PAE jest jednym z niewielu zbiorowych przedsięwzięć etnograficznych, obejmujących teren całej Polski. Inne konferencje dotyczyły zagadnień metodologicznych całej etnografii. Najważniejsza z nich, zwołana przez PAN, miała miejsce w KraIkowie w dniu 23 IV 1956. Zgromadziła ona 80 etnografów z całej Polski, a dotyczyła oceny dotychczasowych dróg rozwojowych etnografii polsikiej oraz jej obecnych zadań na tle sytuacji etnografii w innych krajach oraz :konkretnych potrzeb i związków etnografii z innymi naukami (referat prof. Dobrowolskiego). Określono tam etnografię jako nauikę historyczną, badającą kulturę ludu pracującego, jej kształtowanie się i przeobrażenia. Przy wyznaczaiu jej współczesnych teoretycznych i metodologicznych podstaw widziano dwa podstawowe zadania: rekonstruowanie minionych procesów kulturowych oraz badanie współczesnej, żywej rz-eczywistości kulturowej (w sensie badań małych społeczności i ich kultury). To ostatnie określono jako podstawową domenę etnografii. Realizując te zadani-a, w etnografii powinno krzyżować się - jak mówił Dobrowolski - indywidualizujący i syntetyzujący (teoretyczny) punkt widzenia. Tezy powyższe były prezentacją wspomnianego integralnego ukierunkowania w etnografii, reprezentowanego przez K. Dobrowolskiego i jego "szkołę". To w gruncie rzeczy socjologiczne stanowisko (o cechach strukturalizmu empirycznego w hadaniu społeczności lokalnych) starło się na tej właśnie :konferencji z innym, mianowicie ewolucjonizmu krytycznego, reprezentowanego przez K. Moszyńskiego (wydawał on właśnie wówczas swoje wielkie dzieło: Człowiek. Wstęp do etnografii �44 JOZEF BURSZTA powszechnej i etnologii, 1958). Rz.ecz zrozumiała. Są to przecież dwa diametralnie różne i przeciwst,awne stanowiska metodologiczne w etnografii. Inna znów konferencja zasadnicza (20-23 III 1956) dotyczyła tylko placówek etnograficznych skupionych w PAN. Wytyczyła ona na wiele lat tematykę badawczą tych właśnie placówek, już zresztą uprzednio rozpoczętą. Placówki etnograficzne PAN podjęły następujące ważniejsze badania: 1. Opracowanie regionalnych monografii etnograficznych: wsi Siołkowice na Śląsku Opolskim (kier. M. Gładysz, wyszły 2 tomy, dalsze Wi opracowaniu); regionu kurpiowskiego (kier. A. Kutrzeba-Pojnarowa, wyszły 3 tomy pt. Kurpie. Puszcza Zielona). Planowano wówczas opracowanie kiliku jeszcze innych regionów, do pełnej realizacji tych badań jednak nie doszło. 2. Monografie tematyczne, jak: główne i dodatkowe zajęcia ludności wiejskiej w XIX i XX w. {kier. K. Zawistowicz-Adamska, wyszło kilka prac); rozwój narzędzi rolniczych na tle przeobrażeń s.połeczno-gospodarcżych i kulturowych wsi małopolskiej oraz współczesne kształtowanie się kultury mas pracujących (kier. K. Dobrowolski). Z tych zakresów wysz'ło drulkiem również wiele opracowań. J'ak okazuje się, placówki PAN podjęły - poza przejętym z PTL atlasem etnograficznym - tematy:kę badawczą zbliżoną do tej, jaką uprawiały i prowadzą ośrodki uniwersyteckie. Planowano wprawdzie opracowanie uniwersyteckiego podręc~nika etnografii, ale nie wyszedł on dotąd poza wstępne płanowanie. Nie udało się też dotąd działowi etnograficznemu PAN zorganizować ani jednej (poza badaniami kultury ludowej Karpat) międzynarodowej !konferencji (sesji) etnograficznej. Natomiast PTL ma na swoim koncie Międzynarodową Sesję Pomorzoznawczą w Szczecinie (1960), która była poważnym wydarzeniem. W ostatnich 10 latach badania w obrębie PAN rozszerzono o tematykę pozakrajową, a więc powszechną. Ośrodek warszawski (kier. W. Dynowski) podjął terenowe badania w Mongolii i zamkną\ je monografią Współczesna Mongolia i kilIkoma innymi ro~prawami. Pracownia Etnografii Powszechnej w Poznaniu (kier. M. Frankowska) podjęła niektóre zagadnienia etnograficzne Ameryki łacińskiej (Peru w XVI-XVII w., Meksyk). O tym kierunku badań informuje szczegółowo artyikuł M. Frankowskiej. W'łączeni'e etnografii w ramy Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN spowodowało przez dłuższy okres czasu znaczną przewagę (niemal wyłączność) tematy:ki badawczej z zakresu kultury materialnej, notabene dotąd w etnografii polskiej mocno zaniedbanej. Zważyć przy tym należy, że kulturę materialną głównie badały też inne działy tego �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 45 Instytutu - archeologicmy i historyczny. Doprowadziło to do zaCleSnienia współpracy etnografów z przedstawicielami tych właśnie dwóch dyscyplin. W efekcie kultura materialna obszaru polskiego została bardzo dobrze opr'acowana, jak to wyn.tka z zamieszczonego niżej artykułu A. Kutrzeby-Pojnawwej. Liter,atura zarówno monograficzna jak i syntetyczna jest tu wręcz ogromna. Zaniedbano jednak przy tym :wacznie badania strony społecznej i umysłowej kultury ludowej. Niejako do odrobienia strat przystąpiono w ostatnich latach. W ostatnich też latach coraz czę-ściej :oaczynają pojawiać się zwłaszcza w czasopiśmie Etnografia Polska - artykuły o charakterze teoretyczno-metodologicznym, pis'ane zarówno przez pracowników PAN jak i uniwersytetów. Dotyczą one głównie dwóch spraw: 1. badania kultury współczesnej i społeczności lokalnych; 2. współczesnych kierunków w etnografii europejs1kiej i światowej. Ten ostatni dział jest jeszcze stosunkowo skąpo obsłużony. Coraz więcej natomiast pojawia się hadań nad tzw. współczesną rzeczY'wistością kulturową. Jeden ze zjazdów dorocznych PTL (Łódź 1967) poświęcony był wyłącznie tym zagadnieniom. Można wymienić tu następującą tematykę badawczą: przeobrażenia kultury wsi (społeczności lokalnych) pod wpływem procesów industrializacji i urbanizacji (sporo lokalnych badań w ośrodku łódzkim, krakowskim i poznańskim); wpływ kultury masowej; rozpad tradycyjnej kultury wsi; procesy adaptacji i integracji Ikulturowej wsi na zasiedlonych po wojnie polskich Ziemiach Zachodnich (szczególnie badania uniwersyteokie ośrodka poznańskiego) itp. Wszystkie te badania mają duże nachylenie socjologiczne i zbliżyły etnografię polską do zachodniej antropologii społecznej i kulturowej. Jest chara1kterystyczne, że wśród etnografów, zwłaszcza pokolenia mlodszego, przejawiają się dzisiaj tendencje do bardziej zdecydowanego samookreślenia się metodologicznego w sensie adekwatnego dostosowania etnografii do współczesnych potrzeb ~arówno w zakresie przedmiotów jak i metod badań; etnografia tradycyjna z jej przedmiotem - tradycyjną kulturą ludową i z dotychczasowymi metodami - znajduje się w swoistym kryzysie, podkreślanym wielokrotnie. Oderwane od organizacyjnego pionu etnografii dziedziny - literatura ludowa, folklor muzyczny i taneczny 01"lazsztuka ludowa - są przedmiotem badań o różnym natężeniu. Hist()rycy literatury (J. Krzyżanowski, St. Pigoń) opracowali teoretyczne podstawy literatury ludowej, zajmowano się różnymi jej gatunkami, wydano też nieco materiałów źródłowych, systematyki zaś doczekała się jedynie bajka ludowa (J. Krzyżanowski, 1947). Folklor muzyczny zaś i sztuka ludowa - j'ak żadne inne dziedziny - są przedmiotem systematycznych badań na terenie całej Polski. W wyniku wieloletnich badań zespołu �4(i JOZEF z BURSZTA M. i J. Sobieskich zebrano całego terytorium Polski ok. 60 tys. tekstów i mel-odii, niez,ależnie od teg.o Polskie Radio nagromadziło również swoje zbiory regionalne. Ukazało się z tego zakresu sporo -artykułów w różnych czasopismach muzycznych i innych, wydano sporo zbiorków regionalnych. Systematyczne jednak opracowanie tego ogromnego zbioru musiało zostać przesunięte na póżniej. Nieco inaczej jest ze sztuką ludową, nad czym należy się jeszcze nieco dłużej zatrzymać. Sztuka ludowa jest tym działem kultury ludowej, który został najlepiej bodaj w Polsce przebadany. Stało się to dzięki należytej organizacji badań i ich systematycznemu przez cały okres kontynuowaniu. Już w 1946 roku zostaje utworzony przy Ministerstwie Kultury i Sztulki specjalny Instytut Badań Sztuki Ludowej, a w rok potem powstaje odpowiednie pismo - Polska Sztuka Ludowa. W roku 1950 instytut ten, pod nazwą Sekcji Badani-a Sztuki Ludowej (potem wspomnianej poprzednio Pracowni w Krakowie), staje się częścią składową Państwowego Instytutu Sztuki (później: Instytutu Sztuki PAN). W wyniku przebadania całego niemal /te.rytorium POllski, Pracownia ta dysponuje około 80 tysiącami pozycji 'archiwalnych (protokołów badań i rysunków) oraz ok. 45 tys. zdjęć fotograficznych. Dzięki systematycznym badaniom narosła też w okresie powojennym bardzo obszerna fachowa literatura do wszystkich działów sztuki ludowej. Równolegle z badani,ami i akcją publikacyjną następowały swoiste przeobI'ażenia metodologiczne w poglądach i interpretacji sztuki ludowej. Pierwsze lata powojenne cechowały się różnorodnością poglądów panujących w okresie międzywojennym, z przewagą jednak stanowiska formalistycznego i psychologicznego: szukania w sztuce ludowej owego constans, a więc tego, co trwałe, niezmienne, co miało cechować tę sztukę na różnych obszarach kuli ziemskiej, niezależnie od warunków bytu, coś, co miało być wyznaczone typowymi cechami tzw. pierwotnej psychiki. Tendencje okresu powojennego przyczyniły się do precyzowania pojęcia sztulki ludowej i do powiązania tego zjawiska z historycznym podłożem oraz z konkretnym środowiskiem. Szeroką dyskusję metodologiczną rozpoczęła odbyta w 1949 roku konferencja metodal-ogiczna w Toruniu, następnie druga w Krakowie (na Wawelu) w 1950 roku, będąca pierwszą próbą rewizji dotychczasowych ;poglądów i metod wreszcie trzecia konferencja (1951, Jadwisin), która była prezentacją nowych założeń metodologicznych. Badania terenowe tej dziedziny kultury .wsi oparto o szczegółowo ro'zpracowa,ny kwe.s,tionariusz używany do badań kolektywnych, przy czym zjawiska sztuki ujmowano kompleksowo z naciskiem na ich zmienność w czasie i w konkretnych warunkach środowisika. Szczególnie duże znaczenie miały teoretyczne prace i artykuły K. Piwockiego. Dyskusja nad pojmowaniem sztuki lu- �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 47' dowej, przy dalszej równocześnie eksploracji terenu trwa jednak nadal. Szczególne znaczenie w tej dyskusji ma zasadniczy artyikuł K. Piwockiego (Sztu.ka ludowa w nauce o sztuce, "Lud", t. 51, 1967) oraz specjalnie zorganizowana dyskusja metodologiczna w redakcji Polskiej Sztuki Ludowej (zob. nr 4, 1967). III Gdybyśmy tak mogli polożyć na stole tom bibliografii polskich prac etnograficznych za ostatnie 25-lecie (niestety, opracowanie bibliografii jest jedną z naj słabszych stron naszej etnografii) byłby to tom olbrzymi. Bo istotnie, naukowy dorobek etnograficzny jest ogromny i przewyższa wszystkie analogiczne okresy z ubiegłych czasów. Nie ma tu oczywiście miejsca na szczegółową analizę tego dorobku - w znacznej mierze funkcję tę spełniają dalsze artyikuły w niniejszym tomie Ludu. Można wszakże usiłować przedstawić ogólną charakterystykę tego dorobku przez jego uporządkowanie w pewne ilustratywne działy ogólne, a więc nie tyle przedmi{)towe, C{) zalkresowe. Z tego punktu widzenia mielibyśmy: 1. Opracowania dotyczące całeg{) terytorium etnicznego Polski. Określenie takie kryje w sobie z jednej strony prace, które stanowią syntezę kultury lud{)wej etnicum polskiego, z drugiej zaś specjalistyczne pr'ace analityczne dotyczące pewnych stron kultury tego całego etnicum, jak np. atlasy etnograficzne. Można więc rzec, że całego obsz'aru Polski dotyczyły (jeśli nie będziemy brać pod uwagę sztuki ludowej i folkloru muzycznego) jedynie badania dla opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego, które - jak dotąd - objęły tylko kulturę materialną. Chociaż pracownia wrDcławska opracowała tylko część kartogramów, to jednak już one stały się podstawą do ciekawych dociekań na temat zróżnicowania kulturoweg{) Polski (por. Lud t. 47, artykuły J. Gajka i innych). Należy więc sobie życzyć, aby praca nad PAF. jak najżywiej postępowała dalej. Być może, Atlas da solidne p{)dstawy do opracowania mapy etnicznej Polsiki. Jak wiadom{), próby ośrodka warszawskiego opracowania takiej mapy nie dały rezultatów i dotąd ostatnim osiągnięciem w zakresie zróżnicowania etnicznego i etnograficznego Polski jest opracowanie, J. S. Bystronia (1925). W zakresie etnograficznych podziałów reg.ionalnych Polski zresztą nie ma opracowanych d{)tąd w pełni podstaw teoretyczno-metod{)logicznych, od których przecież należałoby całe zagadnienie rozpocząć. �48 JOZEF BURSZTA W zakresie syntezy ludowej kultury tradycyjnej Polski posługujemy się również dotąd starymi, popularnymi podręcznik'ami etnografii Polski A. Fischera (1926), S. Poniat'owskiego {1934, ten notabene, w znacznej mierze dotyczy b. polskich terenów wschodnich), czy J. S. Bystronia (1947). Szkoda więc, że nowoczesny, uniwersytecki podręcznik etnografii Polski, o którym mówiło się często w ciągu minionego ćwierćwiecza, nie wyszedł dalej poza wstępne rozmowy i plany. Nie mamy też wyczerpującego opracowania historii naszej dyscypliny. Wydaje się więc, że te i inne IPodobnebraki ogólne powinny były stać się zadaniem zakładów etnograficznych PAN, a nie badania i prace przeważnie tego samego typu, j-akie mogą prowadzić i prowadzą ośrodki uniwersyteckie czy zgoła nawet muzea. Podobnie ma się sprawa z historią lkultury ludowej w Polsce. Istnieje dobra synteza, ale tylko kultury rolniczej, opracowana przez historyków (Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, dwa tomy, 1964, dalsze w opracowaniu), w zakresie natomiast całości dziejów jesteśmy zdani na dawno już przestarzałe partie w Dziejach kultury polskiej A. Briidknera oraz w odniesieniu do norw01żytnego oikresu tY'ch dziejów na Kulturę ludową J. S. Bystronia {1936, 1947). Istnieje natomi'ast już tak wiele drobnych, wycinkowych opracowań do dziejów tej kultury, że na nową ich syntezę można się jlUż dzisiaj pokusić. A ,pO/kusa jest naprawdę duża, jeszcze zaś większe zapotrzebowanie. Sytuację dla takiego opracowania ulatwia po części fa1kt, że niektóre dziedziny Ikultury mają już swoje zarysy. Obok wspomnianego Zarysu historii gospodarstwa wiejskiego mamy np. historię włókiennictwa, wstępny zarys historii osadnictwa wiejskiego i rozplanowań wsi {J. Burszta, 1958), .szereg opracowań history:ków: J. Topolskiego, B. Baranowskiego, S. Inglota, Z. Kuchowicza i wielu innych, spośród etnografów zwłaszcza T. Seweryna i innych. Istnieje też mnóstwo opriacowań regionalnych i lokalnych. 2. Monografie regionów etnograficznych. Rozumie się tu opracowania obejmujące cał.()śćkultury danego regionu (większego czy mniejszego), grupy etnograficznej czy nawet etnograficzne monografie wsi jako swoistych ekspozycji kultury regionalnej. Aczkolwiek zasięg terenowy t~kich monografii może być różny - od dzielnicy Polski i wojewódZ'twa do pojedynczej wsi -to Ijednak (gdy ohodzi o badanie kultury tradycyjnej, a o taką tutaj chodzi) reprezentują one zazwyczaj jednolity mniej więcej model schematyczny. Całość kultury ludowej jest tu, według ustalonego z dawna wzoru, podzielona na: materialną, spolecz:ną i duchową {umysłową), każdy z tych dzi'ałów na koleJne elementy kulturowe. W taki właśnie sposób wszelkie opisy kultur regionalnych dają się z sobą zestawiać i porównywać. Ten typ opracowań, mający dawną sw.()ją genezę i długą już historię, �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 49 był i jest dość żywo po ostatniej wojnie kontynuowany. Najpełniejszym wymzem takiego opracowania jest 3-tomowa Kultura ludowa Wielkopolski (1960, 1964, 1967), dalej Kurpie. Puszcza Zielona (1962, 1964, 3 tomy, nie obejmujące jednak wszystkich dziedzin kultury lecz raczej wybrane z przewagą materialnej). W podobny sposób mamy opracowane inne, mniejsze regiony (zapowiadane na Ikonferencj'ach etnograficznych opraoowania innych, większych regionów Polski nie zostały zrealizowane), takie jak ,np. W. Łęgi Ziemia Chełmińska (1951), zbiorowe opracowanie Nad rzeką Ropą (1965), ostatnio duża monografia R. Kukiera Kaszubi bytowscy - i wiele innych, zwłaszcza monografii powiatów czy podobnych obszarów nazyw,anych '(często wbrew falktom historycznym) "ziemiami". Jeśli chodzi o etnograficzne monografie wsi - zjawisko mniej częste niż w okresie międzywojennym - to sZiczytowym w swej dokładno\ŚciosiągnięCliem jem kilkwtomorwa (nie :zakończ,ona jeszcze) monografia wsi Stare i Nowe Siołkowice, pod kierunkiem i ;redakcją M. Gładysza. Taki sam typ monografii reprezentują np. Pracze. Wieś w powiecie milickim, J. PawłOlWslkie'j(1965, 1967). Nie miejsce tu zresztą na wymienianie wszystkich. Historię teg'o typu opracowań przedstawiła K. Adamus (Etnografia Polski, t. II), a niektóre teoretycZine ich problemy ujął zwłaszcza J. Topolski (Kwartalnik HKM 1966 nr 3). W stosunku do tradycyjnego typu i schematu talki'ch monogra1ii można mieć dzisiaj szereg zastrzeżeń charakteru metodologicznego, niemniej monografie te mają szczególną wartość }ako zwŁaszcz·a źródło faktograficzne do dalszych badań innego już typu, ta:kże do syntez etnograficznych. 3. Monografie tematyczne i problemowe. Są to oczywiście ze wszystkichopracowań najliczniejsze, idące w tysiące. Można je systematyzować w różny sposób. Z punktu widzenia jednak rozwoju naszej nauki w omawianym okresie, można je ująć naj,pr'ościej w dwie główne grupy: A) ograniczające się do badań tradycyjnej kultury ludowej; B) mające za przedmiot współczesne procesy społeczno-lkulturowe, pojmowane oczywiście także w ich aspekcie diachronicznym. Podział ten dyktuje taki rzeczywiście stan w tych opracowaniach. W grupie A) zatem mieszczą się wszystkie te opracowania etnograficzne i etnograficzno-historyczne, które dotyczą wybranych zagadnień tradycyjnej kultury ludowej według typowego podziału na kulturę materialną, społeczną i umysłową. Zostały one dość szczegółowo omówione w dalszych ,artykuł,ach niniejszego wydawnictwa, nie będziemy więc tu bliżej się nimi zajmować. Brak tu oczywiście szczegółowego omówienia badań nad literaturą ludową, folklorem muzycznym i tanecznym oraz sztuką ludof\vą. Są to sprawy do specjalnego omówienia 4 - LuCi. t. 'i:l. 1%'1 �50 JOZEF BURSZT A prz,ez odpowiednich specjalistów. Niech nam tu więc wystarczą uwagi poprzednio wymienione. Monografie, o jakich tu mowa, stanowią dość szeroką gamę stopni: od czysto opisowych, wąskich tematycznie i drobiazgowych, traktujących wybrane zjawiska w sposób oderwany od kul turowego kontekstu, do problemowych, ujmujących badany przedmiot w synchronicznym i diachronicznym powiązaniu z c'ałością konkretnej kultury. Odnośnie do tych pierwszych nasuwa się uwaga zupełnie innego charakteru, mianowicie sprawa potocznej opinii o nauce etnografii. Otóż z racji tego, że monografie pierwszego typu - owe opisowe i drobiazgowe - były w omawianym okresie produkowane dość licznie, one właśnie stały się podstawą oceny całej etnografii u niektórych osób postronnych, nie związanych z etnografią, choć niekiedy nawet wysoko wykształconych i usytuowanych - że oto etnografia to nauka tylko o reliktach, że zajmuje się takimi "problemami", jak "cyfrowane portki" itp. Tacy i inni, mając na uwadze tylko tego typu prace, a nie dostrzegając całej problemowości zjawisk i opracowań etnograficznych, uważali, że etnografia to nauika zdecydowanie przeżywająca się już. Mówię o tym tutaj dlatego, że są to dość powszechne opinie jeszcze dzisiaj. Może też i dlatego etnograHa - tak przecież nauka rozbudowana - nie doczekała się swego samodzielnego miejsca w P AN. Problemowe traktowanie zjawisk tradycyjnej kultury ludowej wiąże etnogr'afię z szeregiem nauk pokrewnych i pomocniczych. Ponieważ przedmi,ot - tradycyjna kultura ludowa - ma zasadniczy aspekt historyczny, podstawowymi metodami w rozwiązywaniu problemów stała się metoda historyczna sensu largo i filologiczna. B) Monografie tematyczno-problemowe mające za przedmiot tzw. współczesność, stanowią zupełnie inny typ badań etnograficznych. Etnografia polska (nie licząc oczywiście typu bad,ań prowadzonych jeszoze przed wojną pod Ikierorwlni'CtwemK. DobI1owolskiego) przestawila się częśoCiowona ten rodzaj badań stosunkowo niedawno, zasadniczo po wspomnianej uprzednio serii konferencji metodologicznych. Przyjmowanie się tego typu badań jest zresztą spmwą zupełnie świeżą, o czym świadczy m. in. tematyika sesji naukowej z okazji walnego zebrania PTL w Łodzi w 1967 r. (zob. Łódzkie Studia Etnograficzne, t. X, 1968). Metodologiczne dyskusje i polemiki toczą się i będą z,apewne trwały jeszcze długo, choć opracowani'a tego rodzaju ukazują się coraz częściej. Chodzi tu o takie badania, jak: rozpad tradycyjnej kultury ludowej i tworzenie się współczesnego oblicza kulturowego wsi pod wpływem procesów urbanizacji, industrializacji i kultury masowej; procesy adaptacji i integracji kulturowej na Ziemiach Zachodnich; kultura współczesnych grup zawodowych (np. górników, chłopo-rabotni- �Etnografia w ćwierćwieczu PoLski Ludowej 51 ków itp.). "Współczesność" pojmowana jest tu oczywiście szeroko i w pewnym sensie umownie, nie wyklucza to też historycznego ujmowania zjawisk; np. analizy przeobrażeń środowisk wiejskich, jakie prz.eprowadza ośrodek krakowski pod kierunkiem K. Dobrowolskiego, sięgają w głąb XIX w. Do tego typu badań należą nie tylko monografie nazywane tu tematyczno-problemowymi, ujmujące jeden jakiś, zazwyczaj bardziej typowy i "na czasie" aspekt kultury środowiska (te są najliczniejsze i najbardziej efektywne), ale takż·e (nieliczne dotąd) pełne monografie spoleczności lokalnych, badające całość współczesnej kultury tej społeczności, nie tylko kulturę tradycyjną· Oba te rodzaje badań opierają się (implicite, czy rzadziej explicite) o inne założenia metodologiczne, o inne też, niż w tzw. tradycyjnej etnografii, pojmowanie kultury. Przedmiotem badań nie jest tu już wielka grupa etniczna (lud) jako fragment uniwersalistycznie pojmowanej kultury (kultury ludzkości), lecz kultura konkretnej grupy lokalnej, najczęściej właśnie społeczności wiejskiej. Kulturę tę zaś w ślad za współczesnymi u1kierunkowaniami humanist~ki, a konkretnie za ustaleniami soc}ologii i antropologii społecznej czy kulturowej - pojmuje się nie jako sumę czy zbiór luźnych elementów kulturowych (jak to było w ukształtowanej na różnych dawnych kierunkach etnografii tradycyjnej), ale jako empirycznie ustrukturyzowaną i funkcjonującą całość. Takie stanowisko nakazuje, przy badaniu wybranych aspektów ;kultury środowiska, mieć stale na uwadze jego fun1kcjonalną i strukturalną łączność z całym kontekstem kulturowym. Zrozumiałe zatem, dlaczego czołowi dyskutanci na konferencji metodologicznej w 1956 roku - prof. Dobrowolski i prof. Moszyński - nie mogli znaleźć wspólnej platformy porozumienia, każdy z nich bowiem wychodził z odmiennych z-ałożeń metodologicznych. Tego rodzaju badania przeobrażeń społeczno-kulturowych społeczności lokalnych leżą jak najbardziej na linii współczesnego 2lapotrzebowania społecznego. Dokumentują bowiem one m. in. kulturową stronę procesu tworzenia się współczesnego społeczeństwa w warunikach socJalizmu i powstawania nowoczesnej kultury narodowej. Jak kiedyś co wielokrotnie analizował J. Chałasiński - na kulturę narodu składały się dwie odrębne kultury: "wyższa", elitarna, "pańska" i "niższa", niżej wartościowana, Ikultura "chłopska", tak dzisiaj obserwujemy, w ślad za ogromnymi przemianami strukturalnymi społeczeństwa polsJkiego stapianie się obu nurtów w jednolitą kulturę narodową. W tym stapianiu się tradycyjna kultura ludowa w swym naturalnym środowisku gwałtownie rozpada się i zanika. Nie ginie jednak zupełnie. Właśnie obserwujemy z,namienny pr·oces: kiedy owa "kultura chłopska" staje się cor·az więcej kategorią historyczną i gdy nieaktualne stały się dawne �52 JOZEF BURSZTA pejoratywne o niej sądy kultura ta zaczyna być oceniana jako wartościowa, piękna i interesująca. I nie tylko wartościowana. Także wykorzystywana w pełni w życiu kulturalnym narodu. Jest to szeroki, współczesny ,proces, który możemy nazwać folkloryzmem. Widoczny jest on w programach radiowych, telewizyjnych, na scenach i estradach, w uroczystościach lokalnych, wojewódzkich i centralnych, w turystyce, w programa'ch zespołów teatralnych, pieśni i tańca, nawet w zespołach big-beatowych; widoczny on jest w masowej' produkcji przedmiotów użytkowych kierowanej przez Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycznego - itd. Proces ten polega po prostu na stosowaniu folkloru, a więc na wykorzystywaniu najlepszych i najpię:kniejszych wytworów kultury ludowej, przejmowanych już najczęściej nie wprost z życia ale z naukowej ich, :właśnie etnograficznej doikumerrtaojri, dla wzbogacenia i uprzyjemnienia życia kulturalnego wszystkich warstw narodu. Ten narastający niemal żywiołowo proces !(jest to zresztą współczesne zjawis/ko europejskie i światowe) w przedziwny sposób godzi ową tradycję ludową i tradycyjne kierunki badać etnograficznych - z badaniami współczesnych zjawisk kulturowych, gdyż stanowi przecież jeden z najbardziej interesujących 'aspektów tych zjawisk. Jak dotąd jednak, mało jest nauikowego zainteresowania etnografów tym zjawiskiem. IV W podsumowaniu tego nazbyt ogólnego i skrótowego przeglądu etnografii polskiej w ostatnim ćwierćwieczu nasuwają się nieodparcie zasadnicze stwierdzenia odnośnie zarówno do charakteru jej dotychczasowego dorobku, jak też wynik,ających z tego najpilniejszych potrzeb i zadań w najbliższej przyszłości. Sumaryczny dorobek etnografii polskiej (mamy tu na myśli zasadniczo etnografię Polski w sensie pols:kiego folklife research) jest niewątpliwie bardzo duży, jeśli go liczyć ilością opublikowanych pozycji. Przekr'acza on znacznie i wielokrotnie cały dotychczasowy dorobek etnograficzny wszystkich poprzednich okresów. Jest to dorobek tak duży, że pełne jego opanowanie przez jedną osobę w ciągu jej życia wydaje się już raczej trudno ,osiąg'alne. Ten duży dorobek ogólny budzi jednak poważne refleksje, zwłaszcza w zestawieniu z charakterem dorobku etnograficznego w innych :krajach (choćby np. w porównaniu ze Szwe·cją, gdzie. notabene, etnogra- �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 53 fia jako dyscyplina uniwersytecka jest od polskiej zna,cznie młodsza}. Albowiem: 1) W dorobku tym uwidacznia się nie tyle jakieś jednolite planowanie w skali całego kraju - ile znakomita żywiołowość i przypadkowość, same w sobie pożyteczne jako spiritus movens w badaniach i zainteresowaniach tematycznych, ale przecież nie wystarczające. Stąd też ten ogólny dorobek jest w gruncie rzeczy, czy w przeważającej mierze, dość mechaniczną sumą indywidualnych wysiłków badaczy oraz poszczególnych ośrodków etnogr'aficznych, i jaJko talki nie za.5!p()ikajawielu istotnych potrzeb omawiaJllej dyscypliny. 2) Cechą omawianego okresu jest znaczna nierównomierność w opracowaniu poszczególnych dziedzin życia i kultury ludu. Są dziedziny jak kultura materialna - opracowane wszechstronnie i dość wyczerpująco, są inne znacznie mniej uwzględniHne czy nawet oa'łkowicie zaniedbane. Do tych ostatnich należy folklor sensu largissimo. W jego ramach dobrze przedstawia się - jak widzieliśmy - sztuka ludowa, w pewnej mierze folklor muzyczny, w szeregu natomiast innych dziHłów folkloru sytuacja wygląda wręcz żenująco. Niemal więc w ogóle nieruszone zostały takie rodzaje folkloru słownego, jak: zalklęcia, zagadki, twórczość ludowa związana z obrzędami, podania ludowe i legendy, satyra ludowa, twórczość widowisJkowa czy folklor dziecięcy. Sporadyczne były badania zwyczajów rodzinnych i dorocznych, wierzeii czy wiedzy ludowej. Istnieją tu więc do odrobienia ogromne obszary i dziedziny badań kultury ludu polskiego. 3) W dość rozstrzelonej i nierównie traktowanej tematyce badawczej ujawniała się nazbyt słaiba tendencja do opracowań syntetycZll1ych poszczególnych dziedzin życia i Ikultury ludu dotyczących całego polskiego terytorium etnicznego. Nawet tak preferowana dziedzina jak kultufia materialna, nie posiada syntetyzujących ujęć wielu działów kultury, np. budownictwa, odzieży, wielu dziedzin wytwórczości ludowej itp., a cóż dopiero mówić o większości dziedzin życia spo'łecznego i folkloru. Wydaje się, że opracowanie kolejnych takich tematycznych syntez jest warunkiem wstępnym dla oczekiwanej z dawna podręcznikowej syntezy etnografii Polski, stąd brak większości tych syntez tematycznych utrudniał realizację tej ogólnej syntezy. Ale nie tylko to. Odczuwa się brak także innych wstępnych a podstawowych opracowań: pojęć ogólnych i szczegółowej terminologii w zastosowaniu do potrzeb etnografii krajowej, preliminariów w zakresie założeń i podstaw teoretyczno-metodologicznych, słowni;k-a biograficznego, historii polskiej myśli etnograficznej nn tle ogólnym, historii badań r,egionalnych i innych itd. Te wszystkie potrzeby nie zostaną chyba nigdy w pełni opracowane na dotychczasowej drodze rozwoju żywiołowego i osiągnięć indywidual- �54 JOZEF BURSZT A nych. I chyba nazbyt wymownym jest fakt, że szereg zagadnień z powyższego zakresu, typowo etnogr-aficznych, zostało podjętych ;przez Iprzedstawicieli innych dyscyplin - zwłaszcza historii i socjologii. Chodzi talkże o to, by zainteresowania teoretyczne nie sprowadzały się tylko do indywidualnego hobby, ale były programem instytucjonalnym. 4) Wszelkie prace etnograficzne o charakterze syntetycznym wyma·gają istnienia dobrze postawionego archiwum czy archiwów dokumentacyjnych. Nowoczesne wymogi pracy naukowej zakładają możność korzystania przez wysoko kwalifikowanego pracownika naukowego z ł'atwo dostępnej pełnej bazy źródłowej, uporządkowanej według kryterium rzeczowego, czasowego i przestrzennego, aby mógł on główny swój wysiłek skoncentrować ·na opracowanie samego problemu. Sytuacja jest tymczasem daleka od ideału. Nie istnieje żadne centralne archiwum etnograficzne, co więcej, nie było ono dotąd nigdy na serio planowane. Tylko po części sprawę rozwiązuje archiwum etnograficzne stworzone przy Polskim Atlasie Etnograficznym we Wrocławiu, gdyż nastawione jest ono na określone, specjalne ccle. Świetnie zorganizowane i na europejskim poziomie postawione archiwum sztuki ludowej w Krakowie obejmuje tylko tę jedną dziedzinę, podobnie jak warszawskie archiwum folkloru muzy'cznego. A znów archiwizacja przy muzeach etnograficznych ma z regu'ły zasięg loikalny, zaiŚ dokumel1'taJoja przy katedrach i zakładach PAN ma zazwyczaj charakter specjalistyczny i ściśle zamknięty. Ogromne zbiory różnych etnograficznych wydawnictw źródłowych (nie mówiąc o szerokich rękopiśmiennych zJbiorach archiwalnych) czelmją nadal na dokumentacyjne rozpracowanie. Skutek jest oczywiście taki, że k'ażdy, kto chciałby przystąpić do jakiegoś syntetycznego opracowania przedmiotowego bądź ogólnego - stwarzać sobie musi sam wystarczającą bazę źródłową niemal od samego początJku. To zazwyczaj przekracza siły i zasoby jednostki. Nie dziwne zatem, że prace syntetyczne są tak skąpe, a opracowania mają w ogromnej większości cha·raikter regionalny i przyczynkarski. Jest zaś faktem, że w krajach sąsiednich (ZSRR, Czechosłowacja, NRD, kraje skandynawskie) sytuacja pod tym względem jest znacznie lepsza, niekiedy (np. w Szwecji) wręcz idealna. Jako curiosum można natomiast przytoczyć fakt, że jedno ze znakomitych polskich ar'chiwów prywatnych, gromadzone wysiłkiem całego życia, a które jego twórca chce oddać dla ogólnego użytku, nie znajduje jak dotąd, zainteresowania i opiekuna. 5) Etnografia należy do tego typu nauk, które rodziły się i rozwijały w obrębie organizmów państwowych i narodowych jako "etnografie ojczyste", nabierające stąd w 'obrębie niemallkażdego kraju cech swoistych, .gdyż przecież wiązały się one ściśle z życiem każdego z narodów. Stąd pochodzi m. in. - niespotykana w innych naukach - tak �L/nagrafia w ćwierćwieczu Polski 55 Ludowe] wielka różnorodność nazw na określenie tej dyscypliny. Nauka współczesna może natomiast rozwijać się tylko w ścisłych kontalktach z nauką światową. To jest oczywiste. Tymczasem kontalkty etnogr·afii polskiej z nauką europejską i światową przedstawiają wiel·e do życzeni.a. Podkreślaliśmy już, że w ciągu 25-lecia tylko raz była Polska miejscem szerszej, międzynarodowej konferencji etnograficznej (1960 r.). Alt i odwrotnie: udział polskich etnogr>afów w międzynarodowych spotkaniach i w międzynarodowych akcjach badawczo-naukowych bardzo szwankował. Można by tu np. przytoczyć całą listę międzynarodowych spotJkań w ostatnich kilku nawet latach, na których braikowało przedstawicieli właśnie tylko Polski. Nie jest też najlepiej ze wzajemną informacją międzynarodową. Ale jest to już specjalne zagadnienie. Z powyższego wszystkiego nasuwa się chyba jeden generalny wniosek Jest on :natury orgaUiimcyjnej. Należatoby ohyba, tak postawić organizację polsikiej etnografii, by móc jak najbardziej sensownie i celowo wykorzystać zapał, oddanie i wysiłki rozproszonych działań jeddnostek i lokalnych ośrodików dla zaspoikojeni,a przede wszystkim najbardziej palących potrzeb ca}.ej nauki etnografii w jej służbie dla narodu i państwa - i tak, by na 'następny jubileusz, 50-lecia Polski Ludowej, można było z pełną satysfakcją dorobek nasz'ej nauki ocenić. WYBRANA LITERATURA (zawiera tyliko pozycje o charakterze ogólnym) Adamus K., Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki badawczej. "Etnografia Polska", t. II, 1959. Biernacka M., a poszerzenie międzynarodowej współpracy europejskiej w zakresie etnografii rolnictwa. "Etnografia Polska", t. XII, 1968. Bulanda E., Czy kryzys etnograficznej szkoły wiedeńskiej? "Lud", t. 45, 1960. a metodzie funkcjonalnej w etnologii. "Lud", t. 36, 1946. Burszta J., Analiza kultury w etnografii tradycyjnej a w badaniach nad współczesnością. Niektóre różnice. Tezy. "Łódzkie Studia EtnogI'afi:czne", t. X, 1968. Etnografia daniami a współczesność. na Ziemiach Folklorismus in Polen. Przegląd i perspektywy t. 49, 1965. Research in Cultural of Nieco refleksji metodologicznych w związku z ba- "Etnografia Polska", t. IX, 1965. "Zeitsch:r<ift fur Violkskunde", 1,969, nr 1. Zachodnich. badań etnograficznych Anthropology in na Pomorzu Western and Zachodnim. Narth-Western "Lud", Poland. W: Poland .at the 8th Internationa.l Congress of Anthropological and Ethnological Sciences. Wroclaw-Warszawa-Kraków 1968. Czekanowska A., Badania nad myzuką ludową w ostatnim dziesięcioleciu. "Lud", t. 4:J, 1956. Some J1spects Methodology. �56 JOZEF Dobrowolski K., Drogi rozwoju BURSZTA etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody "Etnografia Polska", t. I, 1958. Studia nad teorią kultury ludowej. "Etnografia Polska", t. IV, 1961. Sytuacja etnografii w Polsce. "Etnografia Polska", t. XII, 1968. Uwagi o znaczeniu badań nad kulturą ludową w Karpatach Północnych. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Dynowski W., Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej. "Etnografia Polska", t. VIl, 1963. Etnografia w aktualnych tendencjach rozwojowych nauk społecznych. "Etnografia Polska", t. XI, 1967. Frankowska M., Problemy atlasu etnograficznego. "Lud", t. 38, 1948. Frankowski E., Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową. Materiały do Studiów i Dyskusji t. 5, 1951. Gajek J., Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych. "Lud", t. 41, 1954. Polski Atlas Etnograficzny. Lublin 1947. Podstawowe tezy dotyczące przedmiotu i celu etnografii. "Lud", t. 42, 1956. i związki Rola z innymi Polskiego naukami. Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945-1955. "Lud", t. 43, 1958. Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski. W sprawie dyskusji nad Polskim Atlasem Ku~1Jury Mąter1alnej", 19,57, nr 3/4. "Lud", t. 47, 1962. "Kw,a,rta1nikHistorii Etnograficznym. Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego. "Lud", t. 44, 1959. Gajkowa O., Historia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jego powstanie, rozwój i znaczenie w ciągu 70-1ecia. "Lud", t. 51, 1967. Gładysz M., Międzynarodowa konferencja poświęcona badaniom kultury ludowej w Karpatach. "Etnografia Polska", t. IX, 1965. Jackowski A., Z zagadnień historii i metodologii badań nad sztuką ludową. Materiały do Studiów i Dyskusji 1955, nr 3/4. Judenko K., Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięciolecia (1945-1955) i ich odbicie w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. "Lud", t. 43, 1958. Karwot E., Zagadnienie wierzeń i magii w pracach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu. "Lud", t. 43, 1958. Klimaszewska J., Kutrzeba-Pojnarowa A., Działalność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956. "Etnografia Polska", t. II, 1959. Konferencja etnografów w Krakowie 17-19 II 1951. "Lud", t. 39, 1952. Kopczyńska-Jaworska B., Badania karpackie Zakładu Etnografii Ul, oraz Zespołu Etnograficznego IHKM PAN w Łodzi. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Prace badawcze Katedry Etnografii Uniwersytetu i Pracowni IHKM Kutrzeba-Pojnarowa nej. "Etnografia Polska", t. IV, 1961. O potrzebie współpracy archeologów nr 2. Organizacja pracy we. "Etnografia Problematyka Karpat. Łódzkiego PAN w Łodzi. "Łódzkie Studia Etnogrąficzne", A., Atlas kultury ludowej jako jedna z form pracy graficznej etnograficznej z etnografami. w Polsce. Instytucje Etno- t. VI, 1964. etnograficz- "Wiedza i Życie", 1953, i wydawnictwa nauk'J- Polska", t. II, 1959. polskich prac etnograficznych "Etnografia Polska", t. VI, 1962. dotyczących terenów Zachodnich �Ku1tura wsi 57 wsi poLskiej i etnologii w Polsce. Kraków 1948. społecznych w studiach nad przeszłością Rozwój etnografii Wspólpraca nauk kultury materiaLna polskiej. Na marginesie nowych wydawnictw i teraźniejszością "Etno- źródłowych. grafia Polska" t. XI, 1967. Z zagadnień daniach metodyki kultury Kutrzeba-Pojnarowa polskich prac etnograficznych. Czas i przestrzeń "Etnografia Polska", t. IX, 1965. A., Bieńkowski W., Aktualna pozycja etnografii "Kwartaln1k Historyczny", z. 6, 1956. w ba- ludowej. historycznych. Kwaśniewicz W., Dziesięć Ludowej. "Kwartalnik Etnograficzne badania lat działalności Historii Zakładu Kultury terenowe Etnografii w obrębie Ogólnej nauk UJ w Polsce Materialnej", w Karpatach 195,6, nr 2. Zachodnich w 1960 r. przez Ka- Polska", t. V, 1961. Kwaśniewski K., Etnografia w Polsce. Placówki i pracownicy. "Lud", t. 46, 1961. Lange R., Historia badań nad tańcem ludowym w Polsce. "Lud", t. 51, 1968. Lutyński J., Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka. Łódź 1956. Malinowski T., Zagadnienie współpracy etnografii z archeologią w latach 1945-1955. "Lud", t. 43, 1958. Markowska D., Współczesne badania nad rodziną wiejską w Polsce. "Etnografia Polska", t. IX, 1965. Matusek M., Prace Zakładu Etnografii Słowian UJ na terenie Karpat. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Mirek Fr., Nowe kierunki antropologii kulturalnej, archeologii i antropologii fizycznej. "Lud", t. 38, 1948. Misińska M., Z działalności naukowo-badawczej na terenie Karpat i Podkarpacia Zespołu Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Maliński B., Historia. Osobowość. Sztuka. Refleksje nad antropologią kultury, Warszawa 1966. Moszyński K., Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków w etnologii. "Lud", t. 38, 1948. Na marginesie dyskusji o Polskim Atlasie Etnograficznym. "KWlartafnik HLstCYrii Kultury Materialnej", t. IV, 1956. Niektóre wytyczne dla prac Polskiego Atlasu Etnograficznego. "Etnografia Polska", t. I, 1958. Na marginesie dyskusji o Polskim Atlasie Etnograficznym. "Kwartalnik Historii Kultury M.at'el'ialnej", 1956, ,fiT 3. Stan i zadania etnografii polskiej. "Lud", t. 38, 1948. Nasz A., Działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu w zakresie prac naukowo-badawczych i wydawniczych. "Lud", t. 43, tedrę Etnografii Ogólnej UJ. "Etnografia i Socjologii 1958. Obrębski J., Teoria pierwotnych. Ocena dorobku ekonomiczna i metoda socjologiczna w badaniu społeczeństw "Przegląd Socjologiczny", t. 8, 1946. pol.skiej etnografii i etnologii "Lud", t. 39, 1952. Olszewska-Dyoniziak B., Funkcjonalny z punktu widzenia postępowej myśli spolecznej. osiągnięć współczesnej Pietraszek E., Etnogra,ficzna model antropologii konferencja analizy kultury w świetle niektórych "Etnografia Polska", t. X, 1966. metodologiczna. "Etnogr:8ifia ,Polska", t. I, i socjologii. 1958. Kultura ludowa i robotnicza grafia Polska", t. X, 1966. wobec współczesnej problematyki kultury. "Etno- �58 ANNA Piwocki K., O historycznej Sztuka ludowa Poniatowski genezie polskiej sztuki badania etnologiczne i metody genezy wytworów ich badań "Polska Sprawozdania nad sztuką ludową badań. kulturowych "Lud", t. 36, 1946. Reinfuss R., Stan badań nad polską sztuką ludową 1950, z. l. Stan ludowej. Wrocław 1953. w nauce o sztuce. "Lud", t. 51, 1967. St., Fakty Metoda KUTRZEBA-POJNAROWA i ich "Lud", t. 37, 1947. (Cz. L Mahavrata). w etnologii. w Polsce. "Pols~a Sztuka Ludowa", perspektywy na najbliższą przyszłość. Sztuka L1udoWla",1964, z. 4. z działalności naukowej i dydaktycznej Katedr i Zakładów Etnografii. Zestawili K. W. i T. S. "Lud", t. 50, 1966. Szurmiak-Bogucka A., Bogucki K., Stan badań nad folklorem muzycznym i tanecznym na terenie Polskich Karpat. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Topolski J., Problemy metodologiczne monograficznych badań wsi. (O potrzebie monografii integralnych). "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej". R. XIV. nr 3, 1966. Trawińska-Kwaśniewska M., Zycie społeczne w pracach wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie ostatniego dziesięciolecia. "Lud", t. 43, 1958. Zadrożyńska-Barącz A., Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych. "Etnografia Polska", t. XII, 1968. Zawistowicz-Adamska K., Dawność i teraźniejszość w badaniach etnograficznych. "Lud", t. 43, 1958. Sesja Naukowa czesności. Polskiego Towarzystwa "Łódzkie Studia Etnograficzne", Ludoznawczego na temat współ- t. X, 1968 (tamże inne artykuły na ten temat). JOZEF BURSZTA ETHNOGRAPHY IN THE QUARTER OF THE CENTURY OF PEOPLE'S POLAND Summary On the occasion of the 25-th jubilee of the Polish People's Republic the journal Lud presents a view of evolution attaiments, and state of the Polish ethnography in its most important sections of this period. The paper, of general character, speaks about: the organization of science, tendencies of development, sets of investigations and on its background circumscribes the most important problems to be done in future. In the organization of Polish ethnography exist four divisions: 1) University chairs. In the period spoken about they came into being in six centers: Warsaw, Kraków, Poznań, Łódź, Wrocław, and Lublin. All have been educating students; in last time educating has been limited to 4 centers. The curriculum has been changed several times. The structure of chairs, which are investigation centers too, is a numerous one. 2) Departments and studies within the framework of the Polish Academy of Soiences, make 'up the IV-th Division of the Instituteof History of MateTial �KultuTa materialna wsi polskiej -Culture. There are eight of them in various towns. Some ranges of folk culture became distract in their organization and included into other institutes: folk-literature (oral folklore) into the Institute of Literary Research of the Polish Academy of Sciences, folk fine arts and musical folklore into the Institute of Art of the Polish Academy of Sciences. 3) Social-cultural societies. A specialistic one is the Polish Ethnographical Society, existing from 1895, which after 1945 became more and more active. From among nine of the Society's series of publications seven came into being after last war. Also the Society, till coming to being in 1954 Departments of the Polish Academy of Sciences, represented Polish ethnography exclusively, conducted wide investigation and organization actions. Ethnographic activity in a narrower sphere is persued by local socia,land learned :sodeties. 4) Museums. There are seven independent ethnographic museums, among them some publishing their own series. Besides in about 100 local m1lJSeumsthereare ethno.graphic sections or ethnographic collections. A part of these museums is doing ethnographic research. In the beginning of post-war time in ethnography came out influences of old "schools" and methodological sets. Gradually succeeded methodological transposing to Marxistic base. The result of it is an enormous development of investigations especially of, abandoned to that time, material culture, which is to see as well in form of regional ethnographic monographs as in thematic monographs written in cooperation of ethnographers with historians and archaeologists. In last years the development of contemporary social-culture phenomenons is to be noted on one side, an increasing interest in theorretic-me'thod01o!¢cal problems on the other side. In the scope of fO'Iklo;re sy,gtematicaly have been inv'€stigated folk tales, history and systematics of fokloristics, other ranges of oral folklore are waiting for investigating. In the range of music folklore great collections from Poland have been gathered (about 60 thousands records) and a systematically investigation of them have been started. Far the best situation is presented in the range of folk art. Great collections are gathered and continually collecting of new is ac·companied by gradually monographic and ,gynthetIc in Vlestig.atin.g. In the domain of strict ethnographic monographs stand out: 1) monographs according to the whole area of the Polish territory, for instance the Polish Ethnographic Atlas and the problem of cultural differentiation of the country and thematic monographs; 2) monographs of ethnographic regions (Great Poland, Kurpie and other); 3) specialistic and problematic monographs dealing with traditional as well as with contemporary culture. At least the author touches folklorizm as a contemporary investigating phenomenon and points out most urgent problems in future: increasing of synthetic works, organization of ethnographic archives and increasing contacts of Polish science with world science. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6d2a10b8a2a832d48829a29c67d6bbd.pdf 8a25c5a2b7df32a52b60f6eb0d004baf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MUZEUM ROLNICTWA IM. KS. KRZYSZTOFA KLUKA POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ETNOGRAFIA W MUZEUM IDEE, DROGI, TROPY ��Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ETNOGRAFIA W MUZEUM IDEE, DROGI, TROPY REDAKCJA NAUKOWA Anna Weronika Brzezińska Mariola Tymochowicz Ciechanowiec – Wrocław 2025 �Redakcja naukowa: Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz Redakcja językowa: Piotr Makolągwa Recenzenci: Magdalena Kwiecińska, Filip Wróblewski Projekt okładki: Monika Herman Fotografia na okładce: Artur Warchala Skład i łamanie: Monika Herman Copyrighth by Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze and authors Wydawcy: Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka ul. Pałacowa 5 18-230 Ciechanowiec www: https://www.muzeumrolnictwa.pl e-mail: info@muzeumrolnictwa.pl Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Muchoborska 18 (Budynek GAMMA WPT S.A.) 54-424 Wrocław www: www.ptl.info.pl e-mail: ptl@ptl.info.pl PTL ISBN 978-83-64465-81-9 Muzeum ISBN 978-83-62374-66-3 �SPIS TREŚCI Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz, Wprowadzenie .................................................................. 7 Część I. Muzea, ekspozycje i praktyka kolekcjonerska 1. Jan Święch, Czy etnografię będziemy uprawiali tylko w muzeach etnograficznych? ...................................... 13 2. Katarzyna Waszczyńska, Niełatwa koegzystencja. Muzea regionalne a kolekcjonerzy etnografików na Kurpiowszczyźnie ......................................................................................................................................... 23 3. Elżbieta Jodłowska., „Muzeum wyobraźni” Gumercinda Garcia Alvarona jako andyjska kosmowizja ...... 35 4. Agnieszka Grabowska, Małgorzata Kunecka, Czy potrzebne są katalogi zbiorów? Kwerendowanie tematyczne – nowy sposób opracowywania kolekcji muzealnych na podstawie doświadczeń z opracowywania katalogu zbiorów „Dzieciństwo” w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie........................................................................................................................................................ 51 5. Piotr Mańkowski, Wojciech Połeć, Narzędzia do obróbki drewna. Sposoby pokazania rozwoju technologii obróbki drewna na wystawie w muzeum .......................................................................................................... 57 Część II. Projekty, inicjatywy, działania, zadania i plany 1. Wojciech Mielewczyk, Dokumentowanie kultury tradycyjnej i jej przemian w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie ............................................................................... 67 2. Izabela Okręglicka, Rola etnografii w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Przypadek Muzeum Krakowa ........................................................................................................................... 77 3. Piotr Czepas, Michał Świercz, Anna Smolińska, Między tradycją a nowoczesnością – badania etnograficzne we wsi Łęka 60 lat później ................................................................................................................................. 89 4. Barbara Chlebowska, Zarys części projektu badawczego „Łęka” poświęconej obrzędowości ślubnej i weselnej .............................................................................................................................................. 101 5. Stanisław Remiszewski, Staroobrzędowcy w Polsce – pomiędzy retrospekcją a antropologią zastaną. Obserwacja uczestnicząca i jej znaczenie w utrwaleniu kodu kulturowego ................................................. 105 Część III. Problemy i możliwości 1. Wojciech Połeć, Piotr Mańkowski, Pamięć mimetyczna, dziedzictwo kulturowe, nowe technologie i nowe możliwości dla muzeum etnograficznego ............................................................................................ 115 2. Magdalena Fołta, Janusz Radwański, „Czy wyraża pani zgodę…”. Etnograf-muzealnik w terenie po RODO i pandemii ..................................................................................... 125 Część IV. Opinie 1. Damian Danak, Ekspozycje etnograficzne – notatki z terenu ....................................................................... 137 5 ��WPROWADZENIE W 2023 roku została podpisana umowa o współpracy pomiędzy Polskim Towarzystwem Ludoznawczym a Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu. Filarem naszej współpracy ma być wymiana doświadczeń w zakresie działalności naukowej oraz wzajemne wspieranie się w organizowaniu działań zmierzających do integrowania środowiska, które w swojej aktywności zawodowej i popularyzatorskiej zajmuje się muzealnictwem. Jednym z ważniejszych celów PTL jest popularyzacja wiedzy o kulturze ludowej i współczesnej wsi oraz miast wśród szerokiej publiczności poprzez organizację wykładów, wystaw, warsztatów, konferencji. Dlatego też chętnie współpracujemy z instytucjami świata nauki oraz kultury, w tym muzeami, aby promować dziedzictwo kulturowe w szerszym kontekście międzynarodowym. Współpraca z Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu zapoczątkowała nowy cykl konferencji organizowanych co dwa lata, poświęconych muzealnictwu etnograficznemu. Nasz wybór kooperacji z Ciechanowcem nie był przypadkowy. Jest to bowiem instytucja, która podejmuje bardzo szeroki zakres działań muzealniczych, w tym gromadzenie, zachowywanie i popularyzację dziedzictwa związanego z rolnictwem, etnografią oraz historią wsi i życia codziennego na terenach wiejskich. Działalność muzeum obejmuje zatem różnorodne aspekty historii rolnictwa, rzemiosła, technik rolnych oraz tradycji kulturowych wsi polskiej, ze szczególnym uwzględnieniem regionu Podlasia. Muzeum posiada dużą kolekcję dawnych narzędzi rolniczych, maszyn, pojazdów, sprzętów gospodarskich, a także eksponaty związane z hodowlą zwierząt i uprawą ziemi. Zgromadzone zasoby ukazują jak zmieniało się rolnictwo na przestrzeni wieków. Na terenie muzeum znajduje się skansen, który prezentuje dawne zabudowania wiejskie Południowego Podlasie, w tym chałupy, stodoły, spichlerze, młyny, kuźnie i inne budynki gospodarcze. Obiekty te przedstawiają typową architekturę wiejską i ich wyposażenie, przedmioty codziennego użytku, jak i te odświętne. W centralnym miejscu przestrzeni skansenowskiej jest imponujący zabytkowy pałac z XVIII wieku, wybudowany w stylu późnobarokowym, a następnie rozbudowany w XIX wieku w stylu klasycystycznym. Początkowo należał do rodu Starzeńskich, a później przeszedł w ręce innych szlacheckich rodzin. Również ten obiekt w części prezentuje dawne życie rodziny ziemiańskiej. Etnograficzna działalność muzeum dotyczy ponadto tradycyjnych strojów, rękodzieła oraz obyczajów i rytuałów związanych z życiem wsi. Warto dodać, że integralną częścią Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu jest jedna z największych w Polsce kolekcja pisanek, obejmująca ponad 2000 eksponatów z całego świata. Zbiory te są systematycznie poszerzane dzięki darom od artystów, kolekcjonerów oraz pasjonatów kultury ludowej. Muzeum w tym zakresie aktywnie współpracuje z twórcami ludowymi z Polski, jak i z zagranicy, aby wzbogacać swoje zbiory o nowe eksponaty. Kolejnym wyróżnikiem tej placówki jest dział poświęcony zielarstwu i lecznictwu ludowemu, co stanowi odniesienie do postaci ks. Krzysztofa Kluka, patrona muzeum, który był znanym botanikiem, badaczem flory i autorem książek o rolnictwie i przyrodzie. Muzeum w ciągu roku organizuje rozliczne wydarzenia w tym wystawy tematyczne, warsztaty, pokazy dawnych prac rolniczych, jak również imprezy kulturalne i edukacyjne, takie jak festiwale, jarmarki czy dożynki, promujące tradycje rolnicze i folklor. Jest również ważnym miejscem edukacji i badań nad przeszłością i rozwojem rolnictwa oraz historią wsi i małych miasteczek. Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu posiada bardzo dobrze przygotowaną infrastrukturę konferencyjną, dlatego też pracownicy organizują liczne sesje naukowe o tematyce historycznej, etnograficznej, regionalnej, 7 �czy dotyczące aspektów społeczno-politycznych dawnej Polski. Naszą współpracę chcielibyśmy zacieśnić właśnie w tym zakresie, czyli organizacji spotkań poświęconych muzealnictwu etnograficznemu, które stoi przed wieloma wyzwaniami związanymi z dynamicznie zmieniającym się światem oraz rosnącymi oczekiwaniami zwiedzających. Współczesne muzea etnograficzne muszą balansować pomiędzy zachowaniem tradycji a adaptacją do nowoczesnych technologii i oczekiwań odbiorców. Muszą znaleźć sposoby na zaangażowanie współczesnej publiczności, jednocześnie chroniąc dziedzictwo kulturowe przed zapomnieniem. W ostatnich latach zmieniono sposób prezentowania wystaw, obszary i tematy badań, a także powiększona została tematyka pozyskiwanych eksponatów, która odnosi się już do 2 połowy XX wieku i współczesności. Przeobrażeniom i zwiększeniu uległy działania edukacyjne, promocyjne oraz koniecznością stało się pozyskiwanie środków grantowych na tworzenie nowych ekspozycji, zakup obiektów, ale także na realizację badań, które zawsze stanowiły istotny element pracy etnologów i antropologów. Podczas planowanych cyklicznie spotkań dedykowanych muzealnikom, pracownikom innego typu instytucji kultury, pasjonatom dziedzictwa będą prezentowane aktualne wyniki badań prowadzonych w ośrodkach badawczych i instytucjach kultury. Niebagatelną rolę w integracji tych dwóch instytucji nauki i kultury odgrywa Sekcja Muzeologiczna, która została powołana 11 lutego 2014 roku przy Zarządzie Głównym PTL. Celem Sekcji jest m.in. „stworzenie forum dyskusyjnego dotyczącego tak polskich muzeów (ich zadań, zasad i sposobów finansowania, zakresów merytorycznych, zadań konserwatorskich i innych tematów związanych z działalnością podstawową muzeum), jak teorii i badań muzeologicznych”1. Mamy nadzieję, że pierwsze spotkanie, które miało miejsce w dniach 20–21 kwietnia 2023 roku w Ciechanowcu spełniło ten postulat i pozwoliło na zacieśnienie więzi pomiędzy środowiskami reprezentowanymi zarówno przez Towarzystwo, jak i Muzeum. Aby wzajemnie rozpoznać swoje oczekiwania, sformułowany temat naszego pierwszego spotkania został zakreślony w taki sposób, by móc dokonać swego rodzaju przeglądu stanowisk dotyczących statusu etnografii rozumianej jako specyficznego oglądu świata i dokumentowania zjawisk społeczno-kulturowych. Organizatorzy spotkania w Ciechanowcu podzielają pogląd, że w ciągu ostatnich lat etnografia (zwłaszcza ta „uprawiana” przez muzea i w muzeach) bywa postrzegana przez pryzmat stereotypu, który określa ją jako dyscyplinę związaną z przeszłością kultury ludowej i wiejskiej. Cezurą czasową dla badań i budowania ekspozycji muzealnych nadal pozostaje połowa XX wieku, co powoduje utożsamianie jej ze „skansenem muzealnym”, kojarzonym jedynie w pejoratywny sposób jako coś minionego, „przaśnego”, uogólnionego i przekazującego zafałszowany wizerunek przeszłości. Jednocześnie rozwija się nurt badan nastawionych na etnografię dokumentującą przejawy współczesnej kultury ludowej. Badania te skupiając się na przemianach i nowych funkcjach wykorzystują z powodzeniem nowe metody badawcze oparte na współpracy, współuczestnictwie i aktywnej partycypacji. Wobec takich założeń konieczne jest tworzenie forum wymiany doświadczeń dla praktyków i teoretyków, osób związanych z ośrodkami akademickimi i instytucjami kultury, naukowców oraz animatorów kultury i liderów społeczności lokalnych. Osobom uczestniczącym w spotkaniu postawiono kilka pytań, na które starali się odpowiedzieć. Efektem tych wielowątkowych i ożywionych dyskusji jest niniejszy tom, w którym prezentujemy czternaście tekstów przygotowanych przez badaczki i badaczy reprezentujących instytucje z całego kraju. Symbolem naszego spotkania było także zwiedzanie Centralnego Magazynu Zbiorów Muzeum Rolnictwa im. Ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu. Ta ogromna inwestycja jest jedną z bardziej nowoczesnych i symbolicznych, jakie zrealizowano w ostatnich latach w muzealnictwie (zwłaszcza tym opartym na etnografii). Wielka, innowacyjna i dobrze zorganizowana przestrzeń zapewnia świetne warunki do przechowywania artefaktów muzealnych, zróżnicowanych pod względem materiału z jakiego zostały wykonane, gabarytów oraz tematyki. Znajdują się tam także specjalistyczne pracownie konserwacji prewencyjnej i aktywnej, stolarnia i warsztat mechaniczny, pracownia digitalizacji zbiorów, serwerownia, pomieszczenia biurowe i socjalne. Jest tam przestrzeń do działań edukacyjnych i naukowych. Ważną częścią konferencji była debata pt. Co będzie dalej z „etnografią w muzeum”?, do udziału w której zaproszenie przyjęli: Monika Dudek (dyrektorka Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie), dr Arkadiusz Jełowicki (kustosz dyplomowany z Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie), prof. dr hab. Jan. Święch (z Uniwersytetu Jagiellońskiego) oraz Robert Zydel Cele i działalność Sekcji Muzeologicznej przy ZG PTL: https://ptl.info.pl/o-ptl/struktura/sekcje/92,Sekcja-muzeologiczna. html (dostęp 15.09.2024). 1 8 �(ówczesny dyrektor Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie). Poruszone w trakcie ożywionej dyskusji wątki pokazały, że katalog problemów współczesnego muzealnictwa etnograficznego jest duży: od problemów z kolekcjonerstwem, włącznie z tym jakiego rodzaju eksponaty powinny być gromadzone (czy tylko te z zakresu kultury tradycyjnej i pozaeuropejskiej, czy odnoszące się do współczesnej kultury wsi i miast); poprzez opracowywanie zasobów, w tym tworzenie specjalistycznych inwentarzy tematycznych umożliwiających właściwe porządkowanie i opracowywanie zgromadzonych eksponatów oraz jakiego rodzaju oprogramowania najlepiej się sprawdziły w tego typu pracach. Podjęto także temat problemów związnych z koniecznością konserwacji eksponatów i brakiem specjalistów w tym zakresie w wielu muzeach. Istotne okazały się zagadnienia: redefiniowania celów statutowych poszczególnych instytucji muzealnych, budowania grup odbiorców i konieczności odpowiadania na ich potrzeby. Podjęty został temat zarządzania zespołem pracowników muzealnych, a także zauważono konieczność dokonywania restrukturyzacji muzeów pod zakres działalności merytorycznej. Jednym z poruszanych wątków była partycypacja społeczna rozumiana jako współpraca muzeów z otoczeniem społeczno-gospodarczym, stałe monitorowanie potrzeb i możliwości tego otoczenia oraz możliwości współpracy w zakresie budowania oferty muzealnej. Myślimy, że będzie to temat kolejnego spotkania w gościnnych progach ciechanowieckiego muzeum. Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz Poznań – Lublin, wrzesień 2024 roku 9 ��CZĘŚĆ I. MUZEA, EKSPOZYCJE I PRAKTYKA KOLEKCJONERSKA ��Jan Święch1 Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Jagielloński CZY ETNOGRAFIĘ BĘDZIEMY UPRAWIALI TYLKO W MUZEACH ETNOGRAFICZNYCH? Wprowadzenie Muzea etnograficzne w swoich początkach, przypadających na drugą połowę XIX w., dokonały rewolucyjnych zmian w filozofii kolekcjonerstwa i wystawiennictwa. Pochyliły się one bowiem nad pomijanym wcześniej w praktyce muzealnej dokumentowaniem niezwykłości codziennej ludzkiej egzystencji, nieelitarnej warstwy społecznej – chłopstwa. Sens wspomnianych praktyk muzealnych podbudowywał wielki ogólnoeuropejski ruch regionalny (Bujak 1971: 76–108). Dodać należy, że rozwój polskiego muzealnictwa etnograficznego w drugiej połowie XIX w. nie mógłby zaistnieć bez intelektualnego wsparcia ośrodków akademickich i kształtującej się dyscypliny naukowej – etnografii. Utworzenie bowiem tego typu placówek we wspomnianym okresie, bez uwierzytelniającego akademickiego wykładu, skazane byłoby w najlepszym przypadku, na działania określane jako „nieszkodliwe dziwactwo”. Każda zatem szkoła czy kierunek w etnografii oddawały na rzecz muzealnictwa etnograficznego część aktywności naukowej, wyrażającej się m.in. w proponowaniu modelowych projektów muzeów etnograficznych – wytycznych kolekcjonerskich, wystawienniczych oraz pracy naukowej (Święch, Tubaja 2001: 135–142). Wspólna droga Przypomnijmy zatem, że pierwsze samodzielne muzeum etnograficzne na ziemiach polskich powstało w 1888 r. w Warszawie. Głównym inicjatorem powołania tej placówki był Jan Karłowicz, który podobnie jak Stanisław Ciszewski – pierwszy kustosz muzeum i jednocześnie pierwszy w kraju profesor etnografii, swoje badawcze działania i interpretacje zjawisk kulturowych, podporządkowali kierunkowi ewolucjonistycznemu, w szczególności zaś, wykładowi niemieckiego etnologa Adolfa Bastiana (Bujak 1975: 39–41). Nie ulega też wątpliwości, że pierwsze ekspozycje interesującego nas muzeum, wzorowane były na realizacjach Königliches Museum für Völkerkunde w Berlinie, którego założycielem był Bastian, i u którego praktykował kilka lat Ciszewski. W chwili otwarcia warszawskiego Muzeum Etnograficznego, trzon jego kolekcji stanowiły zbiory krajowe. Dla ewolucjonistycznej kreacji niezbędne były obiekty kultur „egzotycznych”. One bowiem, stanowiły podstawę do szerszej prezentacji ciągów rozwojowych wybranych elementów kultury w możliwie najszerszym zasięgu przestrzennym. W efekcie licznych zabiegów kolekcjonerskich, już w 1905 r. krajowe zbiory stanowiły jedynie 20% całości kolekcji (Bujak 1975: 42). Natomiast ekspozycja muzealna przypominała bardziej magazyn demonstracyjny w dzisiejszym rozumienia tego określenia i prezentowała ciągi rozwojowe obiektów pochodzących z różnych stron świata. Dobór obiektów do takich prezentacji był właściwie dowolny, nastawiany raczej na intrygowanie zwiedzających niezwykłością formy, niż na prezentację konkretnej konceptualizacji zjawiska kulturowego (Bujak 1975: 49). Owa odtwórcza formuła ekspozycyjna Muzeum Etnograficznego w Warszawie zmienia się diametralnie w 1921 r., kiedy to kierownictwo placówki obejmuje Eugeniusz Frankowski. Ten uznany etnograf oraz muzeolog – zwolennik kierunku kulturowo-historycznego w etnologii (Kutrzeba-Pojnarowa 1963: 425–435), zaproponował nową koncepcję wystawy, opartej o modelowe wręcz wyłożenie wizji kreowania kultury przez 1 Kontakt: jan.swiech@uj.edu.pl. 13 �wspomniany naukowy wykład (Dziekoński 1963: 566–568). I tak oficjalnie hasło nowo otwartej wystawy brzmiało: „Aby zrozumieć i poznać kulturę ludu polskiego, należy poznać i zrozumieć kulturę całego świata”. W tym celu Frankowski pogrupował i uszeregował eksponaty na wystawie w ten sposób, aby uzyskać z jednej strony monograficzne ujęcie poszczególnych zagadnień w kraju, z drugiej zaś, aby ten zasadniczy wątek ciągnął się wzdłuż całej wystawy prezentującej również obiekty z innych części świata. Stelaż stanowiły szafy. Na półkach jednej z nich, w linii pionowej, umieszczone były obiekty pochodzące z różnych regionów etnograficznych Polski; w szafach stojących obok, prezentowano natomiast okazy z innych regionów świata, posiadające analogiczne cechy funkcji. Sam Frankowski konstatował zalety ekspozycji następująco: Pragnąc na przykład zapoznać się z garncarstwem, znajduje się wszystkie te okazy skupione na tym samym poziomie. Dzięki takiemu układowi z łatwością można dokonać przeglądu całego dorobku kulturowego i wyróżnić cechy znamienne dla poszczególnych dzielnic. Dzbany ze względu na swój kształt, zostały umieszczone na półkach w połowie wysokości szaf. Zwrócone dziobkiem w jednym kierunku, zestawione z uwzględnieniem pokrewieństwa typu, kształtu, polewy, ozdoby, warsztatu, gdzie zostały wykonane, umożliwiają najsubtelniejszą analizę różnić profilu. Wychodząc z dzieła polskiego do obcego, (…) odnajdujemy na tym samym poziomie szaf wyroby garncarskie oraz odpowiednie im, rozwojowo poprzedzające naczynia z tykwy, z łupiny i kokosu, z rogu, z muszli itp. Służące do tego samego użytku u ludów z różnych części świata.. Na odrębnych tablicach została zobrazowana technika garncarstwa ludowego u nas, oraz innych ludów ziemi. W myśl tej idei zespół przedmiotów muzealnych, fotografii życia i opisów może dać pojęcie o całokształcie zagadnienia, pokazać np. sztukę garncarską jako dorobek cywilizacyjny w jego najróżniejszych przejawach u ludów całego świata, zaznaczając przynależność naszego garncarstwa do wielkich kompleksów ogólnoludzkich, oraz wykazać cech charakterystyczne, tworzące znamiona naszej odrębności grupowej (Frankowski 1926: 55–56). Przytoczony przykład, dotyczący garncarstwa to tylko jeden z elementów interesującej nas wystawy. W podobny sposób eksponowano obiekty z zakresu gospodarki podstawowej, obrzędów, budownictwa, sztuki, itp. O ile nowatorska koncepcja Eugeniusza Frankowskiego eksponowania kultury ludowej nie znalazła naśladowców w Polsce, przede wszystkim ze względu na ubogie zbiory większości placówek etnograficznych, o tyle wzorowały się na niej muzea etnograficzne w krajach Europy Zachodniej, dysponujące odpowiednio bogatymi zbiorami. Stanowi ona zatem istotny wkład w rozwój pawilonowych ekspozycji etnograficznych w skali europejskiej, zaś Muzeum Etnograficzne w Warszawie zyskało wówczas status czołowej tego typu placówki Starego Kontynentu (Dziekoński 1963: 569). Na szczególną uwagę i przypomnienie zasługują również trzy polskie projekty wzorcowych modeli pawilonowych muzeów etnograficznych. Powstały one w trzech pierwszych dekadach XX w. i wspólną ich cechą była programowa deklaracja o naukowym charakterze tych placówek, czego konsekwencją było: tworzenie kolekcji, profilaktyka konserwatorska, opracowanie naukowe zbiorów, prowadzenie badań, tworzenie ekspozycji i programów edukacyjnych, miały być pochodną działalności naukowej. Koncepcje te miały ogromny wpływ na kształtowanie się krajowego muzealnictwa etnograficznego, ale podkreślić należy również ich oddziaływanie na obraz tego typu muzeów w krajach słowiańskich. Pierwszy w polskim muzealnictwie wzorcowy model muzeum etnograficznego przedstawił w 1913 r. Bronisław Piłsudski. Był to memoriał w sprawie urządzenia działu ludoznawczego w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem, skierowany do Zarządu tej placówki (Piłsudski 1914–1921: 147–188). Już w preambule tego wyjątkowo starannie przygotowanego dokumentu jednoznacznie zaznaczono, że: „Muzeum musi być instytucją naukową, stojącą na poziomie współczesnej wiedzy pracownią, w której mogliby zawodowi etnografowie pracować nie dorywczo, ale systematycznie nad wszechstronnym poznaniem ludu podhalańskiego” (Piłsudski 1914–1921: 153). Ową naukowość musi podbudowywać: specjalistyczna biblioteka, archiwum, katalog kart naukowych obiektów oraz fotografii i materiałów terenowych, ponadto sprzęt fotograficzny, sprzęt antropometryczny, a także fonograf. B. Piłsudski opracował też, pierwszą w polskim muzealnictwie, kartę katalogu naukowego z komentarzem w jaki sposób ma być ona opracowywana. Sporo uwagi poświęcono profilaktyce i praktyce konserwatorskiej obiektów. Wymienione powyżej pryncypia miały być podstawą do budowania podhalańskiej etnograficznej kolekcji w postaci 28. działów-zagadnień grupujących przedmioty konieczne dla perspektywy historycznej, społecznej, obyczajowej i geograficznej, uwzględniając również (co warte podkreślenia) kontekst etniczny – zamieszkujących Podhale ludności romskiej i żydowskiej. W końcu bardzo dokładnie określono zasadę budowania ekspozycji stałej oraz wystaw czasowych, które miały być realizowane kolejno przez mieszkańców poszczególnych gmin Podhala aby „opowiedzieli” o swo- 14 �jej swojskości kulturowej (sic! to przecież formuła muzeum partycypacyjnego). Muzeum miało być miejscem edukacji i spotkań, których celem była nie tylko nauka o przeszłości, ale i o przyszłości Podhala. Wyniki badań zaś, miały być publikowane w periodyku – „Podhalańskim Roczniku Naukowym”, którego dokładny projekt przygotował B. Piłsudski w 1915 r. (Piłsudski 1915: 1–4, maszynopis Arch. MT w Zakopanem). Wczytując się w znakomity projekt B. Piłsudskiego – działu etnograficznego w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem, nabiera się przekonania, że wyprzedził on koncepcje tzw. „nowej muzeologii”, do której tak często odwołują się muzeolodzy w Polsce od blisko osiemdziesięciu lat2. Drugi wzorcowy model muzeum etnograficznego opracował i opublikował w 1928 r. Kazimierz Moszyński (Moszyński 1928: 1–78). Propozycja ta kierowana była zasadniczo do środowiska regionalistów, którego potencjał organizacyjny dostrzegał i cenił K. Moszyński pisząc: „Spośród tych wszystkich korzyści jakie regionalizm powinien oddać etnografii, tworzenie zbiorów regionalnych na prowincji może stać się najważniejszą” (Moszyński 1925: 11–16). Ten najwybitniejszy badacz Słowiańszczyzny, zdając sobie sprawę, że inicjatywa utworzenia muzeum regionalnego i gromadzenia zbiorów będzie najczęściej prowadzona przez niewykształconych, etnografów – amatorów w preambule interesującego nas opracowania, prezentuje znakomity wykład na temat, czym jest etnografia i jakie naukowe procedury obowiązują przy doborze obiektów do kolekcji i ich opisie. Wskazuje też na konieczność tworzenia przy tych placówkach bibliotek oraz archiwów. Z niezwykłą precyzją przedstawiono też zespoły obiektów, które miały dokumentować 15 działów kultury materialnej, duchowej i społecznej, niezbędnych do ekspozycyjnej prezentacji kultury określonego regionu etnograficznego. Jak już wspomniano, ów wzorcowy model kierowany był zasadniczo do muzeów regionalnych i stał się podstawą organizacji większości muzeów i działów etnograficznych oraz ich prezentacji wystawienniczych w kraju w okresie przed- i powojennym (Znamierowska-Prȕfferowa 1968: 419–450). Kolejny model etnograficznego muzeum przedstawiła, a następnie rozwinęła Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa 1926: 1–28, 1933: 75–98). Ta nowatorska w działaniach placówka podzielona została na dwie strefy. Pierwsza, określana mianem „muzeum laboratorium”, przeznaczona była zasadniczo dla studentów i uczonych, badających zgromadzone obiekty i rozpoznających za ich pomocą fenomeny kultury. Druga strefa, nazwana „muzeum demonstracyjnym”, dedykowana była szerokim kręgom odbiorców. Organizowano w niej tematyczne wystawy czasowe, obrazujące specyficzny rodzaj typologii etnograficznej, opartej na studiowaniu stosunków zachodzących między tworzywem, techniką wytwórczą, kształtem i funkcją ideologiczną przedmiotów w kontekście ich własnej historii, łańcucha przemian strukturalnych, tworzenia filiacji typów, narastania nowych i ginięcia starych wartości. Dla naszych rozważań ważniejsza jest pierwsza sfera. Była ona bowiem miejscem głębokiej refleksji nad nowymi wykładniami z zakresu teorii kultury. „Muzeum laboratorium” zakładało ścisłą współpracę muzealników z pracownikami akademickim, rotacyjną wymianę kadr, możliwości zdobywania stopni naukowych, a wszystko po to, aby jak podkreślała to Jędrzejewiczowa: „Słowem, chcąc, ażeby z jednej strony Muzeum nie zmartwiało, z drugiej zaś, ażeby etnografowie książkowcy również nie kamienieli w fikcjach mózgowych, koniecznym jest zachowanie i w przyszłości jak najściślejszego kontaktu między Uniwersytetem a Muzeum”. (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa 1933: 87–88). Kolekcję budowali pracownicy naukowi i studenci Zakładu Etnologii Uniwersytetu w Wilnie, tworząc Uniwersyteckie Muzeum Etnograficzne. Wojna przeszkodziła w pełnej realizacji tego projektu, a zgromadzone zbiory zostały rozproszone3. Książka The New Museology, pod red. P. Vergo, Londyn 1989, w polskiej literaturze przedmiotu cytowana jest często jako nowatorski wykład, który zmienił oblicze polskiego muzealnictwa i jego rolę we współczesnym społeczeństwie. Koncepcja muzeum partycypacyjnego, wykorzystującego jego potencjał na rzecz: lokalnego rozwoju gospodarczego, rewitalizacji miast i osiedli, rozwoju społecznego, wzmocnienia kulturowej świadomości i społecznej kreatywności oraz miejsca integracji społecznej, to ubrane w naukowy język postulaty Bronisława Piłsudskiego. 3 Formułę wileńskiego Muzeum planowała odtworzyć w Toruniu profesor Maria Znamierowska-Prüfferowa – uczennica C. Jędrzejewiczowej i kustosz Muzeum Etnograficznego przy Zakładzie Etnologii wileńskiego Uniwersytetu. Niemal natychmiast, po przybyciu transportem repatriacyjnym do Torunia w 1945 r. w nowo utworzonym Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Katedrze Etnologii i Etnografii, kierowanej przez profesor Bożenę Stelmachowską, podjęła próbę utworzenia uniwersyteckiego muzeum etnograficznego. Ta inicjatywa nie znalazła jednak zrozumienia u władz Uniwersytetu oraz w macierzystej jednostce organizacyjnej. Długoletnie zabiegi M. Znamierowskiej-Prüfferowej zostały uwieńczone sukcesem dopiero w 1959 roku. Powołane zostało wówczas samodzielne Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Jego koncepcja zakładała pełne udostępnianie tworzonych kolekcji – ekspozycje → magazyny demonstracyjne → i magazyny studyjne. 2 15 �Dla urzeczywistnienia takich projektów muzeów i działów etnograficznych, potrzebna była wykształcona na poziomie studiów wyższych kadra pracowników działalności podstawowej. W okresie międzywojennym wysokie standardy w tym zakresie oferowały ośrodki akademickie w: Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Warszawie i Wilnie. Po II wojnie światowej zaś, w: Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu, Warszawie, Wrocławiu i Toruniu, bowiem ówczesne programy studiów etnograficznych były opracowywane najczęściej przez profesorów, którzy w swoim życiorysie zawodowym zetknęli się bezpośrednio z praktykę muzealną. Przywołajmy w tym miejscu cały szereg takich właśnie postaci m.in.: Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej, Barbary Bazielich, Jana Bujaka, Stanisława Ciszewskiego, Witolda Dynowskiego, Eugeniusza Frankowskiego, Marii Frankowskiej, Mieczysława Gładysza, Adolfa Nasza, Edwarda Pietraszka, Stanisława Poniatowskiego, Romana Reinfussa, Tadeusza Seweryna, Bożeny Stelmachowskiej, Anny Szyfer, Marii Znamierowskiej-Prȕfferowej. Dlatego właśnie kursy z zakresu muzealnictwa były czymś oczywistym w programach nauczania we wszystkich wymienionych powyżej ośrodkach akademickich, zaś do prowadzenia tych zajęć zapraszano też często muzealników, posiadających spory dorobek naukowy oraz stopnie naukowe. Absolwenci etnografii do końca lat 70. ubiegłego stulecia, reprezentowali formację etnografii dokumentalnej, można rzec bardzo dobrego „rzemiosła”, doskonale sprawdzającego się w muzealnictwie. Były to osoby o ogromnej erudycji etnograficznej, encyklopedycznej znajomości rzeczy, otoczonych aurą kultury niematerialnej, znakomici „terenowcy”, głęboko osadzone w terenie, znające tajniki fotografii dokumentacyjnej, reportażowej, filmu dokumentalnego, rysunku odręcznego i technicznego, transkrypcji dialektologicznej, nierzadko też muzycznej oraz bez trudu poruszające się również po zasobach archiwalnych. Owi szlachetni „rzemieślnicy” pochylający się nad dokumentowaniem fenomenów szybko zmieniającego się świata kultury ludowej, brali w pełni świadomie udział w „wyścigu z czasem”, w którym stawką był sam przedmiot ich badań, rezygnując wcale nierzadko z kreowania własnych ambicji – udziału w szerszym naukowym dyskursie, na rzecz tworzenia różnego typu rzeczowych i archiwalnych „kapsuł pamięci” z użyciem coraz doskonalszych narzędzi zapisu dokumentacyjnego. Początki kryzysu i próby jego zażegnania W 1980 r. na łamach kwartalnika „Polska Sztuka Ludowa” ukazał się tekst grupy młodych etnografów: Zbigniewa Benedyktowicza, Czesława Robotyckiego, Ludwika Stommy, Ryszarda Tomickiego i Jerzego Wasilewskiego, stanowiący zbiór postulatów w sprawie innego niż dotychczas uprawiania etnografii – nauki o kulturze (Benedyktynowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Wasilewski 1980: 47–60). Ów „manifest” wskazał, że w badaniach nad problemami wielowątkowej kultury współczesnej należy zastosować nowe metody badawcze oraz sposoby interpretacji i reinterpretacji zjawisk kulturowych. O ile projekt – antropologia kultury w środowisku akademickim po kilkunastu latach został urzeczywistniony, o tyle w muzealnictwie etnograficznym proces ten przebiegał znacznie wolniej, co nie znaczy, że nie eksperymentowano z nowymi metodami służącymi do budowy nowych kolekcji z zakresu kultury współczesnej oraz reinterpretacyjnymi wystawami4. Niestety nie wypracowano wówczas nowej – partnerskiej formuły wspólnych działań, zaś współpraca tych podmiotów, sprowadzona została właściwie do kurtuazyjnych kontaktów. Sytuacja taka w niedługim Struktury organizacyjnej muzeum umożliwiała nie tylko koncentrowanie się na dokumentowaniu dziedzictwa materialnego, ale też dziedzictwa niematerialnego (!!!) – działy folkloru muzycznego, ustnego i tańca, wiedzy i medycyny ludowej oraz zwyczajów i obrzędów, były w zasadzie działami badawczymi. Prowadzono też szeroko zakrojone badania terenowe, skierowane na opracowywanie syntez zjawisk kulturowych. W końcu przygotowane realizacje wystawiennicze w części pawilonowej muzeum, odbiegały od ewolucjonistycznego wykładu, a kierowały się w kierunku fenomenologicznego przedstawiania rzeczywistości kulturowej, stąd niezbędna w takiej opcji ekspozycja – muzeum na wolnym powietrzu. Na wystawach pawilonowych delektowali się zwiedzający szczegółem, na ekspozycji skansenowskiej, ów szczegół osadzony był w pełnym kontekście kulturowym. Zasygnalizowane powyżej, nie wszystkie zresztą, założenia tej placówki poświadczają dobitnie naukowo-badawczy charakter tej placówki (Święch 2020: 206–208). 4 Przywołać w tym miejscu można choćby nowatorskie w kraju badania inwentaryzacyjne, przeprowadzone w 1987 r. przez zespół pracowników Muzeum Etnograficznego we Włocławku, Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie oraz studentów etnologii UJ. Chodziło o stworzenie kolekcji dokumentującą współczesną wieś, w której uchwycono najbardziej ważkie, chociaż często nieprawdopodobne treści, tkwiące w najbanalniejszym nieraz przedmiocie oraz zrejestrować wzajemne powiązania pomiędzy nimi, odsłaniające ich wymowę symboliczną. W akcie kreowania obiektu muzealnego, była to zmiana fundamentalna (Święch, Szacki, 1990: 24–51). �okresie doprowadziła m.in. do braku zainteresowania tematyką muzeologiczną w programach studiów etnologicznych, a w konsekwencji do „braku chemii”, aby najłagodniej ująć to zjawisko, pomiędzy środowiskiem akademickim i muzealnym. Nie odmawiano wprawdzie etnologom – specjalistom muzealnym takiego właśnie określania się, ale jednocześnie akademicy traktowali muzealników najczęściej patriarchalnie, wskazując na „rzemieślniczy” charakter wykonywanej przez nich pracy, zaś przejście pracownika naukowo-dydaktycznego z uczelni wyższej do pracy w muzeum, postrzegane było, poza stanowiskami dyrektorskimi, w kategorii zawodowego upadku, a przyjmując terminologię towarzyszącą zdarzeniom sportowym – spadkiem do niższej ligi. Więcej, nawet w przypadku problematyki, która upraszała się o wspólny dyskurs – w sferze zainteresowań współczesnej antropologii kultury, znalazły się również „rzeczy”. Akademicy podążali własną drogą, proponując w mentorskich niekiedy wykładach nowy język ich opisu. Wykłady te wywołały konsternację w środowisku muzealników, w szczególności z muzeów etnograficznych, bowiem zaproponowany „nowy” język opisu „rzeczy”, stosowany był właściwie w muzealnictwie „od zawsze”. W praktyce i teorii muzeologicznej każdy obiekt w kolekcji, obok swojej formy i funkcji, jest również nośnikiem różnego typu treści, znaczeń, symboli, wartości emocjonalnych i estetycznych. W przestrzeni muzealnej staje się on podstawowym „tekstem” w prowadzonych narracjach ekspozycyjnych. „To one ogniskują wszystkie muzealne problemy, intelektualne dylematy, rozterki estetyczne i etyczne. Muzealnik jest obywatelem rzeczywistości urzeczowionej” (Berent 2014: 16). Załamanie się instytucjonalnych kontaktów, nie przekreśliło jednak kontaktów nieformalnych. Te ostatnie pozwoliły na zorganizowanie spotkania – konferencji w Muzeum Etnograficznym we Włocławku pod nazwą: „Warsztaty Etnograficzne. Kategorie kultury ludowej – 1990 r.”. Za priorytet przyjęto swobodę wypowiedzi referentów i nieograniczoną limitem czasowym dyskusję. Chodziło o to, aby przedstawić różne stanowiska i modele uprawiania naszej dyscypliny oraz zaproponować nowe formy kontaktów i współpracy. W konferencji uczestniczyło ponad sto osób w tym kilkadziesiąt, które miały ogromny wpływ na kreowanie obrazu współczesnej akademickiej etnologii i antropologii kulturowej oraz muzealnictwa etnograficznego w Polsce, m. in.: L. Stomma, A. Jackowski, J. Wasilewski, Z. Benedyktowicz, I. Kabzińska, W. Michera, S. Sikora, E. Nowina-Sroczyńska, K. i K. Piątkowscy, Cz. Robotycki, D. Czaja, J. Szpilka, M i W. Bursztowie, M. Buchowski, J. Schmidt, A.K. Kowalski, S. Węglarz, i muzealnicy: P. Szacki, T. Baraniuk, A. Pelczyk, J. Adamczewski, I. i J. Święchowie, I. Kotowicz Borowy, M. Kośko, M. Lipok. Cały dorobek konferencji /programowe wystąpienia i dyskusję/, którą uważa się za przełomową dla relacji muzealnictwa etnograficznego z etnologicznymi ośrodkami naukowymi w kraju, został opublikowany (Rocznik Muzealny Włocławek 1991: 145–310; Święch I., Święch J. 2021: 353–358). W dyskusji padły jednoznaczne deklaracje partnerskiej współpracy. Odwołam się w tym miejscu do wypowiedzi Cz. Robotyckiego: Uważam za fałszywą tezę rozróżniającą etnografów na tzw. muzealników i teoretyków. Twierdzę, że etnografia jest jedna i integralna. Krótko mówiąc: w każdym miejscu można robić rzeczy mądre i niemądre. Muzealników nie wyróżnia technika dotykania rzeczywistości. Jeśli chcę i wiem co chcę, to mogę to robić w każdym miejscu, dlatego ten podział tak silnie zarysowany uważam za niepotrzebny i obie strony krzywdzący. Powinniśmy traktować się tak samo i z właściwym szacunkiem. Technika wykonywania pracy nie może być kryterium rozróżniającym nas między sobą (Robotycki 1991: 309). Kolejne podobne spotkania odbyły się w Bytomiu, 1991 r. (Śląskie Prace Etnograficzne 1992: 3–123), w Poznaniu, 1998 r. (Wyznania i Perswazje 1999: 3–90), w Bytowie 2006 r. (Nasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodnio-Kaszubskiego w Bytowie 2007: 3–220) i Warszawie 2008 r. (Etnografia Nowa 2009: 3–160). O ile przywołane powyżej konferencje w kapitalny sposób zmieniły krajowe muzealnictwo etnograficzne, m in. poprzez przełamanie tematycznego monopolu – kultury ludowej, o tyle nie przełożyły się one na nowe programy studiów etnograficznych, uwzględniających potrzeby kadrowe tegoż muzealnictwa. W poszukiwaniu nowych dróg współpracy Stowarzyszenie Muzeów na Wolnym Powietrzu w Polsce zorganizowało Ogólnopolską Konferencję Muzeologiczną pt. Współczesne problemy zarządzania w muzeach. Edukacja, dobór kadr, 27 luty – 1 marca 2023 r. Sierpc. Do Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu zaproszono przedstawicieli wszystkich krajowych muzeów na wolnym powietrzu, specjalistycznych etnograficznych muzeów pawilonowych oraz ważniejszych działów etnograficznych, znajdujących się w strukturach wielodziałowych muzeów pawilonowych. 17 �Ponadto zaproszono do wystąpień konferencyjnych przedstawicieli wszystkich ośrodków akademickich, kształcących studentów w zakresie etnologii i antropologii kulturowej. Organizatorzy konferencji chcieli uzyskać odpowiedź od przedstawicieli ośrodków akademickich na dwa pytania: dlaczego mimo zgłaszanych ofert zatrudnienia, absolwenci etnologii nie podejmują pracy w muzeach oraz jakie kursy i w jakim zakresie są prowadzone w programie studiów, które przydatne są w praktyce muzealnej? Chodziło w szczególności o muzealnictwo, historię etnografii, etnografię Polski, ludową wizję świata. Muzealnicy zaś, w ramach dyskusji mieli przedstawić swoje minimalne oczekiwania od absolwentów studiów w zakresie etnologii i antropologii kulturowej. Zaprezentowane wystąpienia i głosy w dyskusji nie napawały optymizmem. I tak w programach kształcenia tzw. „przedmioty muzealne” w większości ośrodków są kursami nie wchodzącymi do obowiązkowego kanonu, zaś praktyki badań terenowych sprowadzone są do niezbędnego minimum. W takiej sytuacji osiągnięcie podstawowego znawstwa, niezbędnego do poruszania się po muzealnych „magazynach przeszłości”, będących jednocześnie kluczem do zrozumienia całej wielkiej współczesnej transformacji kulturowej wsi i miast w Polsce, jest w zasadzie wykluczona. W efekcie łatwiej jest nowym adeptom muzealnictwa etnograficznego udokumentować współczesne subkultury, niż współczesną złożoność kulturową wsi5. Muzealnicy zwracali uwagę na epatowanie przez młodych etnologów swoją wrażliwością i przekonaniem, że ich intuicja jest wystarczającym instrument do nieomylnego interpretowania zjawisk. Jeśli nie są to odosobnione przypadki, to ponieśliśmy dydaktyczną klęskę! Antropologiczną ideę otwartości na świat i zachwytu nad jego niezwykłością, zastąpiliśmy zajmowaniem się wyłącznie sobą, „auto-erotyczną fiksacją? badaniem siebie, doglądaniem siebie, rozpaczliwą próbą przebicia muru, rozdarcia całunu grobowej izolacji?” (Bartoś 2023:25). Konferencja sierpecka unaoczniła skalę problemu i potrzebę szybkich działań. Nowe formy partnerskiej współpracy z ośrodkami akademickimi muzea muszą zbudować w oparciu o dwa filary – potencjał badawczy zespołu pracowników merytorycznych oraz potencjał promocji osiągnięć nauki. I tak: 1. Obecnie większość projektów badawczych realizowana jest w ramach uzyskiwanych grantów. Reżimy terminowe sprawiają, że budowanie zespołu, którego członkowie przekroczyli próg „głębokiego wtajemniczenia” w podejmowanym zagadnieniu, jest bardzo trudne. Takimi osobami są pracownicy działalności podstawowej w muzeach. Duża ich część to specjaliści z ogromną, szczegółowa wiedzą, osadzonych doskonale w tzw. terenie. Ich przydatność na każdym etapie badań byłaby nie do przecenienia. Atutem są też spore umiejętności organizacyjne muzealników. Niestety osoby takie są najczęściej nieznane w świecie akademickim. Potrzebne jest zatem ogólnodostępne zestawienie pracowników muzeów, posiadających stopień naukowy z krótką charakterystyką ich osiągnięć i specjalności. Wydaje się, że takiego zadania mógłby podjąć się w skali całego kraju się NIM, ale też branżowe stowarzyszenia muzealne lub same muzea na swoich stronach internetowych. 2. Większość dużych, w szczególności zaś międzynarodowych akademickich projektów badawczych, opatrzona jest też klauzulą szerszej popularyzacji wyników badań, ponieważ finalne naukowe dzieła ze względu na hermetyczność prowadzonych w nich rozważań, zawężają odbiór niewątpliwych osiągnięć do wąskiego grona uczonych. Wystawy muzealne stanowią nieocenioną wręcz formułę dla takich właśnie działań. Doświadczenia i opinie zachwytu akademików przy tego typu realizacji, potwierdzają olbrzymi potencjał muzeów w tym zakresie6. Pozostaje odpowiedzieć jeszcze na pytanie: jakie korzyści przyniesie muzealnictwu taka współpraca? Zacznijmy zatem od tych wymiernych: 1. Tworzenie nowych kolekcji, inspirujące kreacje wystawiennicze i programy edukacyjne. 2. Uzupełnienie sprzętu wystawienniczego. Na brak rzetelnych badań i tekstów w tym zakres zwraca uwagę Andrzej Leder. Pisze on: „Większość Polaków mieszka dziś w przestrzeni miejskiej, znikoma część pracuje na roli. A jednak folwarczne zmagania chłopa z panem nadal określają wyobraźnię tego mieszczańskiego społeczeństwa. … Brak tekstów kultury, które dadzą naszej wyobraźni oparcie w nowoczesności, będzie nas skazywał na to że, pozostaniemy tym dziwnym tworem: chłopskim pniem, porośniętym pańskim mchem.” (Leder 2018: 102). Wiele też tekstów przedstawianych jako naukowe rozważania, przypomina bardziej dziennikarskie przekazy i reportaże, lub pisarstwo, niestety mocno odległe od poziomu wrażliwości etnograficznej i antropologicznej Tadeusza Redlińskiego, Konopielka, 1973, lub Wiesława Myśliwskiego, Traktat o łuskaniu fasoli, 2007, czy też: W środku jesteśmy baśnią. Mowy i rozmowy, 2022. 6 Przywołam tu przykładowo międzynarodowy projekt badawczy „HERA” – „Religijność przeżywana” Kierownik tego projektu prof. dr hab. Anna Niedźwiedź, z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ zatrudniła do polskiej jego części muzealników i to zarówno do prac badawczych jak i realizacji wystaw muzealnych propagujących szeroko wyniki badań. 5 18 �3. Możliwości pozyskiwania kolejnych grantów badawczych. 4. Bonusy finansowe dla pracowników muzeum uczestniczących w grancie. Drugą grupę stanowią korzyści, które określiłbym jako ideowe. Należy w tym miejscu przed wszystkim wymienić: 1. Zdobywanie i utrwalanie umiejętności naukowych procedur muzealników. 2. Tworzenie liderów pracy naukowej w muzeum i atmosfery potrzeby takiej pracy. 3. Uzyskiwanie stopni naukowych przez muzealników. Epilog W 2019 r. etnologia i antropologia kulturowa została wykreślona z listy dyscyplin naukowych w naszym kraju. W różnych formach protestów przeciw tej niezrozumiałej decyzji całe nasze środowisko akademickie zamanifestowało wyjątkową zgodność poglądów. Zabiegi te jednak nie przyniosły pożądanych rezultatów. Z inicjatywy prof. J Barańskiego, udało się uzyskać zgodę na spotkanie z Włodzimierzem Bernackim – Sekretarzem stanu w Ministerstwie Edukacji i Nauki i Pełnomocnikiem Rządu ds. monitorowania wdrażania reformy szkolnictwa wyższego oraz profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego. W pierwszym spotkaniu uczestniczył również prof. J. Święch i prof. M. Brocki. Starannie przygotowany do rozmów Pan minister przedstawił statystykę kadry naukowej etnologów i antropologów kulturowych w krajowych ośrodkach akademickich i naukowych instytucjach na tle statystyk innych dyscyplin naukowych. Porównanie to nie wyglądało korzystnie dla naszej sprawy. Umówiliśmy się, że na kolejne spotkanie przyniesiemy uzupełnione dane, bowiem nie znaleźliśmy na przedstawionej liście, kilku nazwisk z mniejszych ośrodków akademickich. Jednak nawet ta korekta nie podniosła znacząco statystyki. Postanowiliśmy zatem, że w przygotowanym zestawieniu, ujmiemy wszystkich etnologów pracujących w polskich muzeach, które w statutowych zapisach są przecież placówkami naukowo-oświatowymi i stanowią bezpośrednie zaplecze ośrodków akademickich. Pan minister długo studiował listę i w końcu, męczącą ciszę przerwała uwaga: tak, to jest istotny argument. Trzecie spotkanie, odbyło się w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ z udziałem Dyrekcji Instytutu i miało charakter informacyjny. Dotyczyło ewentualnych kolejnych procedur, związanych z powoływaniem Rady Dyscypliny Nauki Etnologii i Antropologii Kulturowej w Uniwersytecie Jagiellońskim. 11 października 2022 r. podpisano nowe rozporządzenie Ministerstwa Edukacji i Nauki w sprawie wykazu dyscyplin naukowych w Polsce. Etnologia i antropologia kulturowa po blisko trzyletniej przerwie powróciły na tą listę, a mówiąc w pewnym uproszczeniu, dzięki muzealnictwu etnograficznemu. Na pytanie zawarte w tytule niniejszego artykułu: „Czy etnografię będziemy uprawiali tylko w muzeach etnograficznych?”, należy odpowiedzieć: byłoby bardzo źle gdyby ośrodki akademickie odcięły się od swojego naturalnego szerokiego zaplecza. O jego ogromnym potencjale wspomniano powyżej. Konieczne jest zatem wypracowanie jak najszybciej nowych programów studiów etnograficznych, które uwzględnią potrzeby muzeów etnograficznych. Może to być formuła specjalizacji, bądź system dłuższych praktyk muzealnych. Doświadczenia systemu stypendialnego „Praxis” związanego z półrocznymi praktykami w wybranych muzeach, okazały się nadspodziewanie dobre. 40% uczestniczących w nich studentów podjęło stałą pracę w muzeum, w którym odbywali praktyki. Streszczenie Muzealnictwo etnograficzne w Polsce nie zaistniałoby bez uwierzytelniającego wsparcia etnografii akademickiej. Do końca lat siedemdziesiątych ubiegłego stulecia ośrodki uniwersyteckie kształciły etnografów przygotowanych do pracy muzealnej. Te ścisłe kontakty i współpraca zaczęły się załamywać w latach osiemdziesiątych XX w. O ile nowe inicjatywy obustronnie korzystnej współpracy z przełomu XX i XXI w. zmieniły polskie muzealnictwo etnograficzne m.in. poprzez przełamanie tematycznego monopolu – kultury ludowej, o tyle nie stworzono w programach studiów etnograficznych specjalności muzealnictwa etnograficznego. W dłuższym przedziale czasu antropologia kultury może utracić swoje naturalne zaplecze, będące fundamentem utrzymania etnologii i antropologii jako dyscypliny naukowej. Słowa klucze: etnografia, antropologia kultury, muzealnictwo etnograficzne 19 �Bibliografia: Benedyktowicz, Z., Robotycki, Cz., Stomma, L., Tomicki, R., Wasilewski, J. (1980). Antropologia kultury w Polsce – dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do Słownika. „Polska Sztuka Ludowa” , nr 1, s. 47–60. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa, C. (1926). Wskazówki dla zbierających przedmioty dla Muzeum Etnograficznego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Wilno, Wydawnictwo „Zorza”. (1933). Zakład Etnologii Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, „Balticoslavia”, t. 1, s. 76–98. Berent, E. (2014). Wprowadzenie. W: Berent E. (red.), Mom jo skarb. Pamięć rzeczy w tradycjach dolnośląskich. Wrocław, Agencja Wydawnicza „ARGI” Bujak, J. (1971). Znaczenie regionalizmu i krajoznawstwa dla rozwoju muzeów i zbiorów etnograficznych, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Etnograficzne”, z. 5, s. 76–108. Bujak, J. (1975). Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Etnograficzne”, z. 8, s. 39–41. Dziekoński, T. (1963). Profesor dr Eugeniusz Frankowski, „Lud”, t. 48, s. 66–68. „Etnografia Nowa” (2009). Nr 1, s. 3–160. Frankowski, E. (1926). Muzeum etnograficzne. W: Pięćdziesięciolecie Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie, Warszawa, s. 55–56. Kutrzeba-Pojnarowa, A. (1963). Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim, „Etnografia Polski”, t.7, s. 425–435. Leder, A. (2018). Ile w Polaku chłopa, a ile szlachcica. „Polityka. Pomocnik Historyczny” nr 5, s. 102. Moszyński, K. (1925). Regionalizm wobec etnografii, „Ziemia”, s. 11–16. (1928). Etnografja w Muzeach Regionalnych, Warszawa, Wydawnictwo „Nasza Drukarnia”. „Nasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodnio-Kaszubskiego w Bytowie”. (2007). Nr 9, s. 3–220 Piłsudski, B. (1914–1921). W sprawie Muzeum Tatrzańskiego. (O urządzeniu działu ludoznawczego), „Rocznik Podhalański”, t.1, s. 147–188. „Rocznik Muzealny Włocławek” (1991). T.4, s. 145–310. „Śląskie Prace Etnograficzne” (1992). T. 2, s. 3–123. Święch, I., Szacki, P. (1990). Badania inwentaryzacyjne. Założenia i realizacja, „Rocznik Muzealny Włocławek”, t. 3, s.24-51. Święch, J., Tubaja, R. (2001). Szkoły i kierunki w etnologii a muzealnictwo etnograficzne w Polsce. W: Jasiewicz Z., Karwicka T., (red.), Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, Poznań, Wydawnictwo M-Druk, s. 135–142. 20 �Święch, J. (2020). Muzeum Etnograficzne – nauka czy park rozrywki. W: Barańska K., Murzym-Kupisz M., Święch J., (red.), Muzea na wolny powietrzu. Antycypacje, Kolbuszowa, Wydawnictwo „Historia Iagellonica”, s. 203–214. Święch, I., Święch, J. (2021). Włocławska konferencja Warsztaty Etnograficzne 1990. Radość i dziwienie się wraz z Ludwikiem Stommą, „ PSL Konteksty, nr 1-2, s. 353–358. „Wyznania i Perswazje” (1999). T. 1, s. 3–90. Znamierowska-Prȕfferowa, M. (1968). Polskie muzealnictwo etnograficzne w okresie 25-lecia PRL, „Lud”, t. 53, s. 419–450. 21 ��Katarzyna Waszczyńska1 Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski NIEŁATWA KOEGZYSTENCJA. MUZEA REGIONALNE A KOLEKCJONERZY ETNOGRAFIKÓW NA KURPIOWSZCZYŹNIE W piramidzie wartości muzealnych obiekty etnograficzne znalazły się na trzeciej pozycji od dołu i na sześć możliwych (Bergeron 2020: 200). Nie oznacza to jednak braku zainteresowania nimi, mimo faktu, że pierwsze muzea etnograficzne na ziemiach polskich były organizowane w XIX w. (Barańska 2004: 46, 52). Z kolei dookreślenie celów i misji tworzenia takich zbiorów nastąpiło dopiero w latach 20. i 30. XX w.2. Jedną z osób zaangażowanych w te działania był Kazimierz Moszyński (1928: 98–170), inną Maria Znamierowska-Prüfferowa, która apelowała: „Dopomóżcie w ratowaniu ginących zabytków kultury ludowej! Dopomóżcie w rozumnem, celowem gromadzeniu i ochranianiu wytworów ludu wiejskiego!” (Znamierowska-Prüfferowa 1932: 1). Powstające wówczas muzea, w których znajdowały się zbiory etnograficzne określano jako muzea regionalne, podkreślając ich bliski związek z terenem, w którym (i dla którego) działały. Tak zapoczątkowany rozwój muzealnictwa etnograficznego przerwała II wojna światowa, dokonując zniszczenia dużej części zbiorów (Barańska 2004: 57). Po wojnie podjęto się ich odtworzenia, a jednostki muzealne upaństwowiono i wprowadzono rozróżnienia na muzea centralne i okręgowe3. Z powyższego można wnosić, że gromadzenie obiektów etnograficznych, będących „świadectwem jakiejś kultury i jakiejś społeczności w określonym momencie historii” (Bergeron 2020: 201) jest domeną tylko jednostek muzealnych. Tak jednak nie jest. Zbiory takie można odnaleźć w wielu izbach regionalnych4. Zainteresowani nimi byli i są również kolekcjonerzy. Co więcej, prowadzona szczególnie przez tych ostatnich działalność zbliżona jest do tej muzealnej: nie tylko poszerzają swoją kolekcję, lecz także ją udostępniają zwiedzającym. Jednak relacje kolekcjonersko−muzealne nie zawsze są oczywiste, szczególnie kiedy funkcjonują na jednym terenie. Celem artykułu jest charakterystyka takiej sytuacji z obszaru Kurpiowszczyzny. W pierwszej części zostaną przybliżone tutejsze jednostki muzealne i izby regionalne oraz wybrani zbieracze-kolekcjonerzy etnografików, a w drugiej będą poddane refleksji ich relacje i wskazane możliwe przyczyny, które sprawiają, że ich koegzystencja została określona w tytule jako niełatwa. Zbiory obiektów etnograficznych Kurpiowszczyzna to region etnokulturowy, który wyznaczają rzeki: Pisa na wschodzie, Narew na południu, Orzyc i Omulew na zachodzie oraz dawna granica między Prusami a Rzeczpospolitą na północy. W tak zarysowanym obszarze znajdują się: jedno muzeum, które do 1998 roku było okręgowym − Muzeum Kultury Kurpiowskiej oraz dwa muzea na wolnym powietrzu: Muzeum-Skansen Kurpiowski im. Adama Chętmika w Nowogrodzie i Zagroda Kurpiowska w Kadzidle. Warto przyjrzeć się im bliżej, ale nie tylko synchroniczKontakt: k.waszczynska@uw.edu.pl. Warto dodać, że wówczas uznano za wzorcowe Muzeum Tatrzańskie (Midura 2001: 116), ale nie to powołane na przełomie XIX i XX w., ale to otwarte w 1922 r. i kierowane przez Juliusza Zborowskiego. 3 Muzea okręgowe zaczęto organizować pod koniec lat 50. XX w. i w wielu przypadkach były to przekształcone dawne muzea regionalne (Ptaśnik 1964: 64). Po reformie administracyjnej 1975 r. muzea okręgowe organizowano w każdym z 49 województw. 4 Marian Pokropek dowodzi, że izby regionalne rozpowszechniły się po II wojnie światowej (Pokropek 1980: 8). 1 2 23 �nie, lecz także diachronicznie. Uwzględnienie historii zbiorów kurpiowskich ujawnia bowiem, że takich jednostek było więcej niż te wymienione. I tak, w miejscowości Szelków nad Orzycem (czyli już na ziemi kurpiowskiej), w 1897 r. powstało jedno z pierwszych w Królestwie Polskim muzeów wiejskich o charakterze etnograficznym i rolniczym (Kielak 2012: 122). Jego inicjatorem i organizatorem był komisarz do spraw włościańskich powiatu makowskiego I.G. Poprużenko5, a siedzibą miejscowy Urząd Gminy6. Zbiory liczyły ok. 100 obiektów, a były wśród nich: „stroje ludowe najbliższej okolicy, narzędzia rolnicze, sprzęty domowe. Znalazły się tam również ciekawostki i okazy z krajów egzotycznych” (Kielak 1996: 186). Niestety muzeum to nie przetrwało I wojny światowej. Kolejną inicjatywę muzealną było zorganizowane już w Ostrołęce Muzeum Puszczańskie. Powstało ono w 1912 r., w ramach Oddziału Ostrołęckiego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Warto dodać, że część zbiorów została przekazana przez Adama Chętnika (etnografa i muzealnika kurpiowskiego) i pochodziła z jego prywatnej kolekcji. W muzeum tym gromadzono obiekty etnograficzne, związane z kulturą materialną Kurpiów oraz zabytki archeologiczne, historyczne i przyrodnicze (por. Kielak 1996: 188). Podobnie jak w przypadku Szelkowa muzeum to nie przetrwało I wojny światowej7. W 1927 r. otwarto jedno z pierwszych muzeów na wolnym powietrzu – Muzeum Kurpiowskie w Nowogrodzie nad Narwią. Inicjatorem jego powołania był, wspomniany już, Adam Chętnik8. Zbiory liczyły ok. 3000 tys. obiektów w dwóch działach: etnograficznym i przyrodniczym. Warto dodać, że 2/3 z nich pochodziło z prywatnej kolekcji Chętnika9, a samo Muzeum działało w ramach Towarzystwa Krajoznawczego. II wojna światowa przyniosła zniszczenie muzeum i zbiorów10. Po jej zakończeniu rozpoczął się długi proces odbudowy, wspierany m.in. przez Muzeum Regionalne w Łomży. W 1958 r., w jego ramach przygotowano wystawę dotyczącą tradycyjnego rolnictwa kurpiowskiego, którą następnie przeniesiono do Nowogrodu, dając tym samym początek kurpiowskiemu muzeum na wolnym powietrzu. Ponownej organizacji muzeum patronował Adam Chętnik11. Od lat 60. XX w. zaczęto przenosić lub rekonstruować budynki mieszkalne i gospodarcze z terenu środkowej i wschodniej Kurpiowskiej Puszczy Zielonej i prezentować w nich przedmioty codziennego użytku z tych terenów. Po śmierci Chętnika w 1967 r., placówka przyjęła oficjalnie nazwę: Muzeum-Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie12. Wymienione Muzeum Kultury Kurpiowskiej, mające swoją siedzibę w Ostrołęce to z kolei jednostka powołana w 1975 r. jako Muzeum Okręgowe w Ostrołęce. Założeniem muzeów okręgowych była ich wielodziałowość (Ptaśnik 1964: 57). W jednostce ostrołęckiej zorganizowano, pod koniec lat 70. XX w., cztery działy odpowiadające za zbiory: archeologiczne, etnograficzne, historyczne i sztuki13. Dział etnograficzny opiekował się gromadzonymi obiektami pochodzącymi przede wszystkim z terenów Puszczy Zielonej i Puszczy Białej, a także z pogranicza kurpiowsko-mazurskiego. Wśród nich znalazły się narzędzia rolnicze, rzemiosło wiejskie (wyroby plecionkarskie, garncarskie, bednarskie oraz ciesielskie i stolarskie, np. meble), sprzęty związane z zajęciami takimi jak: bartnictwo, pszczelarstwo, tkactwo, rybołówstwo itd., a także tkaniny i ubiory odświętne, przede wszystkim kobiece, z ich dodatkami: koronkami i haftami. Zgromadzono również przykłady plastyki obrzędowej i twórczości ludowej. Początkowo liczba zbiorów etnograficznych szacowana była na 1400 obiektów, obecnie14 przekroczyła 3300, w tym znajduje się kolekcja ok. 700 wyciZostał mianowany na to stanowisko w 1894 r. (Mianowania „Kurier Poranny”, 1894, nr 333, 3). Informacja za: http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=2662; dostęp: 15.12.2023 r. 7 Informacja za: http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=2295; dostęp: 16.12.2023 r. 8 Muzeum zostało zorganizowane na działce zakupionej przez małżeństwo Zofię i Adama Chętników w 1919 r. W jego budowę i organizację byli zaangażowani miejscowi rzemieślnicy, rolniczy i rybacy należący do miejscowego oddziału Towarzystwa Krajoznawczego, którego założycielem i prezesem był Chętnik. Otwarcie muzeum odbyło się w ramach Towarzystwa (Kurpiowskie… 1969: 21). 9 Chętnik rozpoczyna swoją aktywność zbieracza ok. 1909 r. i gromadzi je w domu ojca – Wincentego Chętnika. W latach 1911–1913 przekazał część zbiorów tworzącym się wówczas jednostkom muzealnym w Łomży i wspomnianemu Muzeum Puszczańskiemu w Ostrołęce. Zbiory te w czasie I wojny światowej zostały rozproszone i zginęły. Po wojnie Chętnik powraca do zbierania (Kurpiowskie… 1969: 20). 10 O szczegółach zniszczeń można przeczytać w informatorze muzealnym (Kurpiowskie… 1969: 27). 11 W działaniach tych brała również czynny udział druga żona Chętnika − Jadwiga (1912–1995) − nauczycielka, regionalistka i muzealniczka. 12 Za: Historia Muzeum – http://skansenkurpiowski.pl/wiadomosc/historia-muzeum; dostęp: 17.12.2023 r. 13 Uzupełniały je: dział naukowo-oświatowy, biblioteka oraz Sala Wiktora Gomulickiego (Kielak 1982: 11–12). 14 Dane z 2021 r., pochodzą ze strony muzeum: https://muzeum.ostroleka.pl/?page_id=208; dostęp: 16.12.2023 r. 5 6 24 �nanek kurpiowskich. Należy dodać, że zmiana nazwy muzeum i jego reorganizacja, które nastąpiły pod koniec XX w., mogą wskazywać na większą rolę działu etnograficznego15 niż wcześniej. Wreszcie drugie z muzeów na wolnym powietrzu to Zagroda Kurpiowska w Kadzidle, która jest formalnie filią Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce. Ten „punkt muzealny typu skansenowskiego” zorganizowano w 1991 r. (Kielak 1990: 135). Przeniesiono tu budynki mieszkalne i gospodarskie, pochodzące z XIX i pocz. XX w. z miejscowości Golanka, Łodziska i Tatary k/Kadzidła, dopełniając je przedmiotami codziennego użytku, wyposażenia wnętrz oraz narzędziami. Na terenie zagrody znalazły się również: kuźnia, olejarnia, drewutnia, studnia z żurawiem, ule (w tym kłodowe)16. Ten przegląd jednostek muzealnych należy dopełnić najmłodszą tego typu inicjatywą − Muzeum w Dzwonnicy Myszynieckiej17, które zostało otwarte w 2018 r. Odbiega ono jednak od poprzednich swoim charakterem − dominującymi prezentacjami multimedialnymi, które pokazują wybrane aspekty kultury kurpiowskiej. Jednostki muzealne to nie jedyne miejsca gromadzenia obiektów etnograficznych. Ich obecność można odnotować również w izbach regionalnych. Marian Pokropek postrzega izby jako „nowy typ kolekcjonerstwa, czy wręcz zbiorów muzealnych” (Pokropek 1980: 8), a definiując podkreśla ich charakter prywatny lub prywatno-społeczny oraz zróżnicowanie tematyczne, związane jednakże z historią i kulturą danej miejscowości i jej okolic (Pokropek 1980: 9). Ich powoływanie można zatem uznać za organizacyjną formę pośrednią między muzeum a zbiorami kolekcjonera. W przypadku Kurpiowszczyzny należy odnotować kilka izb. W „Przewodniku po izbach regionalnych w Polsce” (1980) znalazły się trzy: Zbiory Regionalne i Współczesnej Sztuki Kurpiowskiej18 w Kadzidle (Pokropek 1980: 101–102), Izba Pamięci Narodowej przy Szkole Podstawowej nr 2 im. Stanisława Staszica w Ostrołęce19 (Pokropek 1980: 161) oraz również z Ostrołęki − Zbiory regionalne Henryka Ciszewskiego20 (Pokropek 1980: 161–162). Znajdujące się w nich zbiory etnograficzne miały zbliżony charakter. We wszystkich można było oglądać: sprzęty domowe (w tym tkackie), narzędzia rolnicze, instrumenty muzyczne, przykłady sztuki ludowej: rzeźby, wycinanki, tkaniny, plastykę obrzędową itd. Podobieństwem był również czas kiedy powstały − lata 70. XX w. Natomiast różne okazały się ich dalsze losy. I tak, o Izbie Pamięci Narodowej przy Szkole Podstawowej nr 2 w Ostrołęce − brak informacji. O Zbiorach Regionalnych i Współczesnej Sztuce Kurpiowskiej w Kadzidle wiadomo tyle, że pod koniec lat 80. XX w. część zbiorów − głównie rzeźby trafiły do ówczesnego Muzeum Okręgowego w Ostrołęce, co stało się z pozostałymi trudno jednoznacznie powiedzieć. Natomiast Zbiory regionalne Henryka Ciszewskiego były na tyle dobrze rozpoznawalne, że po jego śmierci w 2013 r. w całości zostały przejęte przez Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce. Biorąc powyższe pod uwagę można odnieść wrażenie, że izby regionalne na Kurpiowszczyźnie należą do przeszłości. Nie jest to zgodne ze stanem faktycznym. Obecnie są następujące działy: Dział Etnograficzny, w którym znalazła się pracownia archeologiczna (dawny Dział Archeologiczny), Dział Historyczno-Artystyczny, Dział Edukacji i Promocji (https://muzeum.ostroleka.pl/?page_id=208; dostęp: 16.12.2023 r.). Należy też dodać, że Muzeum w Ostrołęce jest też organizatorem Pomnika Mauzoleum żołnierzu poległych w bitwie pod Ostrołęką 26 maja 1831 roku (więcej patrz: https://muzeum.ostroleka.pl/?p=1245; dostęp: 16.12.2023 r.). 16 Należy dodać, że w wyniku pożaru w 2015 r. zniszczeniu uległy dwie stodoły i znajdujące się w nich zbiory rzemiosła, warsztat stolarski, naczynia drewniane oraz środki transportu: wóz, sanie, bryczka. W 2016 r. pozyskano nowe obiekty, mające zastąpić spalone (https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/podpalenie-bylo-przyczyna-pozaru-w-skansenie-kurpiowskim-w-kadzidle; data dostępu: 16.12.2023 r.). W 2016 r. zrekonstruowano jedną ze stodół. 17 Zarządzającym muzeum jest Urząd Miejski w Myszyńcu. Jego powołanie jest jednym z celów projektu „Ochrona dziedzictwa kulturowego poprzez renowację Bazyliki Mniejszej oraz XVIII-wiecznej Dzwonnicy w Myszyńcu wraz z zagospodarowaniem terenu − wzrost regionalnego potencjału turystycznego” realizowanego ze środków Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Mazowieckiego na lata 2014–2020, Oś Priorytetowa: Gospodarka Przyjazna Środowisku, Działanie 5.3. Dziedzictwo kulturowe (https://rckkmyszyniec.pl/index.php/informacja-turystyczna/dzwonnica-myszyniecka; data dostępu: 17.12.2023 r.) 18 Organizatorem Zbiorów był ksiądz Jan Franciszek Urban, który nazywał je „Skarbcem kultury kurpiowskiej”. Na gromadzenie i prezentację zbiorów, liczących ok. 1000 obiektów przeznaczył dwie salki katechetyczne, korytarz i starą zakrystię w kościele p.w. Świętego Ducha w Kadzidle (Braun 2012: 335). 19 Jej inicjatorkami były Halina Gałązka i Władysława Ciborowska (Pokropek 1980: 161). Brak informacji o wielkości zbiorów. 20 Henryk Ciszewski (1920–2013) był twórcą ludowym (rzeźbiarzem), działaczem regionalnym i kolekcjonerem. Swoje zbiory (nie tylko etnograficzne, bo też numizmatyczne, historyczne, geologiczne, archeologiczne i przyrodnicze) liczące około 400 obiektów udostępniał w regałach-gablotach i niewielkim pomieszczeniu obok swojego domu. To minimuzeum było przez niego nazwane „Kaczeńcem” (Parzych 1991: 189). 15 25 �Obecnie bowiem działają: Izba Pamięci Czesławy Konopkówny w Kadzidle − udostępniona w 1979 r.21; Izba Pamięci Biskupa Edwarda Samsela w Myszyńcu − otwarta w 2015 r.22; Muzeum Brata Zenona w Czarni − działające od 2002 r.23. W każdym z tych miejsc obecne są obiekty etnograficzne. Czasem w wymiarze większym, czego przykładem jest Izba z Kadzidła, która odwzorowuje wnętrze chaty kurpiowskiej wraz z jej charakterystycznymi sprzętami i zdobieniami (w tym wypadku wycinankami), a czasem mniejszym − kiedy wykorzystywane są pojedyncze elementy odnoszące się bezpośrednio do terenu − Izba z Myszyńca. Warto zauważyć, że to co różni działające izby od wcześniej przywołanych to fakt, że nie prezentują one zróżnicowanych pod względem tematycznym zbiorów, ale są skoncentrowane na konkretnej postaci jako reprezentanta danej społeczności i jej kultury. Do tak nakreślonego obrazu jednostek zainteresowanych gromadzeniem obiektów etnograficznych należy dodać jeszcze kolekcjonerów. Pasja kolekcjonowania nie jest niczym wyjątkowym. James Clifford − amerykański historyk i antropolog przekonywał, że „pewien sposób <<gromadzenia>> wokół jednostki i wokół grupy − nagromadzenie materialnego <<świata>> […] jest prawdopodobnie uniwersalny” (Clifford 2000: 235). To jednak co wyróżnia kolekcjonerów to przedmiot ich zainteresowań. Z tego powodu z grupy osób posiadających pasję kolekcjonerską, a mieszkających na terenie Kurpiowszczyzny zostali wybrani ci, których zbiory mają charakter etnograficzny. Do takich osób należą m.in. Antoni Tomala z Ostrołęki/ Kadzidła, Zdzisław Bziukiewicz z Wachu czy Henryk Kulesza z Lelisa. Warto krótko zaprezentować wymienionych kolekcjonerów i ich zbiory. I tak, Antoni Tomala to ponad 80-letni mężczyzna urodzony w Kutnie, którego los związał najpierw z Łowiczem24, potem Białymstokiem25, aż wreszcie z Ostrołęką, w której podjął pracę i założył rodzinę. Jego pasja kolekcjonerska początkowo dotyczyła znaczków, pudełek od zapałek, różnych przedmiotów metalowych, które gromadził w garażu w Ostrołęce. Pozbył się ich jednak i zainteresował przedmiotami codziennego użytku, które wykorzystywano na Kurpiach oraz narzędziami i maszynami rolniczymi. Swoje zbiory umieścił na kupionej w Kadzidle działce oraz w piwnicy postawionego przez siebie domu. Ich liczba to 1860 sztuk, a każdy z obiektów otrzymał swoją etykietkę i został opisany. Tworzenie dokumentacji było związane z jednej strony z zainteresowaniami kolekcjonera: […] zbieram po Kurpiach różne rzeczy, dla mnie ciekawe co do czego służyło, jak działało, jak było nazywane. Zbieram te rzeczy, bo giną, a ja chcę pokazać, że były. A te usłyszane opowieści nagrywam na dyktafon, a potem na kartkę zapisuję26 a z drugiej z wymogami stawianymi zbiorom, które mają być wpisane do wykazu muzeów27. Antoni Tomala uzyskał taki wpis w 2014 r., od tego czasu funkcjonowały one pod nazwą „Prywatne Muzeum Inicjatorką i organizatorką Izby była Czesława Konopkówna (1925–1993) − wycinankarka. Warto dodać, że Izba w Kadzidle nawiązywała do wystroju Izby z Tatar, który Konopkówna przygotowała na konkurs na wnętrze chaty kurpiowskiej, ogłoszony w 1949 r. przez Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz Warszawski Urząd Wojewódzki. Miejsce to funkcjonowało do 1969 r. i pożaru, który zniszczył dom. Nowa Izba została zaaranżowana w zakupionym przez krewnych wycinankarki − Tadeusza i Stanisławę Konopków drewnianym domu w Kadzidle. Państwo Konopkowie byli również zaangażowani w prace organizacyjne, a po otwarciu Izby w 1979 r., stali się jej opiekunami. Po śmierci Czesławy Konopkówny w 1993 r., Izba przyjęła jej imię, a we wnętrzu pojawiła się wystawa poświęcona wycinankarce. 22 Głównymi inicjatorami i założycielami Izby byli Stefania i Janusz Prusaczyk z Myszyńca (więcej patrz: Waszczyńska 2018: 243−256). 23 Muzeum zostało zainicjowane przez księdza Wacława Nowackiego − proboszcza kościoła p. wez. Poczęcia NMP w Czarni i upamiętnia postać franciszkanina brata Zenona Żebrowskiego (1898–1982). Zlokalizowane jest w pomieszczeniach dawnej plebanii. We wnętrzach łączona jest historia i kultura lokalna, nawiązująca do jego kurpiowskiego pochodzenia z kulturą miejsca, w którym prowadził działalność − Japonią (https://to.com.pl/muzeum-brata-zeno-w-czarni/ga/6217914/ zd/9679916; dostęp: 17.12.2023). Ta dwoistość sprawiła, że zaczęto używać nazwy Muzeum Kultury Polsko-Japońskiej (zapis nazwy zgodny z oryginałem) (Bis, Jóźwiak, B. Kielak, N. Kielak, Pędzich br: 20) . 24 Należał tu przez kilka lat do zespołu folklorystycznego (rozmowa z A. Tomalą, .06.2012, nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). 25 Zdobywał tu wykształcenie budowlane i został inżynierem (rozmowa z A. Tomalą, .06.2012, nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). 26 Rozmowa K. Waszczyńskiej z A. Tomalą, .07. 2012, nagranie i transkrypcja w archiwum autorki. 27 Wykaz muzeów jest prowadzony przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, ale nie jest tożsamy z Państwowym Rejestrem Muzeum. Wpisane do niego jednostki muzealne są powoływane przez osoby prywatne lub organizacje nie posiadające osobowości prawnej, decyduje o nim zinwentaryzowanie zbiorów i posiadany regulamin lub statut. 21 26 �<<Tomala>>”. Warto dodać, że w 2006 r. kolekcjoner otrzymał nagrodę − „Kurpika”28 za popularyzację regionu kurpiowskiego i jego kultury. Stan zdrowia Tomali sprawił, że pod koniec pierwszej dekady XXI w.29 był zmuszony sprzedać działkę z domem oraz zbiorami. Nowi właściciele nie byli jednak zainteresowani opieką nad Prywatnym Muzeum „Tomala”. W tej sytuacji cześć zbiorów trafiła do prywatnego muzeum Zdzisława Bziukiewicza. Co stało się z Pozostałymi? – Nie wiadomo30. Kolejny kolekcjoner − Zdzisław Bziukiewicz − to Kurp urodzony w 1965 r., mieszkający w Wachu ze swoją rodziną, w gospodarstwie po rodzicach. Z wykształcenia jest technikiem ekonomistą, ale to umiejętność obróbki bursztynu, której nauczył się od rodziców: Stanisława i Marianny Bziukiewiczów zadecydowała, że został twórcą ludowym31. To również działacz regionalny i propagator wiedzy o Kurpiowszczyźnie32. Jak sam o sobie mówił: ja z zamiłowania historyk jestem. Zawsze mnie historia interesowała, a ta najbliższa tak samo33. Zbieranie przedmiotów i narzędzi wychodzących z użytku oraz organizacja muzeum, w którym można je pokazać było konsekwencją tych zainteresowań. Na muzeum kolekcjoner wykorzystał przestrzeń nieczynnej stodoły, w której prezentuje zbiory tematycznie, zgodnie z pracami wykonywanymi w kurpiowskim gospodarstwie rolnym, uzupełnione przykładami tkanin, kurpiowskich ubiorów odświętnych, mebli, różnego rodzaju naczyń czy plastyki obrzędowej. Z kolei większe narzędzia, maszyny rolnicze, środki transportu itd. pokazuje na zewnątrz − w obrębie gospodarstwa. Warto dodać, że oprócz artefaktów, w zbiorach znajdują się materiały archiwalne i publikacje dotyczące Kurpiowszczyzny. Muzeum zostało udostępnione 1 kwietnia 2009 r.34 Od tego czasu trwa nieustanna praca nad powiększaniem zbiorów (dzisiaj [2023 r.] jest ich już kilka tysięcy) i ich eksponowaniem. Kolekcjoner wkłada również dużo wysiłku w zabezpieczanie ich stanu, prowadzenie dokumentacji (w tym fotograficznej) i inwentaryzacji zbiorów. Wszystkie te zabiegi służyły celowi, by wpisać zbiory jako Muzeum Kurpiowskie w Wachu do Wykazu muzeów, co też nastąpiło. Zdzisław Bziukiewicz prowadzi muzeum razem z żoną − Laurą35. Razem też prowadzą lekcje muzealne i warsztaty, dla których przestrzenią i oparciem merytorycznym są zbiory etnograficzne. Małżeństwo Bziukiewiczów za swoją działalność twórczą oraz popularyzatorską wielokrotnie było nagradzane36. Wreszcie Henryk Kulesza − Kurp, urodzony w 1950 r. w Olszynach, historyk, działacz regionalny, śpiewak. Od 1976 r. związany zawodowo37 i rodzinnie z Lelisem. W połowie lat 90. XX w. zaangażował się w organizację Ośrodka Etnograficznego38. Warto dodać, że inicjatywa ta miała poparcie władz lokalnych39, które przekazały na ten cel budynek należący do gminy (Ogniewska 2012: 6). Pod koniec 1997 r. odbyło się uroczyste otwarcie wystawy poświęconej wyposażeniu tradycyjnej chaty kurpiowskiej: małej i dużej izby, alkierza, sieni40. Pan Henryk aranżując je wykorzystał własne zbiory (m.in. przekazał warsztat tkacki Jest to nagroda Prezesa Związku Kurpiów przyznawana rokrocznie od 2001 r. za ochronę dziedzictwa kulturowego, budzenie tożsamości i pracę na rzecz rozwoju regionu kurpiowskiego. 29 Informacja od Zdzisława Bziukiewicza (.12.2023 r.) 30 Należy dodać, że muzeum nie zostało wykreślone z Wykazu muzeów MKiDN, ani też nie nastąpiła zmiana co do jego opiekuna (https://bip.mkidn.gov.pl/pages/rejestry-ewidencje-archiwa-wykazy/wykaz-muzeow.php; dostęp: 20.12.2023 r.). 31 Od 1995 r. Zdzisław Bziukiewicz należy do Stowarzyszenia Twórców Ludowych. 32 Prowadzi intensywną działalność popularyzatorską także w przestrzeni wirtualnej − www.kurpie.com.pl. Warto dodać, że była to jedna z pierwszych stron prowadzona przez twórcę ludowego (więcej patrz: Waszczyńska 2010: 163–178). 33 Rozmowa P. Strojnowskiego z Z. Bziukiewiczem, .07. 2011, Wach, transkrypcja w archiwum autorki. 34 Więcej na temat muzeum patrz: Braun, Braun 2022: 117−132, Waszczyńska 2014: 341−361. 35 Laura Bziukiewicz również jest twórczynią ludową. Zajmuje się koronką-frywolitką. 36 Zdzisław Bziukiewicz otrzymał m.in. Kurpika w 2005 r., Nagrodę Wójta Gminy Kadzidło w 2009, ale też Odznakę „Zasłużony dla Kultury Polskiej” w 2014 czy Medal 100-lecia Odzyskania Niepodległości 2018. Z kolei Laura Bziukiewicz otrzymała m.in. Kurpika w 2021 r, Nagrodę Wójta Gminy Kadzidło (2013), Medale Pro Mazovia (2013 i 2019), Nagrodę Specjalną Ministra Kultury i Sztuki (2013 i 2020). 37 Pan Henryk był nauczycielem historii w szkole w Lelisie; od 1995 r. uczył w tutejszym Liceum ekonomicznym, a po przejściu na emeryturę, w latach 2003–2006 na pół etatu w Zespole Szkół im. Kardynała Stefan Wyszyńskiego w Lelisie [rozmowa z H. Kuleszą, 5.07.2009, Lelis, nagranie i transkrypcja w archiwum autorki]. 38 Drugą osobą odpowiedzialną za organizację była Anna Ogniewska − wówczas dyrektor Gminnego Ośrodka Kulturalno-Oświatowego w Lelisie. 39 Decyzja na ten temat zapadła 21 sierpnia 1996 r. (Ogniewska 2012: 6). 40 Dokładny jej tytuł brzmiał: „Wnętrza chaty kurpiowskiej”, a otwarcie odbyło się 12 października 1997 r. (Ogniewska 2012: 6). 28 27 �teściowej – Marianny Sadłowskiej) oraz to, co zebrał współpracując z uczniami. Na tym jednak nie poprzestał i gromadził dalej. W każdym z pozyskanych obiektów Kulesza widział świadka przeszłości i tradycyjnego życia wsi kurpiowskiej, który ma wartość wymierną i moralną. Tłumaczył: gdyby sprzedać te rzeczy, które ma Ośrodek, to można by zrobić 10 km drogi asfaltowej, ale byśmy sami siebie sprzedali41. W 1998 r., władze samorządowe przekazały dodatkowe trzy pomieszczenia w budynku po dawnym Urzędzie Gminy na nowe wystawy, a w następnych latach kolejne, bo zbiorów przybywało. Około 2007 r. Ośrodek Etnograficzny zaczęto nazywać Ośrodkiem Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów. Gromadzone przez pana Henryka zbiory odzwierciedlały życie i kulturę dawnej wsi kurpiowskiej42, uzupełnione eksponatami ukazującymi przyrodę43 i historię44 Kurpiowszczyzny. Szacunkowo zbiory leliskie liczyły ponad 2,5 tys. obiektów. Należy dodać, że formalnie Ośrodek został podporządkowany Gminnemu Ośrodkowi Kulturalno-Oświatowemu w Lelisie45, a pan Henryk został w nim zatrudniony (na umowę zlecenie) jako jego opiekun i przewodnik (Ogniewska 2012: 6). Jego działalność wykraczała jednak poza obowiązki służbowe. Niestrudzenie zbierał, edukował, popularyzował wiedzę o Kurpiowszczyźnie46. Niestety dobra passa Ośrodka, mimo przekonania władz47 i mieszkańców o jego wartości, nie trwała długo. Efektem jest stan dzisiejszy (2023 r.), w którym niegdyś otwarte gościnnie drzwi − są zamknięte na głucho. Zaprezentowane pokrótce jednostki muzealne, izby regionalne, a także kolekcjonerzy etnografików (choć tu dokonany został ich wybór48) ukazują Kurpiowszczyznę jako region zainteresowany własną kulturą regionalną. Dążenie do jej zachowania to cel, który bez wątpienia ich łączy. Czy jest jednak wystarczający, by na nim budować wzajemne relacje? Relacje muzealniczo-kolekcjonerskie Rozważając relacje między jednostkami muzealnymi i kolekcjonerami najczęściej przywołuje się historię muzealnictwa, w której można wskazać przykłady kolekcji muzealnych powołanych i/lub powiększanych dzięki kolekcjonerom i ich zbiorom49. Nie inaczej było z muzeami etnograficznymi. Przykładami takich jednostek z terenu Kurpiowszczyzny może być Muzeum Puszczańskie z 1912 r. (dzisiaj nieistniejące), czy Muzeum Kurpiowskie w Nowogrodzie nad Narwią (obecne Muzeum-Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie). Obydwa powstały dzięki prywatnym zbiorom Adama Chętnika. Za uznanie wagi kolekcjonerstwa, a jednocześnie postrzeganie go jako zjawiska kulturowego można uznać organizowane przez muzea spotkania z kolekcjonerami oraz wystawianie ich zbiorów. Taki przykład działania można wskazać również z terenu kurpiowskiego. Był nim choćby zorganizowany w 2015 r. przez Muzeum Kultury Kurpiowskiej Dzień Kolekcjonera50. Co jednak należy zauważyć, mimo że uczestniczyli w nim kolekcjonerzy z OstroRozmowa K. Waszczyńskiej z Henrykiem Kuleszą (5.07.2009 r., nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). Były to: narzędzia i sprzęt związany z obróbką lnu i tkactwem, szewstwem, garncarstwem, plecionkarstwem, obróbką drewna i stolarstwem, rybołówstwem, pozyskiwaniem bursztynu, bartnictwem itd., a także przeniesiona wystawa pokazująca wnętrza chaty kurpiowskiej. Na zewnątrz, w znajdującym się nieopodal budynku magazynowo-sklepowy (zakupionym przez samorząd gminny w 2000 r.) swoje miejsce znalazły mniejsze maszyny i urządzenia rolnicze, środki transportu, gręplarka do wełny, olejarnia. Duże maszyny rolnicze stanęły pod wiatą wybudowaną ze środków samorządowych w 2005 r. 43 To wypchane zwierzęta i ptaki. 44 To kilka eksponatów archeologicznych, militarnych i numizmatycznych. 45 od 2015 r. to Centrum Kultury − Biblioteki i Sportu w Lelisie; https://ckbislelis.pl/o-nas.html 46 Należy dodać, że współpracował z różnymi podmiotami: Ostrołęckim Towarzystwem Naukowym im. Adama Chętnika w Ostrołęce, Ostrołęckim Chórem Nauczycielskim itd. (Ośrodek… 2005: 9), a także z IEiAK UW (Waszczyńska 2009: 297–300). 47 Warto dodać, że Ośrodek został wpisany do Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla Gminy Lelis na lata 2020–2023, który stanowi załączniku do uchwały nr XIX/138/2020 Rady Gminy Lelis z dnia 29 września 2020 r. Wskazany jest tu jako jedna z najciekawszych atrakcji turystycznych (s. 12), co jednakże zmienia jego znaczenie dla społeczności lokalnej. Nie jest już miejscem przechowywania i ochrony dziedzictwa kulturowego, ale turystycznym obiektem i ciekawostką. 48 Nie można bowiem zapomnieć o Henryku Dąbrowskim z Rozóg (zmarłym w 2012 r. nauczycielu i kolekcjonerze, którego zbiory zostały przeniesione do Izby regionalnej, specjalnie zorganizowanej dla nich w Gminnym Ośrodku Kultury w Rozogach) czy Mariannie i Waldemarze Pędzich z Szafarczysk. 49 O roli jaką pełnili w muzealnictwie kolekcjonerzy szeroko pisał Krzysztof Pomian (2012). 50 Obchodzony był 15 października 2015 r. Warto dodać, że była wówczas zorganizowana wystawa pt. „Od włoskich butów 41 42 28 �łęki i okolic, to zabrakło wśród nich tych zbierających obiekty etnograficzne. Tę tematykę prezentował natomiast Henryk Słowikowski51 z Kamieńczyka nad Bugiem, czyli z terenu niekurpiowskiego. Zastanawiając się dlaczego tak mogło się stać warto przypomnieć przytoczone przez Bergerona rozróżnienie kolekcjonerów Reimsa na introwertyków, którzy ukrywają swoje zbiory i ekstrawertyków, którzy lubią je pokazywać i chętnie dzielą się swoimi odkryciami (Reims 1981 za Bergeron 2020: 196). Zakwalifikowanie kurpiowskich kolekcjonerów etnografików do tych pierwszych mogłoby być takim wyjaśnieniem, gdyby nie to, że każdy z nich za swój cel obrał wykorzystywanie zbiorów do edukacji i popularyzacji Kurpiowszczyzny. Tak więc przyczyny ich nieobecności musiały być inne. Funkcjonowanie muzeum i kolekcjonera (czy kolekcjonerów) na jednym terenie i zainteresowanie podobnymi obiektami (w tym wypadku etnografikami) nie jest rzadkością, ale to jak układają się ich relacje pozostaje kwestią otwartą. W tym kontekście warto przyjrzeć się: motywacjom i powiązanym z nimi gromadzeniu zbiorów, zarządzaniu nimi − tworzeniu dokumentacji i ochronie, a także ich wystawianiu i udostępnianiu. I tak, to co bez wątpienia zbliża muzeum i kolekcjonerów to przekonanie, że ich działania służą zachowaniu tego co jest tego warte. Z tym, że określenie owej wartości nie jest już tożsame. W przypadku tworzonych kolekcji muzealnych decyduje o tym charakter zbiorów i realizowana polityka ich pozyskiwania. Dana rzecz staje się przedmiotem/obiektem etnografii, dzięki zdefiniowaniu ich przez etnografów (Kirshenblatt-Gimblett 2016: 30), czyli w tym wypadku osób tworzących komisję zakupów. Z kolei kolekcjoner decyduje sam wedle własnego rozeznania, a przede wszystkim potrzeby (por. Jackowski 1975: 5). Ujawniona tu różnica ma swoje konsekwencje. Jedną z nich jest przekonanie, że tylko muzea gromadzą w sposób profesjonalny, a więc są do tego predestynowane. Rodzi to krytykę działań kolekcjonera. Spotkał się z nią Antoni Tomala, który wspominał: […] bo ja mam kochanych przyjaciół w Muzeum w Ostrołęce i oni mi dokuczali, że ja zbieram, a nie wolno mi zbierać, jeżeli to jest niezarejestrowane.. e .. tam zarejestruję. No to co, wziąłem pojechałem do Ministerstwa Kultury i podpisałem co trzeba, pani tam dała mi statut, minister podpisał i odczepta się ode mnie, że ja nielegalnie zbieram52. W przypadku Tomali działanie muzealników ostrołęckich okazało się mobilizujące, by zarejestrować zbiory i − co warto zaznaczyć − nazwać je: „muzeum”. Podobny ruch wykonał Zdzisław Bziukiewicz, choć on używał określenia „muzeum” od samego początku udostępniania zbiorów, ale również dokonał odpowiedniego wpisu do rejestru ministerialnego53. Inną konsekwencją jest to, co jest zbierane. Aleksander Jackowski w latach 70. XX w. wskazywał tematy z zakresu sztuki ludowej, ale i antropologii codzienności, które były pomijane przez muzea, a za to dostrzeżone przez kolekcjonerów (Jackowski 1975: 4–5). Wspominał o tym również Zdzisław Bziukiewicz: skanseny państwowe, czy społeczne przespały ten moment przejścia chłopa na traktor […] a to jest tak, że tysiąclecia ludzie obywali się koniem, wozem, ręczną obróbką, ale czas przyspieszył i dał kopa, że chłop się w rakietę przesiadł, a my się zamykamy na tym etapie konia, jakby cała reszta w ogóle nie istniała. […] Dlatego nam bardziej się chciało, żeby taki realny pokazać obraz życia, w jednym gospodarstwie mogły przecież stać sprzęty starsze i nowsze54. Nierzadko jest jednak tak, że zbiory muzealne i kolekcjonerskie są podobne, a mimo to postrzeganie ich „wartości” jest różne. Dobrze ilustruje to przytaczany już schemat Yvesa Bergerona, w którym najwyższe miejsce w piramidzie wartości zajmuje obiekt muzealny, a kolekcjonerski jest mu podporządkowany, co więcej autor nazywa go wręcz „czyśćcem”. do ebay kolekcjonerów, czyli muzeum po drodze” oraz konkurs plastyczno-literacki dla dzieci i młodzieży pt. „Zaczyna się niewinnie. Mali kolekcjonerzy”. Wydarzenia te były związane z obchodami jubileuszowymi 40.lecia działalności muzeum (https://muzeum.ostroleka.pl/?p=681; dostęp: 19.12.2023). 51 Henryk Słowikowski − kolekcjoner i twórca prywatnego Muzeum Historycznego i Etnograficznego w Kamieńczyku. 52 Rozmowa K. Waszczyńskiej z A. Tomalą, .07. 2012, nagranie i transkrypcja w archiwum autorki. 53 Np. w 2009 roku Zespół Ekspertów opracował Raport i projekt zmian w Ustawie o muzeach. Jedna z nich miała dotyczyć nazwy „muzeum”. Jej użycie przysługiwałoby tylko tym jednostkom, które posiadają uzgodniony z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego statut lub regulamin. Wprowadzenie tego zapisu mogło sprawić, że wiele prywatnych zbiorów, noszących miano muzeum lub tak są nazywanych byłby zmuszonych uregulować swój status, albo zmienić nazwę. 54 Rozmowa K. Waszczyńskiej ze Zdzisławem Bziukiewiczem, 29.03. 2010, Wach (nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). 29 �„Obraz czyśćca obrazuje tę fazę, która pozwala najróżniejszym wytworom ludzkim czy przedmiotom pokonać kolejny etap oddzielający przedmioty, które muszą zginąć od tych, które warto zachować” (Bergeron 2020: 202). O wadze działań kolekcjonerskich był jednak przekonany Marian Pokropek. Pisał: „zbiory regionalne chronią zasoby miejscowej kultury, które często nie znajdują miejsca nawet w różnych specjalistycznych placówkach muzealnych” (Pokropek 1980: 13). Kurpiowskich kolekcjonerów nie trzeba o tym przekonywać. Prawdopodobnie podobnie sądziły osoby, od których kolekcjonerzy pozyskiwali (w formie daru lub kupna) interesujące ich przedmioty, bo często przytaczali ich argument: bo u ciebie będzie w poszanie (poszanowaniu − KW). Nie można wykluczyć, że chodziło im o zabezpieczenie tych obiektów przed wyrzuceniem, spaleniem przez tych, którzy nie dostrzegają w nich żadnej wartości. Innym powodem może być fakt, że zainteresowanie nimi kolekcjonerów niejednokrotnie było zdecydowanie łatwiejsze i szybsze niż w przypadku muzeum. Wspomniany wyżej profesjonalizm muzeum dotyczy również zarządzania zbiorami począwszy od tworzonego inwentarza, dokumentacji zawierającej opisy przedmiotów i ich fotografie, po ich zabezpieczenie i konserwację. Co jednak należy zaznaczyć, podobne działania są podejmowane przez opisywanych kolekcjonerów55, choć rzeczywiście tworzone przez nich spisy, czy dokumentacje odbiegają od tych muzealnych. Największym problemem jest jednak zabezpieczenie i konserwacja zbiorów. Obiekty często są przechowywane w nieogrzewanych pomieszczeniach (Lelis, Wach), bądź nawet na dworze (Kadzidło), a jeśli nawet zabezpieczane, to dostępnymi środkami, a niekoniecznie w zgodzie ze sztuką konserwatorską (Wach)56. Podstawowym problemem są finanse, ale też brak wsparcia (np. w postaci konsultacji) ze strony choćby pracowników muzealnych. Wreszcie wystawianie zbiorów i ich udostępnianie, które także zbliżają muzeum i kolekcjonerów (szczególnie tych ekstrawertycznych), ale różni ich sposób, a w zasadzie stosowane strategie. W muzeach prezentowanie zbiorów ma dwa wymiary: wystaw stałych i czasowych. W każdym jednak przypadku pokazywane obiekty są dobierane do tworzonej przez kuratora czy zespół narracji (por. Wieczorkiewicz 2001). Z kolei, kolekcjoner najczęściej pokazuje całość swoich zbiorów, nie dysponuje bowiem oddzielnymi salami wystawowymi i magazynami. Tak jest we wszystkich trzech przypadkach. Oglądając zgromadzone obiekty w Wachu, Kadzidle czy Lelisie nie można uciec od ich liczebności, a w zasadzie nadmiaru, nawet jeśli są tematycznie pogrupowane, czy zaaranżowane np. we wnętrze izby wiejskiej (Wach, Lelis). Dlatego tak ważną rolę pełni sam kolekcjoner, który opowiadając o zbiorach może dostosować (i często tak robi) swoją wypowiedź do danego tematu, wydobywając przy tym odpowiednie przedmioty, które mają go ilustrować. Wspomniany nadmiar obiektów często stoi w sprzeczności z wyestetyzowanymi wystawami muzealnymi, w których samych przedmiotów może być niewiele, a obudowane są tekstami i podpisami, a współcześnie także multimediami. Takich możliwości technicznych nie ma kolekcjoner. Jego atutem jest jednak bezpośredniość i umożliwianie zwiedzającym wzięcia do ręki danej rzeczy i niejednokrotnie sprawdzenia jak działa. Takie angażowanie zwiedzających wyróżnia Muzeum Kurpiowskie Bziukiewcza, ale też było zasadą Ośrodka w Lelisie. Takiej praktyki w zasadzie nie ma w muzeum, a jeśli już to dotyczy pojedynczych obiektów. Do tych różnic należy dodać również udostępnianie, w rozumieniu umożliwienia zwiedzania miejsca i poznawania zbiorów. W przypadku muzeum odbywa się to w określonych godzinach, związanych z działaniem tej instytucji (nawet podczas Nocy Muzeów ów czas jest ograniczony). Z kolei kolekcjoner, nawet jeśli wyznacza godziny dostępności, to zezwala na oglądanie zbiorów również poza nimi, przez to jest bardziej elastyczny, a zatem i konkurencyjny w stosunku do jednostek muzealnych. Zakończenie Wszystkie zarysowane podobieństwa i różnice służyły temu, by pokazać gdzie może dojść do współpracy między muzeum a kolekcjonerem lub co może ją utrudniać. Ułożenie relacji wydaje się ważne i powinno dotyczyć zarówno tego „teraz” jak i „potem”. Owo „teraz” to przede wszystkim współdziałanie. Aleksander Jackowski przekonywał, że „Zbieracz, zwłaszcza poważny, to naturalny sojusznik muzeum, a nawet więcej” Warto dodać, że dzisiaj mogą korzystać z pomocy różnych portali, np. https://myvimu.com, skorzystać z programu udostępnianego na stronie Stowarzyszenia Polskich Muzealników Prywatnych, czy nawet wykupić program komputerowy do archiwizacji zbiorów. 56 Pisała o tym K. Braun (Braun, Braun 2022: 128-129). 55 30 �(Jackowski 1975: 5). Dlatego dużo korzystniejsze jest dostrzeganie w sobie partnerów w działaniach, których zbiory mogą się uzupełniać, a nie stanowić konkurencji. Tym bardziej, że jak stwierdzała Katarzyna Barańska kolekcjonerzy w gromadzeniu obiektów są skuteczniejsi niż muzea (Barańska 2010: 121). Posiadają też wiedzę na ich temat, która nie tyle wynika z poszukiwań naukowych, ile z pochodzenia i funkcjonowania w społeczności, której kulturę chcą zachować. Tak więc, wykorzystanie potencjału kolekcjonerów, w tym wypadku etnografików, mogłoby wzmocnić muzeum regionalne. Z kolei muzealnicy mogliby dzielić się swoimi doświadczeniami w zarządzaniu zbiorami. Inną formą współdziałania mogłoby być stworzenie platformy wymiany informacji o zbiorach regionalnych, w której znalazłyby się i te z jednostek muzealnych, izb regionalnych, czy zbiorów kolekcjonerskich. Platforma ta mogłaby służyć do promocji, ale też być wykorzystywaną przy kwerendach związanych np. z wystawą. Mogłaby też odegrać ważną rolę w sytuacji związanej z „potem”. Jednym z problemów zbiorów kolekcjonerów są ich losy w momentach tzw. zawirowań: od tych organizacyjnych jak problemy z siedzibą do ostatecznych jak śmierć kolekcjonera, szczególnie gdy bliscy nie są zainteresowani kontynuacją jego dzieła57. Nawiązane relacje z muzealnikami, a przez to posiadanie przez nich wiedzy o takich zbiorach umożliwiałaby kontrolę nad tym co się z nimi dzieje, nie mówiąc o ewentualnym ich przejęciu. Historia kurpiowskich zbiorów prywatnych i ich organizatorów pokazuje, że dobry kontakt z pracownikami muzeum procentuje, czego przykładem jest przejęcie zbiorów Henryka Ciszewskiego. Z kolei brak porozumienia sprawia, że zbiory prywatne stają się dla nich niewidoczne, przez co dochodzi do ich rozproszenia, a z czasem zniszczenia. Taki los spotkał choćby zbiory Antoniego Tomali, ale nie tylko. Streszczenie Zbiory etnograficzne nie są domeną tylko muzeów etnograficznych czy regionalnych, ale znajdują się one również w centrum zainteresowania kolekcjonerów. Relacje kolekcjonersko-muzealne nie zawsze są oczywiste, szczególnie kiedy funkcjonują na jednym terenie i gromadzą podobne obiekty. Celem artykułu jest charakterystyka takiej sytuacji z obszaru Kurpiowszczyzny. W pierwszej części zostały przybliżone tutejsze jednostki muzealne, izby regionalne oraz wybrani zbieracze-kolekcjonerzy etnografików. Z kolei w drugiej dominującym wątkiem jest opis ich relacji oraz wskazanie przyczyn, które sprawiają, że ich koegzystencję można ocenić jako niełatwą. Słowa klucze: Kurpiowszczyzna, muzeum, kolekcjoner, izba regionalna, obiekty etnograficzne. 57 Wątek ten został również podjęty w opracowaniu pt. Muzea prywatne/kolekcje lokalne. Raport z badań, 2013: 64-65. 31 �Bibliografia: Barańska, K. (2004). Muzeum etnograficzne. Misje, struktury, strategie. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. (2010). „Somewhereover the Rainbow”, czyli rola muzeów regionalnych w teraźniejszości. Wyzwania, zagrożenia oraz nieprzekraczalne granice w pełnionej misji. W: K. Łukawski (red.), Muzea regionalne. Jaka przyszłość? (s. 115−123). Pułtusk: Akademia Humanistyczna imienia Aleksandra Gieysztora. Bergeron, Y. (2020). Kolekcja. W: A. Desvallées, F. Mairesse (red.), D. Folga-Januszewska (red. wyd. pol.), Słownik encyklopedyczny muzeologii (przeł. K. Bartkiewicz, D. Folga-Januszewska) (s. 190−210). Warszawa: Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie. Bis, A., Jóźwiak, G., Kielak, B., Kielak, N., Pędzich E. (br). Atrakcje turystyczne Puszczy Zielonej. Myszyniec: Związek Stowarzyszeń „KURPSIE RAZEM” [pdf]. Braun, K., Braun, K. (2022). Prywatne muzeum Laury i Zdzisława Bziukiewiczów w Wachu jako kurpiowskie swoiste „tribalmuseum”. Dziedzictwo Kulturowe Wsi, 6, 117−132. Braun, M. (2012). Kadzidlańscy proboszczowie Mieczysław Mieszko i Jan Urban wobec kurpiowskiej kultury. W: M. Przytocka (red.). Dzieje parafii i kościoła pod wezwaniem Ducha Świętego w Kadzidle (s. 331−336). Kadzidło: Parafia Rzymsko-Katolicka pw. Świętego Ducha w Kadzidle. Clifford, J. (2000), O kolekcjonowaniu sztuki i kultury (przeł. J. Iracka). W: J. Clifford. Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka (przeł. E. Dżurak, J. Iracka, E. Klekot, M. Krupa, S. Sikora, M. Sznajderman) (s. 233−271). Warszawa: Wydawnictwo KR. Jackowski, A. (1975). Pochwała zbieractwa. Polska Sztuka Ludowa, 29/1−2, 3−8. Kielak, B. (1982). Informator. Ostrołęka: Muzeum Okręgowe w Ostrołęce. Kielak, B. (1990). Działalność Muzeum Okręgowego w Ostrołęce w ochronie Kurpiowskiej sztuki ludowej. Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego, 4, 130−140. (1996). Tradycje muzealnictwa regionalnego na Mazowszu. W: A. Stawarz (red.), Kultura Ludowa Mazowsza i Podlasia. Studia i materiały (183−192), T. 1. Warszawa: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Warszawie, Warszawski Ośrodek Kultury, Ludowe Towarzystwo Naukowo-Kulturalne. (2012). Tradycja Mazowsza. Powiat makowski. Przewodnik subiektywny. Warszawa: Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki, Agencja Wydawnicza „Egros”. Kirshenblatt-Gimblett, B. (2016). Przedmioty etnografii. ZWAM, 3, 29−46. Mianowania. (1894). „Kurier Poranny”, R. 18, nr 333, 3. Kurpiowskie Muzeum na Wolnym Powietrzu w Nowogrodzie Łomżyńskim. Informator muzealny. (1969). Łomża−Nowogród: Wydział Kultury Prezydium Rady Narodowej i Muzeum Regionalnego w Łomży. Midura, F. (2001). Muzea regionalno-krajoznawcze. Muzealnictwo, 43, 113−121. Moszyński, K. (1928). Etnografja w muzeach regionalnych. W: Muzea regjonalne. Ich cele i zadania. Książka zbiorowa 32 �(s. 98−170). Warszawa: Wydawnictwo Sekcji Powszechnych Uniwersytetów Regjonalnych Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych. Muzea prywatne/kolekcje lokalne. Raport z badań. (2013). Bydgoszcz-Warszawa [pdf]. Ogniewska, A. (2012). Bijemy rytmem serca Kurpiowszczyzny. Wieści Gminne. Biuletyn Gminy Lelis, 2(41), 6−7. Ośrodek Etnograficzny w Lelisie. (2005). Wieści Gminne. Biuletyn Gminy Lelis, 2, 9. Parzych, C. (1991). Ostrołęcki regionalista. Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego, 5, 188−191. Pokropek, M. (1980). Przewodnik po izbach regionalnych w Polsce. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Pomian, K. (2012). Zbieracze i osobliwości. Paryż–Wenecja XVI–XVIII wiek (przeł. A. Pieńkos), pierwsze wydanie 1987, Gdańsk: Słowo/Obraz/Terytoria. Ptaśnik, M. (1964). Muzeum okręgowe – instytutem wiedzy o regionie. Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego, 2, 57−68. Waszczyńska, K. (2009). Warszawscy etnolodzy w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa kulturowego Kurpiów w Lelisie. Rocznik Mazowiecki, XXI, 297−300. (2010). Kurp w intenecie i w realu − Zdzisław Bziukiewicz. W: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.). Antropolog wobec współczesności. Tom w darze profesor Annie Zadrożyńskiej (s. 163−178). Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. (2014). „Muzeum” w stodole. Zbiory etnograficzne Zdzisława i Laury Bziukiewiczów i ich rola w narracji o Kurpiowszczyźnie. W: A. W. Brzezińska, J. Schmidt (red.), Regiony i regionalizmy w Europie. Badania− Kreacje−Popularyzacje (s. 341−361). Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Wrocławki. (2018). Zachowane… Izby pamięci w Kadzidle i Myszyńcu. W: K.Waszczyńska (red.), Orbis interior kurpiensis mieszkańców Gminy Kadzidło i okolic. Eseje etnograficzne (243−256). Gdańsk: Wydawnictwo Naukowe Katedra. Wieczorkiewicz, A. (2001). Mowa słów i mowa rzeczy. W: B. Owczarek, Z. Mitosek, W. Grajewski (red.), Praktyki opowiadania (s. 239–255). Kraków: UNIVERSITAS. Znamierowska-Prüfferowa, M. (1932). Ochrona Kultury Ludowej. Wilno: Nakładem Oddziału Wileńskiego Towarzystwa Krajoznawczego, Skład Główny w Księgarni Józefa Zawadzkiego w Wilnie. Netografia: Dzień Kolekcjonera za nami: https://muzeum.ostroleka.pl/?p=681; dostęp: 19.12.2023 r. Historia Muzeum: http://skansenkurpiowski.pl/wiadomosc/historia-muzeum; dostęp: 17.12.2023 r. Muzeum brata Zeno w Czarni: https://to.com.pl/muzeum-brata-zeno-w-czarni/ga/6217914/zd/9679916; dostęp: 17.12.2023 r. Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce: https://muzeum.ostroleka.pl/?page_id=208; dostęp: 16.12.2023 r. Oferta kulturalna myszynieckiej dzwonnicy i Bazyliki mniejszej: https://rckkmyszyniec.pl/index.php/informacja-turystyczna/dzwonnica-myszyniecka; data dostępu: 17.12.2023 r. Ostrołęka, Muzeum Puszczańskie (1913): http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=2295; dostęp: 16.12.2023 r. Podpalenie było przyczyną pożaru w skansenie kurpiowskim w Kadzidle: https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/podpalenie-bylo-przyczyna-pozaru-w-skansenie-kurpiowskim-w-kadzidle; dostęp: 16.12.2023. Stary Szelków, Muzeum Rolnicze (1897): http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=2662; dostęp: 15.12.2023 r. Wykaz muzeów: https://bip.mkidn.gov.pl/pages/rejestry-ewidencje-archiwa-wykazy/wykaz-muzeow.php; dostęp: 20.12.2023 r. Zagroda Kurpiowska w Kadzidle (Oddział MKK): https://muzeum.ostroleka.pl/?page_id=1304; dostęp: 16.12.2023 r. 33 �Dokument: Uchwała nr XIX/138/2020 Rady Lelis z dnia 29 września 2020 r. (2020). Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego. Poz. 10128. Warszawa: 8 października 2020. Inne: Rozmowa K. Waszczyńskiej ze Zdzisławem Bziukiewiczem, 29.03.2010, Wach (nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). Rozmowa P. Strojnowskiego z Z. Bziukiewiczem, .07. 2011, Wach ( transkrypcja w archiwum autorki). Rozmowa K. Waszczyńskiej z Henrykiem Kuleszą, 5.07.2009 r., Lelis (nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). Rozmowa K. Waszczyńskiej z Antonim Tomalą, 3.07.2012 r., Kadzidło (nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). 34 �Elżbieta Jodłowska1 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Krakowie MUZEUM WYOBRAŹNI GUMERCINDO GARCIA ALVARON JAKO ANDYJSKA KOSMOWIZJA Antropolog powinien wychodzić od tego, co widział, a czego może nikt już nigdy nie ujrzy Victor Turner Historia opisana w tym artykule wydarzyła się w listopadzie roku 2019, w czasie trzymiesięcznego pobytu badawczego w Peru (prowincja Ancash, okolice miasta Huaráz, miejscowość Marían położona powyżej 3400 m. n.p.m. w Białych Kordylierach). Owego deszczowego dnia – gdyż właśnie zaczęła się pora deszczowa2, byłam umówiona z miejscową informatorką, aby pojechać do wysokogórskiej wsi i poszukać huanki – kamiennego monolitu, w wielu miejscach zachowanych do dziś, ustawionych in illo tempore na granicach własności ayllu (wspólnot rodowych), wśród pól lub w innych miejscach wyróżnionych przez mieszkańców ayllus. Huancas, to – uogólniając, skamieniali przodkowie, najczęściej herosi, założyciele rodu lub ayllu. Wcześniej, w czasie poprzednich pobytów badawczych zebrałam dostateczną ilość informacji teoretycznych, pozostawało znaleźć ową huankę na miejscu, w terenie. „Przypadkowe” spotkanie3 Jak na złość padało – rdzenna przewodniczka milczała jak zaklęta – wysiadłyśmy z malutkiego busa na ostatnim przystanku w miejscowości Marían. Na błotnistej drodze nie było nikogo. Domy w pewnej odległości. Miałam nadzieję, że informatorka zaczepi paru ludzi i rozmowa się potoczy… a tu nikogo. Moja informatorka stała niezdecydowanie na skraju drogi. W pewnej odległości pojawił się jakiś człowiek, który zamykał na cztery spusty swoje dziwne domostwo, odróżniające się od skromnych okolicznych gospodarstw. Kontakt: ela@ejm.pl. Pora deszczowa, w tym miejscu Peru, czyli na tej szerokości geograficznej i w tym specyficznym mikroklimacie rożni się od reszty obszarów tej części Peru. Koordynaty geograficzne Cordillera Blanca to około 9°40’S szerokości geograficznej i 77°30’W długości geograficznej. Jest to obszar o spektakularnej górskiej scenerii, pełnej lodowcowych szczytów i turkusowych jezior. Przyciąga zarówno turystów, jak i miłośników wspinaczki górskiej z całego świata. W tekstach kultury poświęconych temu regionowi, dominują opisy zawierające słowa: „szczodra i żyzna ziemia”, „obfitość” czy też „hojność ziemi”. To najwyższe pasmo górskie w strefie tropikalnej. Tropikalna roślinność jest obecna w pejzażu, nawet tym wysokogórskim. Region ten od czasów kolonialnych był bardzo urodzajny. Wśród upraw dominują m.in.: w strefie górskiej tradycyjnie uprawia się rośliny bulwiaste oraz quinoa, a w dolinach kukurydzę oraz pszenicę i owies, wśród nowszych upraw: avocado. Wysokogórskie ziemie jak i te w dolinach są nawadniane przez lodowce. System tradycyjnych kanałów nawadniających doprowadzających wodę z lodowców, jest bardzo wydajny i działa nieprzerwanie od czasów przedinkaskich, woda jest doprowadzana do pól w czasie pory suchej. W czasie deszczowej zimy, ożywcze deszcze padające popołudniami, nawadniają część tych ziem, które nie mają szans na nawodnienie systemem kanałów. Przyroda regeneruje się i odnawia a plony można zbierać dwa, trzy razy w ciągu roku (w zależności od gatunku rośliny oraz „piętra” czyli wysokości, na której rośnie). 3 O znaczeniu „przypadkowych spotkań” z informatorami pisze obszernie Aleksander Posern Zieliński w swoim artykule pt: Szczęśliwy traf i tubylczy partner w badaniach terenowych. Z doświadczeń antropologa w USA i Ameryce Południowej, (2021). 1 2 35 �Nie namyślając się długo podeszłam do owego człowieka, pytając o lokalną kamienną huankę. Człowiek zdawał się nie rozumieć o czym mówię, ale aż podskoczył z uciechy, że ma rozmówcę, i zaczął mozolnie otwierać swój budynek, który tak skwapliwie jakiś czas już zamykał (fot.1). Było mi bardzo trudno zrozumieć jego wywód, gdyż posługiwał się mieszanką hiszpańskiego i miejscowego quechua, z tym, że słowa hiszpańskie pełne był „peruwianizmów” co pogarszało jeszcze sytuację. Ale od słowa do słowa pojęłam, że jest właścicielem muzeum i doskonale zrozumiał o czym mówię, jednakże jego oblicze pozostało nieprzeniknione4. Gospodarz terenu rozgadał się i podkreślił nawet, że ma na swoim terenie prawdziwą hunkę. Zdziwiona weszłam do środka (niemniej zdziwiona była moja milcząca przewodniczka). Fot. 1. Dom Gumercindo zamyka swoje muzeum. Na szczycie bramy umieścił dioramę swojego pomysłu – „Białe andyjskie szczyty” Owego dnia tej szukanej huanki nie znalazłam, ale muzeum: Campestre Villa Garcia Marían – Huaráz czyli „Wiejska Willa Garcia z Marían – Huaráz” i jego właściciela. Człowiekiem tym okazał się być Gumercindo Garcia Alvarón, prawnuk słynnego przywódcy buntu chłopskiego z 1885 roku – Pedro Pabla Atusparii5. Jego sławny pradziadek, czyli Pedro Pablo Atusparia jest do dzisiaj niezwykle rozpoznawalną postacią Rdzenna ludność oraz Metysi opisywani są w tekstach jako powściągliwi, o nieprzeniknionym obliczu. Bierze się to z rezerwy wobec białych, obawy przed niezrozumieniem i lekceważeniem, jest to spuścizna wieloletniego marginalizowania tej grupy społecznej i jej wielowiekowej opresji. Jednakże, jeżeli autochton widzi, że badacz jest autentycznie zainteresowany miejscowa kulturą i nawet wie coś niecoś o tym miejscu świata – sytuacja się zmienia. Najczęściej kieruje go do odpowiedniej osoby, chociażby miejscowego gawędziarza a mnie zdarzyło się często, że zostałam szczęśliwie skierowana do regionalisty czy pasjonata miejscowej etnografii. 5 A. Posern-Zieliński, Ruchy społeczne…, s. 131–132; F. Escárzaga, La sublevación de Ancash. Proyecto nacional y guerra de razas, „Política y Cultura” 1999, nr 12, s. 151–175; J.A. Salazar Mejía, Identidad…, s. 52–53, 90–92; J. Klaiber, La actitud y sensibilidad del clero en la revolución de Pedro Pablo Atusparia 1885, [w:] Diócesis de Huaráz…, s. 277–287. es 4 36 �dla całego regionu – to przywódca powstania chłopskiego z roku 1885, postać emblematyczna i niezwykle nośna. Symbol niezłomnego oporu miejscowej ludności chłopskiej przeciwko bezustannej opresji, od czasów kolonialnych poprzez okrucieństwa „wojny o saletrę”, czyli Wojny o Pacyfik, kończąc na zawsze niekorzystnych dla chłopów reformach agrarnych. Atusparia, będąc wówczas alcalde (sołtysem) swojej rodzinnej wsi Marían, podniósł bunt chłopski który rozlał się na całą prowincję Ancash i został krwawo stłumiony przez wojska rządowe. Pedro Pablo Atusparia, którego opór wobec władz przyjął również postać rewolucji moralnej, wystąpił w obronie tradycyjnej własności ziemskiej oraz stworzeniu nowego ładu społecznego. Atusparia wpisał się w mityczną strukturę herosa kulturowego (fot. 2). Więc znalazłam herosa – tylko nie kamiennego. Kontekst historycznych wydarzeń, którego pierwszoplanowa postacią był Pedro Pablo Atusparia, opisuje w swojej pracy, polska badaczka Joanna Pietraszczyk-Sękowska, Tradycje oporu w Andach: (…) Rok po wybuchu buntu w Comas, na terenie doliny Callejón de Huaylas (dep. Ancash) doszło do wieloetnicznej i wieloklasowej rebelii o zbliżonym charakterze. Bezpośrednią przyczyną zrywu był spór między kontrolującą te obszary administracją generała Miguela Iglesiasa a ludnością tubylczą, odmawiającą płacenia przywróconej przez prefekta kontrybucji tubylczej. Aresztowanie indiańskich autorytetów domagających się zniesienia nowych obciążeń finansowych, doprowadziło do udanego ataku zbuntowanych chłopów na więzienie w stolicy departamentu, Huaráz oraz eskalacji rebelii na obszar całej doliny. Na czele buntowników stanął wówczas uwolniony z aresztu indiański alkad, Pedro Pablo Atusparia, którego opór wobec władz przyjął postać rewolucji moralnej, służącej obronie tradycyjnej (…) własności ziemskiej oraz stworzeniu nowego ładu społecznego. Co istotne, w działaniach antyrządowych uczestniczyło nie tylko metysko-indiańskie chłopstwo, ale również drobni handlarze i rzemieślnicy oraz rywalizujący z M. Iglesiasem lokalni ziemianie. Podobnie, jak w przypadku oporu mieszkańców Comas, bunt na terenie Callejón de Huaylas uderzał jednak w elitarny charakter republiki, przez co po kilku miesiącach został zdławiony przez połączone siły dwóch zwalczających się generałów, A. Cáceresa i M. Iglesiasa, których propaganda przedstawiła wydarzenia w Ancash jako godzący w procesy konsolidacji narodowej przejaw rasizmu Indian. Zdaniem historyków, rebelia w Callejón de Huaylas nie miała jednak rasistowskiego charakteru. Mark Thurner nie zgadza się również z dość powszechną tezą, iż bunt ten był przykładem walki z obciążeniami, uważając, że przedmiotem oporu mieszkańców Ancash były przede wszystkim pozbawione legitymizacji prawnej decyzje lokalnych władz, które pobierały kontrybucję, mimo iż formalnie miała obowiązywać jedynie w okresie konfliktu z Chile (…) (Pietraszyk-Sękowska 2015: 130–031). Fot. 2. Portret autorki z Don Gumercindem oraz jego sławny pradziadek na pomniku ustytuowanym na jednym z głównych placów miasta Huaraz. U dołu: portret Pablo Pedro Atusparii, zestawiony z portretem Don Gumercinda 37 �W trakcie wizyty w muzeum, kiedy Don Gumercindo wpisał mi do zeszytu kompletne imię i nazwisko, (Peruwiańczycy podobnie jako Hiszpanie mają często dwa lub więcej imion, oraz dwa nazwiska po obojgu rodzicach) wydawało mi się dziwnie znajome. Jakież było moje zdumienie, kiedy przypomniałam sobie, że był jednym z ważnych informatorów dla badaczki regionu Ancash – Barbary Bode. To amerykańska antropolożka, autorka pracy z regionu Ancash: Las campanas del silencio. Destrucción y creación en los Andes. Współbadaczka była cennym źródłem przy pisaniu mojej pracy doktorskiej. Powoływałam się na B. Bode wielokrotnie, przy czym Don Gumercindo był ważnym ekspertem od miejscowych obiektów kultu i synkretycznej religijności. W tym kontekście „przypadkowość” spotkania była tym bardziej zaskakująca. Muzeum składa się z dwóch części, z jednej zlokalizowanej w budynku i drugiej części na wolnym powietrzu. Budynek muzeum stanowi jedna, duża sala, w której usytuowane są „mesy” – stoły (fot. 3). Właściciel oprowadza po ciasno zastawionym meblami pomieszczeniu i przedstawia się tutaj jako szaman6, słowo to nie jest odpowiednie dla andyjskiego świata, to bardziej kapłan andyjski, depozytariusz wiedzy o przyrodzie i przedstawiciel wspólnoty do rozmów z Apus. Peruwiańczycy w większości są katolikami, czynności religijne są synkretyczną kompilacją rytów rodzimych i katolickich suplikacji. W większości są to pago (ofiara) dla bóstw Apu, opiekuńczych gór. Ryty dziękczynne i inne czynności religijne obfitują w ofiary z roślin i produktów spożywczych. Mój rozmówca przedstawia się więc jako znawca skomplikowanych rytuałów ofiarnych oraz „znawca ludzi”, specjalista od ludowej medycyny– curandero. Fot. 3. „Mesy” czyli stoły, w głównym budynku muzeum Don Gumercinada Na ścianach dominują fotosy, plakaty, stare zdjęcia, foldery, banery, wycinki z gazet, dewocjonalia, większość oprawiona w różnorakie ramki oraz przedmioty zabytkowe z regionu, takie jakie najczęściej można spotkać w regionalnych izbach pamięci (narzędzie rolnicze, ceramika). Co najciekawsze fotografie i artefakty niekoniecznie wiążą się bezpośrednio z regionem, ale są ważne dla osoby właściciela, być może muzeum pełni rolę edukacyjną. Na plakatach macha ręką wynalazca telefonu komórkowego, pierwszy Peruwiańczyk w kosmosie, miejscowe miss piękności, politycy odwiedzający muzeum, turyści (fot. 4). Zdjęcia rodzinne, jest też dyskretna, nienachalna obecność sławnego pradziadka. W oczy rzuca się też zasłużona postać pierwszego europejskiego podróżnika i geografa Antoniego Raimondiego [2006], który opisał andyjski świat minerałów i roślin z punktu widzenia Europejczyka (a szczególnie ten region) oraz odznaczenie państwowe – medal dla Don Gumercinda za edukacyjne zasługi dla Peruwiańskiej kultury. Z. J. Ryn, Medycyna indiańska. Kraków 2007. Wyd. Literackie. Książka ta jest najobszerniejszym opracowaniem tematu w polskiej literaturze naukowej. Zob. też: G. Cock, Sacerdotes o chamanes en el mundo andino, Historia y Cultura. Revista del Museo Nacional de Historia” 1983, nr 16, s. 138–139. 6 38 �Fot. 4. Don Gumercindo prezentuje swoje zbiory. U dołu czarno-białe zdjęcie Antoniego Raymondiego, wybitnego geografa i naukowca urodzonego we Włoszech. Raimondi jest imiennikiem wielu peruwiańskich instytucji kulturalnych, w tym szkół, teatrów, muzeów i instytutów szkolnictwa wyższego. Jego imieniem nazwano również prowincję Antonio Raymondi w regionie Ancash w Peru Pomieszczenie dość ciasno wypełniają stoły – „mesy” (Elías Minaya 2012: 75–78). Na centralnym stole-mesie właściciel usytuował trójkątną konstrukcję z przymocowanymi sztucznymi owocami oraz sztucznym pieczywem (wykonanymi z plastiku) – to tsampi (fot. 5), symboliczna góra-opiekun, dostarczyciel dóbr. To stoły-ołtarze (Elías Minaya 2012: 78), w tym przypadku „mikrokosmosy pamięci”. Don Gumercinda umieścił na nich przedmioty wykorzystywane w różnorakich ceremoniach, artefakty mocy, przedmioty służące wróżbiarstwu, lub wykorzystywane w rytuałach ofiarnych, dziękczynnych. Bywają nieodzowne w suplikacjach do gór Apus, czy też w prośbach o uzdrowienie. Na mesach nie może też zabraknąć figur miejscowych świętych, większość z praktykujących szamanów to katolicy. Są to najważniejsze przedmioty mocy funkcjonujące w regionie i posiadające właśnie tutaj ogromne znaczenie dla kultury popularnej. Figury świętych, krucyfiksy, dewocjonalia związane z centrami pielgrzymkowymi.; ulotki, wyblakłe, niektóre prawie nieczytelne plakaty z regionalnych fiest, fotografie. Zestawiając te przedmioty być może kierował się nieznaną mi hierarchią czy innym porządkiem, ale na pewno były dla właściciela ważne w muzeum swej własnej wyobraźni. W przypadku mesy nazwanej przez Don Gumercindo huaracina (czyli odpowiadającej geograficznie obszarowi Callejón de Huaylas, teraz prowincji Ancash) najważniejszymi obiektami są: „katolickie świętości” i ich wizerunki, nasiona i rośliny, zdjęcia artefaktów muzealnych: „przedmioty mocy” z szeroko pojmowanego zasobu kultur przedhiszpańskich. Opisze tylko najważniejsze przedmioty (fot. 6). Miniaturowy krucyfiks Señor de Mayo – ze swoim żeńskim odpowiednikiem Virgen de Huata (w świecie andyjskim występuje bardzo charakterystyczne zjawisko zwane „dualizmem andyjskim”, wszystko tutaj występuje w parach, ma swoje męskie i żeńskie odpowiedniki, uzupełniają się lub występują w opozycjach), i patron, lokalny święty San Miguel Arcangel. (Archanioł Michał) 39 �Fot. 5. Tsampi: symboliczna „Góra – dostarczyciel dóbr” Fot. 6. Stół z Huaraz (mesa huaracina) 40 �Wiązka suchej quinoa – nazywana potocznie „złotem Inków”, czy „zbożem Inków”, komosa ryżowa (Chenopodium quinoa), właściwie nie jest zbożem. Kiedyś była podstawową rośliną uprawianą przez kultury rolnicze w czasach przedinkaskich. Region Callejón de Huaylas (to historyczno-geograficzna nazwa regionu, funkcjonująca przed nowożytnym podziałem administracyjnym) opiewany jest w tekstach kultury jako ziemia niezwykle szczodra, żyzna. Bogata w aluwialne gleby, nawadniana przez wody spływające z lodowców. Po pojawieniu się hiszpańskich osadników quinoa została wyparta przez pszenicę. Jest uprawiana w wysokogórskich wsiach.; jest obecna w mitach i legendach. W kulturze tradycyjnej posiada wysoką pozycję. Wśród pamiątkowych obrazków okalających „świętości” – wyróżnia się fotografia przedstawiająca dziwny przedmiot: łapa pumy, niezwykle cenny artefakt muzealny, obiekt mocy bogato reprezentowany w ikonografii kultury Moche i kultur przedhiszpańskich. Nasiona huayruro, (Ormosia coccinea) (fot. 7), inaczej „jagoda szczęścia”. Nasiona mają czerwono-czarny kolor, symbolizują równowagę. W Peru są używane powszechnie do różnorakich praktyk i rytuałów. Przynoszą szczęście i obfitość, ale także działają ochronnie przeciw „złemu oku”7. Wykorzystywane w medycynie Indiańskiej jako lek na choroby oczu. Medycyna zachodnia koncentruje się na jej toksycznym działaniu. Nasiona huayruro są powszechnie noszone przez szamanów jako ozdoby podkreślające ich status społeczny. Nawet i w tym przypadku nasiona te są rozróżniane jako żeńskie i męskie. Nasionka męskie posiadają czerwona kropkę, nasiona żeńskie jej nie posiadają, są jednorodnie czerwone. Kolorystyka mes: wydawałaby się być przypadkowa, ale nie. Zawsze zastanawiam się czy to nie jest z mojej strony nadinterpretacja… Dominuje głęboki różowy, magenta, zwany też kolorem fuksji. To kolejny topos regionalny. Magenta dominuje w przestrzeni publicznej, w tekstyliach, regionalnych, tych tradycyjnych, jak i zupełnie współczesnych. To kolor tej prowincji. Kolejny kolor to zestawienie czerwono-białe barwy narodowe Peru. Peruwiańczycy silnie utożsamiają się z symbolami narodowymi i lubią je eksponować, podobnie jak eksponowanie kolorów lokalnych odnoszących się do tożsamości regionalnej. Niebieski – zakodowany jest w nazwie tej górzystej prowincji Ancasch, słowo ancash – „głęboki niebieski” (w quechua ankaskim) – taki błękit jaki towarzyszy białym, ośnieżonym szczytom. Fot. 7. Huayruro – Ormosia coccinea Muzeum na wolnym powietrzu Na posiadanym terenie, przyległym do budynku, znajdują się narzutowe głazy, dość liczne, więc wydaje się, iż właściciel zaplanował centralną alejkę wraz z poprzecznymi ścieżkami tak, aby stanowiły rodzaj harmonijnej całości. Na tym terenie wybudował zestaw malutkich domków czy przybudówek (fot. 8), nawiązujących wyglądem do krainy hobbitów, całość spowita w miejscowej roślinności, wśród których przeważa aliso (Alnus acuminata czyli wierzba andyjska) i kantuta. Wierzba andyjska aliso jak i kantuta są rdzennymi roślinami wykorzystywanymi w medycynie i silnie zakorzenionymi w kulturze. Wyjątkowość tej rośliny, przedstawił w krótkim, etnologicznym opisie, polski badacz, Kacper Świerk w czasopiśmie „Indigena. Przeszłość i Współczesność Tubylczych Kultur Amerykańskich” (2013, Nr. 3), Perspektywizm, miłość i cykady. Uczucia, transformacje i etos w opowieści Jerinti z folkloru Indian Matsigenka, s. 27. 7 41 �Fot. 8. Domki z „krainy hobbitów” w części ogrodowej muzeum na wolnym powietrzu Kantuta – Cantua buxifolia (fot. 9) Jest to silnie rozgałęziony, efektownie wyglądający wieloletni krzew dorastający do 2–3 m wysokości. Uważana za kwiat narodowy Peru. Od czasów prekolumbijskich uprawiana jako roślina ozdobna. Istnieje też w innych odmianach kolorystycznych: czerwony i żółty. Kwiaty te uważane były przez Inków za święte i często były przedstawiane na ceramice. Stosowali je w ceremoniach religijnych i politycznych, w rytuałach mających na celu ułagodzenie Boga Trzęsień Ziemi – Pachacamaqa. (Ten zwyczaj nadal istnieje wśród rdzennej ludności Cusco w procesjach Señor de los Temblores) Przedstawienia kwiatu kantuty jak i drzewa aliso często pojawiają się na kubkach queros. Kubki quero stanowią ważną i intrygującą grupę artefaktów archeologicznych, charakterystyczną dla rozległych obszarów inkaskiego imperium Tawantinsuyu i kilku wcześniejszych kultur. Ich geneza niknie w czasach prehistorycznych; dzierżyli je w dłoniach mityczni bogowie z Huarochiri (Szemiński 1985: 26). pojawiały się już we wczesnych okresach ceramiki i występowały aż do epoki kolonialnej. Wykonywano je z gliny lub drewna. Quero (lub w uproszczeniu kero) w języku quechua pochodzi od q’iru (drewno). Znane są nieliczne kubki quero z metalu (również złote i srebrne). W zapiskach kronikarzy, złotymi kubkami wznosili toasty władcy inkascy „przepijając” ze słońcem. W centralnej części umieścił oczko wodne i otwarty pawilon, będący przedłużeniem budynku muzeum. Oprowadzając po strefie z domkami – podkreślał, że ma tutaj miejscowe „Andy w miniaturze”, można sobie wynająć domek w dowolnej strefie klimatycznej i zaręczał, że mieszkając w danym domku, można doświadczyć tego klimatu, że właśnie tak będzie. Nie wiem tutaj czy żartował, w tym przypadku jego oblicze pozostawało nieprzeniknione, być może przemawiała tutaj jego „szamańska natura”. W opowieści opierał się na geograficznym podziale Andów wg. skali Manuela Pulgara-Vidala. Uczony ten z lat 30., zbadał i opisał niezwykle zróżnicowane andyjskie strefy klimatyczne. Co prawda Don Gumercindo nie wymienił nazwiska tego uczonego Peruwiańczyka, ale wymieniał nazwy tych stref, podawał ich charakterystykę oraz ich funkcjonowanie w niektórych kontekstach kulturowych. 42 �Fot. 9. Kantuta – Cantua buxifolia, rosnąca obficie w muzeum na wolnym powietrzu, w rzemiośle artystycznym (kolczyki) oraz na ulicznym muralu w mieści Huaraz W następnej kolejności gospodarz zaprowadził mnie pod jeden z domków tonących w zaroślach kantuty. Wejście do domku zagospodarował w sposób nawiązujący do zabytków architektury inkaskiej (fot. 10) Przed domkiem wyrzeźbił, czy też uformował z cementu „trony inki”. To popularna nazwa, pod którą kryje się kamienny artefakt, bywa, że sporych rozmiarów. Badacze, archeolodzy nie do końca są zgodni co do funkcji tych kamiennych form, ale na pewno nie były to trony czy siedziska. Służyły pomiarom astronomicznym, były instrumentami pomiarowymi dla promieni słońca lub księżyca. W kulturze popularnej istnieją również pod tą samą nazwą inne kamienne konstrukcje zwane uschnu. To kamienne jedno lub dwustopniowe podesty ceremonialne, które prawdopodobnie służyły jako centralne miejsce składania ofiar lub wykonywania innych ważnych czynności w czasie świąt i uroczystości. Fot. 10. „Trony Inki” uformowane przed jednym z domków w muzeum W strefie głazów dominował spory, najwyższy głaz ze sztucznie uformowanym wierzchołkiem, wyraźnie zaznaczoną białą farbą strefą wiecznych śniegów (fot. 11). To główny opiekun-duch góry, góra-protektor, osobny ontologiczny byt obdarzony osobowością. Zaraz po sąsiedzku znajdował się kolejny głaz 43 �z namalowaną tęczą. Gospodarz wskazując go, podkreślał, że to dzieła utworzone przez naturę, tak jak i poprzedni – ten z białym wierzchołkiem, na potwierdzenie swych słów pokazał rewers głazu, gdzie rzekomo są widoczne naturalne przebarwienia skały (w kolorze ochry). Konotacje tęczy są bardzo szerokie, pojemne, jest ważna i bogato reprezentowana w wierzeniach oraz symbolice kultur andyjskich. To twór ambiwalentny. Może sprowadzać choroby na patrzącego oraz spowodować ciążę u niezamężnej kobiety… trzeba uważać. Fot. 11. Don Gumercindo prezentuje „prawdziwą Górę – opiekuna” W centralnej części ogrodowej, jak wspomniałam, gospodarz umieścił obszerny pawilon-wiatę. W pawilonie tym oprócz, wydawałoby się, ciasnoty i dość przypadkowo zgromadzonych eksponatów, dominują banery zatytułowane: „7 Cudów Świata” oraz sporych rozmiarów drewniane obiekty-rzeźby, oraz kamienie-dzieła przyrody (fot. 12). W czasie badań terenowych, zauważyłam już wiele lat temu, niebywałą skłonność miejscowych do pareidolii. Właściwie każdy informator opowiadał o miejscowym głazie, drzewie, górze, dopatrując się w nim znanych kształtów, odczytując jego kształt jako postać ludzką czy zwierzęcą. W muzeum Don Gumercinda nie mogło zabraknąć więc kamieni – dzieł przyrody, odpowiadających temu zamiłowaniu. Wśród wolno stojących obiektów, Don Gumercindo umieścił meble własnej roboty, wyplatane z plastikowego sznurka na metalowej konstrukcji. Opowiadając o tych przedmiotach, wszystkim tym zbiorom poświęcił tyle samo uwagi; niezwykle powykręcane konary w formie kondora czy fotel wyplatany ze sznurka stanowiły w jego opowieści taki sam walor, zachęcał do zakupienia mebli oraz wynajęcia malutkiego domku na wolnym powietrzu. Etnografowie prawie od samego początku, narodzin metody badań terenowych zapisują elementy niejasnej jeszcze wiedzy, pojawiającej się podczas pracy w najróżniejszy sposób – na papierze, na dyktafonie, w fotografiach i filmach czy w pamięci. Dopiero później, na postawie skomplikowanych historii tworzą pierwsze zapiski, które następnie analizują w zaciszu gabinetu, by w końcu zbudować interpretację innego, cudzego życia. (Rakowski 2012: 18). 44 �Fot. 12. Drewniane i kamienne „dzieła przyrody” Podobnie i ja, szkicując plan muzeum, już w zaciszu pracowni, zastanawiałam się czy moje przemyślenia to nie nadinterpretacja? Przemyślenia te dotyczyły graficznego podobieństwa mojego pośpiesznego szkicu sytuacyjnego muzeum, do wizji świata według Juana de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua, na pierwszy rzut oka uderzała zbieżność ze sławnym rysunkiem (fot. 13). Fot. 13. Zastanawiająca zbieżność szkicu muzeum (wykonana prez autorkę) z rysunkiem Juana de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua żyjący na przełomie XVI i XVII, pochodził z arystokracji inkaskiej; autor dzieła Relación de antigüedades deste Reyno del Perú (wyd. 1873), poświęconego historii Peru ze szczególnym uwzględnieniem dziejów władców inkaskich do panowania Huáscara (zm. 1532). Kronika ta jest jednym z fundamentalnych źródeł do dziejów Inków. Relacion de antiguedades deste reyno del Peru, powstała w latach 1550–1600, jest jednym z trzech etnohistorycznych i etnolingwistycznych zabytków kultury andyjskiej, wraz z kroniką Guamana Poma de Ayala i relacją jezuickiego księdza Francisco de Avila (zapisaną w quechua) Bogowie i ludzie z Huarochirí. Te trzy prace zawierają wyjątkowo głębokie 45 �i cenne informacje i świadectwa o kolonialnej przeszłości państwa Inków, kosmowizji, mitów, wierzeń, zwyczajów i organizacji społecznej. Dzieło Salqa Maywy zostało po raz pierwszy opublikowane w roku 1873. Chociaż zawiera różnorakie opisy i informacje, chociażby drobiazgowo opisana historia wojny Inków z wojowniczym ludem Chanków, to jednak ów rysunek rozbudził niezwykle ożywioną dysputę wśród badaczy8. Liczni badacze rozszyfrowujący ten rysunek, interpretowali go z różnych perspektyw. Począwszy od wyobrażenia barokowego ołtarza, będącego schrystianizowaną wizją indiańskiego świata - do wykresu linii ceques – wyimaginowanych linii podziału całego królestwa Tawantinsuyu. Linie ceques, które promieniście wychodzą z pępka świata, czyli Cuzco biegnąc w cztery strony świata, do czterech prowincji, jednocześnie wyznaczają główne punkty usytuowania świętych miejsc zwanych huancas (przy czym mogą to być twory natury skały głazy monolity czy źródła jak i świątynie czy rodowe dobra, a także budynki, zyskujące status obiektu „świętego”). Szczególnie popularną interpretacją rysunku jest ta, opierająca się na wizji świata posadowionego na katolickim, barokowym ołtarzu, czyli interpretacja będąca odniesieniem się osoby opisującej andyjski świat do sacrum; Salqa Maywa, partycypujący w kulturze kolonialnej elity i niejako „przemycający” w tej wizji rdzenne elementy tradycyjnego porządku quechua, wydają się wizją neofity chcącego pogodzić te dwa porządki w jednej całości. Jednakże wszystkie te interpretacje, różnych badaczy, zawsze zawierają szereg podziałów na określone strefy i elementy odpowiadających sobie w parach bocznych, tych przeciwległych jak i w rzędach pionowych. Każda para zamieszczonych na rysunku elementów występuje albo jako kontekst opozycji binarnych, albo ujawnia niezwykle pojemne konteksty kulturowe związane z każdym z nich. Konteksty te są silnie zamocowane w języku quechua. Elementy graficzne rysunku podpisane są przez autora w języku hiszpańskim (kolonialnym) przeplatanym z kolonialnym quechua9. Słowa-klucze w języku quechua odnoszą się do botaniki, zoologii, rolnictwa czy tradycyjnej medycyny i ich mityczno-magicznych powiązań. Jako całość, rysunek jest streszczeniem lub kompendium relacji zachodzących w naturze i miejscu człowieka w owej kosmowizji. Przykładowo słowo Pacha lub Patsa, to niezwykle pojemne semantycznie słowo, zawierające konteksty mieszczące się zarówno w kategoriach przestrzennych (ziemia, podłoże, świat, nasz świat, ten świat) jak i w kategoriach czasowych (czas, ten moment, to co teraz), oznaczałby tutaj, w kontekście omawianego rysunku „wszechświat uporządkowany w kategoriach czasoprzestrzennych”. Don Gumercindo w swym małym, prywatnym muzeum dokonał rekonstrukcji tradycyjnego andyjskiego światopoglądu. Pozostaje pytanie: Czy Don Gumercindo znał rysunek Salqa Mywy? Czy też nie znając tego rysunku posiadał utrwaloną w tradycji wizję andyjskiego świata zwaną „andyjską kosmowizją”? Andyjska kosmowizja porównywana jest przez badaczy do Eliadowskiej „religii kosmicznej”. W Andach jest trwała i żywa, istnieje w kulturze popularnej, która tutaj wydaje się mieć bezpośrednią egzemplifikację. Świat odtworzony Rysunkowi Juana de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua poświęcono wiele opracowań, niezwykle krótkie streszczenie czy skrót rozważań badaczy, który zamieszczam w niniejszej pracy, oparłam na opracowaniach: Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua, Relación de Antiguedades desde reyno del Perú, [w:] Tres Relaciones de Antiguedades peruanas, Madrid 1879. Jan Szemiński Don Joan de Santa Cruz Pacha Cuti Yamqui Salca Maygua y su „Relación de antiguedades deste Reyno del Piru” (2019), Rita Fink, La cosmología en el dibujo del altar del Quri Kancha según don Joan de Santa Cruz Pachacuti Yamqui Salca Maygua. (2001), A. Yaranga Valderrama, Koncepcja świata, czyli wizja kosmosu w cywilizacji andyjskiej, [w:] Czas w kulturze, przeł. Andrzej Krzanowski (1988), Państwowy Instytut Wydawniczy, s. 66. 9 Język quechua, zwany runa simi (język ludzi) używany przez ludy andyjskie od czasów przedinkaskich do współczesności. Obecnie szacuje się, że aktywnie używa go od 8 do 11 milionów ludzi. Posiada wiele odmian czy wariantów. Spośród 47 zarejestrowanych odmian tego języka 17 wariantów należy do grupy językowej quechua ancashino, czyli występują one na badanym przeze mnie obszarze. Quechua posiada łaciński zapis słów, lecz pisownia bywa różna i słowa w quechua pisane po hiszpańsku mogą być zapisywane na różne sposoby. Mimo iż w roku 1975 powstał ujednolicony zapis bazowy dla tego języka, poruszanie się na tym „grząskim temacie” wymaga od badacza szczególnej uwagi, aby nie zabrnąć w pułapki językowe. Jako przykład podam moje zmagania ze słowem Apu: Pan, Władca-góra, władca-opiekun, duch góry, góra-protektor, góra opiekuńcza dla danego terytorium, czy Apus (w liczbie mnogiej). Słowo to niejako podstawowe w badaniach andyjskich, w tej chwili przeszło do tekstów naukowych czy tekstów folkloru jako słowo panandyjskie, i z powodzeniem stosowane jest przez badaczy międzynarodowych a odnoszące się różnych regionów andyjskich. Jednakże, gdy studiowałam teksty z regionu Callejón de Huaylas, szczególnie te najstarsze, pełne słów quechua sprzed reformy językowej, nie występowało ono zupełnie. Czyżby oznaczało to, że region ten miał gór-protektorów? Wydawało się to absurdem, oczywiście że miał, tylko słowo: Pan, władca, opiekun, protektor, duch góry itp. występuje regionalnie pod zupełnie inną nazwą (Jircas, Auquis), i co ciekawe, aktualnie, współcześni badacze stosują słowo panandyjskie Apu, zubażając kontekst językowy tego zakątka Andów. 8 46 �przez Don Gumercindo w swoim prywatnym „muzeum wyobraźni” jawi się jako organizm realny, żywy i święty zarazem. Streszczenie Tekst prezentuje niezwykłe prywatne muzeum położne wysoko w górach w małej andyjskiej wiosce, we wsi Marían położonej w Białych Kordylierach w Prowincji Ancash, w Peru. Jest ono stworzone przez potomka Pablo Atusparii powstańca chłopskiego i nosi tajemniczą nazwę: Campestre Villa Garcia Marían – Huaráz, CLUB Campestre VILLA Garcia. Pablo Atusparia jest niezwykle rozpoznawalną postacią dla całego regionu – to przywódca powstanie chłopskiego z roku 1885. Symbol niezłomnego oporu miejscowej ludności chłopskiej przeciwko bezustannej opresji, od czasów kolonialnych poprzez okrucieństwa „wojny o saletrę”, czyli Wojny o Pacyfik, kończąc na zawsze niekorzystnych dla chłopów reformach agrarnych Atusparia wpisał się w mityczną strukturę herosa kulturowego. Potomek Atusparii, Gumercindo, mieszkaniec Limy, stworzył we wsi Maraín muzeum Atusparii, zdumiewającą budowlę, która jest „muzeum jego pamięci”. Niezwykłe budowle i eksponaty – ilustrują stosunek do świata przyrody i jego miejsce w kosmowizji andyjskiej. Artykuł ten, jest próbą wstępnego odkodowania zawartości tego muzeum, znaczenia przedmiotów będących eksponatami – lub nie będących eksponatami. Co jest eksponatem, co przejściowym nietrwałym wyposażeniem? Ich funkcje się mieszają, są w bezustannym ruchu, nic tu nie jest trwałe, jednocześnie cały czas jest ujęte w ramy „andyjskiego świata”. Słowa klucze: Andy, muzeum na wolnym powietrzu, Atusparia, andyjska kosmowizja, Apus 47 �Bibliografia: Bode, B. (2015). Las campanas del silencio. Destrucción y creación en los Andes, traducción de Leoncio Robles, Lima: Fondo Editorial del Congreso del Perú. Bogowie i ludzie z Huarochiri (1985). przeł., wstępem i objaśnieniami opatrzył J. Szemiński, Kraków. Cock, G. (1983). Sacerdotes o chamanes en el mundo andino, „Historia y Cultura. Revista del Museo Nacional de Historia” nr 16, s. 135–146. Escárzaga, F. (1999). La sublevación de Ancash. Proyecto nacional y guerra de razas, „Política y Cultura”, nr 12, s. 151–175 (Universidad Autónoma Metropolitana Unidad Xochimilc Distrito Federal, México). Elías Minaya, José, F. (2012). El sentido de la fe en el curanderismo, [w:] „Pueblo Continente” Volumen 23, N° 1, Enero – Junio: 75–78 Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua (1879). Relación de Antigue dades desde reyno del Perú, [w:] Tres Relaciones de Antiguedades peruanas: Madrid. Klaiber, J. (1999). La actitud y sensibilidad del clero en la revolucion de Pedro Pablo Atusparia 1885, [w:] Diócesis de Huaraz. Cien años de vida diocesana, 15 de mayo 1899–1999, Lima: b.w., s. 277–287. Fink, R. (2001). La cosmología en el dibujo del altar del Quri Kancha según don Joan de Santa Cruz Pachacuti Yamqui Salca Maygua, Histórica, Vol.25, Num.1. s. 9–75 Relación de las costumbres antiguas de los naturales del Perú [Manuscrito] entre 1550 y 1600. Pietraszczyk-Sękowska, J. (2015). Tradycje oporu w Andach. Mobilizacje indiańskochłopskie w Peru od XVI do XX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego: Łódź. Posern-Zieliński, A. (1974). Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej (XVI–XX w.), Zakład Narodowy im. Ossolińskich: Wrocław. Posern-Zieliński, A. (2021). Szczęśliwy traf i tubylczy partner w badaniach terenowych. Z doświadczeń antropologa w USA i Ameryce Południowej Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia, 7: 183–214. Raimondi, A. (2006). El departamento de Ancachs y sus riquesas minerales (1873). Mapa del departamento de Ancachs con la nueva provincia de Dos de Mayo del departamento de Huánuco (1873). Incluye la presentación de dibujos inéditos de sus libertas de viajes y de la oficina de redacción de la obra El Perú. Compilación y estudio introductorio de L.F. Villscorta Ostolaza, Lima: Fondo Editorial Universidad Mayor de San Marcos. Rakowski, T. (2018). Etnografia przedtekstowa. Fenomenologiczne korzenie interpretacji antropologicznej. „Teksty drugie” nr 1, s. 16–39. Salazar Mejía, J. A. (2006). Identidad. Diversificación curricular para Ancash. Bases para el Proyecto Educativo Regional, Huaraz: Instituto Repúblico y Libertador „José Faustino Sánchez Carrión”. 48 �Szemiński, J. (2019). Don Joan de Santa Cruz Pacha Cuti Yamqui Salca Maygua y su „Relación de antiguedades deste Reyno del Piru”. Editorial: El Lector: Peru-Arequipa. Szemiński, J. Inkaska filosofía, http://ptta.pl/index.php?id=owydawnictwie&lang=pl Dostęp: 29.04.2022 Świerk, K. (2013). Perspektywizm, miłość i cykady. Uczucia, transformacje i etos w opowieści Jerinti z folkloru Indian Matsigenka. „Indigena. Przeszłość i Współczesność Tubylczych Kultur Amerykańskich”, Numer 3, s. 26–51. Yaranga Valderrama, A. (1988). Koncepcja świata, czyli wizja kosmosu w cywilizacji andyjskiej, [w:] Czas w kulturze, przełożył z hiszpańskiego Andrzej Krzanowski, Państwowy Instytut Wydawniczy: Warszawa. 49 ��Agnieszka Grabowska Małgorzata Kunecka1 Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie CZY POTRZEBNE SĄ KATALOGI ZBIORÓW? KWERENDOWANIE TEMATYCZNE – NOWY SPOSÓB OPRACOWYWANIA KOLEKCJI MUZEALNYCH NA PODSTAWIE DOŚWIADCZEŃ Z OPRACOWYWANIA KATALOGU ZBIORÓW „DZIECIŃSTWO” W PAŃSTWOWYM MUZEUM ETNOGRAFICZNYM W WARSZAWIE Czy to jeszcze ma sens? Czy w dobie coraz bardziej rozpowszechnionych cyfrowych repozytoriów potrzebne są katalogi zbiorów muzealnych? Czy tradycyjna książka może konkurować z interaktywną bazą danych, a jeśli tak to na jakim polu? Aby spróbować odpowiedzieć na tak postawione pytania trzeba przyjrzeć się klasycznym katalogom zbiorów wydawanym przez muzea, które zwykle stanowią odzwierciedlenie podziału muzealiów konkretnej placówki muzealnej na poszczególne kolekcje. Te zaś są wydzielane wg kryterium materiałowego lub funkcjonalno-rzeczowego. Mamy zatem w naszych muzeach kolekcje ceramiki, tkanin, rzeźby drewnianej albo kolekcje narzędzi rolniczych, biżuterii, instrumentów muzycznych czy zabawek. Opracowania, które my, muzealnicy, tworzymy są zatem zazwyczaj powieleniem pewnego szablonu, w który wcześniej sami włożyliśmy muzealne zbiory i przez który zwykliśmy na nie spoglądać2. O ambiwalencji muzealnych podziałów Żadna klasyfikacja nie jest doskonała, za to każda nosi w sobie znamiona sztuczności. Dwie dekady temu, rozpoczynając pracę w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie jako coś naturalnego potraktowałyśmy zastany porządek podziału zbiorów z terenu Polski na cztery kolekcje: Gospodarki Podstawowej i Rzemiosła, Strojów i Tkanin, Sztuki Ludowej i Nieprofesjonalnej oraz Folkloru. Podział ten dla młodych i niedoświadczonych pracowników stanowił coś w rodzaju dogmatu i nie był poddawany krytyce. W tych grupach muzealia od dekad są inwentaryzowane i przechowywane, tymi grupami opiekują się też poszczególni specjaliści. Co oczywiste, to od ich zainteresowań badawczych i koncepcji kolekcjonerskich zależy w dużej mierze kształt każdej z kolekcji. Ta zależność losu przedmiotu od zainteresowań zbieracza jest szczególnie widoczna w momencie gdy staje się on muzealnym obiektem. I tak na przykład gliniany gwizdek może okazać się na tym etapie zabawką lub reprezentantem warsztatu rzemieślniczego, a szklany medalik dewocjonalium lub elementem biżuterii – zawieszką do korali. Wieloznaczeniowość przedmiotów i możliwość spojrzenia na nie z różnych perspektyw zaowocowały sytuacją, w której takie same lub bardzo podobne przedmioty wchodzą w poczet różnych kolekcji. W muzeum, instytucji długiego trwania, zmieniają się trendy i ludzie, co ma swoje odzwierciedlenie w zbiorach, często w postaci niekonsekwencji podziałów. 1 2 Kontakt: agnieszka.grabowska@ethnomuseum.pl, malgorzata.kunecka@ethnomuseum.pl. Podkreślamy, że mamy tu na myśli katalogi zbiorów, nie zaś katalogi wystaw. 51 �Ale czy możliwy jest konsekwentny i klarowny podział zbiorów tak różnorodnych i zaskakujących niekiedy jak zbiory etnograficzne? Czy można pozamykać życie w szufladach nie mając wątpliwości, co do której włożyć i co do czego pasuje? Te dylematy zaowocowały pomysłem stworzenia katalogu zbiorów innego od dotychczasowych, skupionego na kategorii tematycznej, który połączy wszystkie kolekcje zgromadzone w Muzeum. Przekopać zbiory w poprzek Pomysł stworzenia katalogu, który zaprezentuje zbiory muzealne w inny od standardowego sposób powstał w wyniku wieloletniego doświadczenia pracy w Centralnym Magazynie Zbiorów i prowadzenia kwerend. To wtedy stało się dla nas jasne, że muzealia można pogrupować wg dowolnych zasad i że katalogi zbiorów, podobnie jak wystawy i towarzyszące im publikacje, mogą być narracyjne. Wybór obiektów do takiego katalogu wiąże się jednak z przyjrzeniem się wszystkim zbiorom na nowo i ułożeniem ich niejako w poprzek ustalonych podziałów. Taka kwerenda przypomina więc kwerendy poprzedzające przygotowanie wystaw, jest jednak o wiele bardziej wymagająca bo katalog z definicji musi zawierać wszystkie zbiory obejmujące wybrane zagadnienie. Nasz katalog został podzielony na cztery części tematyczne. Czytelnik nie znajdzie tu jednak rozdziałów poświęconych czterem kolekcjom Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, o których wspominamy na początku tego artykułu. Muzealia i archiwalia zostały podzielone na rozdziały i podrozdziały, których zakres wiąże się z punktem widzenia dziecka. To rola jaką przyjmuje dziecko w odniesieniu do danego artefaktu była dla nas kluczowa przy dzieleniu materiału. I tak: rozdział pt. „Utensylia. Zapis codzienności dzieciństwa” podzieliłyśmy na części: „Kołysanie, czyli pierwsze chwile”, „Troska, czyli różne sposoby opieki”, „Obecność, czyli dzieci, których wszędzie pełno” oraz „Bliskość, czyli poczucie bezpieczeństwa”. Rozdział „Rekwizyty, czyli świadectwa świątecznego czasu” składa się z części: „Bohater, czyli dziecko w centrum”, „Aktor, czyli dziecko aktywne”, „Widz, czyli dziecko obserwator” i „Kostium, czyli wyjątkowa oprawa”. Na rozdział „Akcesoria. Świadectwa dziecięcej pracy, nauki i zabawy” składają się podrozdziały: „Powinność, czyli obowiązki małe i duże”, „Przysposobienie, czyli droga ku dorosłości”, „Frajda, czyli czysta przyjemność” oraz „Skarb, czyli to co ukochane”. Ostatni rozdział publikacji poświęcony został wizerunkom dziecka i dzieciństwa utrwalonym w dziełach sztuki, zabytkach ikonograficznych oraz na dawnej fotografii. Dobierając materiał do tej części na wstępie przyjęłyśmy założenie, że z różnych względów pozostawimy na marginesie naszych zainteresowań wizerunki Najważniejszego Dziecka w polskiej sztuce ludowej czyli Dzieciątka Jezus, a także wizerunki innych świętych dzieci. Skupiając się na dziecku jako małym człowieku, stanowiącym część rodziny i społeczeństwa, pogrupowałyśmy wizerunki w następujące kategorie: „Pociecha, czyli dziecko w rodzinie”, „Osóbka, czyli portrety dzieci”, „Ogniwo, czyli dziecko jako część społeczności” i „Model, czyli stylizacje i kreacje”. Stworzone na potrzeby książki kategorie służą podmiotowemu potraktowaniu dziecka. Kilka słów o wyzwaniach Katalog „Dzieciństwo” został opracowany i wydany dzięki dotacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Wspieranie Działań Muzealnych. Był to projekt roczny, co sprawiło, że prace nad książką były prowadzone równolegle z aktualizacją wniosku. Szybko okazało się, że mimo wstępnych kwerend przeprowadzonych na etapie przygotowania wniosku liczba obiektów, które chcemy zawrzeć w publikacji znacznie przerasta nasze odważne, jak się wydawało, wyliczenia. Podejście narracyjne przyniosło wiele niespodzianek, których byłoby zapewne znaczniej mniej w przypadku zbioru wyznaczonego na podstawie twardych kryteriów takich jak funkcja, materiał, technika wykonania czy region etnograficzny, z którego prezentowane przedmioty pochodzą. Praca nad katalogiem pokazała, że w przypadku szerokiej kategorii tematycznej o nieostrych granicach, w zasadzie nie da się oszacować dokładnie ilości zbiorów przed rozpoczęciem projektu. Katalog „Dzieciństwo” zgodnie z założeniem jakie przyjęłyśmy obejmuje wszystkie zbiory Państwowego Muzeum Etnograficznego związane z wybraną tematyką, a więc zarówno muzealia jak i archiwalia. Obydwa zbiory generowały wiele pytań i wątpliwości, na które często nie było jednoznacznej odpowiedzi. 52 �Oczywiście pewne obiekty i grupy nie budziły zastrzeżeń, jak choćby zabawki, kołyski, dziecięce ubranka czy przybory szkolne. Znacznie trudniej sprawa przedstawiała się w przypadku tych przedmiotów których co prawda dzieci używały, ale nie były to rzeczy wykonane z myślą o dzieciach i specjalnie dla nich przeznaczone, jak narzędzia, naczynia lub meble. Konieczne było więc znalezienie klucza i podjęcie decyzji co zostanie włączone do zbioru określonego mianem „dzieciństwo” a co pozostawione poza nim. Wybór przedmiotów oparty na kryterium czy były one wykonane z myślą o dzieciach lub używane z całą pewnością przez dzieci był wyborem autorskim, zatem subiektywnym. Podobnie przedstawiała się sytuacja z doborem archiwaliów i wszelkiej ikonografii. Ważne stało się ustalenie momentu kiedy człowiek przestaje być dzieckiem co okazało się istotne w przypadku pojawiającej się na fotografiach młodzieży, ale też w wielu przypadkach niezwykle trudne. W tym kontekście konieczne stało się opracowanie komentarza w formie tekstów wprowadzających do każdej części, a także do całego katalogu. Stanowią one wartość dodaną całej publikacji, która stała się dzięki temu nie tylko katalogiem zbiorów, ale również swego rodzaju opracowaniem pozwalającym spojrzeć na zagadnienie dzieciństwa z różnych perspektyw. Znane – nieznane Analiza zbiorów pod kątem wybranego tematu przyniosła więcej niespodzianek niż początkowo zakładałyśmy. Przede wszystkim pozwoliła poznać luki w zbiorach. I choć odkrycia braków akurat się spodziewałyśmy to już kategorie niektórych z nich stanowiły dla nas zaskoczenie. Stosunkowo najbardziej przewidywalny okazał się brak przedmiotów wykonanych poza społecznościami wiejskimi, choć konsekwentne pilnowanie wiejskiego rodowodu muzealiów doprowadziło do sytuacji, w której w kolekcji zabawek nie znalazłyśmy np. klasyku w postaci pluszowego misia. Ponadto okazało się, że tylko niewielka część kolekcji zabawek była rzeczywiście używana przez dzieci, ponieważ zabawki te najczęściej nie zachowały się, a przez sobie współczesnych etnografów nie były uznawane za godne włączenia do zbiorów muzeum. Natomiast zabawki z ośrodków rzemieślniczych, których dzieci nie trzymały w ręku, zbierano jako przykład rzemiosła wiejskiego. Luki w zbiorach były więc spowodowane w dużej mierze podejściem poprzednich pokoleń do etnografii, ale też (a może przede wszystkim?) do dziecka. Brak atencji dla przedmiotów wykonanych i używanych przez dzieci uświadomił nam brak podmiotowego podejścia do dziecka, a sposób w jaki zatytułowane zostały niektóre fotografie wręcz przedmiotowy stosunek badaczy do tej grupy W ramach podsumowania Narracyjne opracowania zbiorów muzealnych dają możliwość innego, nieszablonowego spojrzenia na istniejące kolekcje. Dzięki nim, nawet pracując przez lata z tymi samymi obiektami możemy odkrywać je niejako na nowo przy okazji podejmowania kolejnych tematów. Nie tylko stanowią gotową bazę do tworzenia scenariuszy, wystaw, lekcji muzealnych, wydarzeń czy paneli dyskusyjnych, ale są również impulsem do uzupełniania kolekcji i integrującym doświadczeniem dla zespołu. Mamy świadomość, że klasyfikacja zbiorów stworzona na potrzeby katalogu zbiorów „Dzieciństwo” podobnie jak każda inna ma swoje słabe strony. Jednocześnie wiemy, że jej stworzenie pomogło nam w spojrzeniu na muzealia i archiwalia z dziecięcej perspektywy i tym samym na podmiotowe podejście do dziecka – bohatera naszej opowieści. Odrzucenie podejścia funkcjonalnego i kategoryzacji przedmiotów według typowych, znanych reguł jak np. wyodrębnienie zabawek czy odzieży dziecięcej jako całych zbiorów muzealiów pomogło nam zbliżyć się do optyki dziecięcej i uczynienia z dziecka podmiotu. Próba zmiany perspektywy spojrzenia na przedmioty czy ikonografię była pomocna w kolejnych latach podczas prac nad wystawą „Dzieciństwo”. Streszczenie Artykuł porusza pytanie o zasadność tworzenia tradycyjnych katalogów muzealnych w erze cyfrowych repozytoriów oraz o tym, czy książka może konkurować z interaktywną bazą danych. Autorki analizują klasyczne podziały muzealnych zbiorów, wskazując na ich umowność i wieloznaczność przedmiotów, które 53 �często mogą być przypisane do różnych kolekcji w zależności od kontekstu. Na bazie doświadczeń w pracy w magazynie zbiorów powstała koncepcja alternatywnego katalogu tematycznego „Dzieciństwo”, prezentującego zbiory z perspektywy dziecka. Projekt okazał się wyzwaniem, m.in. z powodu trudności w określeniu liczby odpowiednich obiektów i granic kategorii. Przy okazji odkryto luki w zbiorach, szczególnie w kontekście przedmiotów miejskich czy faktycznie używanych przez dzieci zabawek. Pokazało to ograniczenia wcześniejszego podejścia do etnografii i marginalizację dziecka jako pełnoprawnego podmiotu badań. Katalog stał się nie tylko opracowaniem zbiorów, ale także refleksją nad spojrzeniem na dzieciństwo w muzealnej praktyce. Słowa kluczowe: katalog muzealny, podziały muzealne, kolekcje tematyczne, dziecko w muzeum, dzieciństwo 54 �Bibliografia: Broda, A., Grabowska, A., Kunecka, M. [red.] (2021). Dzieciństwo. Katalog zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie Deredas, A., Sosnowska, J. (2022). Dzieciństwo w rodzinie robotniczej międzywojenne Łodzi. Perspektywa etnograficzno-pedagogiczna. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Jakubiak, K., Nawrot-Borowska, M. (2021). Dziecko i dzieciństwo na ziemiach polskich w źródłach narracyjnych i ikonograficznych z drugiej połowy XIX i początku XX wieku. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek Kuciel-Frydryszak, J. (2023) Chłopki. Opowieść o naszych babkach. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy Landau-Czajka, A. (2002). Co Alicja odkrywa po własnej stronie lustra. Życie codzienne, społeczeństwo, władza w podręcznikach dla dzieci najmłodszych 1785–2000. Warszawa: Wydawnictwo NERITON Instytut Historii PAN Lewińska, T. (2001). Polskie Ludowe Instrumenty Muzyczne. Katalog zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie Mędrzecki, W. (2002). Młodzież wiejska na ziemiach Polski centralnej 1864–1939. Procesy socjalizacji. Warszawa: Wydawnictwo DiG. 55 ��Piotr Mańkowski1 Katedra Nauki o Drewnie i Ochrony Drewna Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Wojciech Połeć2 Katedra Socjologii Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego NARZĘDZIA DO OBRÓBKI DREWNA. SPOSOBY POKAZANIA ROZWOJU TECHNOLOGII OBRÓBKI DREWNA NA WYSTAWIE W MUZEUM Wprowadzenie Celem niniejszego opracowania jest refleksja nad sposobami prezentacji narzędzi związanych z obróbką drewna w ramach ekspozycji muzealnych, przede wszystkim w ramach muzeów na wolnym powietrzu, czyli w skansenach, ale zawarte w tym opracowaniu refleksje mogą mieć zastosowanie także w przypadku innych muzeów, począwszy od muzeów etnograficznych, poprzez muzea lokalne a na muzeach przemysłu skończywszy. Skupiamy się na sposobach przedstawiania narzędzi w kontekście obecnych wystaw muzealnych i staramy się przedstawić sugestie dotyczące tego, w jaki sposób można w przyszłości rozwijać czy też zmieniać sposoby ekspozycji narzędzi w ramach wystaw kontekstowych w skansenach, ale również w ramach samodzielnych wystaw poświęconych prezentacji zmian i rozwoju technologii związanych z obróbką drewna. Ważną częścią naszych rozważań jest zauważalna w wystawach muzealnych (a czasami również w zbiorach muzealnych) luka w pokazywaniu rozwoju narzędzi, która dotyczy przede wszystkim okresu drugiej połowy XX wiek, kiedy to zaczęto wprowadzać do użycia narzędzia produkowane fabrycznie i z zastosowaniem napędu elektrycznego. Wskazujemy na to, że brak w zbiorach i ekspozycjach muzealnych tego typu zmieniających się narzędzi może być w przyszłości znaczącym problemem w ukazywaniu rozwoju narzędzi do obróbki drewna, gdyż narzędzia te bezpowrotnie znikają nie tylko z rynku, ale również z przestrzeni społecznej, co jest związane z ich wychodzeniem z użycia i zastępowaniem ich nowymi. Luka dokumentacyjna przekłada się również na lukę w edukacyjnej roli muzeów, które pokazują wybrany, nie tak odległy fragment historii związany z ludowością, ale nie pokazują ciągłości między tradycyjnymi narzędziami, a narzędziami wytwarzanymi i wykorzystywanymi współcześnie. Narzędzia do obróbki drewna w kontekście historycznym Nie trzeba przypominać, że drewno towarzyszy człowiekowi od samego początku istnienia naszego gatunku: jako opał, materiał budowlany, materiał do budowy broni, ale także materiał do budowy narzędzi. Przykłady drewna obrobionego odnajdywane są w czasie wykopalisk archeologicznych (Ruszczyk 2007), obrazy ilustrujące obróbkę drewna znane są już ze starożytności. Ekspozycje narzędzi do obróbki drewna spotkać więc można w muzeach archeologicznych czy też muzeach historycznych, które pokazują rozwój poszczególnych miast, regionów czy też różnorodnych społeczności. Narzędzia te rzadko jednak bywają głównym tematem wystaw, najczęściej są ich fragmentem, stanowią część tła dla narracji obrazu1 2 Kontakt: piotr_mankowski@sggw.edu.pl. Kontakt: wojciech_polec@sggw.edu.pl. 57 �jących przemiany życia ludzi w różnych miejscach i epokach historycznych. Szczególne miejsce zajmują narzędzia drewniane i do obróbki drewna w ekspozycjach skansenów. Usprawnienia obróbki drewna wymagało stworzenia narzędzi do jego obróbki. Pierwsze prymitywne narzędzia kamienne (także z wykorzystaniem drewna) prezentowane są na wystawach dotyczących już życia ludów pierwotnych. W kontekście kolejnych epok przedstawia się kolejne narzędzia takie jak siekiery, pobijaki. Pojawia się często na ekspozycjach drewniana broń: dzidy, włócznie, łuki, siekiery. Ekspozycje skansenów ukazują najczęściej rekonstrukcje warunków życia i pracy, jakie spotkać można było w okresie XIX i I poł XX wieku (Czajkowski, 1979). Próbują one zachowywać i prezentować kulturę ludową w jej kształcie, który nie uległ jeszcze przemianom modernizacyjnym, ale nie zawsze oznacza to, że przedstawiają one „odwieczny” obraz życia na polskiej wsi. Józef Burszta, powołując się zresztą na Oskara Kolberga, zwraca uwagę na przemiany na polskiej wsi, które związane były z uwłaszczeniem chłopów. Kolberg podkreślał, że większa zamożność chłopów wielkopolskich wiązana może być z wcześniejszym uwłaszczeniem, a i w innych regionach, jak pokazuje Burszta okres po uwłaszczeniu jest okresem znaczących zmian zarówno w budownictwie ludowym i wyposażeniem wnętrza mieszkań, jak i w innych sferach życia (Burszta 1974: 66). Duża więc część ekspozycji skansenowskich nie tyle oddaje „odwieczny” sposób budowania i wytwarzania przedmiotów użytkowych, co pewien etap rozwoju kultury materialnej wsi polskiej. Początki tworzenia tego typu ekspozycji związane były z rozbudzeniem zainteresowania życiem na wsi i pracą chłopa na roli, odzyskiwaniem przez Polskę niepodległości, szukaniem polskiego stylu narodowego w wiejskim budownictwie drewnianym, co do którego domniemywano, że przetrwał on w niezmienionej formie nieskażonej „obcymi wpływami” (Chętnik 1915; Pokropek 2019; Sas Zubrzycki 1916). Obok zbiorów muzealnych ważnym źródłem do poznania narzędzi do obróbki drewna są dokumentacje badań terenowych i wykonane rysunki i zdjęcia (Pokropek 2019; Moszyński 1929). Ciekawy etnograficznie opis narzędzi służących do wykonywania drewnianych instrumentów muzycznych przedstawiony jest w opracowaniu Chętnika „Instrumenty muzyczne na Kurpiach i Mazurach” (Chętnik 1983). Jest to przedwojenny opis ludowych narzędzi wykonany przez etnografa, Kurpia, lutnika i wiejskiego muzykanta w jednej osobie, co sprawia, że mamy do czynienia z cennym źródłem, gdyż opracowany przez etnografa, który wyrósł z tego regionu i znał z własnego muzycznego doświadczenia tradycje wytwarzania instrumentów ludowych. Mamy więc potencjalnie do dyspozycji zarówno same narzędzia jak i dokumentację dotyczącą sposobów ich użytkowania w przeszłości. Dokumentację taką i rozszerzanie zbiorów można rozszerzać na kolejne okresy historyczne doprowadzając do współczesności, która, co oczywiste, z czasem stanie się również przeszłością. Dobrym przykładem tego typu procesu mogą być ekspozycje skansenowskie. Narzędzia do obróbki drewna w kontekście ekspozycji skansenowskich Praca na wsi wiązała się z koniecznością wytworzenia sobie narzędzi do obróbki roli. Początkowo każdy wytwarzał sobie prymitywne narzędzia, a gospodarstwo musiało być w pełni samowystarczalne lub ograniczać się do wymiany w obrębie społeczności wiejskiej (Burszta 1974: 87). Z czasem powstają zakłady rzemieślnicze, coraz bardziej wyspecjalizowane, produkujące sprzęty potrzebne w gospodarstwie. Zaczęły się również pojawiać narzędzia produkowane poza społecznościami lokalnymi. Nie tylko takie, które produkowane były w pobliskiej przestrzeni miejskiej, ale również narzędzia sprowadzane z dalszych obszarów, w tym zza granicy. Ekspozycje skansenowskie przedstawiające pracę na wsi pokazują sprzęty wykorzystywane w gospodarstwie i czasami narzędzia służące do ich wytwarzania/naprawy. Narzędzia do obróbki drewna w skansenie znaleźć można na ekspozycji prezentującej: ciesielstwo, stolarstwo, bednarstwo, kołodziejstwo, młynarstwo, wytwarzanie zabawek drewnianych, wyrób wióra/gontu, łyżek/naczyń, wyrób ludowych instrumentów muzycznych np. ligawek. To oczywiście nie pełna lista, narzędzia można spotkać także gdzie indziej. Dla niektórych może to być zaskoczeniem, że młynarz czy właściciel wiatraka mieli w miejscu pracy stół stolarski i podstawowe narzędzia służące do bieżących napraw. Jeżeli uważnie zwiedzać wystawy, to okazuje się, że narzędzi do obróbki drewna jest niemało, ale stopień rozproszenia utrudnia odbiór. Zazwyczaj pokazywane są pojedyncze egzemplarze, narzędzia ukazujące jego stan z przełomu XIX/XX w. do II wojny światowej. Od wiertarki sznurkowej do kobry drewnianej, czasem pojawia się korba stalowa. A czy nowsze narzędzia są gorsze? 58 �Już Jan Stanisław Bystroń pisał we „Wstępie do ludoznawstwa polskiego”, że: „Trzecim działem kultury, obok kultury umysłowej i społecznej, jest kultura techniczna. Obejmuje ona przedmioty i czynności, służące do zaspokojenia potrzeb fizycznych i materialnych, a więc do zdobycia i przygotowania żywności, mieszkania, odzieży, sprzętów i t. d. Obok rzeczy starych, jak np. niektóre narzędzia gospodarskie i niektóre techniki przetworów, mamy tu bardzo silne wpływy późniejsze, często i obce; wieś przejmuje powszechnie rzeczy nowe, jedynie tempo ich przejmowania jest uwarunkowane prymitywizmem stosunków, stopniowo się zmniejszającym” (Bystroń 1926: 168). Ten aspekt zmian jest bardzo rzadko pokazywany i uwydatniany w ekspozycjach muzealnych, w tym przede wszystkim skansenowskich. Po zniszczeniach I, a zwłaszcza II wojny światowej (w czasie uprzemysłowienia, rozwoju PGR-ów i coraz silniejszej urbanizacji) nasiliły się badania etnograficzne polskiej wsi. Był to ostatni moment na uchwycenie zanikających ówcześnie zjawisk. Ten etap zaowocował powstaniem większości ekspozycji skansenowskiej w Polsce, przedstawiającej wieś przełomu wieków. Ekspozycja skansenowska ukazuje głównie życie na wsi, w ostatnich latach pojawiają się drewniane sektory małomiasteczkowe. Ekspozycja skansenowska „dochodzi” do czasów powojennych i tu zdecydowanie się kończy. Jest to etap wielkich zmian (PGR-y, Kółka Rolnicze, mechanizacja rolnictwa, chłoporobotnicy i odkułaczanie) odciskają silne piętno na życiu wsi. Dalsze przemiany polskiej wsi nie są eksponowane w skansenach. W latach 80. XX wieku o tego typu przemianach polskiej wsi pisał Ignacy Tłoczek: Formy architektury jako przejaw duchowego życia narodu nie są niezmienne, stałe są tylko prawa tektoniki. Byłoby więc niedorzecznością nawoływanie do naśladownictwa form skostniałych i do niewolniczego ich przeszczepiania. Wprawdzie nie wszystko, cośmy odziedziczyli, zestarzało się do tego stopnia, aby było nieużyteczne, ale też nie wszystko, co nowe, niesie z sobą wartości godne współczesnego pokolenia. Na widok tandety i pstrokacizny wciskającej się w krajobraz polskiej wsi, budzą się w nas odruchy protestu przeciwko uznawaniu tego zjawiska za wyraz nowej formacji kulturowej. Nasi sąsiedzi unowocześniając zabudowę swoich wsi respektowali jej narodowy charakter, nam natomiast zabrakło poczucia dumy z kulturalnego dziedzictwa i skromności w dziele tworzenia” (Tłoczek 1985: 10). Zauważmy, że z jednej strony jest on świadom zmienności, z drugiej jednak jest mu trudno zaakceptować kierunek tych zmian. Być może tego typu postawa, często powiązana również z estetyzacją przestrzeni skansenu, sprawiła, że nie widzimy w nich zmian, jakie zachodziły na polskiej wsi w drugiej połowie XX wieku. W tym okresie w życiu wsi zachodzą zaś bardzo poważne i szybkie zmiany, które również warto udokumentować. Zmienia się budownictwo (pustak, cegła, beton zastępują tradycyjne drewno), blok PGR-u zastępuje drewnianą chatę, eternit zastępuje strzechę. Ściany i pokrycie dachów wykonuje się z nowych materiałów, ale sama konstrukcja dachów nadal pozostaje drewniana. Cieśla nie jest zawodem, który zaniknął. Ignacy Tłoczek podkreślał: „Drewniany budulec dominował w Polsce od zarania rozwoju kultury materialnej naszego narodu do połowy ubiegłego stulecia w miasteczkach i na wsiach, wypierany najpierw przez cegłę i kamień ze ścian, a następnie przez stal i żelbet z konstrukcji dachowych i stropowych. Nawet w znaczniejszych miastach nie należały do rzadkości drewniane budowle fabryczne i magazynowe. Najdłużej jednak przetrwała technika drzewna w budownictwie wiejskim, jak to wynika z danych statystycznych, obrazujących stan z 1925 i z 1957 r., wedle których w województwach wschodnich udział budynków drewnianych w zabudowie wsi wahał się w granicach od 75 do 95% ogólnych zasobów” (Tłoczek 1980: 7). Skanseny dobrze dokumentują stan sprzed tych zmian, ale samą zmianę dokumentują dużo rzadziej. Weźmy tutaj za przykład zmiany widoczne w narzędziach do prac polowych: drewniane brony i pługi zastępuje stal, drewniane koło wyparte zostało przez stalowy odpowiednik, wóz drabiniasty zastępuje jego stalowy odpowiednik. Pojawiają się spalinowe ciągniki, które kilka dziesięcioleci temu były nowością, dziś zaś stają się kolekcjonerskim rarytasem w przypadku dobrze zachowanych egzemplarzy. Kiedyś były one codziennością, później pozbywano się ich, gdy wychodziły z użycia i jeśli nie pozyskano ich na tym etapie do zbiorów muzealnych, dziś stają się trudnym i kosztownym do pozyskania eksponatem. Także narzędzia do obróbki drewna ulegają zmianie i podlegają podobnej dynamice. Specjalizacja warsztatów, elektryfikacja i przemysłowa produkcja narzędzi odciska silne piętno na obróbce drewna (Górecki 1961). Stopniowo zmniejsza się zapotrzebowanie na drewniane sprzęty. Z czasem wymierają rzemiosła i rzemieślnicy: kołodziej, bednarz, łyżkarz. Nawet jeśli nadal produkowany jest dany przedmiot, jest on produkowany zupełnie innymi, przemysłowymi metodami, albo sprowadzany z zagranicy. 59 �Silnik elektryczny zastępuje pracę ręczną. Krajzega za stodołą zastępuje rzaskę, z czasem pojawi się pilarka stołowa, strugarka elektryczna zastępuje strug ręczny. Zmiany są nieubłagane. Stare narzędzia znikają, zastępowane są nowszymi wersjami, albo zupełnie nowymi, odmiennymi urządzeniami. Pojawiają się kolejne generacje narzędzi, coraz wygodniejszych w pracy. Wypierają one starsze, mniej ergonomiczne, bardziej energochłonne nowymi (Bieniek i Duchnowski 1995; Prażmo; Prządka i Szczuka 1997). Te stare lądują na śmietniku, złomie lub składzie elektrośmieci. Do dziś grzebiąc w kątach warsztatów (szałerkch, spichlorkach, strychach) można natrafić na stare, nieużywane (i nie do końca rozpoznawalne) ślady historii rzemiosła (obróbki drewna). Rzadko spotyka się w skansenach te późniejsze narzędzia. A szkoda. Za chwilę może być już za późno. Już dziś coraz trudniej jest spotkać narzędzia „сделано в СССР” lub „made in DDR” kupowane w latach 90. na „barachołce”. Takie narzędzia pojawiają się na aukcjach internetowych i osiągają coraz wyższe ceny. Oczywiście nie są kupowane do pracy. To sentyment powoduje, że jest na nie popyt. Powstają kolekcje ukazujące dawne narzędzia: przy szkołach, w zakładach, w GOK-ach. Kolekcje gromadzone przez amatorów są coraz większe i coraz ciekawsze. Pojawiają się w miejscach nieoczywistych, czasem trzeba długo szukać, aby znaleźć i zobaczyć ciekawą kolekcję (Wrede 2021). Przykłady takich kolekcji znaleźć można w zamieszczonej poniżej Netografii. Propozycja ekspozycji muzealnych Być może warto stworzyć w skansenie ekspozycję pokazującą rozwój narzędzi (zaczynając od istniejących starych drewnianych, by pokazać ich rozwój dochodzący do współczesnej „chińszczynzny”)? Może to być istotne zwłaszcza ze względu na to, że możemy mówić współcześnie o rozwijaniu się kolejnego etapu użytkowania ręcznych narzędzi w obrębie kultury konsumpcyjnej. Tom Dant zwraca uwagę, że: czynności typu bricolage stały się cechą charakterystyczną zachodniej kultury konsumpcyjnej późnej nowoczesności. Hasło „zrób to sam” zaowocowało przemysłem kultury zorientowanej bardziej na to, co niedrogie i praktyczne, niż na luksus i splendor. (…) Materiały produkowane mechanicznie, w pierwszej fazie produkcji przemysłowej przygotowywane już są do następnej, łatwo dają się mierzyć, ciąć, i kształtować amatorom, zwłaszcza używającym narzędzi elektrycznych” (Dant 2007: 91). W ramach tego typu „konsumpcyjnego” bricolage’u mamy do czynienia z jakościowo nowym zjawiskiem. Nie chodzi już tylko o zapełnianie braków rynkowych, ale o udział w kulturze konsumpcyjnej, w ramach której zarówno narzędzia jak i prefabrykaty są wcześniej przygotowane, by umożliwić realizację pewnego stylu życia, osobistych preferencji. Jeżeli chusty rezerwistów, dekoracje z opon, zdobienie domów potłuczonymi talerzami czy transparenty ze strajku kobiet stają się obiektami zainteresowań etnografów, to może warto zastanowić się nad zbieraniem świadków materialnej kultury w postaci narzędzi do obróbki drewna. One nie zanikają jak chusty rezerwistów, ale za chwilę (krótszą lub dłuższą) okaże się, że narzędzia z lat 50/60. to pełnoprawny, ale coraz trudniej dostępny, eksponat na wystawie etnograficznej dotyczącej obróbki drewna w gospodarstwie wiejskim. Do niedawna osoby, szczególnie starsze, odwiedzając ekspozycje muzealne, skansenowskie mogły odnaleźć przedmioty znane z młodości czy też dzieciństwa. Mieliśmy do czynienia z pewną ciągłością wiedzy, praktyk i wytworów materialnych. Obecnie wycieczki szkolne traktują skansen jako zupełną egzotykę niepowiązaną z ich własnym doświadczeniem. Rozszerzenie ekspozycji o „nowsze” eksponaty mogłoby tę powstającą lukę wypełnić. Mamy tutaj do czynienia ze zjawiskiem podobnym do „dryfującej luki” w pamięci zbiorowej opisaną przez Jana Assmanna. „Dryfującą luką” jest ten okres w historii danej grupy, który nie jest już dostępny w doświadczeniu i nie jest już przekazywany bezpośrednio w ramach pamięci komunikatywnej, a nie stał się (jeszcze) częścią pamięci kulturowej. W jej obrębie mieszczą się też wszystkie wydarzenia, fakty, które nie mają szansy stać się częścią kanonu danej kultury (Assmann 2008). Na przykładzie wiertarki można byłoby przedstawić rozwój narzędzi do wykonywania otworów od łuku ogniowego (służącego do rozniecania ognia, a także wiercenia otworów w drewnie/kości/kamieniu/ cegle), poprzez wiertarkę sznurkową/bezwładnościową, drewnianą korbę ręczną, świdry i dalej (co dziś rzadko można oglądać w skansenie) metalową korbę ręczną, metalową wiertarkę ręczną, aż do wiertarki elektrycznej/wiertarki pneumatycznej, na wiertarce CNC (nowoczesna obrabiarka sterowana numerycznie) skończywszy. Na wystawie można przedstawić wiertarki małe i wielkie, napędzane siłą mięśni (ręczne) lub elektryczne, z silnikiem wbudowanym lub napędzane poprzez pas transmisyjny, jednofazowe/trójfazowe/akumu60 �latorowe, stacjonarne i przenośne. Możliwości stworzenia ekspozycji jest wiele. Opracowanie scenariusza takiej wystawy zdecydowanie wykracza poza ramy niniejszej publikacji. Pierwszą przymiarką do takiej ekspozycji mogą być pokazane na Fotografii nr 1 różne rodzaje wiertarek ze zbiorów własnych autorów. Fotografia nr 1. Różnorodne rodzaje wiertarek. Fot. Piotr Mańkowski, Wojciech Połeć Opracowanie scenariusza takiej wystawy, wybór eksponatów na niej przedstawianych, opis (tekst, zdjęcia, film) i oczywiście oprawa plastyczna (dopasowana do eksponatów i trafiająca do współczesnego zwiedzającego/odbiorcy) to niełatwa praca do wykonania (Domańska 2022). Ustalenie właściwej proporcji pomiędzy opisem a eksponatami, aby wystawa nie była „do czytania”, a jednocześnie żeby nie była hermetyczna i niezrozumiała to kwestia wyczucia. Do tego warto byłoby się zastanowić nad dostępnością narzędzi do prób ich zastosowania przez zwiedzających. Osobnym pytaniem jest jak pogodzić współczesne narzędzia z drewnianym budynkiem skansenowskim? Lub odwrotnie jak przedstawiać stare narzędzia we współczesnej sali wystawienniczej? Odpowiedź na niniejsze pytania wymaga dyskusji praktyków stolarzy, etnografów i muzealników. Zanim zorganizuje się wystawę należałoby odpowiedzieć sobie na pytania o zainteresowanie tematem zwiedzających: Czy to jest temat któremu warto poświęcić więcej zaangażowania? Czy zainteresuje to zwiedzających? Czy zostanie to przez nich docenione? 61 �Podsumowanie Narzędzia do obróbki drewna na ekspozycji skansenowskiej zazwyczaj rozrzucone są pomiędzy ekspozycjami przedstawiającymi rzemiosła wiejskie. Przedstawiane narzędzia ukazują rozwój technik obróbki drewna do lat 50. XX wieku. Dalszy rozwój narzędzi rzadko bywa przedstawiany na wystawach w skansenie. Być może warto byłoby przedstawić dalszy rozwój narzędzi do obróbki drewna (elektryfikacja, specjalizacja, nowe wersje starych narzędzi). Pomysł przedstawienia rozwoju narzędzi do obróbki drewna odbiega od typowego układu ekspozycji skansenowskiej. Rodzi to wiele pytań, które na razie pozostają bez odpowiedzi. Wraz z upływem czasu niepostrzeżenie zmienia się kontekst funkcjonowania skansenów. Ich ważne zadanie, jakim jest zachowanie dziedzictwa dawnej kultury ludowej wraz z jej drewnianym budownictwem i wykonywanymi z drewna narzędziami, sprawia, że dokumentowanie przemian polskiej wsi, która z każdym rokiem czy też z każdym dziesięcioleciem coraz bardziej oddala się od stanu i obrazu, jaki możemy zobaczyć w skansenie nie jest przedstawiane na ekspozycji. Nie jest to już w miarę płynne uchwycenie odchodzącej w przeszłość wsi, ale zachowania coraz bardziej „zamkniętego” rozdziału historii. Coraz rzadziej zdarzać się będą sytuacje, gdy wieś poza murem skansenu podobna jest do tego, co możemy w skansenie zobaczyć, jak to było jeszcze niedawno. Brak w ekspozycjach skansenowskich dokumentacji późniejszych przemian powoduje, że dotychczasowa, względna ciągłość zostaje zerwana. Opracowanie powstało w ramach realizacji projektu Ministra Edukacji i Nauki „Nauka dla Społeczeństwa” pt. (Nie) ginące zawody, umiejętności i obyczaje w społecznościach wiejskich Mazowsze i Polska Wschodnia (NdS/536514/2021/2021). Streszczenie Celem niniejszego opracowania jest refleksja nad sposobami prezentacji narzędzi związanych z obróbką drewna w ramach ekspozycji muzealnych. Skupiamy się na sposobach przedstawiania narzędzi w kontekście obecnych wystaw muzealnych i staramy się przedstawić sugestie dotyczące tego, w jaki sposób można w przyszłości rozwijać czy też zmieniać sposoby ekspozycji narzędzi. Ważną częścią naszych rozważań jest zauważalna w wystawach muzealnych luka w pokazywaniu rozwoju narzędzi, która dotyczy przede wszystkim okresu drugiej połowy XX wieku. Próbujemy pokazać, że wraz z upływem czasu niepostrzeżenie zmienia się kontekst funkcjonowania skansenów. Ich ważne zadanie, jakim jest zachowanie dziedzictwa dawnej kultury ludowej, sprawia, że dokumentowanie przemian polskiej wsi, która z każdym rokiem czy też z każdym dziesięcioleciem coraz bardziej oddala się od stanu i obrazu, jaki możemy zobaczyć w skansenie nie jest przedstawiane na ekspozycji. Słowa kluczowe: obróbka drewna, ekspozycje skansenowska, narzędzia do obróbki drewna 62 �Bibliografia: Assmann, J. (2008). Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w państwach starożytnych. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Bieniek, S. i Duchnowski, K. (1995). Obrabiarki i urządzenia w stolarstwie. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne. Burszta, J. (1974). Kultura ludowa - kultura narodowa: szkice i rozprawy. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Bystroń, J. S. (1926). Wstęp do ludoznawstwa polskiego. Lwów: K. S. Jakubowski. Chętnik, A. (1915). Chata Kurpiowska. Warszawa: Księgarnia Gebethnera. Chętnik, A. (1983). Instrumenty muzyczne na Kurpiach i Mazurach. Olsztyn: Wydawnictwo „Pojezierze”. Czajkowski, J. (1979). Formy i metody ekspozycji w muzeach skansenowskich. W J. Czajkowski, M. Czajnik i F. Midura, Muzea skansenowskie w Polsce (strony 60–78). Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne – oddział w Poznaniu. Czarnowski, S. (1958). Kultura. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Dant, T. (2007). Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Domańska, A. (2022). Przemiany koncepcji wystawienniczych (na przykładzie Oddziału Etnografii Muzeum Narodowego w Gdańsku. Zbiór wiadomości do antropologii muzealnej(9), strony 77–98. doi:10.12775/ZWAM.2022.9.06 Górecki, S. (1961). Stolarstwo CZ. I. Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Szkolnictwa Zawodowego. Moszyński, K. (1929). Kultura ludowa Słowian. Część I. Kultura materialna. Kraków: Polska Akademja Umiejętności. Pokropek, M. (2019). Etnografia. Materialna kultura ludowa Polski na tle porównawczym. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN SA. Połeć, W., Murawska, D. (2022). The Social Constraints on the Preservation and Sustainable Development of Traditional Crafts in a Developed Society. Sustainability (14(1), 120). doi:https://doi.org/10.3390/su14010120. Prażmo, J. (brak daty). Stolarstwo cz 1. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. Prządka, W. i Szczuka, J. (1997). Stolarstwo cz 2. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. Ruszczyk, G. (2007). Drewno i architektura. Dzieje budownictwa drewnianego w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”. Sas Zubrzycki, J. (1916). Polskie budownictwo drewniane. nakładem autora. Stomma, L. (1986). Atropologia kultury wsi polskiej XIX w. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax. 63 �Świecimski, J. (1996). Muzea i wystawy muzealne. Wydawnictwo Naukowe DWN. Tłoczek, I. (1980). Polskie budownictwo drewniane. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Zakład Narodowy imienia Ossolinskich Wydawnictwo. Tłoczek, I. (1985). Dom mieszkalny na polskiej wsi . Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Wrede, M. (2021). Tradycyjne narzędzia stolarskie. Kolekcja historyka. Muzealnictwo(62), strony 41–52. doi:10.5604/ 01.3001.0014.8755 Netografia: www.kobax.pl/wystawa-dawnych-narzedzi (dostęp 11.05.23) www.drewno.pl/artykuly/2818,wystawa-starych-narzedzi-stolarskich.html (dostęp 11.05.23) www.oristo.pl/news/nowoczesne-rzemioslo/ (dostęp 11.05.23) www.muzeumrolnictwa.pl/muzeum/wystawy-stale/spichlerz-z-klepacz (dostęp 11.05.23) hme.zhp.pl/zbiory/ (dostęp 11.05.23) portalnarzedzi.pl/artykul/festool-roadshow-w-elblaskiej-firmie-punta/ (dostęp 11.05.23) 64 �CZĘŚĆ II. PROJEKTY, INICJATYWY, DZIAŁANIA, ZADANIA I PLANY ��Wojciech Mielewczyk1 Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie DOKUMENTOWANIE KULTURY TRADYCYJNEJ I JEJ PRZEMIAN W MUZEUM NARODOWYM ROLNICTWA I PRZEMYSŁU ROLNO-SPOŻYWCZEGO W SZRENIAWIE Geneza projektu Jednym z zadań Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie jest m.in. gromadzenie, katalogowanie i naukowe opracowanie dokumentacji odnoszącej się do dziedzictwa kulturowego wsi polskiej. Od początku swojej działalności Muzeum gromadzi także dokumentację niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi w postaci fotografii, nagrań dźwiękowych i filmów. Dokumentacja ta napływała jednak sporadycznie podczas penetracji terenowych realizowanych przez pracowników Muzeum oraz przekazywana była w formie darów od różnych instytucji i osób prywatnych (zob.: Mielewczyk 2013: 299). Do systematycznych badań niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi Muzeum przystąpiło w 2012 r. W roku 2011, po ogłoszeniu przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego „Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki” przygotowany został projekt badań dziedzictwa kulturowego wsi. Projekt zatytułowany „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej” zgłoszony został w ramach modułu 1.1 obejmującego Wspieranie długofalowych prac dokumentacyjnych, edytorskich i badawczych o fundamentalnym znaczeniu dla dziedzictwa i kultury narodowej (kultury w Polsce). Przygotowany w tym projekcie zakres problematyki badawczej był bardzo szeroki; nie uwzględniał jedynie badań językowych, głównie ze względu na zaawansowany stan wiedzy w tym zakresie2. Po podpisaniu w listopadzie 2011 r. umowy z Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego3 przystąpiono do jego realizacji. Prace badawcze i dokumentacyjne wykonano w latach 2012–2015. Zostały one całości sfinansowane przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (Mielewczyk 2017: 117–122). Kierownikiem tego projektu był dr Wojciech Mielewczyk. W naszym zainteresowaniu znalazła się północna część województwa wielkopolskiego. Jednak pełny zakres prac przeprowadzono w siedmiu powiatach części środkowej województwa: czarnkowsko-trzcianeckim, gnieźnieńskim, międzychodzkim, nowotomyskim, obornickim, szamotulskim i wągrowieckim. W kolejnych ośmiu powiatach (pilskim, chodzieskim, złotowskim, grodziskim, wolsztyńskim, średzkim, wrzesińskim i słupeckim) przeprowadzone zostały tylko badania pilotażowe w wybranych gminach. W celu koordynowania prac w Dziale Badań Dziedzictwa Kulturowego Wsi i Rolnictwa szreniawskiej placówki utworzona została Pracownia Badań Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Wsi kierowana przez dr. Wojciecha Mielewczyka. Nad całością prowadzonych prac czuwała Rada Naukowa złożona ze specjalistów różnych dziedzin nauki (etnologii, socjologii i historii), która służyła pomocą przy ukierunkowaniu badań terenowych i podczas przygotowania do druku wyników tego pionierskiego w skali kraju przedsięwzięcia (Mielewczyk 2013: 301). Kontakt: w.mielewczyk@muzeum-szreniawa.pl. Drukiem wydanych zostało m.in. 11 tomów Atlasu języka i kultury Wielkopolski. 3 Umowa nr 0145/FNiTP/H11/80/2011 z dnia 1 marca 2912 r. 1 2 67 �Fot. 1. Okładka tomu 1 serii Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej Fot. 2. Okładka tomu 11 serii Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej Założenia badań Celem tego projektu było udokumentowanie tych niematerialnych elementów kultury, które przetrwały w miejscowej tradycji wiejskiej i którym w dobie szybko następujących przemian społeczno-kulturowych groziło zapomnienie. Dotyczyło to zwłaszcza tradycyjnych zajęć i zawodów wiejskich, jak również zanikających tradycyjnych zwyczajów i obrzędów niegdyś powszechnych w życiu mieszkańców wsi. W wyniku migracji ludności wiejskiej do miast oraz zajmowaniem terenów wiejskich przez budownictwo indywidualne przybyszów z miast, na bezpośrednią utratę narażone są również wszelkiego rodzaju nazwy miejscowe, którymi ludność wiejska określała poszczególne areały ziemi uprawnej, ukształtowanie terenu, a także funkcjonujące w miejscowej tradycji wspomnienia o mniej lub bardziej istotnych zdarzeniach, a nawet lokalne podania i legendy. W zapomnienie odchodzą też zwyczaje, obyczaje i obrzędy świąteczne, doroczne i rodzinne, a ponadto umiejętności związane z przygotowywaniem tradycyjnych potraw i wykonywanym rękodziełem. Z tego też względu prowadzone działania miały w dużym stopniu charakter badań ratunkowych (Mielewczyk 2016: 44). Przedmiotem badań prowadzonych w ramach projektu „Atlas…” były następujące zagadnienia: I Toponomastyka – 1) Nazwy miejscowości (urzędowe, historyczne, zwyczajowe), 2) Nazwy lokalne (przysiółków, części wsi, pojedynczych gospodarstw, dróg wiejskich), 3) Nazwy topograficzne (pól, łąk, pastwisk, cieków wodnych, stawów, wzniesień, obszarów leśnych, uroczysk), 4) Nazwy pojedynczych obiektów przyrody żywej i nieożywionej (pojedynczych drzew, głazów narzutowych), 5) Nazwy etnonimiczne poszczególnych grup mieszkańców wsi (egzo- i endonimy). II Folklor dawny i współczesne zjawiska kulturowe, 1) Podania o wydarzeniach lokalnych oraz legendy. 2) Tradycyjne obrzędy doroczne (także te o charakterze religijnym). 3) Tradycyjne obrzędy rodzinne i okolicznościowe (narodziny, chrzty, śluby, wesela, pogrzeby). 68 �4) Tradycje kulinarne (w tym produkty regionalne i lokalne, potrawy świąteczne, przepisy kulinarne). 5) Zespoły folklorystyczne, śpiewacze, muzyczne, w tym przeglądy i festiwale oraz twórcy słowa. 6) Widowiska obrzędowe. III Tradycyjne umiejętności rękodzielnicze – wytwórczość rzemieślników i artystów nieprofesjonalnych. IV Przejawy religijności tradycyjnej – lokalne miejsca kultu religijnego i związane z nimi zwyczaje, sanktuaria, odpusty i pielgrzymki. V Miejscowe uroczystości i obchody świeckie – dożynki, dni gminy, lokalne festyny (Brzezińska, Jełowicki, Mielewczyk 2015: 58–59). Dla właściwego i efektywnego przeprowadzenia badań terenowych opracowane zostały narzędzia badawcze w postaci ośmiu kwestionariuszy obejmujących następujące zagadnienia: 1. Podania i legendy. 2. Tradycyjna obrzędowość. 3. Tradycje kulinarne. 4. Wytwórczość rzemieślnicza i sztuka ludowa. 5. Przejawy religijności tradycyjnej. 6. Zespoły folklorystyczne. 7. Uroczystości lokalne i obchody świeckie. 8. Zwyczaje okolicznościowe. Każdy z kwestionariuszy odnosił się do jednej tematyki badawczej obejmującej konkretne zjawiska kulturowe możliwe do udokumentowania podczas badań w terenie. Większość problemów zawartych w kwestionariuszach zostało sformułowanych jako pytania otwarte, a każde pytanie zaopatrzono w komentarze objaśniające. Przed przystąpieniem do prac terenowych wiosną 2012 r. na terenie wsi Gościejewo w gminie Rogoźno (powiat obornicki) poprowadzono badania pilotażowe. W ich wyniku uzyskano nie tylko konkretne informacje odnoszące się do niematerialnego dziedzictwa kulturowego tej miejscowości, ale przede wszystkim zweryfikowano przyjętą metodykę oraz skonstruowane dla niej narzędzia badawcze. Nabyte doświadczenia pozwoliły także na opracowanie wzorcowego modelu gromadzenia dokumentacji (Mielewczyk 2014: 241). Przebieg badań terenowych Podstawową formą badań były wywiady prowadzone wśród miejscowej ludności. Miały one na celu uzyskanie jak najszerszych reprezentatywnych wiadomości na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego w danej miejscowości. Wśród osób indagowanych byli głównie sołtysi, przewodniczące i członkinie kół gospodyń wiejskich, lokalni animatorzy kultury, członkowie zespołów artystycznych, pracownicy ośrodków kultury, bibliotek i szkół, rękodzielnicy oraz inni mieszkańcy wsi, zwłaszcza zamieszkujący w danym miejscu od pokoleń. Przystępując do realizacji projektu zakładano, że wywiady będą przeprowadzane we wszystkich miejscowościach. W praktyce okazało się to jednak trudne do realizacji i nie wszystkie miejscowości zostały objęte badaniami. Dotyczyło to zwłaszcza małych wsi i przysiółków, gdzie trudno było pozyskać odpowiedniego informatora. Z założenia wywiady były nagrywane na dyktafon, chyba że rozmówca wyraźnie tego sobie nie życzył, co miało miejsce zupełnie wyjątkowo. Zawarte w nagraniu informacje zostały transkrybowane do odpowiednich rubryk w przygotowanych kwestionariuszach. Znalazły się tam również podstawowe dane osobowe informatora, chociaż zdarzały się nieliczne odmowy podania nazwiska, a nawet imienia. Każda osoba otrzymała swój indywidualny kod. Na podstawie wywiadów z jednej miejscowości zostały dodatkowo opracowane karty zbiorcze ujmujące w sposób syntetyczny zebrane informacje. Natomiast zebrane w trakcie badań toponimy naniesiono na robocze mapy topograficzne w skali 1:10 000. Kolejny etap badań niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej miał miejsce w latach 2018–2019. W ramach zadania „Dokumentacja niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi północnych powiatów województwa wielkopolskiego” pracami objęto teren trzech powiatów: chodzieskiego, pilskiego i złotowskiego (zob.: Mielewczyk 2020: 135–137). Działania te zostały dofinansowane przez Minister- 69 �stwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Kultura Ludowa i Tradycyjna 2018”4 oraz przez Samorząd Województwa Wielkopolskiego5. Kierownikiem tego projektu był także dr Wojciech Mielewczyk. Badania terenowe prowadzone były w taki sam sposób i przy użyciu tych samych narzędzi, jak w przypadku poprzedniego projektu. Ogółem w trakcie realizacji obu projektów na terenie tych dziesięciu powiatów przeprowadzono ponad dwa tysiące wywiadów w 920 miejscowościach. Wyniki badań Nasze badania unaoczniły, że współczesne niematerialne dziedzictwo kulturowe Wielkopolski stanowi zbiór pewnych elementów tradycji, które przetrwały wojny i zmiany przynależności państwowej tego terenu oraz fale migracji ludności. Tradycja opisywana jeszcze przez dziewiętnastowiecznych etnografów uległa znaczącej transformacji. Dało się zauważyć, że wiele zwyczajów z zakresu obrzędowości dorocznej, rodzinnej, folkloru muzycznego oraz kulinariów nie tylko uległo przekształceniom, lecz wręcz zanikło z przyczyn zarówno społeczno-kulturowych, jak i pozakulturowych. Niematerialne dziedzictwo wsi stanowi dzisiaj swoistą mieszankę treści ludowych i popkulturowych, wzbogacaną o zwyczaje o charakterze ogólnopolskim czy nawet międzynarodowym. Obok kultywowania dawnych zwyczajów w zmodyfikowanej formie przez poszczególne rodziny wiejskie, daje się zaobserwować postępującą aktywizację działań animacyjnych ze strony lokalnych stowarzyszeń, a także ośrodków kultury czy władz gminnych. Zaczyna wyróżnić się grupa zwyczajów zinstytucjonalizowanych, nad którymi kuratelę sprawują władze samorządowe, lokalne stowazyszenia bądź szkoły. Należy do nich przede wszystkim topienie Marzanny oraz dożynki gminne. Archiwizacja zebranych materiałów Materiały zebrane podczas badań terenowych w ramach obu wspomnianych projektów stały się podstawą utworzenia archiwum dziedzictwa kulturowego wsi, funkcjonującego w Dziale Badań Dziedzictwa Kulturowego Wsi i Rolnictwa szreniawskiego muzeum. Zgromadzoną dokumentację ułożono według przyjętego układu alfabetyczno-terytorialnego. Korzystanie z kartoteki ułatwiają opracowane spisy miejscowości, w których przeprowadzone zostały wywiady, oraz zestawy kodów informatorów. Archiwum to obejmuje teczki z wydrukowanymi transkrypcjami wywiadów. Równolegle funkcjonuje też archiwum w wersji elektronicznej na nośnikach cyfrowych. Zawiera ono nagrania przeprowadzonych wywiadów, pliki z transkrypcjami oraz dokumentację fotograficzną (Mielewczyk 2022a: 141). Taka forma archiwizowania materiałów powoduje jednak, że dostępność do zawartych w nich informacji jest ograniczona, a wiedza o tym zasobie, zwłaszcza wśród lokalnych społeczności, bywa niewielka. Z tego też powodu część materiałów zgromadzonych w archiwum została udostępniona w formie cyfrowej na stronie internetowej etnowielkopolska.pl, w osobnej zakładce. Wykonanie zadania „Cyfrowe archiwum naszego dziedzictwa w Wielkopolsce” była możliwa dzięki dofinansowaniu otrzymanemu z Narodowego Centrum Kultury w ramach programu „EtnoPolska”6. Jego realizacja trwała przez cały 2021 rok. Celem projektu, kierowanego także przez dr. Wojciecha Mielewczyka, była digitalizacja i udostepnienie części wywiadów terenowych z lat 2012–2015. Do tego przedsięwzięcia wytypowano 300 wywiadów z powiatu międzychodzkiego, obornickiego oraz z pięciu gmin powiatu czarnkowsko-trzcianeckiego. Przygotowując kwestionariusze do umieszczenia na stronie internetowej dokonano anonimizacji respondentów, usuwając zwłaszcza takie informacje jak imię i nazwisko oraz adres zamieszkania. Zachowano jednak informacje dotyczące ich płci i wieku (ten został podany na czas przeprowadzenia wywiadu – lata 2012–2013). Jednak w przypadku osób pełniących funkcje publicznie, a także miejscowych artystów oraz osób nieżyjących, pozostawiono ich imiona i nazwiska. Podano również określenia stanowisk publicznych lub funkcji społecznych, jeśli takie respondenci pełnili (np. sołtys, wójt, radny gminy, dyrektor domu kultury, przewodnicząca KGW). Zachowano kody nadane respondentom w trakcie badań terenowych. Anonimizacji poddano również dane osób przeprowadzających wywiady, zamieszczając jedynie ich inicjały. Umowa nr 02564/18//FPK/DIK z dnia 21 września 2018 r. Umowa nr 91/DK/IK/2018 z dnia 1 sierpnia 2018 r. 6 Umowa nr 199/2021/NCK/EP z dnia 28 czerwca 2021 r. 4 5 70 �Fot. 3. Widok strony www Cyfrowe Archiwum – zakładki powiatów i gmin Fot. 4. Widok strony www Cyfrowe Archiwum – zakładki z wywiadami Kolejnym zabiegiem przeprowadzonym w kwestionariuszach była ich redakcja techniczna i stylistyczna. Przede wszystkim opracowano nowy formularz wywiadu, już bez rubryk z danymi osobowymi i komentarzami metodycznymi. Przed umieszczeniem w nim informacji uzyskanych w trakcie badań, ujednolicono formę językową tekstów. Tak przygotowane wywiady w nowych formularzach przekonwertowano do postaci plików pdf. Każdy plik otrzymał nazwę odpowiadającą nazwie miejscowości z liczbą informującą o kolejności wywiadu przeprowadzonego w danej miejscowości. Pliki pogrupowano według kryteriów administracyjno-geograficznych (powiat → gmina → miejscowość). Domyślna forma publikacji pozwala na pobranie każdego wywiadu na własny komputer i przeglądanie go off-line. Przykładowy adres internetowy pliku z transkrypcją wywiadu wygląda następująco: http://etnowielkopolsk.pl/cyfrowe-archiwum/wywiady/powiat-obornicki/gmina-Rogoźno/Budziszewko_1 71 �Na dużą dowolność w korzystaniu z materiałów Archiwum Cyfrowego pozwala forma prawna – Creative Commons 4.0. W przypadku cytowania fragmentów wywiadów powinno się zastosować zapis bibliograficzny. Ponieważ Cyfrowe Archiwum jest repozytorium, nie jest konieczne podawanie daty dostępu do strony www. W przypadku powielenia całego wywiadu, oprócz podania zapisu bibliograficznego, można dodać zapis licencyjny. Dla ułatwienia korzystania z przygotowanych wywiadów opracowane zostały opisy dla strony www. Cyfrowe Archiwum, w których zawarte zostały zasady jego funkcjonowania. Przedstawiono tam również warunki korzystania ze zgromadzonych materiałów zgodnie z licencją Creative Commons 4 (Mielewczyk 2022b). Publikacje Zgromadzone w trakcie badań terenowych materiały stały się podstawą do opracowania tekstów i map do dziesięciu tomów wydawanej przez Muzeum Narodowe Rolnictwa w Szreniawie serii „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej”, osobnych dla każdego przebadanego powiatu. Efektem końcowym realizacji pierwszego projektu było siedem publikacji omawiających niematerialne dziedzictwo kulturowe w powiatach czarnkowsko-trzcianeckim, gnieźnieńskim, międzychodzkim, nowotomyskim, obornickim, szamotulskim i wągrowieckim (tomy 2–8) (Smykowski 2015; Paprot 2015; Czerniejewska 2015; Stanisz 2015; Machowska 2015; Palacz 2015; Echaust 2015) oraz tom 1 (wstępny) zawierający omówienie przyjętych założeń, celów i metodyki (Brzezińska, Jełowicki, Mielewczyk 2015). Wydanie kolejnych tomów prezentujących wyniki prac w powiatach chodzieskim, pilskim i złotowskim (tomy 9–11) (Stanisz 2022; Echaust, Gensler 2022, Janiszewska 2022) było możliwe dzięki uzyskaniu kolejnej dotacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego7 oraz Samorządu Województwa Wielkopolskiego8 w ramach projektu „Opracowanie i publikacja 3 tomów serii »Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej«”, którego kierownikiem był także dr Wojciech Mielewczyk. Przy opracowywaniu tekstów do poszczególnych tomów, oprócz wyników badań terenowych, wykorzystane zostały także wszelkie opracowania z zakresu etnografii, historii i toponomastyki, a w miarę możliwości również pamiętniki i wspomnienia mieszkańców oraz wydawnictwa regionalne i lokalna prasa. Układ treści wszystkich tomów prezentujących niematerialne dziedzictwo poszczególnych powiatów jest jednakowy. Zawarte zostały w nich następujące zagadnienia: 1) Ogólny obraz środowiska geograficznego i dziejów danego powiatu oraz charakterystyka kultury ludowej; 2) Podstawowe źródła i stan wiedzy o dawnym niematerialnym dziedzictwie kulturowym wsi w powiecie; 3) Założenia i realizacja badań nad niematerialnym dziedzictwem kulturowym; 4) Współczesny stan niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi w powiecie (podzielony na dziewięć zagadnień: toponomastyka i nazwy etnonimiczne, podania i opowieści o wydarzeniach lokalnych, tradycyjne obrzędy doroczne, tradycyjne obrzędy rodzinne i okolicznościowe, zespoły i tradycje folklorystyczne, tradycje kulinarne, tradycyjne umiejętności rękodzielnicze, przejawy religijności tradycyjnej, lokalne uroczystości i obchody świeckie); 5) Znaczenie niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi w danym powiecie. Prócz tego każdy tom zawiera bibliografię i wykaz źródeł dotyczących omawianych zagadnień, spisy instytucji kultury, liderów lokalnej społeczności, a także wykaz miejscowości objętych badaniami. Obszerne streszczenia przetłumaczone zostały na język angielski i niemiecki. W skład każdego tomu wchodzi część atlasowa zawierająca dwie mapy topograficzne danego powiatu w skali 1:50 000, podzielone na arkusze formatu publikacji (A4). Naniesiono na nie wszystkie zebrane w trakcie badań informacje o przejawach niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi. Na jednej znalazły się nazwy topograficzne i etnonimiczne (endo- i egzonimy) zebrane w trakcie badań. Umieszczono tam jednak tylko te nazwy terenowe, które nie widniały na drukowanych mapach podkładowych. Nazwy wyróżnione zostały odpowiednimi kolorami: kolorem czerwonym oznaczono lokalne nazwy wsi, ich części i przysiółków, dróg i placów, kolorem zielonym – nazwy terenowe (pola, łąki, wzgórza, laski), a niebieskim – nazwy stawów, cieków wodnych i mokradeł. Natomiast etnonimy odnoszące się do mieszkańców danej miejscowości zaznaczono kolorem pomarańczowym. Na drugiej mapie umieszczone zostały piktogramy obrazujące elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego odnotowane w trakcie badań. Analogiczne 7 8 Umowa nr 04156/20/FPK/DIK z dnia 6 maja 2020 r. Umowa nr 45/DK/IK/2020 z dnia 15 lipca 2020 r. 72 �arkusze obu map, przedstawiające ten sam wycinek terenu, znalazły się na sąsiadujących ze sobą stronach, co ułatwia korzystanie z publikacji. Opublikowane tomy mają wartość dokumentacyjną, ukazując w oparciu o badania naukowe współczesną kulturę wsi, zmieniającą się z upływem czasu, a także te jej elementy, które zostały wniesione przez ludność napływającą na opisane tereny po 1945 r. Oprócz waloru naukowego publikacje te spełniają jednocześnie zadania popularyzatorskie i edukacyjne. napisane zostały bowiem przystępnym językiem z niezbędnym tylko aparatem naukowym. Ich przeznaczeniem jest służenie zarówno naukowcom, jako źródło i punkt wyjścia do dalszych badań na dziedzictwem kulturowym wsi, jak też szkołom jako pomoc dydaktyczna, urzędom i instytucjom lokalnym w kultywowaniu i rozwoju miejscowej tradycji, regionalistom oraz każdemu, kto jest zainteresowany przeszłością i kulturą swojej małej ojczyzny. Streszczenie Artykuł omawia badanie i dokumentowanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej w ramach realizowanych w latach 2012–2022 przez Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie projektów badawczych. Celem tych projektów było udokumentowanie tych niematerialnych elementów kultury wiejskiej, które przetrwały w miejscowej tradycji i którym grozi zapomnienie. Przedmiotem badań były wydarzenia utrwalone w lokalnej tradycji, zwyczaje, obyczaje, obrzędy świąteczne oraz umiejętności związane z wykonywaniem tradycyjnego rzemiosła, a także lokalne nazwy miejscowe. Efektem końcowym prac prowadzonych w projektach jest 10 tomów z serii Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, osobnych dla każdego powiatu. W każdym tomie znajduje się syntetyczne omówienie współczesnego stanu niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi w powiecie. Integralną częścią każdego tomów są mapy zawierające nazwy topograficzne i etnonimiczne zebrane w trakcie badań oraz piktogramy obrazujące zbadane przejawy niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wprowadzeniem do serii jest tom 1 zawierający omówienie założeń, celów i metodyki badań terenowych. Słowa kluczowe: Wielkopolska, region kulturowy, niematerialne dziedzictwo kulturowe, metoda atlasowa, atlas etnograficzny 73 �Bibliografia: Brzezińska, A.W., Jełowicki, A., Mielewczyk, W. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 1: Założenia, metodyka, cele, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Czerniejewska, I. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 4: Powiat międzychodzki, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Echaust, K. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 8: Powiat wągrowiecki, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Echaust, K. Gensler, M. (2022). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 10: Powiat pilski, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Janiszewska, J. (2022). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 11: Powiat złotowski, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Machowska, M. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 6: Powiat obornicki, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Mielewczyk, W. (2013). Projekt „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej” realizowany w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie, [w:] J. Adamowskiego i K. Smyk (red.) Niematerialne dziedzictwo kulturowe: źródła – wartości – ochrona, Lublin–Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, s. 299–305. (2014). Założenia i realizacja projektu „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej” w Muzeum Narodowym Rolnictwa w Szreniawie, „Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie” t. 30, s. 241–245. (2016). Badania niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi w ramach projektu „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej” realizowanego w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie w latach 2012–2015, „Museion Poloniae Maioris. Rocznik Naukowy Fundacji Muzeów Wielkopolskich” t. III, s. 43–51. (2017). „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej” – pionierski projekt realizowany w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie w latach 2012–2015, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” t. 1, s. 117–122. (2020). Badania niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej (lata 2018–2019), „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” t. 4, s. 135–137. (2022a). Badania niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej realizowane w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie w latach 2018–2022, „Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie” t. 37, s. 139–142. (2022b) „Cyfrowe archiwum naszego dziedzictwa w Wielkopolsce” – nowe repozytorium niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” t. 6, s. 149–153. Palacz, T. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 7: Powiat szamotulski, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. 74 �Paprot, A. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 3: Powiat gnieźnieński, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Smykowski, M. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 2: Powiat czarnkowsko-trzcianecki, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Stanisz, A. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 5: Powiat nowotomyski, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. (2022). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 9: Powiat chodzieski, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Spis fotografii: Fot. 1. Okładka tomu 1 serii Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej. Fot. 2. Okładka tomu 11 serii Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej Fot. 3. Widok strony www Cyfrowe Archiwum – zakładki powiatów i gmin. Fot. 4. Widok strony www Cyfrowe Archiwum – zakładki z wywiadami. 75 ��Izabela Okręglicka1 Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa Muzeum Krakowa ORCID: 0000-0002-6462-4977 ROLA ETNOGRAFII W OCHRONIE NIEMATERIALNEGO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO. PRZYPADEK MUZEUM KRAKOWA Przepis na muzeum2 Misja muzeum miejskiego nie jest tożsama z zadaniami, jakie stoją przed muzeami etnograficznymi. Te drugie mają przede wszystkim pokazywać poprzez swe kolekcje różnorodność kultur obecnych w świecie3, zaś w przypadku Muzeum Historycznego Miasta Krakowa skupiamy się, co oczywiste, na gromadzeniu i badaniu kultury, historii, zabytków, tradycji i zwyczajów mieszkańców jednego tylko miasta. Muzeum Historyczne miało również gromadzić materiały dotyczące okupacji niemieckiej Krakowa podczas II wojny światowej (Archiwum Zakładowe MHK 1945). Dzisiejsze Muzeum Krakowa, mające 13 oddziałów i sześć filii, podejmuje działania służące budowie więzi z lokalną społecznością w dzielnicach Krakowa, przyjmuje wyzwanie bycia przyjaznym miejscem spotkań i dyskusji różnych środowisk. Wiele wydarzeń i wystaw powstaje we współpracy z mieszkańcami, stowarzyszeniami czy z Radami Dzielnic. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa (obecnie używające nazwy Muzeum Krakowa, w skrócie MK) w 2023 roku świętuje 124 lata swego powstania. Początkowo istniało jako oddział Archiwum Akt Dawnych Miasta Krakowa, a 18 grudnia 1945 roku formalnie oddzieliło się od Archiwum i zaczęło swój byt niezależny. Ogromną rolę w budowaniu Muzeum, konstruowaniu jego wizji i gromadzeniu artefaktów miał pierwszy jego Dyrektor – dr Jerzy Dobrzycki (1900–1972), który został powołany na tę funkcję w czerwcu 1946 roku. Przed II wojną światową Dobrzycki pełnił funkcję kierownika Biura Propagandowo-Artystycznego i zastępcy naczelnika Wydziału Oświaty i Kultury w Zarządzie Miejskim, był członkiem Rady Artystycznej Miasta Krakowa i członkiem honorowym Towarzystwa Miłośników i Historii Zabytków Krakowa. Ten z wykształcenia historyk sztuki, przewodnik i wielki popularyzator wiedzy o Krakowie już wtedy mocno angażował się w ochronę tradycji krakowskich. Zorganizował m.in. unikatowe na skalę Polski Dni Krakowa, podkreślające historyczne i kulturalne walory miasta, które miały stać się filarami promocji (czy jak wtedy mówiono propagandy) Krakowa. Pierwsze święto miasta zaplanowano na rok 1935, ale z uwagi na śmierć Józefa Piłsudskiego, festiwal zainaugurowano rok później. Termin Dni Krakowa uzależniono od świąt Bożego Ciała ze względu na jego podniosłość i ogromną malowniczość obchodów z wielką procesją, w której szły bractwa Kontakt: i.okreglicka@muzeumkrakowa.pl. Parafraza tytułu wystawy „Przepis na Kraków Jerzego Dobrzyckiego” w MHK z 2014 r. Kuratorka: Katarzyna Winiarczyk. 3 Słowo „różnorodność” pojawia się m.in. w misjach Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie (PME) i Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie (MEK): PME: „Naszą misją jest kolekcjonowanie różnorodności [podkr. autorki] i bogactwa kultur całego świata oraz prezentowanie ich wartości jako dobra ogólnonarodowego, tym samym przyczyniając się do rozwoju społeczeństwa otwartego”, https://ethnomuseum.pl/o-nas/. MEK: „Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie, mając świadomość wyjątkowości powierzonej mu najstarszej zgromadzonej kolekcji etnograficznej w Polsce, z szacunkiem pochyla się nad tym, co polecili nam przechować nasi przodkowie, opracowując, upowszechniając i promując swoje zbiory oraz krzewiąc wiedzę o dziejach i różnorodności [podkr. autorki] kultur ludzkich”, https://etnomuzeum.eu/jak-myslimy-o-muzeum. 1 2 77 �i różne organizacje religijne. Krakowski festiwal w latach 1936–1939 trwał każdorazowo niemal trzy tygodnie i obejmował również pochód Lajkonika, intronizacje króla kurkowego czy świętojańskie wianki nad Wisłą. Dla nas jednak niebagatelne znaczenie miała jeszcze inna idea, której mocno poświęcił się Dobrzycki. Związana jest z unikatowym lokalnym dziedzictwem, jakie stanowi szopkarstwo krakowskie. Szopkarstwo, które rozwijało się w XIX wieku, po I wojnie światowej zaczęło podupadać. Nie cieszyło się już taką popularnością wystawienie jasełek z dużymi szopkami, coraz mniej pojawiało się na rynku małych szopek, a ich poziom artystyczny nie był już tak wysoki jak kiedyś. Stąd też szansą na zachowanie tradycji szopkarstwa krakowskiego stała się organizacja Konkursu na najpiękniejszą szopkę krakowską, który z inicjatywy Dobrzyckiego wprowadzono w życie 21 grudnia 1937 roku. O tym, jak cenna jest szopka krakowska tak poetycko pisał późniejszy organizator Konkursu: Jako tradycja na wskróś rodzima, nieznana w tej formie nigdzie gdzieindziej w świecie, pełna niezwykłych wartości estetycznych, zasługuje w całej pełni szopka krakowska na zachowanie jej w pamięci społeczeństwa. Miejmy nadzieję, iż pamięć jej i ukochanie nie ulegnie nigdy zatracie, i że zawsze w przyszłości będzie ona jak ongiś przez laty długie szeregi, przedziwnym i zawsze młodym i świeżym czarem swym, płynącym z niezgłębionej krynicy duchowej twórczości ludu polskiego – pieścić, zachwycać i wzruszać (Dobrzycki 1929: 2). Fot. 1. 80. Konkurs Szopek Krakowskich w dniu 1 grudnia 2022 r. Na pierwszym planie, na pomniku Mickiewicza widoczna szopka Marka Markowskiego jr., która zdobyła I miejsce w kategorii szopek średnich oraz Nagrodę imienia Dyrektora MHK Jerzego Dobrzyckiego. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Marcin Gulis 78 �Zaraz po tym, jak Dobrzycki został wybrany dyrektorem Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, to ta instytucja zajęła się formalnie organizacją Konkursu Szopek Krakowskich i od roku 1946 aż po dziś dzień sprawuje opiekę nad szopkarstwem krakowskim. W przeprowadzeniu Konkursu nie przeszkodziła nawet pandemia koronawirusa – zespół muzealników tak skoordynował pracę, aby można było w bezpieczny sposób zaprezentować szopki w trudnych latach 2020–2021 (Okręglicka 2023). W 1947 roku Muzeum przejęło również organizację dorocznego pochodu Lajkonika, który odbywa się w oktawie Bożego Ciała. Zgodnie z wolą Dyrektora Muzeum, do opieki nad ożywianymi i ponownie wprowadzanymi do krakowskiego kalendarza tradycjami powołano specjalny dział Muzeum Historycznego4. I tak w 1960 r. powstał Dział Tradycji i Obrzędów Krakowskich, przemianowany w 1975 r. na Dział Folkloru Miejskiego i Tradycji Krakowa, a w 1995 r. na Dział Folkloru i Tradycji Krakowa. Kierownikami działu byli kolejno: Tadeusz Wroński, Tamara Petryk, dr Anna Szałapak, Łukasz Olszewski, Małgorzata Niechaj i dr Andrzej Iwo Szoka. Działowi Folkloru powierzona została piecza nad kolekcjami z działu Varia (nr X – 185 obiektów) oraz działu Folklor (nr Xa – 425 obiektów) m.in. z bogatą kolekcją szopek krakowskich, dziś liczącą 277 obiektów5 oraz strojem Lajkonika zaprojektowanym w 1904 roku przez Stanisława Wyspiańskiego (Lichończak-Nurek 2005: 137–140). Fot. 2. Pochód Lajkonika w dniu 16 czerwca 2022 r. Ostatni rok Zbigniewa Glonka w roli „Konika Zwierzynieckiego”. Na drugim planie, w zielonej czapce i okularach, Mariusz Glonek – syn Zbigniewa, nowy Lajkonik od 2023 roku. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Bogdan Krężel 4 5 Archiwum Zakładowe MHK, Sprawa Muzeum Historycznego m. Krakowa 1945 r., sygn.. 63/11. Stan kolekcji na 30 maja 2023 r. 79 �Muzeum jako mecenas, animator i opiekun tradycji krakowskich Po uchwaleniu Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w 2003 roku i jej ratyfikowaniu przez Polskę, Muzeum Historyczne Miasta Krakowa kontynuuje i rozwija działania na rzecz ochrony lokalnego dziedzictwa. Ukoronowaniem wielu lat pracy krakowskich muzealników stało się umieszczenie na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego już w pierwszym roku funkcjonowania listy dwóch zjawisk z tego miasta: szopkarstwa krakowskiego i pochodu Lajkonika. Jeszcze większym sukcesem, do którego przyczyniło się zaangażowanie się m.in. pracowników Działu Folkloru i Tradycji Krakowa: dr Magdaleny Kwiecińskiej, Małgorzaty Niechaj, dr Andrzeja Iwo Szoki, jako współczłonków zespołu przygotowujących wniosek, był wpis szopkarstwa krakowskiego na Listę reprezentatywną niemate-rialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO w 2018 roku6. W 2016 roku Muzeum Historyczne Miasta Krakowa zorganizowało międzynarodową interdyscyplinarną konferencję „Niematerialne dziedzictwo miasta. Muzealizacja, ochrona, edukacja”. Uczestniczyli w niej muzealnicy, muzeolodzy i interpretatorzy dziedzictwa z Polski i z zagranicy. Pokłosiem tej konferencji jest publikacja pod redakcją naukową dr Kwiecińskiej (Kwiecińska 2016a). W październiku 2020 roku Dział zmienił nazwę na Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa (CDN), a jego siedziba – Dom pod Krzyżem przekształca się w miejsce spotkań i pogłębionej refleksji na temat różnorodnych obrzędów, tradycji i zwyczajów Krakowa. Od 13 kwietnia 2023 roku Centrum zostało Oddziałem Muzeum Krakowa a kieruje nim dr Andrzej Iwo Szoka. Czym konkretnie zajmuje się ta jednostka? Na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa widnieją trzy tradycje z Krakowa: szopkarstwo krakowskie, pochód Lajkonika wpisane w 2014 roku i od 2016 roku krakowska koronka klockowa. Miłośnicy tych tradycji spotykają się między innymi w Domu pod Krzyżem. W przyjaznych przestrzeniach dawnego szpitala dla scholarów odbywają się wykłady, warsztaty i działania edukacyjne, które służą propagowaniu lokalnego dziedzictwa oraz wzmacnianiu wzajemnych relacji. Centrum opiekuje się również depozytariuszami. Zgodnie z zapisami strategii, którą można znaleźć na oficjalnej stronie MK: Muzeum uznaje niematerialne dziedzictwo za fundament tożsamości mieszkańców Krakowa. Dziedzictwo to ma dobroczynny wpływ na zrównoważony rozwój całej społeczności. Służy budowaniu więzi społecznych i wzajemnego szacunku. Nadaje dodatkową wartość i sens przestrzeni i artefaktom materialnym, które są z nim powiązane. Pierwszym dużym wyzwaniem nowego Centrum było zorganizowanie konferencji pt. „Niematerialne dziedzictwo kulturowe w teorii i praktyce”, która odbyła się w trudnej sytuacji pandemicznej hybrydowo: w Pałacu Krzysztofory oraz online w dniach 8–9 listopada 2021 r. W ciągu ostatniej dekady zmieniło się bardzo wiele w definiowaniu, interpretowaniu i – co za tym idzie – ochronie zjawisk zaliczanych do obszaru dziedzictwa niematerialnego. Zmiany te dotyczą nie tylko rozumienia pojęcia niematerialnego dziedzictwa, lecz również relacji pomiędzy jego praktykowaniem i przeżywaniem a teoretycznym namysłem nad dziedzictwem jako skomplikowanym kulturowym i społecznym fenomenem. Pragnąc zrozumieć te relacje oraz ich dynamikę Muzeum Krakowa wraz z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego zaprosili ekspertów (teoretyków) oraz depozytariuszy (praktyków) do udziału w dyskursie. Wynikiem tej konferencji jest publikacja, w której prezentujemy siedem artykułów nawiązujących do tematu konferencji oraz zapis fragmentów debaty, która odbyła się w pierwszym dniu obrad (Niedźwiedź, Okręglicka 2021). Tom stanowi próbę namysłu nad szerszymi teoretycznymi kontekstami niematerialnego dziedzictwa, równocześnie przywołując konkretne przykłady i studia przypadków osadzone we współczesnej rzeczywistości kulturowej w Polsce. Pracownicy CDN współpracują też obecnie z Urzędem Miasta Krakowa w formowaniu interdyscyplinarnego Zespołu ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego Krakowa, którego zadaniem będzie wypracowanie narzędzi i metod ewidencjonowania tradycji znajdujących się w posiadaniu społeczności depozytariuszy z terenu Krakowa. Celem działań Zespołu ma być m.in. rozpoznawanie elementów niematerialnego dziedzictwa Krakowa, kształtowanie miejskiej polityki względem lokalnego niematerialnego dziedzictwa, stworzenie Krakowskiej listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego jak też formułowanie wniosków W składzie zespołu z MHK był również jego dyrektor dr Michał Niezabitowski oraz Mirosław Kołodziej (montaż filmu). Współautorką i główną koordynatorką merytoryczną prac nad wnioskiem o wpisanie szopkarstwa krakowskiego była dr hab. Hanna Schreiber z Instytutu Stosunków Międzynarodowych na Wydziale Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. 6 80 �o wpisanie elementów krakowskiego niematerialnego dziedzictwa na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa (jak i na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO). Zgodnie z zapisami nowego regulaminu organizacyjnego Muzeum Krakowa, CDN ma m.in. gromadzić, opracowywać, katalogować i ewidencjonować zbiory związane z problematyką niematerialnego dziedzictwa kulturowego Krakowa, folkloru i tradycji krakowskich od czasów najdawniejszych do okresu współczesnego; organizować doroczne uroczystości pochodu Lajkonika i kolejne edycje Konkursu Szopek Krakowskich. CDN nie jest jedynym oddziałem Muzeum Krakowa, któremu bliskie są tradycje i zwyczaje krakowskie. Od lat w Oddziale Celestat zajmujemy się zwyczajami związanymi z historią krakowskiego Bractwa Kurkowego. Celestat opiekuje się kolekcją pamiątek oraz współpracuje również z Towarzystwem Strzeleckim „Bractwo Kurkowe” w Krakowie przy organizacji intronizacji Króla Kurkowego; w Rydlówce opowiadamy o nietuzinkowych postaciach związanych z Bronowicami i dramatem „Wesele” a także o życiu na dawnej podkrakowskiej wsi. Tam też odbywa się coroczne „Osadzanie Chochoła” czyli obrzęd okrywania krzaka róży słomą. Osadzanie Chochoła to już półwieczna tradycja sięgająca otwarcia Muzeum w Rydlówce, nawiązująca do ślubu i wesela Lucjana Rydla i Jadwigi Mikołajczykówny, który to stał się inspiracją dla Wyspiańskiego do napisania słynnego dramatu. Zaś w Domu Zwierzynieckim – innym Oddziale Muzeum Krakowa – w 2023 roku odbyła się już IX edycja Konkursu na Najpiękniejsze Drzewko Emausowe. Konkurs związany jest z wielowiekową tradycją odpustu Emaus organizowanego w Poniedziałek Wielkanocny na krakowskim Zwierzyńcu w pobliżu klasztoru sióstr Norbertanek i kościoła Najświętszego Salwatora. Kiermasz, który towarzyszy temu odpustowi zyskał sławę w całej Polsce, między innymi za sprawą niezwykłych zabawek: glinianych dzwonków, drewnianych toporków, konnych bryczek i figurek na sprężynkach. Wśród nich najbardziej charakterystycznymi były postaci Żydów w tradycyjnych strojach chasydzkich trzymających księgi lub instrumenty muzyczne, ale kupić można było również kiwające się ptaszki, postacie handlarzy, żołnierzy, diabłów, par krakowskich na huśtawkach, figurek z legend krakowskich (takich jak np. Pan Twardowski). Jedną z niezwykłych zabawek było drzewko życia wykonywane z kijków, z wetkniętymi drewnianymi „listkami” i drewnianym ptaszkiem na czubku. Drzewku przypisywano wyjątkową symbolikę – miało nawiązywać do przedchrześcijańskich obrzędów zadusznych i wiary w to, że w czasie wielkanocnym dusze zmarłych pod postacią ptaków pojawiają się w koronach drzew (por. Seweryn 1960, 1961 i Duda 1979: 93)7. Drzewko życia symbolizowało też budzenie się całej przyrody po długiej zimie. W Muzeum Krakowa kilka lat temu powrócono do pomysłu z 1976 roku dotyczącego konkursu na tradycyjną zabawkę emausową8 i w 2014 roku po raz pierwszy zorganizowano pierwszą edycję Konkursu na Najpiękniejsze Drzewko Emausowe. Miał to być powrót do tworzenia zapomnianych już niemal drzewek życia, które najbardziej odpowiadają symbolice świąt wielkanocnych i wiosennym odpustom krakowskim. W związku z rozrastaniem się tej idei i powstawaniem niezwykłych prac konkursowych, CDN postanowiło udokumentować te dzieła i pozyskiwać wybór najlepszych prac do swojej kolekcji. Mimo, że Konkurs został zainicjowany przez Muzeum, odzew publiczności – a więc jak się okazało – i potrzeba tworzenia drzewek emausowych jest bardzo silna u współczesnych mieszkańców Krakowa, którzy coraz liczniej przystępują do kolejnych edycji tego Konkursu. Mając w zasobie bogactwo tradycji, z których Kraków słynie od stuleci, co jakiś czas pojawia się pokusa, aby wskrzeszać lub „poprawiać” dawne zwyczaje, próbować je odtwarzać w nowej formie. Muzeum musi być bardzo ostrożne w podejmowaniu takich akcji. Możemy rozpoznawać, dokumentować różnorakie zjawiska, ale zadaniem etnologa czy historyka nie jest tworzenie performatywnych sytuacji artystycznych. Do muzealników należy badanie, opracowywanie, edukacja, promocja i interpretacja dziedzictwa a nie jego tworzenie. Istnieją w Krakowie miłośnicy miejskiego folkloru, którzy przychodzą do Muzeum po wsparcie w organizacji wydarzeń pokazujących lokalne dziedzictwo. Tak było z flisakami, którzy krzewią kulturę dawnych włóczków pływając na drewnianych łodziach czy galarach i blisko współpracują z Muzeum Krakowa przy organizacji różnych wodniackich imprez związanych z Wisłą. Tak też było w 2022 roku z inicjatywą Joanny Łucji Cichoń i jej projektem „Krakoskie Dziady” sfinansowanym z programu Stypendiów Twórczych Miasta Krakowa, który miał na celu wprowadzenie tematu śmierci oraz pamięci o przodkach do przestrzeni publicznej, a także ożywienie i przetransformowanie tradycji związanych ze Świętem Zmarłych. Wydarzenie, które poprzedziły warsztaty w budynku CDN polegało 7 8 Drzewka życia sprzedawano również dna drugim wielkanocnym odpuście – na Rękawce w Podgórzu. Pismo Dyrektora Muzeum do Prezydenta Miasta Krakowa z dn. 1 lutego 1977 r. 81 �na stworzeniu współczesnej Ceremonii Dziadowskiej opartej na doświadczeniach uczestników warsztatów, tradycyjnych rytuałach związanych z pamięcią o zmarłych oraz obrzędach odprawianych wokół zmarłego. W listopadowe popołudnie o zachodzie słońca uczestnicy zasiedli na placu św. Ducha przy zastawionym stole zapraszając też przechodniów na wspólną ucztę. Przy użyciu ruchu, śpiewu i rozmów odbyła się celebracja wspomnienia bliskich zmarłych. Fot. 3. Ceremonia „Krakoskich Dziadów” w dn. 6 listopada 2022 r. na Placu św. Ducha obok budynku Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa. Fot. Izabela Okręglicka 82 �Joanna Cichoń i Katarzyna Chodoń wraz ze swoimi grupami w lutym tego roku były też animatorkami wskrzeszenia krakowskiego Babskiego Combra. W dawnym Krakowie w Tłusty Czwartek przekupki krakowskie – często pod wpływem alkoholu, tańczyły na krakowskim rynku próbując wciągnąć do zabawy przechodniów. Utrzymywano, że dla tych kobiet był to dzień radości i wolności od doczesnych trosk i wielu zakazów (Grabowski 2008: 40). Babski Comber Anno Domini 2023 był świętowaniem współczesnej kobiecości, a jego obchody rozpoczęły się na kultowym targowisku na Starym Kleparzu od wspólnego śpiewania i tańca z przekupkami „na znak połączenia się z kontinuum tradycji”. Podczas happeningu uczestnicy śpiewali pieśni combrowe przy akompaniamencie heligonki. Wesoły, otwarty dla wszystkich pochód, przemaszerował na Rynek Główny zaglądając m.in. do okolicznych restauracji, porwał to tańca krakowian i turystów na środku Rynku Głównego i w Sukiennicach, po czym zakończył harce zabawą w hallu Pałacu Krzysztofory z gośćmi Muzeum Krakowa. Fot. 4. Babski Comber w dn. 18 lutego 2023 r. na krakowskim Rynku Głównym. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Marcin Gulis Czy owe przedsięwzięcia młodych ludzi to jedynie moda na folkloryzm? Jeśli przyjąć definicję folkloryzmu Józefa Burszty (1974: 311)9, być może tak. Świadczy o tym na pewno wydobycie tych najbardziej „atrakcyjnych” artystycznie i widowiskowo zasobów kultury ludowej i powiązanie ich z głęboko emocjonalnymi treściami (vide: warsztaty dotyczące pamięci o własnych przodkach). A może inicjatorzy wskrzeszania dawnych zwyczajów po prostu urodzili się za późno? Czyż odtwarzając dawne rytuały nie wyrażają swojej potrzeby ekspresji i interakcji w procesie interpretacji dawnych zwyczajów? (Robotycki 2009b: 9). Sięgając do swych korzeni, inspirując się tradycyjną obrzędowością prawdopodobnie poszukują swojej tożsamości. W tych właśnie poszukiwaniach pomaga Muzeum – przyjazna instytucja kultury, która chętnie współpracuje z różnymi środowiskami i rozwija kolekcje związane z folklorem Krakowa. Jak zauważa Hubert Czachowski (2016: 182), „na wznoszącej się fali działań ruchów regionalnych wielu ich uczestników właśnie w muzeach widzi szansę na reaktywację własnego dziedzictwa”. Według J. Burszty „folkloryzm polega na celowym stosowaniu w poszczególnych sytuacjach bieżącego życia wybranych treści i form folkloru, branych bądź jeszcze wprost z terenu i przenoszonych w sytuacje odmienne od naturalnych, bądź też czerpanych z folklorystycznej dokumentacji, a odtwarzanych w sytuacjach celowo zaaranżowanych. Ta druga sytuacja staje się i będzie się chyba stawać coraz częstsza w konsekwencji zanikania autentycznego i żywego folkloru klasycznego”. 9 83 �O ważnej roli Muzeum tak napisał we wstępie do książki M. Niezabitowskiego prof. Jacek Majchrowski – Prezydent Miasta Krakowa: Nie do przecenienia jest również działalność Muzeum Krakowa jako opiekuna i animatora lokalnych tradycji. Lajkonik, szopki, chochoł – to symbole tak mocno wpisane w krakowski pejzaż, że wydają się nam oczywiste. Tymczasem wymagają troski, opieki, życzliwości, umiejętności organizacyjnych. Muzeum o to wszystko dba. Jako instytucja miejska poszukuje też nieustannie odpowiedzi na niezwykle istotne pytania: kim są dzisiejsi krakowianie? Skąd pochodzą? Dokąd zmierzają? Jakie wartości są dla nich najważniejsze? W jakim stopniu utożsamiają się ze swoim miastem? (Niezabitowski 2021: 9). Podsumowanie W Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa przyglądamy się uważnie współczesnym zjawiskom pojawiającym się na krakowskim horyzoncie kultury. Tym samym bliskie jest nam rozumienie dziedzictwa o jakim pisał jeden z pionierów heritologii, Amerykanin Freeman Tilden (1883–1980), który stwierdził, że aby opowiadać o dziedzictwie trzeba je najpierw samemu odkryć, poznać i zrozumieć. Ten amerykański pasjonat parków narodowych podpowiada nam, abyśmy śmiało interpretowali własne dziedzictwo, bo to powoduje, że możemy odnaleźć sensy przeszłości. Teoria Tildena zakłada również, że interpretacja nie tylko ma pobudzać do myślenia, ale także ujawnia znaczenia ukryte pod podawaną informacją. Dzięki otwartości i odpowiedzialności w badaniach nad przeszłością możemy zrozumieć współczesność (Tilden 2019). Idąc za tymi radami, w Centrum staramy zgłębiać istotę tradycji krakowskich, aby tłumaczyć fenomen magicznego miasta10. Ważne jest, aby zachować przy tym kolejność, która wybrzmiała w rozprawie habilitacyjnej Czesława Robotyckiego: „najpierw fakty, potem interpretacje” (1992: 9). W najbliższym czasie w CDN mamy przed sobą zadanie zorganizowania wystawy czasowej o świętowaniu po krakowsku, która poprzedzona została projektem badawczym zrealizowanym we współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego11. W 2022 roku badacze mieli przeprowadzić wywiady z mieszkańcami oraz zarejestrować pejzaże dźwiękowe wybranych zjawisk metodą audioantropologii, przy zastosowaniu cyfrowych technologii audio związanych z nagrywaniem, edycją, aranżacją, odsłuchem i publikacją oraz wykonać fotografie w czasie najważniejszych świąt obchodzonych w Krakowie. Te badania przyczyniły się do pozyskania materiałów do późniejszych pogłębionych analiz, jak i do zilustrowania współczesnego wymiaru świętowania. Dzięki projektowi zacieśniła się współpraca między akademikami i muzealnikami, co daje też szersze spojrzenie na badane zjawiska. To ma sprawić również, że wystawa nie stanie się li tylko historyzującym obrazem dawnych praktyk a uda się pokazać pewną dynamikę, której poddawane jest wciąż niematerialne dziedzictwo Krakowa. Inne zadanie, przed jakim stoi Centrum, to także ciągłe powiększanie kolekcji o dzieła sztuki i zabytki kultury materialnej związane z krakowskimi tradycjami i obrzędami. Zamierzamy kontynuować zakupy najlepszych krakowskich szopek konkursowych oraz poszerzać kolekcję związaną z pochodem Konika Zwierzynieckiego o pamiątki „nieoczywiste” – Lajkonik bowiem stał się powszechnie używanym wizerunkiem. Do tego dołożyć należy wspomniane drzewka emausowe a także inne współczesne wytwory rękodzielnicze jak koronki klockowe krakowskich koronczarek, tradycyjne ozdoby bożonarodzeniowe, takie jak światy z opłatków, pająki z bibułek i słomy czy fajerki – krakowskie wycinanki z papieru, które wyniosła na poziom mistrzowski pani Agata Seweryn. Ponad tym stoją jak zwykle organizacje pochodów Lajkonika i kolejnych edycji Konkursu Szopek Krakowskich wiążące się z energią bezpośrednich kontaktów z depozytariuszami tych flagowych dla Muzeum Krakowa zjawisk. W dwa czwartki roku: czerwcowy, w oktawę Bożego Ciała, kiedy tańczy Lajkonik i pierwszy czwartek grudnia (dzień Konkursu Szopek Krakowskich) mieszkańcy, uczestnicy wydarzeń i muzealnicy integrują się, świętują, przeżywają i odkrywają na nowo te dwa barwne zwyczaje krakowskie. Jak pisał Cz. Robotycki dzisiejsze „muzeum to nie jest już rekonstrukcja odwiecznej prawdy, ale perswazyjne symulakrum, przestrzeń estetycznego przeżycia, bez podziałów na sztukę wysoką, niską, popularną, użytkową itd.” (2009a: 11). Tym samym cytat ten może stanowić podsumowanie całego powyższego wywodu. Jaka jest zatem odpowiedź na postawione przez autorkę pytanie o roli, jaką pełni współcześnie etnologia 10 11 „Magiczny Kraków” to nazwa oficjalnego portalu internetowego miasta. Wystawa czasowa „Od wielkiego dzwonu. Świętowanie w Krakowie” (XI 2024 – IX 2025 r.) 84 �w muzeum miejskim? Okazuje się, że w nowoczesnej instytucji kultury, jaką jest Muzeum Krakowa ta dziedzina nauki z jej jakościowym podejściem do badań, stawiająca na bezpośrednie kontakty z badanymi społecznościami i holistycznym podejściem do kultury jest niezbędna do rozważań nad praktykami, wyobrażeniami, przekazami, wiedzą i umiejętnościami będącymi składowymi niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Streszczenie Muzeum Historyczne Miasta Krakowa (teraz Muzeum Krakowa) już w chwili swego powstania wpisało dokumentowanie i otoczenie opieką tradycji i zwyczajów krakowskich oraz organizację dorocznych konkursów szopek, obchodów Lajkonika, etc. Przez długie lata na rzecz popularyzacji krakowskich zjawisk działał powołany do tego celu Dział Folkloru i Tradycji Krakowa. Działowi Folkloru powierzona została również piecza nad bogatą kolekcją szopek krakowskich. Po uchwaleniu Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego i jej ratyfikowaniu przez Polskę oraz po wpisie szopkarstwa krakowskiego na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO w 2018 roku Muzeum Historyczne Miasta Krakowa w dalszym ciągu mocno angażuje się w ochronę lokalnego dziedzictwa. Dział niedawno zmienił nazwę na Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa, a jego siedziba – Dom pod Krzyżem staje się miejscem spotkań i pogłębionej refleksji na temat różnorodnych obrzędów, tradycji niematerialnych i zwyczajów Krakowa. Jaką rolę zatem pełni współcześnie etnografia w muzeum miejskim? Czy jest jeszcze dla niej miejsce w nowoczesnej instytucji kultury dużego miasta? Słowa klucze: Muzeum Krakowa, Jerzy Dobrzycki, niematerialne dziedzictwo kulturowe, krakowskie tradycje, interpretacja dziedzictwa 85 �Bibliografia: Burszta, J. (1974). Kultura ludowa – kultura narodowa. Szkice i rozprawy. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 308-314. Czachowski, H. (2016). O zapętleniu. Relacja muzeum-dziedzictwo kulturowe. Rocznik Antropologii Historii, rok VI, (9), 171–185. Dobrzycki, J. (1929). Szopka krakowska, jej powstanie i znaczenie, Czas, nr 296, 25 XII 1929 Duda, E. (1979). Krakowskie odpusty wielkanocne. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr 6, 88–94. Grabowski, A. (2008). Dawne zwyczaje krakowskie. Kraków: Wydawnictwo Jagiellonia SA. Klimek, Ł. (red.) (2014). Świat Lajkonika. Konik na świecie. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Kwiecińska, M. (2012). Krakowskie tradycje. Emaus na Zwierzyńcu. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. (2016). Miasto i muzeum. Dobre praktyki Muzeum Historycznego Miasta Krakowa w dziedzinie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr 34, 343–354 (2016a) (red.) Niematerialne dziedzictwo miasta. Muzealizacja, ochrona, edukacja. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Lichończak-Nurek, G. (2005). Początki Muzeum Historycznego Miara Krakowa. Rocznik Krakowski, t.71, 125–138 Niedźwiedź, A., Okręglicka I. (red.). (2021). Niematerialne dziedzictwo kulturowe w teorii i praktyce. Kraków: Wydawnictwo Muzeum Krakowa, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka. doi:10.12797/9788381383493. Pozyskano z: https://books.akademicka.pl/publishing/catalog/book/327. Niezabitowski, M. (2021). Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. 1899–1996–2019. Kraków: Wydawnictwo Muzeum Krakowa i Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. Okręglicka, I. (2023). Szopkarstwo krakowskie – ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego z perspektywy muzealnej i antropologicznej. Perspektywy Kultury, 1(40), 59–76. doi: 10.35765/pk.2023.4001.06. Oleszkiewicz, M. (2009). Krakowskie wiosenne odpusty jako miejsca zabawa ludowych. W: J.M. Małecki (red.) Kraków ludyczny. Materiały sesji naukowej odbytej 19 kwietnia 2008 roku, 31–45. Kraków: Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. Oleszkiewicz M., Pyla G. (2007). Czar zabawek krakowskich. Kraków: Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie. Olszewski, Ł. (2010). Zwierzynieckie tradycje ludowe. W: F. Szczurek (red.). Oblicza Zwierzyńca 1910–2010. Katalog wystawy. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, 36–40. 86 �Robotycki, Cz. (1992). Etnografia wobec kultury współczesnej. Rozprawy Habilitacyjne. Uniwersytet Jagielloński, nr 232, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytet Jagielloński. (2009a). Czy można współcześnie tworzyć muzea etnograficzne? Etnografia Nowa, nr 1, Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, 7–12. (2009b). Ludyczność dawnego Krakowa a jego ludowość. W: J.M. Małecki (red.) Kraków ludyczny. Materiały sesji naukowej odbytej 19 kwietnia 2008 roku, 7–16. Kraków: Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. Schreiber, H. (2018). Szopkarstwo krakowskie – pierwszy polski wpis na liście dziedzictwa niematerialnego UNESCO. Twórczość Ludowa, R. XXXIII (85), nr 3–4, 58 Seweryn, T. (1960). Polskie zabawki ludowe. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. (1961). Tradycje i zwyczaje krakowskie. Kraków: Wydawnictwo Artystyczne Graficzne. Szałapak A. (2012). Szopka krakowska jako zjawisko folkloru krakowskiego na tle szopki europejskiej: studium historyczno-etnograficzne. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Szoka, A. (2016). Lajkonik jako obiekt muzealny. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr 34, 355–370. (2023). Znaczenie niematerialnego dziedzictwa kulturowego dla jego depozytariuszy na przykładzie społeczności współpracujących z Muzeum Krakowa. Perspektywy Kultury, 1(40), 9–727. doi: 10.35765/pk.2023. 4001.03. Tilden, F. (2019). Interpretacja dziedzictwa. Poznań: Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT. Winiarczyk, K. (2014). Przepis na Kraków Jerzego Dobrzyckiego. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Archiwum Zakładowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa: Wniosek na kolegium Naczelników Wydziałów Zarządu Miejskiego. Zarząd Miejski kolegialny, Komisję Kultury i Sztuki Miejskiej Rady Narodowej i Miejską Radę Narodową zatwierdzony przez Prezydenta Miasta Krakowa w dniu 14 XI 1945 r. AZMHK, M.H.Org., 1/258, s. 45–46. Sprawa Muzeum Historycznego m. Krakowa 1945 r., Archiwum Zakładowe MHK, sygn. 63/11. Pismo Dyrektora Muzeum do Prezydenta Miasta Krakowa z dn. 1 lutego 1977 r., Archiwum Zakładowe MHK, sygn. FT-6410/1/77. Regulamin Organizacyjny Muzeum Historycznego Miasta Krakowa obowiązujący od dnia 13.04.2023 r. W: Załącznik do zarządzenia Dyrektora Muzeum nr 35/2023. Netografia: Źródło: Strona internetowa Muzeum Krakowa, Misja i strategia, https://muzeumkrakowa.pl/misja-i-strategia [dostęp 26.05.2023 r.]. Źródło: Strona internetowa Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie, Jak myślimy o muzeum etnograficznym?, https://ethnomuseum.pl/o-nas/ [dostęp 26.05.2023 r.]. Źródło: Strona internetowa Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, O nas. Cały świat w jednym miejscu, https://ethnomuseum.pl/o-nas/ [dostęp 26.05.2023 r.]. Babski Comber: https://muzykatradycyjna.pl/kalendarz/babski-comber-cykl-warsztatow-w-kregu-kobiet/ https://www.facebook.com/events/858808355379827/858808368713159/?active_tab=about Krakoskie Dziady: http://karnet.krakowculture.pl/45798-krakow-krakoskie-dziady Agata Seweryn: http://szlakrzemiosla.pl/Agata-Seweryn.html [dostęp 26.05.2023 r.]. Źródło: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, http://etnomuzeum.eu/zbiory/drzewko-z-odpustu-emaus [dostęp 26.05.2023 r.]. 87 �Fotografie do tekstu: (Fot. 1). 80. Konkurs Szopek Krakowskich w dniu 1 grudnia 2022 r. Na pierwszym planie, na pomniku Mickiewicza widoczna szopka Marka Markowskiego jr., która zdobyła I miejsce w kategorii szopek średnich oraz Nagrodę imienia Dyrektora MHK Jerzego Dobrzyckiego. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Marcin Gulis. (Fot. 2). Pochód Lajkonika w dniu 16 czerwca 2022 r. Ostatni rok Zbigniewa Glonka w roli „Konika Zwierzynieckiego”. Na drugim planie, w zielonej czapce i okularach, Mariusz Glonek – syn Zbigniewa, nowy Lajkonik od 2023 roku. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Bogdan Krężel. (Fot. 3). Ceremonia „Krakoskich Dziadów” w dn. 6 listopada 2022 r. na Placu św. Ducha obok budynku Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa. Fot. Izabela Okręglicka. (Fot. 4). Babski Comber w dn. 18 lutego 2023 r na krakowskim Rynku Głównym. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Marcin Gulis. 88 �Piotr Czepas1 Michał Świercz Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi Anna Smolińska2 Muzeum-Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie MIĘDZY TRADYCJĄ A NOWOCZESNOŚCIĄ – BADANIA ETNOGRAFICZNE WE WSI ŁĘKA 60 LAT PÓŹNIEJ Badania etnograficzne są ważną częścią działalności placówki muzealnej. Ich realizacja pozwala dokumentować wybrane, niezwykle różnorodne zjawiska kulturowe. Będące ich wynikiem materiały stanowią punkt wyjścia do opracowań o charakterze naukowym czy popularyzatorskim. Obszar Polski środkowej dość późno stał się terenem systematycznych etnograficznych badań terenowych. Z uwagi na postępujące po II wojnie światowej przemiany cywilizacyjno-kulturowe i będący ich efektem szybki zanik elementów kultury typu ludowego realizacja badań terenowych stała się koniecznością. Program długofalowych, systematycznych prac na obszarze ówczesnego województwa łódzkiego sformułowała prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Zakładał on wytypowanie w danym regionie wsi uznanej za reprezentatywną i realizację stacjonarnych badań terenowych w zakresie wybranych tematów na jej terenie. Na przestrzeni lat 50. i 60. XX wieku zbadano zatem wsie, z przysiółkami, na obszarze Sieradzkiego (Klonowa), Rawskiego (Jasień) czy Brzezińskiego (Łaznów). Ich wyniki systematycznie publikowano w ramach kolejnych numerów wydawnictwa pt. „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna”, które rozpoczęto wydawać w 1957 roku. W myśl przyjętych założeń latach 1961–1963 przez Zespół Etnograficzny Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi zostały przeprowadzone stacjonarne badania terenowe w Łęce. Ich przedmiotem było budownictwo, zajęcia rolnicze i gospodarcze, handel, zwyczaje i obrzędy, w tym weselne, oraz zagadnienia społeczne. Wyniki prowadzonych prac zostały opublikowane w ramach ósmego numeru Serii Etnograficznej wydawnictwa pt. „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi” w 1964 roku (zob. Dekowski 1964a; Nowosz 1964; Paszkowska-Wróblewska 1964; Dudkiewicz 1964; Drozdowska 1964a; 1964b). W ramach publikacji znalazły się również opracowania poświęcone kulturze regionu łęczyckiego oraz zbiorom MAiE w Łodzi pochodzącym z omawianego terenu (zob. Dekowski 1964b; 1964c; 1964d; Lech 1964; Lechowa 1964). W 2022 roku w Łęce zostały zrealizowane ponowne badania terenowe przez pracowników i współpracowników Zespołu Działów Etnograficznych MAiE w Łodzi w osobach: dr Piotra Czepasa, mgr Anny Smolińskiej, mgr Michała Świercza i dr Barbary Chlebowskiej. Po zakończeniu badań w 2022 roku został również sporządzony wniosek do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego na realizację planowanych dalszych prac badawczych i ich popularyzacji. W tym miejscu należy powiedzieć, że ponowne badania etnograficzne zostały dotychczas zrealizowane przez Zespół Działów Etnograficznych oraz jego współpracowników we wsi Klonowa w latach 1994–1995 oraz we wsi Jasień w latach 1996–1997 i ogłoszone drukiem w 30 i 31 numerze „Prac i Materiałów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Serii Etnograficznej” w 2001 i 2003 roku. 1 2 Kontakt: piotr.czepas@maie.lodz.pl; michal.swiercz@maie.lodz.pl. Kontakt: etnografia@skansenkurpiowski.pl. 89 �Celem niniejszego artykułu jest prezentacja wstępnych wyników badań przeprowadzonych w 2022 roku w Łęce oraz okolicy, jeśli tematyka prac wymagała szerszego ujęcia3. Tematem badań realizowanych przez dra Piotra Czepasa było budownictwo, mgr Anna Smolińska podjęła problematykę małej architektury sakralnej, a mgr Michał Świercz rozpoczął badania nad papieroplastyką. Dr Barbara Chlebowska zajęła się natomiast problematyką obrzędowości weselnej. Wywiady prowadzone w terenie miały charakter rozmów swobodnych. Zgromadzone materiały z badań zostały zdeponowane w Archiwum Etnograficznym MAiE w Łodzi. Łęka jest miejscowością położoną w regionie łęczyckim, oddaloną około dziesięć kilometrów na zachód od miasta Łęczyca. Pod względem administracyjnym wieś jest zlokalizowana na obszarze gminy Łęczyca w powiecie łęczyckim, województwie łódzkim (Fot. 1). Fot. 1. Łęka – widok miejscowości. Autor fotografii: Piotr Czepas Budownictwo w Łęce – studium wybranego przypadku Wśród podjętych tematów badawczych znalazło się budownictwo w Łęce. Wieś w dużej mierze nadal jest zabudowana tylko po jednej, południowej stronie przebiegającej przez nią drogi z zachodu na wschód. Nowe inwestycje budowalne, w tym takie, które znajdowały się w fazie realizacji badań terenowych podjętych w 2022 roku, zaburzają jednak ten układ, są bowiem lokalizowane również po stronie północnej. Uwagę w trakcie badań w pierwszej kolejności skoncentrowano na najstarszych obiektach reprezentujących budownictwo mieszkalne i gospodarcze wzniesionych w okresie międzywojennym oraz na elementach małej architektury tj. ogrodzeniach i studniach. Dawne domy mieszkalne pochodzące sprzed II wojny światowej są obiektami już bardzo nielicznymi w Łęce. Te, które zachowały się do dnia dzisiejszego zostały znacznie zmodernizowane. W ramach niniejszego opracowania zaprezentowany zostanie jeden z dawnych tradycyjnych domów chłopskich. Niniejszy tekst jest rozszerzoną wersją koreferatu wygłoszonego przez Piotra Czepasa, Annę Smolińską i Michała Świercza w dniu 21 kwietnia 2023 roku na konferencji pt. „Etnografia w muzeum. Idee, drogi, tropy” w Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu. Z uwagi na udział w badaniach terenowych w Łęce Barbary Chlebowskiej do niniejszego opracowania dołączono aneks jej autorstwa. 3 90 �Historia prezentowanego obiektu sięga pierwszej połowy XX wieku. W trakcie badań opowiadała o niej jego aktualna właścicielka mieszkająca na stałe w Łęce, pani Róża Jabłońska (urodzona w 1930 roku). Jego wygląd dokumentują zachowane zdjęcia archiwalne znajdujące się w jej posiadaniu. Wynika z nich, że był to dom zbudowany w konstrukcji zrębowej, zwieńczony naczółkowym dachem pokrytym słomą. Był to początkowo dom o dwóch izbach mieszkalnych, przedzielonych znajdującą się pomiędzy nimi nieprzelotową sienią i kuchnią. Dom był przeznaczony dla jednej, dwupokoleniowej rodziny. Jego modernizacja nastąpiła po 1967 roku. W tym roku Pani Róża Jabłońska wyszła za mąż. Wydarzenie to związane było ze zmianą jej miejsca zamieszkania. Opuściła ona bowiem swój rodzinny dom i wprowadziła się do budynku mieszkalnego znajdującego się w posiadaniu męża. Datę ślubu poświadczają zachowane przez informatorkę dokumenty. Zatem modernizacja domu nastąpić musiała w pierwszej połowie lat 70. XX wieku. W świetle ustalonych faktów możemy stwierdzić, że obecny dom zbudowany został na planie starego założenia. W trakcie modernizacji zmieniono w nim budulec ścian, którymi obecnie są pustaki cementowe, kształt dachu na dwuspadowy wymieniając jego pokrycie na blachę. Zachowano natomiast układ pomieszczeń, w pewnej mierze urządzenia paleniskowo-dymne oraz stolarkę okienną i drzwiową. Zachowanymi elementami początkowego założenia są: piec z szarych kafli kwadratelowych, komin słupowy do poziomu sufitu, płycinowe drzwi wejściowe do domu znajdujące się od strony podwórza, okna od strony podwórza oraz przewód kominowy łączący piec kaflowy z ustawionym podkalenicowo kominem słupowym (Fot. 2). Fot. 2. Dom mieszkalny we wsi Łęka. U góry: stan przed 1967 rokiem. Fotografia archiwalna w posiadaniu Róży Jabłońskiej. U dołu: stan w 2022 roku po dokonanej modernizacji. Autor fotografii: Piotr Czepas 91 �Historia omawianego domu pokazuje nie tylko jego przemiany techniczne, lecz również zjawisko funkcjonowania we wsiach domów o starszej metryce, pochodzących jeszcze sprzed II wojny światowej. Ich obecność we wsiach, także w Łęce, wiąże się czasem z zamieszkiwaniem ich przez osoby starszego pokolenia. Zwykle po zakończeniu ich użytkowania są one niestety rozbierane. Dawne chłopskie domy czasem wykorzystywane są w Polsce środkowej ponadto jako sezonowo funkcjonujące obiekty rekreacyjne, w pewnym stopniu trafiły także do muzeów na wolnym powietrzu tj. do Łowickiego Parku Etnograficznego w Maurzycach, Ośrodka Plenerowego Budownictwa Ludowego przy gmachu Muzeum w Łowiczu czy Sieradzkiego Parku Etnograficznego w Sieradzu. Ich rekonstrukcje możemy obejrzeć także w Łęczyckiej Zagrodzie Chłopskiej stanowiącej część Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Jeszcze w początku lat 60. XX wieku tradycyjne domy chłopskie występowały w Łęce w całym bogactwie ówczesnych form (zob. Paszkowska-Wróblewska 1964, 49–57, ryc. 1-2, 4–11. Zob. także: Lech 1979; Miszczyńska 2007, 39–59). W trakcie badań zrealizowanych w 2022 roku zachowane były zaledwie cztery domy, łącznie z opisanym wyżej, w tym jeden murowany z czerwonej cegły zbudowany w 1937 roku. Pozostałe domy zostały rozebrane we wsi po 1963 roku. O powodach rezygnacji z zamieszkiwania starych, przedwojennych wzniesionych z drewna, tradycyjnych lub murowanych domów i ich zaniku w okresie po II wojnie światowej świadczą wypowiedzi mieszkańca Łęki i jednocześnie jej sołtysa Ryszarda Kaźmierczaka, który mówiąc na ten temat stwierdzał: „czas pochłonął to wszystko”, „każdy ucieka do nowoczesności”, „samo życie zmusza do tego”. Małe formy architektury sakralnej we wsi Łęka „Łęka w opinii sąsiadów uchodzi za wieś postępową, uspołecznioną, dość zamożną, w której jednak dotąd jeszcze zachowało się wiele z dawnej tradycyjnej kultury ludowej” (Dekowski, 1964a: 26), tak podsumował badania etnograficzne w ogólnej charakterystyce Łęki, Jan Piotr Dekowski biorący udział w ekspedycji naukowej MAiE w Łodzi na początku lat 60. XX w. W bardzo podobny sposób mogłabym zwerbalizować swoje pierwsze wrażenia będąc tam latem 2022 roku i rozpoczynając badania terenowe po sześćdziesięciu latach od ostatniego zapisanego słowa w sprawozdaniu merytorycznym poprzedniej ekipy etnograficznej z łódzkiego Muzeum. We wspomnianych latach grupa etnografów muzealników podejmowała różne tematy badawcze na terenie wsi Łęka, jednocześnie poświęcając mniej uwagi małym formom sakralnym, takim jak kapliczki i krzyże przydrożne. Rezultaty tego zainteresowania zawarto w jednym tylko akapicie „Prac i Materiałów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Serii Etnograficznej” nr 8, wydanej w 1964 roku, czyli publikacji podsumowującej te badania. Rzecz jednakże traktuje nie o poświęconej małej architekturze w samej Łęce, lecz w oddalonej o 13 km miejscowości Grodzisko. Dowiadujemy się stamtąd przy okazji o podaniach i wierzeniach tamtejszych terenów nadrzecznych i wodnych. Dla ochrony przed demonami, oraz na pamiątkę różnych nieszczęśliwych wypadków i zdarzeń stawiano na błotach krzyże i kapliczki. „Spośród tych świątków na baczniejszą uwagę zasługiwała nieistniejąca już dzisiaj (czyli w 1961 roku – przyp. A.S.) modrzewiowa kapliczka, która stała na terenie Grodziska w pobliżu kościoła. W jej wnętrzu znajdowała się lipowa figura św. Benona. Z jakich czasów pochodziła ta figura i kto ją fundował dokładnie powiedzieć nie możemy. Tradycja miejscowa utrzymuje, że święty ten chronił od morowego powietrza” (Dekowski, 1964b: 75–76). Nie spotykamy tu, jak widać, żadnych informacji dotyczących sakralizacji przestrzeni w interesującej nas wsi Łęka. Podczas badań terenowych w 2022 roku postanowiłam więc podjąć ten temat, zrobić dokumentację fotograficzną zachowanej jeszcze architektury sakralnej oraz przeprowadzić wywiady z mieszkańcami miejscowości na temat możliwej wiedzy o historii powstania kapliczek i krzyży oraz ewentualnej współczesnej obrzędowości z taką architekturą związanej. Najwięcej informacji uzyskałam od sołtysa wsi, Ryszarda Kazimierczaka, którego rodzina mieszka na tym terenie, jak sam mówi „od pokoleń”. Według topografii miejscowości widzianej jego oczami, początek miejscowości wyznacza krzyż przydrożny. Warto bowiem zaznaczyć, że tradycyjna zabudowa wsi jest tylko po jednej stronie drogi, biegnącej od zachodu na wschód. Po drugiej stronie drogi są pola, łąki, pastwiska (Paszkowska-Wróblewska, 1964: 45), i jak mówi sam sołtys, „nowe się tam budują”. Interesujący nas krzyż także znajduje się po tej drugiej stronie drogi – „od niedawna” – w lipcu 2022 roku, kiedy prowadziłam badania, było to od dwóch tygodni. Pan Kazimierczak, autorytetem sołtysa potwierdza: 92 �„Krzyż dwa tygodnie temu wymieniany był, bo wcześniejszy przerdzewiał. I ten jest nowy. Krzyż jest mało widoczny po prostu, bo cała wieś jest po tej stronie, tam się te nowe wybudowały, a dalej, jak już droga odchodzi w stronę innej miejscowości, przez łąki, to po lewej jest ten krzyż i tam są zabudowania. I on stał kiedyś po tej stronie, ale był już stary, zniszczony, no i ludzie chcieli już bardzo nowy krzyż zrobić. No i czasy komunistyczne, to nie wolno… No bo w pasie, bo za blisko drogi, bo to, bo same utrudnienia… No i ludzie na siłę po prostu poszli i pobudowali. I po drugiej stronie. Po drugiej stronie, no bo tutej nikt się nie chciał zgodzić, (…) no i po drugiej stronie postawili ten krzyż. No i ten krzyż stał no…. prawie 50 lat. Ja pamiętam z opowieści – ojciec opowiadał, że te trudności mieli z tym krzyżem, a ja wtedy byłem we wojsku. A byłem w ’72 roku, a w ’74 wyszedłem. 2 lata. (…) No i w tym roku właśnie chcieli go odnowić (2022 rok – przyp. A.S.), obłożyć kostką brukową wokół tak. Jak droga powstała, to ten krzyż… ten beton wyschnął, to trzeba było tak schodzić tam nisko, no i taki uskok tam był. To podnieść trzeba było wyżej i kostką brukową obłożyć żeby był porządek. No i ogrodzić nowym ogrodzeniem, bo tam to już zardzewiałe wszystko się robiło. No i w tym roku właśnie trochę tam żeśmy się skrzykli, jak to się mówi, kwesta przez wieś na remont, no i ludzie zawsze co mogli, zawsze coś dali. No i ten krzyż w tym roku, niedawno, jakieś 2 tygodnie temu był wyświęcony.” Warto dodać, że niegdyś, pierwszy, drewniany, postawiony w Łęce krzyż, znajdował się po tej samej stronie, co tradycyjna zabudowa wsi. Jak mówi ponad 90-letnia mieszkanka miejscowości, pani Róża Jabłońska: „W moim gospodarstwie, co mieszkałam kiedyś, jak jeszcze byłam panną, rosły dwa dęby, bardzo duże drzewa. No zniszczyli Niemce kiedyś te drzewa. No i mama mówi, że dali jedno to drzewo na krzyż”. Ten drewniany krzyż był we wsi do wczesnych lat 70. XX wieku do momentu zmiany wspominanej przez sołtysa. W płaszczyźnie symbolicznej krzyż zawsze pełnił funkcję sakralizacji przestrzeni, oddzielał orbis interior od orbis exterior, akcentował wyraźnie granicę wsi. Świadczył także o pobożności mieszkańców oraz z oddali wskazywał początek miejscowości (Jackowski, 2007: 38). Obecnie, na skutek zasygnalizowanych przez pana Ryszarda utrudnień, krzyż znajduje się po drugiej stronie zabudowań mieszkalnych. Nie jest już drewniany, tak jak ten pierwotny, lecz jest metalowy, tak jak następny, który został postawiony w latach 70. XX wieku. Współcześnie, jak mówi sołtys „ramiona tego krzyża są z ceownika”, pomalowany jest na czarny kolor, tak, jak zresztą metalowe ogrodzenie wokół. Widoczne są w powstałym w ten sposób „ogródku” wokół krzyża dwie duże donice ozdobione bukietami sztucznych kwiatów. Całe ogrodzenie udekorowane jest ponadto bukiecikami sztucznych różyczek w narożnikach oraz kokardami zrobionymi z białych plastikowych wstążek. W miejscu przecięcia się belek pionowej i poziomej przytwierdzony jest nieduży, metalowy krzyżyk srebrnego koloru ze srebrną, zawieszoną na nim, niewielką figurą Ukrzyżowanego. Nad tą „Bożą Męką” nie widnieje żaden przytwierdzony daszek. Oprócz krzyża, który znajduje się na początku wsi, istnieje, tworząc jakby nawias, w którego zawartości znajduje się Łęka, kapliczka będąca sakralizacją drugiej granicy, zamykająca miejscowość. Dowiedziałam się o niej także od sołtysa: kapliczka, przedwojenna można powiedzieć, starodawna, ona tam pod koniec wsi jest. No i ona była już bardzo podniszczona, pasowałoby ją odnowić w jakiś sposób. Ona tam była murowana, później tam była malowana na różne te kolory. I też żeśmy ze 3/4 lata temu (badania prowadzone były w 2022 roku – przyp. A.S.) odnowili ją. Bo ona tam była zwykła, murowana, troszkę tam zaciągnięta tynkiem. I malowali ją i trzeba było odnawiać i żeśmy ją odnowili. Krzyż ten co był na niej, zabytkowy, co to kowal zrobił go ręcznie…I on właśnie zrobił ten krzyż. Na tej kapliczce no to wiadomo, że stał ten sam, odmalowany. No a kapliczkę to żeśmy obłożyli tą co jest dookoła, płytą taką nagrobną co to się robi z tego granitu, tak? Takie cięższe płytki i ładnie ozdobione. W miejscu zamurowanej obecnie niegdysiejszej niszy powieszony jest prostokątny obraz, wykonany techniką grawerowania na czarnym granicie. Grawer jest konturowy i w jego miejscu widoczne jest nałożenie złotej farby. Przedstawia wizerunek Matki Boskiej, a właściwie tylko jej górną część – popiersie, w typie przypominającym Matkę Bożą Miłosierdzia bez korony, jedynie z aureolą w formie wieńca. Jest to murowana, „maryjna” kapliczka, czyli ta, przy której niegdyś odprawiane były nabożeństwa majowe. Znajduje się przy końcu Łęki, po tej samej stronie, co obecnie krzyż. Niegdyś, bo współcześnie niestety nabożeństwa te już nie są odprawiane. Sołtys, mówi o tym wprost: „Młodzi nie chcą śpiewać, a starsi poodchodzili. Były przedtem majowe, były. No to było, że 4–5 pań się zbierało i tam śpiewali te pieśni właśnie maryjne takie majowe, a teraz ta tradycja znikła zupełnie. Już na wsi nie ma tego”. Przy dalszej rozmowie dodaje: „Raz tylko w roku, w maju właśnie, na początku, przyjedzie ksiądz i mszę odprawi tu na miejscu. Przy kapliczce. W tym roku tylko nie było, bo krzyż był wyświęcany, to przy krzyżu było. I pojedzie i to wszystko”. Nabożeństwo majowe 93 �zatem już nie jednoczy społeczności Łęki, ale na samą tę kapliczkę współcześnie odnowioną można patrzeć jak na znak pamięci, niepisaną kronikę lokalnej społeczności, jak na ślad „historii” widzianej z perspektywy wioski (Jackowski, 2007: 30). Fot. 3. Kapliczka szafkowa we wsi Łęka. Autor fotografii: Michał Świercz Krzyże i kapliczki chroniły przed wszechobecnym złem, które czaiło się wszędzie, zwłaszcza w godzinach wieczornych, a ludzka wyobraźnia doszukiwała się go w najlżejszym niepokojącym cieniu i szmerze. Pamiętajmy, że świat kultury ludowej zasiedlały strzygi, topielce, duchy, ogniki (Jackowski, 2007: 38), a na ziemi łęczyckiej mamiący wszystkich po „piskorzowych” błotach i torfowiskach diabeł Boruta kryjący się pod wieloma nieoczywistymi postaciami. Miejsca uświęcone architekturą sakralną w myśleniu religijno-magicznym chroniły przed takim niebezpieczeństwem. Ponadto kapliczki, zwłaszcza tę największą w Łęce, stawiano w miejscach realnego zagrożenia, jak np. ledwo widoczne, zarośnięte krzakami i drzewami zakręty drogi. Ta w Łęce stoi właśnie przed takim zakrętem i być może dlatego jest erygowana po drugiej, niezamieszkanej stronie drogi. Jej zadaniem mogła być m.in. ochrona przejeżdżających gospodarzy z naładowanymi wozami przed niebezpiecznym zakrętem. Zwłaszcza, że jej dawny rodowód potwierdza sam sołtys „No, była ona już przed wojną…. Przed wojną była pobudowana”. Pani Róża dodaje: „Po wojnie tutaj stała. Wiem, że była stara, taka niebieskawa.” W 2022 roku, podczas badań respondenci potwierdzili, ze kapliczka była odnowiona 4 lata temu, przed pandemią. Wcześniej bowiem, jak mówi sołtys: „same zarysy były”. Wcześniej, przed remontem, Pani Róża wspomina, że miała: „okienko, w które się wkładało figurkę”, niszę w której: „był taki obrazek, jak to się wieszało w domu, ale to wszystko zaginęło gdzieś, spadło, wyleciało, różnie to było tam”. Na terenie wsi, znajduje się także jedna kapliczka/krzyż zbudowana ze szczątkowego, dawnego ogrodzenia, w obrębie zabudowania mieszkalno-gospodarczego, po tej samej stronie, co tradycyjna zabudowa Łęki. Niegdyś, w 2013 roku etnografowie z MAiE w Łodzi próbowali ją nawet pozyskać do powstałego w tamtym czasie skansenu Łęczycka Zagroda Chłopska w Kwiatkówku, będącego oddziałem łódzkiego Muzeum. Kapliczka ta stoi na opuszczonej posesji, co wydawałoby się ułatwi sprawę, ale nieuregulowane sprawy majątkowe uniemożliwiły sfinalizowanie tego pomysłu. Kapliczka utworzona jest z betonowego słupa, który 94 �zwieńczony jest krzyżem z takiego samego surowca. Pomiędzy zaś słupem, a krzyżem znajduje się trójkątna nisza, do złudzenia przypominająca Oko Opatrzności. Nie wiadomo jednakże, czy takie było założenie fundatora, czy skojarzenie jest przypadkowe. Całość zrobiona jest z jednego surowca i ma około 160 cm wysokości ponad gruntem. W środku trójkątnej niszy znajduje się metalowy ryngraf z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej mającej pod sobą orła w koronie. Całość niszy udekorowana jest ponadto wieńcem z drutu kolczastego, mającego przypominać tą symboliczną koroną cierniową o Golgocie Chrystusa. Sołtys mówi, że: „tam Amerykan miał siostrzenicę i postawił kapliczkę na tym słupku i oni tam, rodzina odnawiała, ale później… ci już nie żyją, a tamci wyprowadzili się do innej miejscowości, ziemię kupił sąsiad i tam jest pustostan”. Obecnie kapliczka jest więc zaniedbana, trochę zarośnięta przez chwasty, ale pamięć o niej w społeczności Łęki cały czas jest obecna. Kolejną formą sakralną, którą udało mi się udokumentować, jest niewielka kapliczka na drewnianym ociosanym balu wbitym w ziemię. Słup ten ma kolor brązowy i na jego zwieńczeniu zamocowana jest biała, otwarta, szafkowa kapliczka z dwuspadowym daszkiem (Seweryn, 1958: 9–13; Janicka-Krzywda, 1991: 44–51). W jej środku znajduje się gipsowa figurka Matki Bożej z Lourdes, którą od przestrzeni zewnętrznej oddziela tylko niziutki, zamocowany również w przestrzeni skrzyneczki, drewniany biały płotek. Umiejscowiona na tle pola, gdzie rośnie zboże, wprowadza akcent pionowy, kierując wzrok i myśli ku niebu, wznosząc się jak strzelisty akt modlitwy do Najświętszej Panienki (Jackowski, 2007: 29–37). W samej wsi znajdują się zatem trzy kapliczki jako odrębne formy architektoniczne oraz jedna, zarejestrowana przeze mnie kapliczka umieszczona na ścianie frontowej budynku znajdującego się przy drodze. Znajduje się ona na specjalnie wmurowanym „parapecie” z cegieł, u szczytu tej ściany, na wysokości poddasza, nad balkonem. Jest to oszklona kapliczka szafkowa w miejscu wnękowej (Janicka-Krzywda, 1991: 44–51) z brązowym dwuspadowym daszkiem, w środku której znajduje się niewielka figurka Matki Boskiej w wizerunku „Serce Maryi”. Pani Róża jednakże wspomina, że niegdyś w Łęce było kapliczek więcej: „Tak! Kiedyś było ich dużo więcej! Tu zaraz w trzecim gospodarstwie była. W podwórku po tej stronie. I była później ta, ta druga. I jeszcze była trzecia tam dalej we wsi. Bo taki człowiek był w Ameryce. I on jak był w tej Ameryce, to jak się dorobił, to wrócił do Polski i to te kapliczki popostawiał. On wszystko postawił. Tam, gdzie mieszkał postawił, tam, gdzie jego rodzina mieszkała. Tak, że później były ze trzy, cztery te kapliczki (nie licząc tych zarejestrowanych przeze mnie – przyp. A.S.). Nazywał się Jabłoński, ale zawsze na niego mówili Amerykan, jak z Ameryki wrócił. Ja to myślałam, że on się Amerykan nazywa, bo tak wszyscy mówili”. Pan sołtys dodał, że może jako podziękowanie te kapliczki postawił: „w ramach tęsknoty, może miał jakąś wenę”. Niestety żadna z tych jeszcze zachowanych i postawionych przez niego, nie posiada tabliczki fundacyjnej, czy chociażby napisu z rokiem powstania. Dlatego uważam za Aleksandrem Jackowskim, że pamięć zastraszająco szybko ginie. Znaki zaś takie jak kapliczki i krzyże przydrożne stanowiły dla tej pamięci niegdyś punkty oparcia – pomagały w przekazie pokoleniowym historii widzianej z perspektywy lokalnej (Jackowski, 2007: 32). W przekazie, który na skutek odchodzenia ludzi starszych, jak i załamania się ich autorytetu, nie utrwaleniu ich wiedzy i pamięci, uległ całkowitemu rozbiciu. Naszym więc zadaniem jako etnografów, etnografów-muzealników jest podjąć to wyzwanie i uratować w terenie szczątki tej pamięci. Niech to będzie jeden z tropów współczesnego muzealnictwa etnograficznego – ratować pozostałą jeszcze w terenie wiedzę, szukać depozytariuszy, umieć ich słuchać i nauczyć się zadawać właściwe pytania. Katarzyna Orczykowska – wycinankarka ze wsi Błonie Wchodząc w skład grupy z MAiE w Łodzi prowadzącej badania etnograficzne we wsi Łęka i sąsiedniej Błonie z racji powierzonego Działu Plastyki Ludowej, zwracałem uwagę na przejawy twórczości samorodnej w terenie. Niestety w chwili obecnej w wymienionych wsiach nie ma czynnych artystów nieprofesjonalnych. Sięgnąłem więc po „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna” nr 8/1964, które powstały jako wynik prowadzonych badań etnograficznych przez naszych zacnych poprzedników, pracowników merytorycznych Zespołu Działów Etnograficznych MAiE w Łodzi na początku lat 60. XX wieku. Dosłownie w dwóch zdaniach zawarta jest w nich informacja o zakupie podczas kwerend 25 wycinanek kołowych autorstwa Katarzyny Orczykowskiej ze wsi Błonie. 95 �Postanowiłem zgłębić ten temat. Podczas kolejnego wyjazdu do wsi Łęka starałem się porozmawiać z najstarszymi mieszkańcami, którzy mogliby pamiętać wycinankarkę. Jedynie Pani Róża Jabłońska kojarzyła Panią Katarzynę z dzieciństwa, nie potrafiła jednak nic więcej powiedzieć na jej temat, jak sama twierdzi była za mała. Zacząłem poszukiwać w badanych wsiach zachowanych prac artystki. Ten trop okazał się zgubny. Myślę, że jest to wynikiem nietrwałości papieroplastyki. Prace Jej autorstwa nie przetrwały próby czasu. W dalsze działania wręcz „detektywistyczne” zaangażował się sołtys wsi Łęka Ryszard Kazimierczak, który jedynie słyszał o Pani Katarzynie z przekazów rodzinnych. Uruchomił jednak swoje kontakty, co zaowocowało zdobyciem numeru telefonu do spadkobierczyni wycinankarki Pani Marzeny Grzyb, która wskazała mi miejsce pochówku twórczyni na cmentarzu we wsi Błonie oraz zaczęła poszukiwania w archiwum rodzinnym Jej zdjęcia. W celu poszerzenia swojej wiedzy, zadzwoniłem do Pani etnograf Anny Dłużewskiej-Sobczak z Muzeum w Łęczycy. Po pierwszej rozmowie dowiedziałem się, że w zbiorach muzealnych znajduje się 80 sztuk wycinanek kołowych i pasowych autorstwa Katarzyny Orczykowskiej. Kilka dni później Pani Anna nawiązała ze mną ponownie kontakt przypominając sobie ciekawą historię. Otóż w 1992 roku do Muzeum w Łęczycy zgłosił się Pan Władysław Orczykowski, nauczyciel, który przekazał do zbiorów placówki muzealnej zdjęcie swoich dziadków. Dla Pani etnograf było ono niezwykle intersujące ze względu na chustę kamelową, w którą odziana jest kobieta na zdjęciu. Po wielu latach w 2008 roku fotografia została zeskanowana i umieszczona we wspólnej publikacji Anny Dłużewskiej-Sobczak i Alicji Woźniak pt. „Łęczyckie chusty kamelowe”. Gdy Pani kustosz po moim telefonie odnalazła to zdjęcie okazało się, że kobieta na fotografii to Katarzyna Orczykowska z domu Stankowska, urodzona w 1879 roku, zmarła zaś 12 stycznia 1962 roku. Ten zbieg okoliczności zainspirował mnie do dalszej pracy „detektywistycznej”, znalezienia w terenie osób, artefaktów, które pozwolą mi w artykule poświęconym Łęce na ukazanie postaci nieco zapomnianej wycinankarki, której twórczość znajduje się w Muzeach w Łęczycy i Łodzi. Z pomocą przybyła ponownie Pani Anna Dłużewska-Sobczak, której udało się zdobyć numer telefonu do Pana Jacka Orczykowskiego, prawnuka „zagadkowej” wycinankarki, mieszkającego obecnie w Bełchatowie. Zadzwoniłem, umówiliśmy się na spotkanie w MAiE w Łodzi. Pan Jacek przywiózł zeszyt z rękopisami autorstwa swojego ojca. Dosłownie znalazłem w nim dwa zdania, które poświęcił swojej babce. Reasumując zebrany materiał wiem, że Katarzyna Orczykowska z domu Stankowska urodziła się w 1879 roku. Wyszła za mąż za Mateusza Orczykowskiego, z którym miała dwóch synów: Wojciecha i Stefana. W dosyć zaawansowanym wieku, pod koniec życia, zapewne za namową polonistki i regionalistki Jadwigi Grodzkiej zaczęła wykonywać wycinanki. Pani Grodzka, która doprowadziła do powstania Muzeum w Łęczycy, pełniąc w nim rolę kierownika, jeździła po regionie aktywizując mieszkańców wsi do twórczości, zauważając talenty plastyczne. Organizowała dla nich liczne konkursy. Katarzyna Orczykowska wzięła udział w zaledwie jednym z nich, zapewne miało to związek z wiekiem artystki. Kunszt wykonywanych wycinanek docenili jednak muzealnicy z Muzeum w Łęczycy oraz MAiE w Łodzi, którzy pozyskali je do zbiorów. W Dziale Plastyki Ludowej łódzkiej placówki muzealnej do księgi inwentarzowej wpisano 25 wycinanek kołowych. Należy wspomnieć, że początek tej formy twórczości z papieru jako ozdoby służącej do dekoracji izb wiejskich datowana jest na drugą połowę XIX wieku. Nie było to zjawisko wyłącznie polskie i ludowe. Swego czasu Aleksander Błachowski podjął się w książce pt. „Polska wycinanka ludowa” przedstawienia tła zjawiska, z którego jasno wynika, że wycinanka rozwinęła się na podstawie form zdobnictwa występujących w kulturze szlacheckiej, mieszczańskiej i żydowskiej. Nie było bowiem między kulturą różnych warstw społecznych tak szczelnej izolacji, by wieś nie mogła mieć kontaktu z formami funkcjonującymi poza jej opłotkami (Błachowski 1986: 15). Poprzednikami wycinanki były chociażby papierowe podkłady pod pieczęcie opłatkowe, wykonywane jak ludowe „gwiazdy” rawskie, czy „kwadraty” opoczyńskie i sieradzkie. Na koła i gwiazdy kurpiowskie miała zapewne wpływ wycinanka żydowska, rajzelech, rozeta przypinana do szyb w okresie święta Pesach. Inny zaś typ żydowskiej wycinanki, nazywany szawuoslech, w której pojawiają się sylwetki ptaków i zwierząt mógł być inspiracją dla kurpiowskich twórczyń, które zaczęły wykonywać wyklejane ptaki (pawie, koguty). Takich przykładów można podać znacznie więcej. Niewątpliwie wycinanka rozwinęła się bardzo szybko, przybierając różnorodne formy, w nieodległych od siebie regionach. Przyczyniła się do tego chęć, wręcz ambicja pokazania odrębności swojego regionu, która widoczna była również w strojach. Wycinanka polska jest płaska, linearna, tworząca rytmiczną kompozycję. Jej ornament budowano poziomo, nawet wówczas gdy umieszczano go na konstrukcji pionowej. Przeważnie wybierano kolory: czerwony, ciemny i jasny zielony, czarny, 96 �żółty, rzadziej granatowy, czy złoty. W wycinankach podejmowano tematykę odwzorowania świata, przyrody, wsi, na Kurpiach pojawiają się jeźdźcy, myśliwi, karety, sanie, łowicka kodra opowiada o weselach, ślubach, prezentuje karety z weselnymi gośćmi, czy w późniejszej twórczości z okresu PRL, często ilustrują prace polowe. Wycinanki cięto nożycami do strzyżenia owiec, bez wcześniejszego rysowania wzoru. Fot. 4. Wycinanka kołowa autorstwa Katarzyny Orczykowskiej, pochodząca ze zbiorów Działu Plastyki Ludowej Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Autor fotografii: Michał Świercz Tą swoistą formą sztuki nieprofesjonalnej trudniły się przeważnie kobiety, które często osiągały własny niepowtarzalny styl. Inne zaś naśladowały twórczynie, które uznawały za wzór, powielając ich prace. Współczesne wycinanki często oprawiane są w ramkach za szkłem. Stały się obrazkami, zatracając swój pierwotny charakter elementu kompozycji ściany (Jackowski 2007: 153). Wycinanki znano przede wszystkim w tak zwanej Kongresówce i ziemiach wschodniej Galicji. Wykorzystywano je poza ich funkcją zasadniczą, czyli zdobieniem ścian także do dekoracji gwiazd kolędniczych i szopek. Najważniejsze regiony wycinankarstwa to: kurpiowska Puszcza Zielona, Łowickie, Gąbińskie, Rawskie, Opoczyńskie, a także Sieradzkie, Kieleckie, rejon Puszczy Kozienickiej, Kolbielskie, Lubelskie, Powiśle Garwolińskie (Jackowski 2007: 155). Wycinanki występujące na opisywanej ziemi łęczyckiej to małe, przede wszystkim koliste, ażurowe formy, oscylujące wokół 8–12 cm średnicy z ząbkowanym brzegiem. Przeważały motywy geometryczne, roślinne lub fantazyjne. Wykonywano je z jednego kawałka papieru, z tym że składano go wzdłuż średnicy i parokrotnie wzdłuż promieni, czterech, ośmiu, rzadziej szesnastu, następnie wycinano różne motywy, a po rozłożeniu uzyskiwano koło z ornamentem ażurowym promienistym. Na podobnej zasadzie powstawały wielobarwne wycinanki koliste-pełne (Paszkowska-Wróblewska 1989: 210). W Łęczyckiem na wycinanki mówiło się: krążek, kółko lub gwiozdka. Przyklejano je na pobielanych wapnem ścianach i belkach sufitowych używając kleju, zrobionego z mąki i wody. Zwyczaj zdobienia wnętrz mieszkalnych wycinankami utrzymał się do okresu I wojny światowej. Stopniowo zaczął zanikać w okresie międzywojennym. Wpłynęły na to zmiany społeczno-ekonomiczne, jakie wytworzyły się na wsi po I wojnie światowej. Zjawisko to dotyczyło wielu innych przejawów kultury tradycyjnej, której upadek rozpoczął się wraz z wkroczeniem na wieś wzorów miejskich. Zmienia się budownictwo, modne staje się malowanie ścian we wzory, co przyczynia się do usunięcia ze ścian izby wycinanek. (Paszkowska-Wróblewska 1989: 223–224). W tym kontekście widzimy jak ważną rolę odegrała Jadwiga Grodzka, która aktywizowała zdolnych mieszkańców Łęczycy i okolicznych miast i wsi 97 �do zajęcia się zanikającymi już formami sztuki ludowej. Jedną z takich osób była Katarzyna Orczykowska, którą udało mi się odkryć ponownie po wielu latach. Mam ogromną nadzieję, że prowadząc dalsze badania na tym terenie napotkam na inne przejawy twórczości zarówno tej przeszłej jak i może obecnej. Resumée. W ramach niniejszego opracowania zaprezentowane zostały wstępne wyniki badań terenowych w łęczyckiej wsi Łęka. Zostały one przeprowadzone po sześćdziesięciu latach od poprzednich działań. Możliwość realizacji tak różnorodnej tematyki, tj. w zakresie budownictwa, małej architektury sakralnej w postaci krzyży i kapliczek, wreszcie zagadnień związanych z papieroplastyką i jej twórczynią pokazuje ogromne bogactwo kulturowe badanego terenu i wydaje się być dobrym prognostykiem w kontekście przyszłych, planowanych działań. Podjęte tematy nie wyczerpują bowiem palety możliwych do realizacji zagadnień. Planuje się zatem kontynuowanie badań terenowych w Łęce i dalszą publikację ich rezultatów. Streszczenie W ramach niniejszego artykułu zostały zaprezentowane wstępne wyniki badań etnograficznych podjętych w 2022 roku przez pracowników i współpracowników Zespołu Działów Etnograficznych z ramienia Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Prace terenowe zostały zrealizowane po upływie sześćdziesięciu lat od wcześniej zrealizowanych badań. Terenem badań była w przeważającej mierze wieś Łęka znajdująca się na terenie Łęczyckiego oraz sąsiadująca z nią miejscowość Błonie. Ich przedmiotem było budownictwo, mała architektura sakralna oraz zagadnienia związane z papieroplastyką i jej twórczynią Katarzyną Orczykowską. Do artykułu dołączono aneks prezentujący tematykę obrzędowości związanej z weselem. Słowa klucze: badania etnograficzne, Łęka, region łęczycki, tradycja, współczesność, krzyż, kapliczka, fundator, wywiad, sakralizacja wycinanka, Łęczyca, Katarzyna Orczykowska, Łęka, Błonie 98 �Bibliografia: Błachowski, A. (1986). Polska wycinanka ludowa. Toruń: Wydawnictwo MET. Dekowski, J. P. (1964a). Ogólna charakterystyka Łęki. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 19–27. (1964b). Znaczenie terenów nadrzecznych i wodnych w życiu wsi łęczyckiej. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 71–110. (1964c). Z badań nad pożywieniem ludu łęczyckiego. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 185–197. (1964d). Ważniejsze zwyczaje i obrzędy weselne Łęczyckiego. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 199–226. Drozdowska, W. (1964a). Komornicy i służba wiejska w Łęce. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 169–183. (1964b). Kurek we wsi Łęka. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 227–234. Dudkiewicz, J. (1964). Handel wiejski w Łęce. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 157–168. Jackowski, A. (2007). Polska sztuka ludowa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Janicka-Krzywda, U. (1991). Kapliczki i krzyże przydrożne polskiego podkarpacia, Warszawa: S. Krynicki: Towarzystwo Karpackie. Lech, J. (1964). Ludowa technika eksploatacji torfu w Łęczyckiem. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 111–156. Lech, J. (1979). Tradycyjny dom chłopski i jego użytkowanie na obszarze środkowej Polski. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 20, 5–170. Lechowa, I. (1964). Zabytki kultury ludowej z powiatu łęczyckiego w zbiorach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 235–249. Miszczyńska, E. (2007). Pod wspólnym dachem. Tradycyjne budownictwo wiejskie. W: B. Kopczyńska-Jaworska, A. Nadolska-Styczyńska, A. Twardowska (red.) Na styku regionów. Dziedzictwo kultury ludowej województwa łódzkiego (s. 39–59). Pułtusk: Akademia Humanistyczna imienia Aleksandra Gieysztora. Nowosz, W. (1964), Polowa uprawa roślin w Łęce. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 29–44. Paszkowska-Wróblewska, B. (1964). Tradycyjne budownictwo w Łęce. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 45–69. 99 �(1989). Elementy zdobnicze izby wiejskiej na terenie Polski środkowej. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 25, 195–224. Seweryn, T. (1958). Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX. Wywiad I: Respondent – sołtys wsi Łęka Ryszard Kazimierczak (ur. ok. 1955 roku), rozmowa przeprowadzona 19.07.2022 roku. Wywiad II: Respondentka – mieszkanka wsi Łęka Róża Jabłońska (ur. 1930 rok), rozmowa przeprowadzona 19.07.2022 roku. Spis fotografii: Fot. 1. Łęka – widok miejscowości. Autor fotografii: Piotr Czepas. Fot. 2. Dom mieszkalny we wsi Łęka. U góry: stan przed 1967 rokiem. Fotografia archiwalna w posiadaniu Róży Jabłońskiej. U dołu: stan w 2022 roku po dokonanej modernizacji. Autor fotografii: Piotr Czepas. Fot. 3. Kapliczka szafkowa we wsi Łęka. Autor fotografii: Michał Świercz. Fot. 4. Wycinanka kołowa autorstwa Katarzyny Orczykowskiej, pochodząca ze zbiorów Działu Plastyki Ludowej Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Autor fotografii: Michał Świercz. 100 �Barbara Chlebowska1 Ozorków ZARYS CZĘŚCI PROJEKTU BADAWCZEGO „ŁĘKA” POŚWIĘCONEJ OBRZĘDOWOŚCI ŚLUBNEJ I WESELNEJ W ósmym tomie „Prac i Materiałów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna”, który prezentuje wyniki badań zespołu etnograficznego Muzeum w Łęczyckiem, głównie we wsi Łęka, nie ma opracowań poświęconych wszystkim obrzędom cyklu życia jednostki. Zawiera on jednak tekst Jana Piotra Dekowskiego poświęcony ważniejszym obrzędom i zwyczajom weselnym w tym regionie. Autor na podstawie własnych badań i materiałów z II połowy XIX wieku oraz z przełomu XIX i XX wieku (szczególnie zgromadzonych przez Oskara Kolberga) opisuje tradycyjny przebieg najistotniejszych obrzędów i zwyczajów weselnych oraz stan ich zachowania w czasie prowadzonych przez siebie prac, czyli na początku lat 60. XX wieku (Dekowski 1964: 199–217). W swoich badaniach, które będą częścią większego projektu badawczego planowanego przez pracowników Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi w Łęczyckiem, również postanowiłam ograniczyć się do obrzędów i zwyczajów związanych ze ślubem i weselem w Łęce. Gdybym zajęła się wszystkimi obrzędami cyklu życia jednostki, skala badań byłaby zbyt duża. O dokonanym wyborze przesądził fakt, iż obrzędowość weselna jest szczególnie bogata. Nie bez znaczenia była także możliwość zestawienia uzyskanego materiału z wcześniejszymi ustaleniami (szczególnie Jana Piotra Dekowskiego z lat 60. XX wieku). Postawiłam sobie za cel przygotowanie opracowania dotyczącego najistotniejszych, najbardziej znaczących, etapów ślubu i wesela (z uwzględnieniem przygotowań do nich). Pierwszy z nich to zaręczyny i poprzedzająca je decyzja o zawarciu małżeństwa. Kolejnym etapem, który postanowiłam uwzględnić jest ceremonia ślubna w kościele, ewentualnie Urzędzie Stanu Cywilnego (ze szczególnym uwzględnieniem zwyczajów związanych z dotarciem do kościoła przed ślubem, a następnie dojazdem do domu weselnego po ceremonii). Następnie zatrzymam się nad obrzędami i zwyczajami związanymi z samym weselem (z uwzględnieniem uroczystego powitania młodej pary na początku przyjęcia weselnego i odbywającymi się w jego trakcie oczepinami). Ostatnim etapem ślubu i wesela, który obejmę badaniami są poprawiny. Przyjęłam założenie, iż prześledzę zmiany, jakim podlegały wspomniane obrzędy i zwyczaje na przestrzeni kilkudziesięciu ostatnich lat. Podstawą źródłową dla opracowania dotyczącego zwyczajów ślubnych i weselnych w Łęczyckiem będą badania terenowe, które planuję przeprowadzić we wsi Łęka. Weźmie w nich udział ok. 20 –25 osób w różnym wieku (od 16 lat, bez ograniczeń jeżeli chodzi o górną granicę wieku). Będą to zarówno osoby stanu wolnego (szczególnie młodzi rozmówcy), jak i ludzie pozostający wiele lat w związku małżeńskim. Dzięki temu mam możliwość pozyskania informacji zarówno na temat ślubów i wesel z początkowego wycinka okresu, będącego przedmiotem moich zainteresowań, a także deklaracji dotyczących oczekiwań i planów młodych ludzi odnośnie tej sfery życia. Dodatkowo badania obejmą też kilku okolicznych przedsiębiorców związanych ze ślubnym biznesem, których potencjalnymi klientami są moi rozmówcy. Chciałabym także przeprowadzić rozmowę z księdzem z parafii w Błoniach, do której należy Łęka, ponieważ udzielając sakramentu w specyficzny sposób uczestniczy w obrzędach ślubnych. Rozmowy chciałabym przeprowadzić metodą wywiadu swobodnego, według luźnych wytycznych. Planuję zastosować ten rodzaj wywiadu, ponieważ w swojej wcześniejszej praktyce badawczej przekonałam się o jego zaletach. Wytyczne wyznaczają temat rozmowy, jednocześnie jest to metoda jakościowa, pozwalająca zebrać materiał na opracowanie, które ujmuje 1 Kontakt: bch1@op.pl. 101 �problem badawczy w wielu kontekstach. Uczestnik badań ma możliwość swobodnej wypowiedzi, dzięki temu istnieje szansa, iż poruszy aspekty nieprzewidziane przez badacza. Zaletą wywiadu swobodnego jest także fakt, że rozmówca do pewnego stopnia sam kształtuje swoją wypowiedź i może zawrzeć w niej rzeczy, które uważa za istotne. Pozwala to budować zainteresowanie rozmową oraz daje poczucie wagi przekazywanych informacji i doświadczeń, co sprzyja większemu zaangażowaniu (Chlebowska 2018: 12–13). Planując przystąpienie do badań terenowych, na podstawie lektur oraz dokonywanych w życiu codziennym obserwacji, pozwoliłam sobie na refleksje odnośnie kierunku przemian, jakie zaszły i jakie zachodzą obecnie w dziedzinie obrzędów i zwyczajów weselnych w naszym kraju. Stawiam sobie za cel potwierdzenie w toku badań wysnutych przez siebie hipotez. Zakładam również ustalenie skali i tempa zmian, których dotyczą niniejsze hipotezy. Dzięki temu będę mogła ocenić, jak silne są wyznaczone przeze mnie tendencje na interesującym mnie terenie. Zmiany, jakie dokonały się w dziedzinie, będącej przedmiotem mojej analizy, można podzielić na dwie grupy. Pierwsza z nich to praktyki, które przyjęły się kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt lat temu. Są one dobrze utrwalone i opisane w literaturze. Druga grupa to zmiany zachodzące aktualnie. Konstytutywną cechą wielu przemian, które zaliczają się do pierwszej grupy jest fakt, iż uczestnicy obrzędów zatracili świadomość ich głębokiego, symbolicznego sensu. Najlepszym przykładem tego zjawiska będą oczepiny – mają one obecnie charakter zabawy, w której uczestniczą państwo młodzi i wszyscy weselnicy. Należy zauważyć również, iż w wyniku utraty symbolicznego sensu dawnych obrzędów i związanego z tym ich uproszczenia oraz zmiany ich charakteru nie wyznacza się osób, które pełniłyby ważne niegdyś funkcje – swata, swaszki, druhen i drużbów. Cała grupa istotnych, wzajemnie powiązanych ze sobą przemian zwyczajów i obrzędów spowodowana była przyjmowaniem obcych, zazwyczaj miejskich wzorów. Miało ono miejsce na przykład na gruncie mody weselnej. Uczestnicy wesela zarzucili tradycyjny strój i przyjęli modę miejską. Jej zmianom podlegają zarówno państwo młodzi, których ubiór ma charakter stroju obrzędowego, jak i goście. Oprócz mody miejskim wpływom ulegały weselne menu i miejsce wesela (nie dom panny młodej, ale wynajęta sala, np. remiza strażacka). Należy podkreślić, że istotną motywacją dla przyjmowania tych zmian była chęć zademonstrowania zamożności i pozycji społecznej przez rodziny nowożeńców (Królikowska 2001: 173–192; Kwaśniewicz 1981: 109–124). „Nowe” zmiany, które zachodzą aktualnie lub zaszły stosunkowo niedawno są głębokie, ponieważ wiążą się z istotnymi przemianami w rodzimej kulturze. Obecnie młodzi ludzie mają pełną dowolność co do wyboru kandydata na męża czy żonę. Nie ma przeszkód by kierowali się w tej kwestii uczuciem. W kulturze tradycyjnej wsi, gdy obowiązywał zwyczaj swatania młodych ludzi, podstawowym kryterium, jakim kierowali się rodzice wybierając współmałżonka dla córki była pozycja materialna i społeczna jego oraz jego rodziny. Podobnie o zainteresowaniu dziewczyną ze strony kawalera i jego krewnych decydowała w znacznej mierze wysokość posagu panny. Ewentualne uczucie między młodymi mogło być brane pod uwagę tylko, gdy za zawarciem związku przemawiały również argumenty natury finansowej i społecznej (Królikowska 2001: 173–192; Kwaśniewicz 1981: 109–119). Obecnie, nawet jeżeli ciężar organizacji wesela spoczywa w znacznym stopniu na rodzicach państwa młodych, aranżowane małżeństwa należą do przeszłości, w takiej sytuacji zmienia się charakter zaręczyn. Choć zazwyczaj zachowały się tradycyjne praktyki zaręczynowe, w trakcie których kandydat na męża prosi o rękę kobiety jej ojca, mają one jedynie formalny charakter (por. Dekowski 1964: 199–203; por. Królikowska 2021: 174–175). Podobnie formalny charakter ma często dziś praktykowany, choć pierwotnie obcy naszej rodzimej obrzędowości weselnej, zwyczaj prowadzenia panny młodej do ołtarza przez ojca, gdzie przekazuje ją pod opiekę a także władzę, przyszłego męża. Ta patriarchalna praktyka jest jednak powszechnie interpretowana jako wyraz miłości ojca do córki oraz córki do ojca i uważana za bardzo wzruszającą. Tradycyjnie zawarcie związku małżeńskiego wyznaczało moment osiągnięcia dorosłości i samodzielności. W realiach dawnej wsi zazwyczaj był to także moment przejęcia przez państwa młodych obowiązków gospodyni czy gospodarza, wtedy również powstawała nowa rodzina. Dziś powszechne stało się rozpoczynanie wspólnego życia z partnerem (czy partnerką) i posiadanie dzieci bez zawarcia związku małżeńskiego. Decyzję o ślubie, który sankcjonuje istniejący stan rzeczy, pary żyjące w nieformalnych związkach podejmują niekiedy po wielu latach. Odbywające się wówczas obrzędy i zwyczaje weselne trudno uznać za tradycyjnie rozumiany ceremoniał przejścia. Mamy bowiem do czynienia, nie ze zmianą w przebiegu konkretnego obrzędu czy zwyczaju, ale ze znacznym przesunięciem w czasie zespołu obrzędów i zwyczajów związanych ze ślubem i weselem. Sytuacja taka prowadzi do podważenia ich tradycyjnego znaczenia. 102 �Nastąpiło również zjawisko profesjonalizacji organizacji ślubu i wesela – organizację większości elementów ceremonii i przyjęcia oraz ich oprawy powierza się osobom, które zajmują się tym zawodowo. Obecnie działają coraz liczniejsze lokale specjalizujące się w kompleksowej organizacji przyjęć weselnych, oferują one zarówno wszystkie posiłki jak i dekoracje sali. Dziś rzadko młode pary wynajmują salę weselną np. remizę strażacką i niezależnie kucharza czy kucharkę i sami przygotowują dekoracje (por. Królikowska 2001: 186). Profesjonalizacja organizacji ślubu i wesela jest wyrazem wzrostu zamożności mieszkańców wsi i chęci podkreślenia pozycji społecznej państwa młodych i ich rodzin. Jak sygnalizowałam powyżej należy mieć świadomość, że zmiany, na które wskazuję w moich hipotezach są wpisane w głębokie przemiany, jakie nastąpiły w naszej rodzimej kulturze. Mam na myśli głównie zmiany stosunków w rodzinie, prowadzące do słabszej władzy rodziców nad ich dziećmi. Kolejnym aspektem przywołanych przemian jest osłabienie funkcji kontrolnej społeczności, w której funkcjonuje jednostka. W takich okolicznościach jednostki zyskują autonomię, a co za tym idzie możliwość podejmowania niezależnych decyzji życiowych, także w sferze związanej z zawarciem związku małżeńskiego. Streszczenie W ramach badań terenowych, które we wsi Łęka planuje przeprowadzić zespół etnograficzny Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, zajmę się obrzędowością weselną. Jest ona szczególnie bogata, co przesądziło o wyborze tematyki. Nie bez znaczenia była także możliwość zestawienia uzyskanego materiału z wcześniejszymi ustaleniami, bowiem w latach 1961 – 63 również przez łódzkie Muzeum został przeprowadzony projekt, częścią którego była obrzędowość weselna. Problematyka, którą podjęłam wymaga objęcia badanami szerokiej grupy rozmówców. Postawiłam sobie za cel przygotowanie opracowania dotyczącego najbardziej znaczących, etapów ślubu i wesela – od zaręczyn będących oficjalnym wyrazem chęci zawarcia związku małżeńskiego przez młodą parę, poprzez ślub, przyjęcie weselne i oczepiny, po poprawiny. Przyjęłam założenie, iż prześledzę zmiany, jakim podlegały wspomniane obrzędy i zwyczaje na przestrzeni kilkudziesięciu ostatnich lat. Słowa kluczowe: obrzędowość weselna, ślub, oczepiny, badania terenowe, wywiad swobodny 103 �Bibliografia: Chlebowska, B. (2018). W Grabowie Wielkanoc trwa trze dni. Historia i dzień dzisiejszy Święta Palanta. Łódź: Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Dekowski, J. P. (1964). Ważniejsze zwyczaje i obrzędy weselne Łęczyckiego, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 199–225. Jełowicki A. (red.) (2017). Pulteram – żywa tradycja w Wielkopolsce, szreniawa: Muzeum narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Królikowska, E. (2001). Obrzędy rodzinne w Klonowej, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 31, 173–202. Kwaśniewicz, K. (1981). Zwyczaje i obrzędy rodzinne. W: (red.) M. Biernacka, & M. Frankowska, & W. Paprocka, Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, 2, 89–124. Wrocław: Ossolineum. Majkowska-Szajer, D., Zych, M. (red.) (2015). Wesela 21, Kraków: Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli. 104 �Stanisław Remiszewski1 Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu STAROOBRZĘDOWCY W POLSCE – POMIĘDZY RETROSPEKCJĄ A ANTROPOLOGIĄ ZASTANĄ. OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA I JEJ ZNACZENIE W UTRWALENIU KODU KULTUROWEGO W niniejszym artykule została poruszona dosyć bliska nam kwestia, jako że depozytariusze interesującej mnie kultury stanowią część naszej społeczności, a jednocześnie daleką, gdyż kultura badanego etnosu dla większości z nas wciąż jest mało poznaną sferą, jako dziedzictwo obce, a w większości przypadków wcale nam nie znane. Budowane tezy powstały w oparciu o moje obserwacje staroobrzędowców na Podlasiu, z dużym naciskiem na ośrodki Gabowe Grądy i Bór. Staroobrzędowcy stanowią grupę wychodźców z carskiej Rosji, którzy nie przyjęli zmian w cerkwi prawosławnej, wprowadzonych (narzuconych) w II połowie XVII wieku przez ówczesnego Patriarchę Nikona i cara Aleksego I Michajłowicza Romanowa. W 1653 r. patriarcha Nikon zadecydował powrót do liturgii greckiej, weryfikację i ujednolicenie ksiąg liturgicznych na jej wzór, oraz nakazał odnosić się w sprawach cerkiewnych do posłuchu greckich patriarchów. Wierzył, że tradycja grecka „odrodzi (…) Wieczną Cerkiew, oczyści z umysłowego lenistwa, uwolni od pijaństwa i pogańskich zwyczajów” (Szczepański, Górny, 1999: 8). Prześladowani przez władzę Cerkiewną i świecką, przeciwnicy greckich wzorców traktowali reformy i szybkie zmiany obyczajowe w Rosji, jako znak nadejścia Antychrysta. Sprzymierzeńcy rodzimej wiary zaczęli uciekać w różne strony Rosji i za granicę, jak również tworzyli we własnym kraju tajne gminy wyznaniowe. Ostateczny rozłam dokonał się nie tylko w samej cerkwi i wśród jej duchowieństwa, ale także wśród społeczeństwa Rosji. Władze duchowne i świeckie wszelkimi sposobami dążyły do likwidacji podziału Cerkwi. Po surowym rozprawieniu się władz duchownych ze zwolennikami cerkiewnej spuścizny na soborach w latach 60. XVII wieku (1666–1667) zastosowane zostały wobec nich okrutne represje. W celu uniknięcia kar, a raczej możliwości kontynuowania tradycji, zapoczątkowanej w 998 roku, po przyjęciu chrześcijaństwa na ziemiach Rusi Kijowskiej przez księcia Włodzimierza I Wielkiego, sprzymierzeńcy staroprawosławnej cerkwi zaczęli szukać schronienia w różnych miejscach świata. W omawianych przeze mnie Gabowych Grądach (okolice Augustowa) staroobrzędowcy pojawili się w latach 60. XIX w., zakładając tę wieś od samego początku (Dębiński 1910: 18–21). W dobie wszechogarniającego konsumpcjonizmu /mcdonaldyzacji społeczeństwa stoimy przed wyzwaniem zabezpieczenia wszelkich przejawów naszego bogactwa symbolicznego, poprzez rejestrowanie uniwersalnego kodu kulturowego. Nieunikniona hybrydyzacja staroobrzędowców, pod wpływem innych kultur, a jednocześnie swoim zamknięciu na współczesną kulturę rosyjską (w odróżnieniu od np. staroobrzędowców litewskich bądź łotewskich), stworzyła unikalną strukturę miejscowej gwary. Ciemiężeni przez okrutny carat, przezwyciężyli oni ateizację rządów komunistycznych, przekazując swoją kulturę kolejnym pokoleniom. Przetrwanie tej społeczności, jako odrębnej grupy etnograficznej i wyspy gwarowej mówi o ich determinacji i ogromnej religijności, opartej na prymarnym rdzeniu matczynej kultury. Moje badania terenowe mają charakter obserwacji uczestniczącej i jawnej, którą uważam za najbardziej praktyczną, gdyż taki sposób studiowania tradycji pozwala poznać strukturę obserwowanej grupy od wewnątrz. Dodatkowym i bardzo ważnym czynnikiem ułatwiającym nam poznanie odrębnych kultur jest, oczywiście, znajomość języka danej społeczności, gdyż staje się on nosicielem zaufania i zbliżenia pomiędzy 1 stas.remiszewski@wp.pl. 105 �rozmówcami. Wśród podlaskich staroobrzędowców występuje bilingwizm, a stopień zaawansowania miejscowej gwary różni się w zależności od wieku, gdyż starsze pokolenie (urodzonych przed rokiem 40.) bądź pokolenie X władają gwarą w stopniu zaawansowanym i z łatwością przełączają się na język polski. Gwara staroobrzędowców jest osadzona w języku rosyjskim, o podłożu archaicznym, z hybrydą języka polskiego i pozostałościami zasymilowanego języka białoruskiego/ukraińskiego. Wędrówka starowierców odbywała się nie tylko z ziem nowogrodzko-pskowskich, ale przybierała zarówno kierunki ze Starodubia, Białej Krynicy – w obwodzie rówieńskim, a także z Łatgalii i Finlandii2. Wielostronne ścieżki migracji niosły ze sobą zróżnicowania lingwistyczne, co do tej pory słychać w mowie podlaskich starowierców i tworzy unikalne zjawisko językowo-autonomiczne. Ze względu na zmieniające się pokolenie, także język podlega transformacji w kierunku znacznego spolszczenia. Obecnie mamy ostatnie chwile na uchwycenie, a mianowicie utrwalenie kodu lingwistycznego najstarszego pokolenia staroobrzędowców. Proces transformacji miejscowej gwary i mniejsze czy większe zacieranie się śladów prymarności jest procesem nieświadomym, gdyż dominującym językiem, wykorzystywanym w codziennych relacjach, stał się polski. Gdy wsłuchamy się w gwarę, to słychać właśnie kumulacje wyrazów zapożyczonych, przekształcone polskie słownictwo, jak również archaiczny język przednikoniański i dyglosję. Ciekawym przykładem jest wyraz barkan, charakterystyczny dla miejscowej gwary. Nad pochodzeniem tego wyrazu zastanawia się wielu badaczy z uniwersytetów, lecz do tej pory, osobiście, nie natknąłem się w artykułach na etymologię danego słowa. Prawdopodobnie, źródłosłów tego słowa nie stanowi wyjaśniającej komplikacji, gdyż odpowiednikiem słowa barkan → marchew w języku fińskim jest porkkana, prawdopodobne zapożyczenie z języka fińskiego z transformacją pod wpływem przekazu ustnego tego wyrazu podczas wymian handlowych pomiędzy Finlandią a Rosją, co upowszechniło się w nazwie pieczywa z nadzieniem marchewkowo-jajecznym barkannik. Warto zauważyć, że w innych krajach bałtyckich pisownia i wymowa wyrazu marchew jest zbliżona do staroobrzędowego barkan lub fińskiego odpowiednika: łot. burkāni, est. porgand. Wspaniałym przykładem, ukazującym rejestrowanie miejscowego języka są wiersze Wiery Jewdokimow, poetki pochodzącej z Gabowych Grądów (okolice Augustowa) z rodziny staroobrzędowców. Wiera Jewdokimow pisze w języku miejscowej gwary, odwołując się do życia codziennego, przyrody i religii. Jest to jedyna osoba w Polsce, wykorzystująca gwarę starowierców w wierszach. Ta antropologia poetyckości charakteryzuje się użyciem prymarności, hybrydyzacji języka i innych zabiegów lingwistycznych. Osobliwa kulturotwórczość autorki osadzona jest w antropologii codzienności, jak również nostalgii za minionym czasem w rodzinnym miejscu Gabowe Grądy. Wiersze są bezpośrednim nośnikiem danej kultury, stanowią kod kulturowy wsi i jej mieszkańców. Charakteryzują się kolorystyką, często barwną dekoracją. Warto zauważyć, że poszczególne kolory zostały użyte nie tylko po to, żeby wzbogacić kolorystykę utworów, ale przede wszystkim stanowią sens odzwierciedlający filozoficzny przekaz danego słowa. Charakterystyczna i osobliwa dekoracja każdego z utworów jest wyróżnikiem Pani Wiery – nadaje utworowi tonacje wzniosłej radości. Wiersze zawierają również obrzędy, opisy przedmiotów kultu, onomastykę i inne wartościowe cechy. Właśnie zrozumienie gwary pozwala na analizę danej kultury, co jest niezmiernie ważne w badaniu tej grupy lub podczas poznawania/opisywania innych grup etnograficznych. Wiersze W. Jewdokimow można podzielić również na poszczególne grupy, ze względu na: pory roku, przyrodę, młodość, dorosłość, starość, religię, tradycyjną kuchnię czy inne. Przykładowo w utworze Poranny dzwon (Utrienij zwon), autorka odwołuje się do religijności i elementów kultu, jak również przy naszej rozmowie potwierdza, że wiersz jest powrotem do młodości, kiedy to poranny, niedzielny dzwon w molennie oznajmiał i oznajmia okolicy o istnieniu staroobrzędowej wsi, zapowiadając nabożeństwo. Autorka zwraca uwagę na cykliczne dzwony jako znak ugruntowanej i nieskazitelnej kultury, pod wpływem której ożywa przyroda, przesiąknięta sakrum starej wiary. Molenna stanowi centrum zakonserwowanej kultury, a rezonans dzwonów jest głosem przodków, którzy przypominają mieszkańcom o istocie ich wiary, jako sensie istnienia. Wiersz jest napisany gwarą, posiada archaiczne wtrącenia, wybrane zdania bądź wyrazy zaznaczone poszczególnym kolorem, również w celu ukazania zachowanej hierarchii słowotwórczej. W wierszu Brzoza (Bierioza) autorka pisze o ważności tego drzewa dla starowierców, jako że wyłącznie gałązki z brzozy są wykorzystywane w tradycyjnej bajni do biczowania ciała. Kultura czystości odgrywa ko2 Kierunki oznaczonego przemieszczania się potwierdzają depozytariusze staroobrzędowej kultury z Augustowszczyzny. 106 �lejną i bardzo ważną rolę wśród badanej społeczności. Do molenny (świątyni starowierców) można wstąpić wyłącznie po kąpieli w bajni, gdyż nagromadzona niechciana energia profanum oczyszcza się przy kąpieli parowej i chłostaniu ciała, jako pierwszym etapie, a końcowe oczyszczenie następuje już w świątyni. Tradycyjnie, po przyjęciu kąpieli wierzący piją sukowicę – sok brzozowy, co również zostało podkreślone w wierszu, jako tradycyjny napój starowierców. W Gabowych Grądach i Borze niektórzy przygotowują zapasy sukowicy w dębowych beczkach, według wielowiekowej tradycji. Dzielenie się tym życiodajnym napojem następuje również podczas wspólnych uroczystości, które odbywają się przy świetlicy w Borze, kiedy to brzozowy sok ma wzmocnić całą społeczność starowierców i nadać im sił witalnych do nieustannego trwania w tradycji przodków. Przyjazd rodziny z miast (dzieci, wnuków) jest również witany słynnym sokiem brzozowym, do tego podawane są bliny rystwarianyj i herbata, która niegdyś była zakazanym napojem wśród starowierców3. Fot. 1. Przykładowe wiersze Pani Wiery Jewdokimow. Źródło: wiersze ze zbiorów autorki Chęć zachowania swojej odrębności widać na co dzień w Gabowych Grądach i Borze, nawet przez cyklicznie organizowany piknik staroobrzędowców przy świetlicy we wsi Bór. Mieszkańcy podejmują różne, ciekawe inicjatywy podczas wspólnych spotkań, od konkursu na najlepszy ogródek u staroobrzędowców, poprzez spotkania kulinarne – czyli konkurs na przyrządzenie tradycyjnych potraw, najstarsze zachowane receptury i nazwy dań. Tradycyjna, wielowiekowa kuchnia odgrywa kolejną, istotną rolę wśród miejscowych, jako że na co dzień spożywają większość dań, opartych na starej recepturze. Na podstawie niektórych potraw można stwierdzić, skąd przyszła większość starowierców na dzisiejsze Podlasie. Na przykład barkan/ barkanik, skancy (skańcy), bulbyszniki bądź kriopka/nakriopok były rozpowszechnione jako tradycyjne potrawy/pieczywa w Pskowie, Wielkim Nowgorodzie, jak również w Karelii, co potwierdza kierunek wędrówki starowierców na Podlasie. Według słów mieszkańców Gabowych Grądów herbata była zakazanych napojem wśród staroobrzędowców-bezpopowców. Zakaz ten tłumaczą historią osadzoną od dawna w ich kulturze: Gdy ukrzyżowano Jezusa, przyroda była pogrążona w bólu, wszystkie kwiaty, trawa i drzewa zwiędły, jedynie herbata wciąż pięknie kwitła i radowała się z męki i śmierci Zbawiciela. Pomimo wciąż przekazywanej opowieści o herbacie, dzisiaj stała się ona popularnym napojem. 3 107 �Na cyklicznym pikniku, w jednym miejscu i czasie, spotykają się wszystkie grupy wiekowe starowierców, co daje możliwość na rozmowy ze społecznością i obserwację kilku pokoleń na raz. Przy świetlicy działa jedyny w Polsce zespół śpiewaczy staroobrzędowców Riabina, który promuje swoje pieśni i kulturę wśród szerokiego grona odbiorców. Młodzież nie ukrywa swego pochodzenia wśród katolickich rówieśników, wręcz są z tego dumni. Słuchając rozmów i biorąc bezpośredni udział w dyskusjach wszyscy zgormadzeni podkreślają, że religia i gwara stanowią filar ich wartości, na którym opierają się pozostałe elementy kultury. Niestety, rozmówcy ubolewają nad powolnym zacieraniem się języka, głównie z powodu mieszanych małżeństw z katolikami, jako że nastąpił moment, kiedy polscy starowiercy już nie mogą prowadzić endogamii, ze względu na ich małą liczbę. Istnieje potrzeba wprowadzania innych genów. W tym przypadku język polski staje się językiem prymarnym. Natomiast więź z matczyną religią nie słabnie, a młodzież tradycyjnie uczęszcza do molenny, gdzie odbywają się chrzty i śluby. Dosyć często się zdarza, że starowiercy mieszkający w Stanach Zjednoczonych, wywodzący się z Gabowych Grądów, przyjeżdżają specjalnie do swojej świątyni w celu ochrzczenia dzieci albo dokonania pochówku na miejscowym cmentarzu osoby zmarłej za oceanem. Fot. 2. Molenny staroobrzędowców-bezpopowców. Źródło: zdjęcia ze zbiorów prywatnych S. Remiszewskiego Miejscem kultu staroobrzędowców jest molenna, cechująca się skromnością w wyposażeniu i orientacją w kierunku wschodu. W Polsce znajdują się 4 czynne świątynie – w Wojnowie, z klasztorem; Suwałkach; Wodziłkach i Gabowych Grądach, przy czym w ostatniej miejscowości kilka lat temu została utworzona dodatkowa, nowa świątynia. Dzisiejszy kościół rzymskokatolicki w Gibach, przed 1982 rokiem pełnił również funkcję molenny w Pogorzelcu. Ze względu na małą liczbę wiernych świątynia została przekształcona na kościół po translokacji, nad czym ubolewa obecne pokolenie staroprawosławnych. Największą parafią, prężnie działającą jest właśnie ta w Gabowych Grądach, z molenną z 1948 roku, do którego również przynależą wierni z Augustowa. Jako że nurt staroobrzędowców nie uznawał duchownych wyświęconych po przeprowadzonej schizmie w kościele prawosławnym, a na początku XVIII wieku wyświęconych według starego obrzędu praktycznie nie zostało, więc z braku starowyświęconych, starowiercy zaczęli wybierać z własnego grona przewodnika, tak zwanego nastawnika – najstarszą, najbardziej oczytaną osobę. W związku z tym, molenna u bezpopowców nie jest, w przeciwieństwie do cerkwi, miejscem sprawowania eucharystii, którą może odprawiać wyłącznie wyświęcony kapłan. Molenny muszą być ujednolicone i różnić się od cerkwi skromnością, brakiem ikonostasu, a ołtarz tworzy szereg ustawionych na półeczkach ikon – opartych o ścianę. Zabrania się przybijać, zawieszać na gwoździach bądź przytwierdzać ikony na drutach, gdyż oznacza to ponowne ukrzyżowanie Jezusa, umartwienie świętych osób. W odróżnieniu od cerkwi, wewnątrz 108 �molenny znajdują się miejsca siedzące z podrucznikami (dywanikami). Oczywiście najbardziej charakterystyczną cechą nurtu starocerkiewnosłowiańskiego jest pierwotny styl bizantyjski, ośmiokończasty krzyż i czynienie znaku krzyża dwoma palcami – jako symbol Boga i człowieka, a nie trzema, według nowych reform prawosławnych. Ikony czczone są wyłącznie te, które zostały napisane przed schizmą lub też kopie z nich. Zabrania się również kategorycznie poprawiania ich. Ikona jest pisana, nie malowana, gdyż traktowana jest jako Pismo Święte (Remiszewski 2021: 44). Przywożone po długich tułaczkach w wieku XVIII ikony pochodziły głownie z Moskwy, warsztatów utworzonych nad rzeką Wyg w Karelii, Wietki w dzisiejszym obwodzie homelskim, a w późniejszym etapie wychodziły z pracowni w Wojnowie i Rygi. Rozpowszechnioną praktyką wśród starowierców było noszenie poliptyków. Składane, małe ikony służyły często jako „podróżne”. O ikonach „podróżnych” historyk D. Lichaczow pisze: „Obrazki podróżne starowierców prowadzą bezpiecznie podróżników drogą pełną grzesznych niebezpieczeństw” (Górny 2001: 23). O wykonywaniu tych ikon w monasterze wygowskim w następujący sposób pisze na początku XIX w. A. Suspałow: „W dwóch piecach odlewano miedziane święte obrazy lub składane czteroczęściowe, trzy- oraz dwuczęściowe ikony podróżne. W drugim pomieszczeniu wyroby pieczołowicie polerowano i część z nich przekazywano emalierom, którzy wypalali na nich wielobarwną emalię” (Górny 2001: 95). Takie ikony zazwyczaj były bogato zdobione, również motywami roślinnymi. Posiadały one zawieszki, służące za medalik, ale także zawieszano je na krzyżach cmentarnych. W posiadaniu podlaskich staroobrzędowców znajdują się podróżne ikony o precyzyjnym zdobieniu, osadzone w mosiężnych i srebrnych koszulkach, obrazujących roślinną ornamentykę. Podczas deportacji starowierców na początku XX w. w głąb Rosji (Saratów, wieś Sinieńkije) i podczas II Wojny Światowej do Królewca, wierni wieźli ze sobą schowane, małe ikony, które, według słów depozytariuszy, uratowały im życie. Takie ikony stanowiły najdroższy element kultury na obczyźnie, towarzyszący i hartujący ciężki los zesłańców. Fot. 3. Wnętrza molenn. Źródło: zdjęcia ze zbiorów prywatnych S. Remiszewskiego Nabożeństwa odprawia się według ksiąg (Psałterza) wydanych przed reformą (I połowa XVII wieku), jako całkowicie poprawnych i natchnionych przez Ducha świętego, zabrania się używania czy nawet wnoszenie do molenny nikoniańskich ksiąg, jako wielkiego grzechu. W molennie używa się Czasosłowów – czyli najbardziej rozpowszechnionej i najczęściej używanej bogosłużebnej księgi, zawierającej teksty niezmiennych modlitw czasu dobowego. Czasosłow, a w głównej mierze jego skrócona wersja – Czasownik – były używane na Rusi i są nadal używane, aby uczyć dzieci czytania i pisania w języku starocerkiewnosłowiańskim. Duża liczba starowierców, nawet chłopów, umiała czytać, gdyż uczyli się tej sztuki na podstawie modlitw (co odróżniało ich od chłopów wyznania prawosławnego czy rzymskokatolickiego). Staroobrzędowcy osiadający na terenie dzisiejszej północno-wschodniej Polski korzystali zarówno z ksiąg przywiezionych ze sobą, jak również zamawianych w zabłudowskiej czy supraskiej drukarni (Mironowicz 2018: 140–141), a później, powstałej w wieku XIX drukarni w Piszu, jak również bezpośrednio z drukarni przy cmentarzu Przemienienia Pańskiego w Moskwie. Drukowano tam księgi oparte na starym kanonie, czyli jedynie słusznym i prawdziwym w świecie Cerkwi Prawosławnej. 109 �Wręcz nieodłącznym elementem życia starowierców jest lestowka, czyli rodzaj różańca, Nazwa pochodzi od wyrazu lestnica – drabina i symbolizuje wznoszenie się do nieba. Lestowkę trzyma się w lewej ręce, przesuwając jej schodki od ziemi do nieba podczas odmawianych modlitw. Największe zastosowanie posiadała lestowka przy wykonywaniu pokutnych pokłonów oraz w okresie Wielkiego Postu, kiedy to każdy wierny powinien był omodlić około 10 lestowek (złożyć 952 ziemne pokłony na dywanik zwany podrucznikiem), co do tej pory praktykuje się w niektórych staroobrzędowych ośrodkach. Niegdyś różaniec był noszony przez wiernego codziennie, obchodzono się z nim podobnie jak z ikoną podróżną. Brało się go w drogę, co miało chronić przed nieszczęściem. Symbolizowało również ciągłe przebywanie z Bogiem, oczyszczano nim nabyte na rynku pokarmy (wraz z określoną ilością pokłonów), jako pochodzące od niewiernych. Lestowka, podobnie jak natielny krzyż, ma towarzyszyć wiernemu od narodzin do ostatniego dnia życia. Fot. 4. Przedmioty kultu religijnego staroobrzędowców-bezpopowców: lestowka, krzyż o ośmiu zakończeniach, podrucznik. Źródło: zdjęcia ze zbiorów prywatnych S. Remiszewskiego Warto nadmienić, że śpiewy w molennach mają charakter monofoniczny (zachowana jednogłosowość), w odróżnieniu od prawosławnego śpiewu polifonicznego. Śpiewy monofoniczne u staroobrzędowców nazywane są śpiewami kriukowymi, od ich sposobu zapisywania w kształcie haczyków. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego (2018–2021) liczba staroobrzędowców w Polsce wynosi około 1452 osoby. Zamieszkują oni przede wszystkim duże ośrodki, jak Suwałki, Augustów, Białystok, a także mniejsze: Gabowe Grądy, Wodziłki, Wojnowo i inne miejscowości na Podlasiu. Nie duża ich liczba osiadła w Warszawie, stanowiąc w większości wychodźców z ośrodków podlaskich. Prowadzenie badań w zachowanej społeczności, a w szczególności wewnątrz grupy, jest jedyną i najbardziej praktyczną metodą, pozwalającą w większym stopniu utrwalić zastaną etniczność. Z drugiej strony, obojętność wobec tej społeczności będzie prowadzić do zatracenia nici, łączącej cały przekaz ich kulturowości, a ostatecznie do luki etnograficznej i braku możliwości rekonstrukcji pamięci. Niezmiernie ważne jest rejestrowanie kodu kulturowego najstarszych depozytariuszy kultury, nosicieli prymarnych śladów norm wewnątrzkulturowych, a jednocześnie zmian wpływających na spostrzeżenie własnej sukcesji wśród młodszych pokoleń. Uchwycenie przez badacza permanentności tradycji jest mostem pomiędzy przeszłością a teraźniejszością, pozwalającym danej kulturze trwać, nie zważając na niepochamowane transformacje społeczne. Grupa etnograficzna staroobrzędowców-bezpopowców, jako jedna z najmniejszych grup religijnych w Polsce, jest unikalną kulturą, której ślady wielowiekowej tradycji wciąż są obecne w antropologii zastanej. Podejmowanie obserwacji uczestniczącej i rejestrowania kodu tej społeczności pozwala zachować wszelkie przejawy etnosu, zabezpieczając elementy tego dziedzictwa, jako część naszej osobliwej wielokulturowości. 110 �Streszczenie Mieszkający w Polsce staroobrzędowcy są potomkami wychodźców z carskiej Rosji, którzy nie przyjęli XVII-wiecznych zmian w cerkwi prawosławnej i zmuszeni byli opuścić własny kraj, ratując się przed prześladowaniami reformatorów. Pomimo tego, że starowiercy zachowali swoją odrębność, zauważa się zachodzące zmiany w ich kulturze, które z roku na rok prowadzą do zacierania się autentyczności dziedzictwa. W celu zachowania świadectw unikalnej mniejszości, należy podejmować starania w rejestrowaniu wszelkich zjawisk danej kultury. Jedynym sposobem na udokumentowanie szeroko pojętej etnografii staroobrzędowców jest obserwacja uczestnicząca i aktywne działanie na rzecz promocji i popularyzacji omawianego etnosu. W referacie została poruszona kwestia kultury, jej transformacji i znaczenie w prowadzeniu badań terenowych w celu uratowania zastanego kodu kulturowego. Autor odwołuje się do metody porównawczej pomiędzy przeszłością a teraźniejszością i przeobrażeń pod wpływem innych kultur. Słowa klucze: staroobrzędowcy, dziedzictwo, Gabowe Grądy, molenna, Jewdokimow, Riabina 111 �Bibliografia: Dębiński, K. (1910). Raskoł i Sekty w Prawosławnej Cerkwi Rosyjskiej, Warszawa: Armoryka. Górny, W. (2001). Ikona i jej desakralizacja. Niektóre aspekty detalizacji i komercjalizacji sztuki cerkiewnej, [w:] Cerkiew – Wielka Tajemnica. Sztuka cerkiewna od XI wieku do 1917 roku ze zbiorów polskich. Katalog wystawy zorganizowanej przez Muzeum Zamek Górków w Szamotułach i Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, Kwiecień–sierpień 2001, Gniezno 2001. Remiszewski, S. (2021). Staroobrzędowcy na Podlasiu – permanentny fenomen wsi Gabowe Grądy, [w:] Ciechanowiecki Rocznik Muzealny, Tom XVII, Ciechanowiec 2021, s. 36. Mironowicz, A. (2018). Działalność protopopa zabłudowskiego Nestora Kuźmicza na tle epoki. Pismo Historyczne, Warszawa, Saeculum Christianum, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Szczepański, M., Górny, W. (1999). Strażnicy Kanonu. Nieznane oblicza rosyjskiej sztuki sakralnej XVIII i XIX wieku ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach, Kraków, Galeria Słowiańska „Orthdruk”. 112 �CZĘŚĆ III. PROBLEMY I MOŻLIWOŚCI ��Wojciech Połeć1 Instytut Socjologii Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Piotr Mańkowski2 Katedra Nauki o Drewnie i Ochrony Drewna Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego PAMIĘĆ MIMETYCZNA, NOWE TECHNOLOGIE I NOWE MOŻLIWOŚCI DLA MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO Wstęp3 Uznany autorytet w zakresie badań nad pamięcią kulturową Jan Assmann (2008) wyróżnia trzy rodzaje pamięci, które stają się częścią pamięci kulturowej danego narodu. Są to pamięć mimetyczna związana z uczeniem się danych czynności poprzez bezpośredni kontakt, poprzez powtarzanie zaobserwowanych czynności, pamięć rzeczy odnosząca się do tego, co przypominają nam, z czym kojarzą się nam dane przedmioty czy też miejsca oraz pamięć komunikatywna związana z bezpośrednim, narracyjnym przekazem treści. Zauważyć można, że działania mające na celu utrzymanie tradycji, narodowego dziedzictwa skupiają się przede wszystkim na zachowaniu tych ich części, które są wyrażone i możliwe do przekazu w ramach pamięci komunikatywnej oraz pamięci rzeczy. W tym ostatnim przypadku mamy do czynienia przede wszystkim z gromadzeniem i eksponowaniem (najczęściej w muzeach) różnorodnych artefaktów. Już jednak polski klasyk badań nad kulturą Stefan Czarnowski (1958) w studium „Wędrówka narzędzia” zwracał uwagę na to, że dany przedmiot, dane narzędzie staje się częścią konkretnej kultury dopiero wtedy, gdy jest używane i wpisuje się w dany kontekst społeczny i kulturowy. Więcej nawet, to samo narzędzie może mieć diametralnie odmienne funkcje, odmienne znaczenie w dwóch różnych kulturach, które się nim posługują. Nie ma przy tym znaczenia to, czy dane narzędzie zostało w interesującej nas kulturze wynalezione czy też jest elementem zapożyczonym z innej kultury. Jego znaczenie jest swoiste i wyjątkowe ze względu na, powtórzmy, społeczny i kulturowy kontekst jego użytkowania. Czarnowski prowadził swoje rozważania z perspektywy rozwoju technologicznego, jego głównym pytaniem w tym zakresie jest, dlaczego pewne rozwiązania nie są przyjmowane, nawet jeśli są bardziej efektywne i oszczędzające pracę robotnika. Wnoszą one jednakże duży wkład w zrozumienie interesującego nas tutaj problemu zachowania i zrównoważonego rozwoju tradycyjnych umiejętności i rzemiosł. Problematyka zmiany, przyjmowania nowych technologii jest innym aspektem, „drugą stroną monety” zachowania tradycyjnych rzemiosł i form produkcji. Tym, co zmienia się najbardziej jest wartościowanie odchodzenia od technik i metod tradycyjnych na rzecz nowych, najczęściej pochodzących z innej kultury (Połeć, Murawska: 2022). Czarnowski zwraca uwagę na to, że „O zapożyczeniu technicznym mówić można dopiero wówczas, gdy zostaje przyjęty nie tylko przedmiot, ale także sposób jego użycia” (Czarnowski 1958: 115). W takich przypadkach, gdy przyswojony zostaje jedynie dany przedmiot, zatraca on całkowicie swoje wartości użytkowe stając się najczęściej jedynie dekoracją. Kontakt: wojciech_polec@sggw.edu.pl. Kontakt: piotr_mankowski@sggw.edu.pl. 3 Opracowanie powstało w ramach realizacji projektu Ministra Edukacji i Nauki „Nauka dla Społeczeństwa” pt. (Nie)ginące zawody, umiejętności i obyczaje w społecznościach wiejskich Mazowsze i Polska Wschodnia (NdS/536514/2021/2021). 1 2 115 �Taką formą zachowania dawnych przedmiotów jest potraktowanie ich jako eksponatów muzealnych. W tym przypadku nie mamy do czynienia z przetworzeniem danego przedmiotu, ale z całkowitą zmianą sposobów ich wykorzystywania. Nadrzędną sprawą jest zachowanie przedmiotu, a nie jego użytkowanie. W niektórych przypadkach zabezpieczenie przedmiotu dla celów ekspozycyjnych wymaga jednak pozbawienia ich funkcjonalności. Często dzieje się tak w muzeach etnograficznych, skansenach czy też muzeach przemysłu, w których bezpieczeństwo zwiedzających i troska o zachowanie eksponatów powoduje, że obiekt muzealny jest pozbawiony funkcji użytkowych. Oczywiście nie jest tak zawsze. Jak wskazywał na przykład Andrzej Gólski, już w pierwszym skansenie w Sztokholmie wprowadzano ludzi, którzy mieli skansen ożywić. Pisze on: „Wiele z rzemiosł, np. dawną sztukę przędzenia, demonstrują od czasu do czasu dla publiczności przeszkoleni w tym zakresie rzemieślnicy. W odpowiednio urządzonych pomieszczeniach na oczach zwiedzających odbywa się tu również wykonywanie artystycznych wyrobów szklanych itp.” (Gólski, 1972: 19). Nie zawsze jednak, szczególnie współcześnie taki rodzaj bezpośredniej prezentacji, nie mówiąc już o całościowym przekazie rzemiosła, jest możliwy. Podobną sytuacją jest zachowanie przedmiotów w niezmienionej formie, ale traktowanie ich jedynie jako dekoracji niemających innych funkcji niż funkcja estetyczna z ewentualnym dodatkowym przywołaniem stylu, klimatu bądź czasów, z których pochodzi dany przedmiot na przykład wykorzystanie dawnych narzędzi, naczyń czy też przedmiotów codziennego użytku dla osiągnięcia efektu rustykalności czy też wykorzystanie posążków Buddy, by osiągnąć efekt orientalizujący daną przestrzeń. Takie zastosowanie przedmiotów pozbawione dawnego kontekstu, a przede wszystkim dawnych funkcji nie może być uznane za odpowiednio zachowanie tradycji czy też przyjęcie nowego elementu kulturowego. Podsumowując można stwierdzić, że w przypadku zachowywania tradycyjnych umiejętności i rzemiosł zachowanie samych artefaktów jest stanem niewystarczającym, konieczne jest zachowanie i przekazywanie całości umiejętności związanych z wytwarzaniem i użytkowaniem przedmiotów, a także zachowanie obrzędowości i kulturowo uwarunkowanych sposobów używania tradycyjnych przedmiotów będących częścią nie tylko materialnego dziedzictwa narodowego, ale również dziedzictwa niematerialnego zawartego w samych technikach, umiejętnościach i obrzędowości. Powyższe rozważania wydają się zbieżne z perspektywą prezentowaną przez Joannę Dziadowiec-Greganić w ramach nowej teorii dziedzictwa rzemieślniczego rękodzielniczego (Dziadowiec-Greganić: 2021), choć przyjmowany za UNESCO podział na materialne i niematerialne dziedzictwo kulturowe przebiega wzdłuż innych linii niż podział na poszczególne rodzaje pamięci proponowane przez Assmanna. Pamięć mimetyczna a niematerialne dziedzictwo kulturowe Niedoreprezentowanie tej części dziedzictwa kulturowego, która wchodzi w ramy pamięci mimetycznej ma swoje źródła przede wszystkim w trudnościach jego nabycia poza bezpośrednim (i często długotrwałym) kontaktem twarzą w twarz. Nie oznacza to jednak, że wysiłków takich nie podejmowano. Katarzyna Waszczyńska w słowie wstępnym do dzieła Mariana Pokropka pisze tak o jego wysiłkach dokumentacyjnych: „Wiele z tej dokumentacji ma już walor historyczny, wśród zarejestrowanych wytworów można znaleźć takie, które wypadły z użytkowania, ale też takie, które powoli zaczynają podzielać ten los. Warto też dodać, że ich opis nie ogranicza się do rejestracji, lecz także uwzględnia sposoby ich użytkowania. Tak jakby Autor przewidział, że w przyszłości trzeba będzie wiele z nich <<poznawać na nowo>>, wyjaśniać zasady ich działania oraz możliwości wykorzystywania” (Waszczyńska 2019: 3). Widzimy tutaj próbę opisania i uchronienia tej części niematerialnego dziedzictwa, które w języku Assmanna opisać możemy jako pamięć mimetyczną. Tekst, opis nie zawsze jest jednak wystarczający do zachowania, a następnie odtworzenia sposobów użycia narzędzia, szczególnie jeśli chodzi o szczegóły techniczne, takie jak sposób trzymania narzędzia przez rzemieślnika, sposoby przyłożenia narzędzia do obrabianego materiału czy też ruchy, jakie należy wykonywać, by narzędzie działało „prawidłowo”, to znaczy, by wykonywało pracę, do której zostało stworzone. Nie zmienia to jednak faktu, iż dużą rolę w tego typu utrwaleniu i przekazie sposobów użycia narzędzi, sposobów wykonywania i użytkowania danego przedmiotu ma słowo pisane, któremu często towarzyszą ilustracje mające zobrazować sposób wykonywania danej czynności. Tego typu zapisy tworzone były nie tylko przez badaczy zajmujących się daną problematyką, ale również przez specjalistów w danej dziedzinie, często w postaci podręczników, samouczków mających umożliwić zainteresowanej osobie poznanie tajników danej umiejętności. Nie bez znaczenia są tutaj również, używane także współcześnie druki ulotne w po116 �staci instrukcji obsługi, które towarzyszą często narzędziom czy też przedmiotom wytwarzanym profesjonalnie, przemysłowo. Problematyka tego typu tekstów, nie zawsze łatwych do zrozumienia przez „laika”, którym towarzyszą często schematy czy też instrukcje piktograficzne, jest ciekawym przedmiotem badań samym w sobie, ale musimy zaznaczyć, że wykracza ona poza ramy niniejszego opracowania. W przypadku umiejętności tradycyjnych nie mamy najczęściej do czynienia z tego typu opracowaniami. Nie były one potrzebne, skoro dana umiejętność była przekazywana w doświadczeniu bezpośrednim. Zewnętrzne zaś opisy, w tym przede wszystkim opisy etnograficzne, tworzone były poza zwykłym kontekstem użytkowania i przekazywania wiedzy na temat ich użytkowania. W tym zakresie znaczącą zmianą było wynalezienie technik zapisu dźwięku i obrazu, które szybko zaczęły być wykorzystywane przez najlepszych badaczy. Dzięki wysiłkowi i wykorzystaniu ówczesnych najnowocześniejszych metod zapisu dźwięku przez Bronisława Piłsudskiego ludzkość dysponuje współcześnie unikalnymi nagraniami dokumentującymi kulturę Ainów. Jego dokonania wyprzedzają nie tylko prace Bronisława Malinowskiego, który w swych badaniach wykorzystywał dokumentację fotograficzną (por. np. Malinowski: 2005), ale również dokonania amerykańskich antropologów, którzy również szybko odkryli zalety dokumentacji filmowej. Szczegółowo historię wykorzystania fotografii w badaniach antropologicznych i socjologicznych relacjonuje Piotr Sztompka (Sztompka: 2005). Dokumentacja filmowa jest stosowana w badaniach etnograficznych od dawna, co nie zawsze przekładało się na możliwości dostępu do tej dokumentacji nie tylko przez profesjonalistów, ale także przez zainteresowane osoby spoza akademii. Znaczącą zmianą było w tym zakresie upowszechnienie się dostępu do internetu, a przede wszystkim stworzenie platform takich jak Youtube, która pozwala na dzielenie się ze społecznością internetową własnymi nagraniami filmowymi oraz nagraniami innych osób i instytucji. Platformy takie, choć najczęściej utożsamiane z odtwarzaniem muzyki, stają się zagłębiem informacji wizualnej w każdym właściwie zakresie, w tym przedstawiania sposobów radzenia sobie w sytuacjach życia codziennego (tzw. lifehack), przedstawienia sylwetek różnorodnych twórców, w tym twórców ludowych, czy też sposobów wytwarzania i posługiwania się różnorodnymi przedmiotami i urządzeniami. W ramach zasobów sieciowych możemy również spotkać się z upublicznionymi filmami archiwalnymi, które pokazują jak pracowano i posługiwano się różnorodnymi przedmiotami w przeszłości. Najliczniejsze archiwalne materiały filmowe prezentuje w internecie Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie (link w netografii). Wizualną dokumentację rzemieślniczej obróbki drewna szerzej opisujemy w naszym opracowaniu (Połeć, Mańkowski: 2024). Współcześnie wszystkie rodzaje takich treści pojawiają się również w mediach społecznościowych, które umożliwiają „dzielenie się” materiałami wizualnymi. Możemy w tym zakresie mówić o jakościowej zmianie w zakresie dostępności do tego rodzaju materiałów i wiedzy, którą one zawierają. Rozwiązując dowolny problem o naturze technicznej, bądź to starając się o pogłębienie swoich umiejętności, sięgnąć możemy po zasoby internetowe. Nie zawsze jednak materiały takie są dostępne i spełniają nasze oczekiwania. Po pierwsze, możemy spotkać się z filmami tworzonymi przez pasjonatów danej umiejętności, rzemiosła, którzy tworzą omówienia czy też instrukcje budowy, obsługi danego sprzętu. Często są to najbardziej wartościowe materiały, gdyż tworzone są z myślą o użytkowniku, który ma z nich skorzystać w praktyce. Problemem jest tutaj stopień znajomości rzeczy przez twórcę filmu, sposób prezentacji, czy wreszcie tematyka materiałów. Częściej spotkać można poradniki dotyczące bieżącego sposobu wykorzystywania danej umiejętności, niż filmy dokumentujące tradycyjne i umiejscowione kulturowo umiejętności. Po drugie, spotkać można materiały, które przygotowywane są przez w miarę profesjonalne ekipy filmowe czy też osoby „z zewnątrz”, które stawiają sobie za cel przedstawienie danego rzemieślnika, twórcy, ale skupiają się raczej na walorach estetycznych prezentacji oraz na warstwie mówionej. Są to często zapisy wywiadów, bądź to filmy w konwencji wywiadów, w których oko kamery nakierowane jest (zgodnie ze sztuką filmową) na twarz wytwórcy, a nie na jego czynności. Widzimy więc na przykład rzeźbiarza przy pracy, ale nie możemy zobaczyć jakie wykonuje on ruchy dłońmi, narzędziami. W tego typu filmach mamy również bardzo częste przeskoki czy też pominięcia poszczególnych etapów pracy, co powoduje, że kluczowe nieraz z technicznego punktu widzenia elementy wytwórczości czy obsługi są pomijane. Filmy takie, tworzone w innym celu niż przekaz danej umiejętności, często nie są przydatne osobom chcącym odtworzyć daną umiejętność, a ich wartość dokumentacyjna bywa niewielka, choć mają oczywiście inne walory, w tym walory edukacyjne i mogą stać się bodźcem do dalszych, własnych poszukiwań. 117 �Po trzecie, mamy pewien zasób filmów archiwalnych, których podstawowym walorem jest to, że utrwaliły one obrazy umiejętności, zawodów czy też zachowań, których obecnie nie możemy już spotkać lub spotkać możemy bardzo rzadko. To tego typu filmy towarzyszą często ekspozycjom muzealnym. Ich wartość dokumentacyjna nie przekłada się jednak często na użyteczność w ramach zachowania niematerialnego dziedzictwa kulturowego z powodów wymienionych powyżej, a dodatkowo wiele z nich jest mało atrakcyjna wizualnie ze względu na dawne ograniczenia w technice filmowej. Nowe możliwości dokumentacji i rozpowszechniania niematerialnego dziedzictwa kulturowego Dzisiejszy stan technik filmowych (dużo większa dostępność, wyższa jakość, rozwój technologii VR, filmów 360) pozwala na postawienie kolejnego kroku milowego w zakresie dokumentacji i rozpowszechniania dziedzictwa związanego z użytkowaniem przedmiotów. Nie musimy poprzestawać na werbalnych opisach, statycznych przedstawieniach fotograficznych czy też rejestracji filmowej, która nie pozwala na uchwycenie tych szczegółów, perspektyw patrzenia, które są najistotniejsze z punktu widzenia przekazu umiejętności. Mamy możliwość takiego opracowania sposobów zapisu i ich prezentacji, by mogły być one wykorzystywane w przyszłości i by mogły stać się częścią tego, co znany brytyjski socjolog Anthony Giddens nazywa doświadczeniem zapośredniczonym. Zwraca on uwagę na to, że współcześnie coraz większa część naszego doświadczenia jest zdobywana w sposób zapośredniczony przez różnego rodzaju środki przekazu (Giddens: 2001). Możemy tutaj dodać, że jedną ze sfer, która najbardziej traci na tego typu przekazie jest właśnie sfera związana z pamięcią mimetyczną, która nie kończy się jedynie na przekazie umiejętności niezbędnych w naszej pracy zawodowej (choć i w tym zakresie spotykamy się coraz częściej z różnego rodzaju symulatorami), ale dotyczy całości naszego życia nie tylko życia codziennego, również tej jego części, która jest ściśle związana z naszą tożsamością społeczną, kulturową i narodową czy też stosunkiem do innych narodów (Siellawa-Kolbowska, Połeć: 2014). Ze względu na zmianę stylu życia zwłaszcza młodego pokolenia, zanikają lokalne obyczaje i tradycje, których różnorodność stanowi bogate dziedzictwo kulturowe będące przeciwwagą dla procesów globalnej uniformizacji. Starsze pokolenie nie zawsze ma komu przekazywać swoją rzemieślniczą wiedzę, w rezultacie czego zanikają tradycyjne umiejętności, czy zawody. W celu ich zachowania zaplanować można działania dokumentujące i edukacyjne z wykorzystaniem techniki filmów sferycznych, rozszerzonej rzeczywistości a więc techniki VR pozwalające dotrzeć, dzięki zastosowaniu nowoczesnej technologii multimedialnej, zwłaszcza do odbiorców najmłodszych oraz zainteresować ich sposobem tradycyjnego wytwarzania przedmiotów codziennego użytkowania. Specyfika filmów sferycznych i filmów stosujących rozszerzoną rzeczywistość pozwalających na wirtualne poruszanie się widza w przestrzeni akcji filmu, obracanie się w dowolnym kierunku, zmianę planu przez co tego typu film jest dużo bardziej atrakcyjny dla odbiorcy. Pozwala też na lepsze zapoznanie się ze szczegółami pracy, ruchów twórcy, ale również ze szczegółami miejsca, w którym film jest wytwarzany. W przypadku filmów ukazujących tradycyjne umiejętności ogromną rolę mogą odegrać skanseny. Mamy w nich do dyspozycji właściwie gotowe scenografie dla takich filmów. Przestrzeń domów, warsztatów może zostać wykorzystana do zarejestrowania pracy rzemieślnika w kontekście, który zbliżony jest do kontekstu tradycyjnego, a w dzisiejszych czasach praktycznie już zaginął. Pomimo tego, że rzemieślnik wytwarza tradycyjne wyroby, zmienił się znacznie proces wytwarzania i narzędzia konieczne do wykonania wyrobów rzemieślniczych. Współczesne rzemiosło posługuje się elektronarzędziami, produktami przemysłowymi, które odbiegają od narzędzi wykorzystywanych przez rzemieślników na początku XX wieku. Współczesny warsztat podporządkowany jest ergonomii pracy, jest tworzony we współczesnych budynkach murowanych, przestrzennych, dobrze oświetlonych i ogrzewanych. Zwrotnie, przygotowane filmy wykorzystujące nowoczesne techniki zapisu wykorzystywane mogą być nie tylko poza przestrzenią muzeów, skansenów, ale mogą niekiedy stać się częścią ich ekspozycji szczególnie tam, gdzie warunki techniczne, przepisy dotyczące bezpieczeństwa czy też konieczność zachowania w niezmienionym stanie zabytkowych przedmiotów nie pozwalają na bezpośredni kontakt zwiedzających z tradycyjnymi narzędziami i przedmiotami. Może to być rozszerzenie możliwości działań muzeów wykraczające poza przygotowywanie kopii, replik przedmiotów, które w muzeach przygotowywane są w celu umożliwienia bezpośredniego kontaktu zwiedzającego z artefaktami z epoki. 118 �Wśród nowych technik filmowych można wyróżnić kilka ich rodzajów, które mogą być przydatne w działalności muzealnej, choć nie wszystkie w równym stopniu mogą nadawać się do prezentacji niematerialnego dziedzictwa kulturowego i prezentacji sposobów wykonywania danych przedmiotów czy też posługiwania się różnorodnymi narzędziami. Po pierwsze, możemy mówić o produkcjach wykorzystujących obraz 360 stopni typu street view – pozwalają one pokazać przestrzeń statyczną, w której przemieszcza się widz mogąc decydować o tym, w którą stronę patrzy i jakie chce mieć przybliżenie. Jest to przeniesienie technologii umożliwiającej oglądanie przestrzeni „na zewnątrz” do wewnątrz dowolnego budynku w tym do muzeum czy galerii. Przykładem tego typu produkcji opierających się bardziej na szeregu zdjęć niż na filmie jako takim może być projekt „Museum Views — Google Arts & Culture”, w ramach którego możemy zobaczyć na przykład Salę Ludową w Muzeum Polskim w Rapperswilu (Sala Ludowa, Rapperswil, Szwajcaria — Google Arts & Culture). Tego typu projekty pozwalają przenieść się wirtualnie do miejsc, do których nie możemy dotrzeć bezpośrednio, ale nadają się raczej do tego, by pokazać miejsca, zbiory niż osoby w ruchu. Mogą one być przydatne do tego, by na przykład pokazać magazyny muzealne zwykle bardzo ciekawe, ale niedostępne dla zwiedzających czy też te miejsca na wystawie, do których widz nie może dotrzeć, choć wymaga to pewnych dodatkowych zabiegów i przygotowań. Zauważyć można, że we wspomnianej Sali Ludowej na czas zdjęć nie zdjęto na przykład barierek oddzielających przestrzeń poruszania się zwiedzających od ekspozycji. Pokazuje to realny obraz muzeum, ale nie wyczerpuje potencjału, jaki za tego typu produkcjami stoją. Po drugie, możemy mówić o filmach 360 będących zapisem wykonywania danej czynności umożliwiający zmianę widzianego obrazu za pomocą ruchu komputerową myszką lub poprzez poruszanie telefonem. Przykładem może być film ukazujący lot helikopterem nad Warszawą (link w netografii), w którym możemy zaobserwować zarówno widok na Warszawę w szerokiej perspektywie, ale również, po poruszeniu myszką, ruchy wykonywane przez pilota helikoptera lub też ruchy pasażerki wykonującej zdjęcia standardowym aparatem fotograficznym. Poprzez odpowiednie „poruszanie się” w ramach filmu możemy na przykład zobaczyć osobę wykonującą zdjęcie oraz obraz, który fotografuje. Tego typu filmy mają dużo większy potencjał w pokazywaniu niematerialnego dziedzictwa kulturowego, w dokumentacji pracy rzemieślników. Dzięki ich wykorzystaniu możemy „podejrzeć” rzemieślnika z różnych stron, z różnych perspektyw. Po trzecie, możemy mówić o filmach sferycznych pokazujących również obraz 360 stopni, ale przeznaczonych przede wszystkim do oglądania w goglach VR (choć można je oglądać również na komputerze czy innym standardowym urządzeniu). To przede wszystkim tego typu filmy mają potencjał rozszerzania wystaw muzealnych „na miejscu”, a nie zastępowania wizyty w muzeum. Filmy z użyciem techniki VR dostosowane do oglądania w specjalnych okularach – goglach dają wrażenie zanurzenia w rzeczywistość przedstawianą przy czym, raz stworzone, nie wymagają poza goglami wiele więcej niż fragment pustej przestrzeni. Możliwości takich filmów przedstawiają reklamy firm, które zajmują się ich nagrywaniem, np. (https://www. youtube.com/@EpicVR). Filmy takie pozwalają również (przy użyciu specjalnych manipulatorów) przedstawić symulację wykonywania danej czynności w rzeczywistości wirtualnej. Wielką zaletą tego typu filmów jest poziom zanurzenia się w rzeczywistość przedstawianą po założeniu gogli a zarazem „łatwość” przenoszenia wirtualnej ekspozycji z miejsca na miejsce. Wiele z tego typu filmów, szczególnie promocyjnych, stawia na siłę doznań emocjonalnych, na ułudę doświadczanie zdarzeń, z którymi rzadko spotykamy się, na przykład skoku ze spadochronu (3D FREE PARACHUTE JUMP VR Videos 3D SBS Google Cardboard VR Virtual Reality VR Box - YouTube), ale mają one również duży potencjał edukacyjny, w którym siła doznań może być raczej zaletą niż wadą. Potencjał ten może się wyrażać w pokazywaniu wykonywania danej czynności „oczami wykonawcy”, rzemieślnika lub innej osoby. Może to więc być remedium nie tylko na sytuacje, gdy nie mamy możliwości pokazania w muzeum realnego rzemieślnika przy pracy, ale również w sytuacjach, gdy dostęp do wykonywania danej czynności nie jest możliwy na przykład z powodów bezpieczeństwa, gdy nie mamy możliwości udostępnienia narzędzi zwiedzającym. Przykładem filmów, które mogą zostać wykorzystane w przestrzeni muzealnej do prezentacji rzemieślników i ich pracy, mogą być filmy VR przygotowane w ramach projektu „(Nie)ginące zawody, umiejętności i obyczaje w społecznościach wiejskich – Mazowsze i Polska Wschodnia” (link w netografii).Tego typu filmy mogą być wykorzystywane jako swoiste symulatory podobnie jak to ma miejsce w szkoleniu, na przykład kierowców czy też studentów medycyny. 119 �Cele tworzenia filmów Ta ostatnia kwestia, różnorodne szkolenia zawodowe, przenosi nas do jednego jeszcze zagadnienia, jakim jest cel tworzenia różnorodnych materiałów edukacyjnych, w tym takich, na których skupiamy się powyżej. W przypadku różnorodnych projektów mających na celu zachowywanie tradycyjnych technologii przyjmuje się, że technologie takie mają potencjalnie stać się zawodem wykonywanym przez osobę, która się nimi zainteresuje, a więc mają stać się one podstawowym źródłem utrzymania, do którego dana osoba ma się przygotować w ramach formalnej edukacji w wyspecjalizowanej szkole branżowej. Bliższe przyjrzenie się analizie szans zachowania i zrównoważonego rozwoju tradycyjnych umiejętność jasno wskazuje, dlaczego takie działania mają najczęściej niezbyt pomyślne rezultaty, jeśli chodzi o uzyskiwane produkty finalne, efektywność ekonomiczną i skalę popytu na dobra tradycyjne. Skutkiem ich jest konieczność pozarynkowego wspomagania wytwórczości produktów tradycyjnych, bądź też skazywania ich jedynie na niszowe zastosowania, a wreszcie na przegrywanie nierównej konkurencji z towarami produkowanymi masowo, w których realne koszty produkcji i negatywne konsekwencje środowiskowe ukryte są poprzez rozłożenie ich na dużą liczbę wytwarzanych w powtarzalny i standardowy sposób egzemplarzy. Kluczem do rozwiązania problemu wydaje się tutaj stworzenie warunków do kultywowania tradycyjnych rzemiosł i umiejętności, nie tylko jako pracy zawodowej, ale też jako zajęcia „dodatkowego” wspomagającego inne formy zarobkowania i przenoszącego tradycyjne umiejętności ze sfery pracy czysto zawodowej do sfery czasu wolnego czy hobby. Nie rzadko również samorealizacji osób dokonujących świadomych wyborów życiowych, niekoniecznie w młodym wieku, również tam, gdzie w grę wchodzi rynkowa sprzedaż wytworzonych dóbr, ale także produkcja na własne potrzeby oraz pozaekonomiczne motywacje podejmowania danych aktywności. Współcześnie zauważyć możemy zmiany, które powodują, że obszary wiejskie przestają być jedynie dostarczycielami produktów rolnych, ale stają się również obszarami, na których spędza się wolny czas, odpoczywa się (co wiąże się z rozwojem agroturystyki), ale również stają się miejscem docelowym migracji z terenów miejskich zarówno osób, które dzięki rozwojowi technologii telekomunikacyjnych mogą wykonywać swoje obowiązki zawodowe zdalnie, jak i osób, które pragną zmiany stylu życia i zaczynają interesować się tradycyjnymi technologiami z pobudek autotelicznych, kulturowych i/lub pobudek związanych ze zdrowym trybem życia i ekologią. To do tego typu osób można kierować działania mające na celu zachowanie i upowszechnienie tradycyjnych umiejętności i zawodów, to takie osoby mogą stać się żywymi nosicielami tradycji, a przynajmniej jej aktywnymi odbiorcami w teraźniejszości, ale potencjalnie również w przyszłości. Przygotowywanie materiałów filmowych pomyślanych jako instruktaż, pokazanie w miarę możliwości całościowo sposobów wytwarzania, użytkowania różnorodnych przedmiotów tradycyjnych, które korzystałyby z tego, że współcześnie mamy możliwość bezpośredniego kontaktu z twórcami ludowymi, z rzemieślnikami wykonującymi tradycyjne przedmioty tradycyjnymi metodami, może przynieść swoje owoce nie tylko w teraźniejszości, ale również w przyszłości, gdy o taki bezpośredni kontakt będzie znacząco trudniej, albo będzie on zupełnie niemożliwy. Podsumowanie Pamięć mimetyczna, sposoby posługiwania się ciałem, niematerialne dziedzictwo kulturowe, umiejętności tradycyjne, sposoby wytwarzania i użytkowania narzędzi i sprzętów codziennego użytku to terminy, które próbują opisać tę część naszego doświadczenia, którą trudno jest zamknąć w słownych opisach, do wykonywania której nie jest wystraczający jedynie słowny instruktaż czy posiadanie odpowiednich narzędzi. Rzeźbiarz ludowy potrafi za pomocą noża i siekiery „wyczarować” kształty, których większość z nas nie spodziewałaby się po tych prostych narzędziach. Z drugiej strony, niektóre sprzęty, narzędzia na wystawach muzealnych czy też strychach naszych domów kryją przed wieloma z nas swoje dawne przeznaczenie pod pozorami niezrozumiałego, skomplikowanego działania. Prosta wiertarka sznurkowa, prawdopodobnie wykorzystywana od wieków przez przedstawicieli kultur tradycyjnych na całej właściwie planecie, bez odpowiedniego instruktażu staje się skomplikowanym, ciężkim do obsługi narzędziem. Pokazanie sposobów użytkowania narzędzia jest równie ważne jak pokazanie samego narzędzia. Wszak współczesna definicja muzeum zakłada, że jest ono instytucją, która zajmuje się między innymi prezentacją materialnego i niematerialnego dziedzictwa. 120 �Nieco paradoksalnie, najnowsze technologie, nowe technologie cyfrowe i filmowe mogą stać się znaczącą pomocą w zachowaniu tych umiejętności, od których kiedyś zaczęliśmy i bez których, poprzez długie szeregi wynalazków i innowacji, nie byłoby narzędzi i sprzętów, którymi się dziś posługujemy. Jeśli zakładamy, że warto jest zachowywać dla przyszłych pokoleń efekty działań naszych przodków, czego wyrazem są zbiory różnorodnych muzeów, to czy przez to samo równie ważne nie jest dokumentowani i zachowywanie sposobów ich wytwarzania? Z drugiej strony, jeśli chcemy, by dziedzictwem tym zainteresowały się „młode pokolenia”, to czy nie jest najlepszym sposobem na pokazanie im drogi do nich w języku technologii, który jest dla nich równie intuicyjny jak kiedyś intuicyjne były umiejętności, jakie chcemy przekazać? Jeden z twórców ludowych, który pokazywał nam, jak się robi prosty gwizdek z gałązki opowiadał jednocześnie, że „kiedyś” ambicją każdego chłopca była umiejętność samodzielnego wykonania takiego gwizdka. Przekaz umiejętności nie był tutaj przekazem „z pokolenia na pokolenie” w dosłownym, czy też najczęściej używanym znaczeniu, ale był przekazem stałym wśród prawie równolatków, którzy wspólnie paśli bydło. Być może dziś przekaz taki jest również możliwy, jeśli uda nam się trafić do przestrzeni, w której spotykają się młodzi ludzie, którzy już nie muszą paść stad swoich rodziców. Streszczenie W niniejszym opracowaniu skupiamy się na problematyce zachowania pamięci mimetycznej związanej z uczeniem się danych czynności poprzez bezpośredni kontakt, poprzez powtarzanie zaobserwowanych czynności, dzięki wykorzystaniu dostępnych współcześnie i rozwijających się nowych technologii filmowych. Niedoreprezentowanie tej części dziedzictwa kulturowego, która wchodzi w ramy pamięci mimetycznej ma swoje źródła przede wszystkim w trudnościach jego nabycia poza bezpośrednim (i często długotrwałym) kontaktem twarzą w twarz. W tym zakresie znaczącą zmianą było wynalezienie technik zapisu dźwięku i obrazu, które szybko zaczęły być wykorzystywane przez najlepszych badaczy. Próbujemy przekazać, że dzisiejszy stan technik filmowych pozwala na postawienie kolejnego kroku milowego w zakresie dokumentacji i rozpowszechniania dziedzictwa związanego z użytkowaniem przedmiotów w ramach ekspozycji muzealnych. Słowa klucze: pamięć mimetyczna, niematerialne dziedzictwo kulturowe, nowe technologie, skansen 121 �Bibliografia: Assmann, J. (2008). Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w państwach starożytnych. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Czarnowski, S. (1958). Kultura. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Dziadowiec-Greganić, J. (2021). Ku nowej teorii dziedzictwa rzemieślniczego rękodzielniczego – pomiędzy materialnością i niematerialnością w tworzeniu. Łódzkie Studia Etnograficzne, 60, 329–348. doi:https://doi.org/10.12775/LSE.2021. 60.19 Giddens, A. (2001). Nowoczesność i tożsamość. Ja i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Gólski, A. (1972). Zarys historyczny powstania muzeów skansenowych w Europie i ich klasyfikacja. W Meuzea skansenowskie w Polsce (strony 7–44). Poznań: Biblioteka Muzeum Rolnictwa w Szreniawie. Kroeber, T. (1978). Ishi. Człowiek dwóch światów. Warszawa: Wydawnictwo Literackie. Malinowski, B. (2005). Argonauci zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Połeć, W., Mańkowski, P. (2024). Drewno nieograniczone możliwości. Raport z badań jakościowych z osobami kontynuującymi i odtwarzającymi tradycyjne formy wytwórczości oraz z osobami kontynuującymi lokalne tradycje i obyczaje. Warszawa: Wydawnictwo SGGW. Połeć, W., Murawska, D. (2022). The Social Constraints on the Preservation and Sustainable Development of Traditional Crafts in a Developed Society. Sustainability (14(1), 120). doi:https://doi.org/10.3390/su14010120. Siellawa-Kolbowska, E., Połeć, W. (2014). O obawach Polaków wobec Rosji. Pamięć przeszłości jako motyw postaw wobec teraźniejszości. Kultura i Społeczeństwo(3), strony 91–111. Sztompka, P. (2005). Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Waszczyńska, K. (2019). Kultura ludowa Słowian – na XXI wiek. Kilka słów o książce Profesora Mariana Pokropka. W M. Pokropek, Etnologia. Materialna kultura ludowa Polski na tle porównawczym (strony 1–6). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN SA. Netografia: 3D FREE PARACHUTE JUMP VR Videos 3D SBS Google Cardboard VR Virtual Reality VR Box - YouTube https://www.youtube.com/watch?v=QC_pOHytzrg EpicVR – VR AR Expert – YouTube https://www.youtube.com/@EpicVR Film 360 z wysokości 2500 metrów nad Warszawą | POLAND ON AIR | Maciej Margas & Aleksandra Łogusz – YouTube https://www.youtube.com/watch?v=c4t4wBRSt1U 122 �Museum Views — Google Arts & Culture https://artsandculture.google.com/search/streetview?project=streetviews „(Nie)ginące zawody, umiejętności i obyczaje w społecznościach wiejskich – Mazowsze i Polska Wschodnia” https://nieginacezawody.pl/filmy-sferyczne/ Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie https://www.youtube.com/@ethnomuseuminwarsaw Sala Ludowa, Rapperswil, Szwajcaria — Google Arts & Culture https://artsandculture.google.com/streetview/ sala-ludowa/KwEDWOCKnAgVog?sv_lng=8.815755115464981&sv_lat=47.227433057922696&sv_h=25.73962863354455&sv_p=-7.494063675616999&sv_pid=pAgI9RNX6ssAAAQINTGGPw&sv_z=1 123 ��Magdalena Fołta1 Janusz Radwański Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej CZY WYRAŻA PANI ZGODĘ? ETNOGRAF-MUZEALNIK W TERENIE PO RODO I PANDEMII Wprowadzenie Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej zajmuje się przede wszystkim kulturą wsi lasowiackiej i rzeszowskiej. Jego obszar zainteresowania to teren, na którym powojenne wysiedlenia w niewielkim stopniu i na nieznacznym obszarze naruszyły ciągłość osadniczą, a procesy modernizacyjne w drugiej połowie XX wieku nadwątliły, ale nigdy nie zerwały całkowicie transmisji kulturowej. Oznacza to, że zadaniem MKL jest dokumentowanie kultury żywej, która podlega ciągłym przemianom. Wywiązywanie się z tego zadania wymaga od muzealników stałej obecności w terenie i czyni prowadzenie na bieżąco terenowych badań etnograficznych niezbędnym dla wykonywania statutowych celów muzeum. Dlatego też pracownicy MKL gromadzili dane z wywiadów terenowych praktycznie od samego początku istnienia placówki (1974 roku), zbierając między innymi cenne wiadomości z zakresu obrzędowości dorocznej i rodzinnej, kultury materialnej, magii i demonologii ludowej, folkloru słownego i muzycznego, etnobotaniki i innych. Badania terenowe w praktyce Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej Od 2008 roku MKL prowadzi badania terenowe w ramach projektów finansowanych ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Biorą w nich udział zarówno pracownicy MKL, jak i zaprzyjaźnionych ośrodków muzealnych i akademickich. Badacze prowadzą wywiady terenowe i wykonują dokumentację fotograficzną. W ramach każdego z projektów wykonywane są także filmy dokumentujące wybrane zjawiska. Nagrania wywiadów, ich opracowania, zdjęcia, transkrypcje dialektologiczne i etnomuzykologiczne są deponowane w Archiwum Naukowym MKL i udostępniane wszystkim zainteresowanym. Każdy z projektów podsumowywany jest obszernym wydawnictwem zawierającym teksty prezentujące wyniki analizy zebranych materiałów, pisane przez naukowców reprezentujących różne gałęzie nauki: historyków, etnografów, etnomuzykologów, językoznawców, kulturoznawców2. Pierwszym z realizowanych w ten sposób projektów były Źródła kultury ludowej Puszczy Sandomierskiej, przeprowadzone w latach 2008–2014. W jego ramach prowadzono kierowane wywiady terenowe na temat jak najszerszego spektrum przejawów kultury ludowej na terenie dawnej Puszczy Sandomierskiej zamieszkiwanym przez Lasowiaków. W latach 2014–2016 MKL realizowano badania w ramach projektu Folklor Rzeszowiaków – obraz przemian. Podobnie jak w wypadku Źródeł kultury ludowej Puszczy Sandomierskiej, również i w tym wypadku celem było zarejestrowanie jak największej ilości wszelkich przejawów i form folkloru (tradycyjnych i współczesnych), jakie obecnie funkcjonują u Rzeszowiaków – grupy etnograficznej, której terytorium skupione jest wokół trzech ośrodków miejskich: Rzeszowa, Łańcuta i Przeworska. Kontakt: etnografia@muzeumkolbuszowa.pl. Źródła kultury ludowej Puszczy Sandomierskiej (2014), Puszcza Sandomierska od kuchni. Między tradycją a współczesnością (2017), Folklor Rzeszowiaków – obraz przemian (2018), Kolędowanie na Rzeszowszczyźnie (2019), Las w życiu i kulturze mieszkańców Rzeszowszczyzny (2023). 1 2 125 �Fot. 1. Wywiad przeprowadzany na progu domu, Kuryłówka, 2008, fot. A. Mazur Od 2016 do 2017 roku badacze w trakcie czterech sezonów (wiosna, lato, jesień, zima) prowadzili wywiady w ramach projektu Puszcza Sandomierska od kuchni. Tym razem byli zaopatrzeni w kwestionariusze dotyczące różnych zagadnień związanych z pożywieniem codziennym i odświętnym w poszczególnych porach roku. Od 2018 do 2019 roku w ramach projektu Kolędowanie na Rzeszowszczyźnie badacze zbierali informacje dotyczące kolędowania, kolęd, a także wszelkich informacji o obrzędowości Godnich Świąt związanej z tradycjami kolędniczymi i ich współczesnymi przemianami, jakie można do dziś zaobserwować na terenach Lasowiaków i Rzeszowiaków. Od 2021 do 2023 roku trwał projekt Las w życiu i kulturze mieszkańców Rzeszowszczyzny. Tym razem celem badaczy w czasie czterech sezonów badawczych było zebranie informacji dotyczących lasu, jego roli i funkcji w znaczeniu utylitarnym, jak również obrzędowo symbolicznym dla mieszkańców Rzeszowszczyzny, rozumianej jako obszar zajmowany przez Lasowiaków i Rzeszowiaków3. Poza projektami badawczymi finansowanymi z zewnątrz Muzeum prowadzi badania w ramach bieżącej działalności. Przede wszystkim są to wywiady terenowe związane z wyposażaniem wnętrz obiektów przenoszonych do Parku Etnograficznego MKL lub wyposażanych na nowo. W ostatnich latach były to między innymi: dwór z Brzezin, karczma, sklep i mieszkanie rodziny żydowskiej z Hadli Kańczuckich, leśniczówka Za ten projekt Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej otrzymało nagrodę Grand Prix w 44. Konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku Sybilla 2023. 3 126 �z Biedaczowa-Zerwanki, zagroda kolonistów niemieckich z Bożej Woli, plebania z Ostrów Tuszowskich, chałupa Antoniego Szylara Zielorza z Markowej, zagroda rodziny Lejów z Brzezin i zagroda tkacza z Woli Zarczyckiej. Od 2023 roku pracownicy Działu Etnograficznego prowadzą także badania na temat dawnego pogranicza polsko-rusińskiego na obszarze zainteresowania Muzeum. W latach 2017 i 2018 MKL organizowało dwa studenckie obozy terenowe. Pierwszy był poświęcony współczesnym ogrodzeniom i podwórkom w okolicach Kolbuszowej. Wzięli w nim udział studenci etnologii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach Filii w Cieszynie. W ramach drugiego obozu studenci filologii polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego prowadzili w gminach Dzikowiec i Kolbuszowa wywiady na temat dzieci i dzieciństwa na wsi. W 2024 roku MKL w Kolbuszowej we współpracy ze Stowarzyszeniem Muzeów na Wolnym Powietrzu zorganizowało Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny. Wzięli w nim udział studenci etnologii i antropologii kulturowej z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu Łódzkiego. Uczestnicy obozu prowadzili badania terenowe na temat przestrzeni przydomowej współczesnej wsi lasowiackiej w miejscowościach w okolicy Kolbuszowej. Ponadto regularnie prowadzone są wywiady związane z wnioskami o wpisanie poszczególnych potraw i produktów na Listę produktów tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa (każdy wniosek wymaga przeprowadzenia trzech wywiadów terenowych). Całość uzupełniają wywiady robione na bieżąco, w związku z aktualną pracą Muzeum, najczęściej towarzyszące zakupowi lub przekazywaniu w darowiźnie eksponatów lub materiałów archiwalnych. Wszystkie wywiady prowadzone są w formie nagrań audio, a następnie pracownicy MKL przygotowują opracowania z elementami transkrypcji. Całość uzupełnia dokumentacja zdjęciowa prowadzona w trakcie wywiadu lub w miejscach związanych z jego tematyką. Tak przygotowane materiały przekazywane są do Archiwum Naukowego Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej, gdzie dostępne są dla wszystkich zainteresowanych. Obecnie Archiwum Etnograficzne Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej liczy 965 jednostek4. Wieloletnia i na tyle intensywna, na ile tylko pozwala muzealna praca, obecność w terenie pozwoliła pracownikom MKL śledzić na bieżąco przemiany kultury Lasowiaków i Rzeszowiaków. W parze ze zmianami dotyczącymi kultury mieszkańców wsi dawnej Puszczy Sandomierskiej szły także zmiany realiów pracy w terenie. Niniejszy tekst poświęcony będzie temu, jak w ostatnich latach zmieniła się sytuacja badacza terenowego na obszarze zainteresowania MKL. Badania terenowe w okresie powojennym Na realia pracy w terenie w okresie, w którym powstawało Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej sporo światła rzucają publikacje i korespondencja Franciszka Kotuli (1900–1983), wybitnego badacza Lasowiaków, Rzeszowiaków i Pogórzan. Osobnego omówienia wymagałaby techniczno-organizacyjna strona prowadzenia badań, w niniejszym tekście skupimy się jedynie na relacjach między badaczem a informatorem. Poznawanie terenu i informatorów oczami Franciszka Kotuli jest o tyle łatwiejsze, że, używając specyficznego, gawędziarskiego stylu, nie stroni on od ujawniania własnych odczuć, emocji, ocen i przeżyć. Sam F. Kotula pozwala towarzyszyć swojemu czytelnikowi przy nawiązywaniu kontaktu z informatorem. Takiego dziadka spotkałem pewnego sierpniowego popołudnia. Siedział na skarpie polnej dróżki w pełnym blasku słońca, które zdawało się z lubością grzać stare kości wąsatego pastucha. (…) Dlaczego nie śpiewam? – zwrócił się do mnie z przekornie przechyloną głową, mrużąc oczy w półuśmiechu. (…) – Widzicie, moje krowy nie są muzykalne, szkoda mi dla nich głosu. (…) Ale dalej już potoczyła się przyjacielska rozmowa, jakbyśmy obydwaj byli bardzo starymi znajomymi (Kotula 1979: 106). Taki opis przypadkowego spotkania, które owocuje wywiadem terenowym, wydaje się dobrze charakteryzować zarówno jeden ze sposobów pracy w terenie F, Kotuli, ale również nastawienie jego informatorów. Niewątpliwie badaczom Rzeszowszczyzny współczesnym Kotuli pomagało to, że poruszali się po wsi, na której żywe były jeszcze wywiedzione z tradycyjnej kultury ludowej normy grzeczności, zgodnie z którymi nawiązanie rozmowy czy choćby pozdrowienie napotkanego mieszkańca wsi było gestem nie tylko mile widzianym przez wiejską wspólnotę, ale nawet przez nią wymaganym (Grochola-Szczepanek 2014: 185). Stan na koniec grudnia 2024 roku. Archiwum Etnograficzne stanowi część Archiwum Naukowego Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. 4 127 �Oczywiście należy pamiętać, że mimo wszystko kontakt z badaczem był kontaktem z kimś obcym, spoza wiejskiej społeczności. Informatorzy byli też świadomi tego, że wywiad jest specyficznym rodzajem interakcji. Co więcej, nie wszyscy akceptowali bez zastrzeżeń wpisaną w niego asymetrię kompetencji kulturowych i pozycji społecznej. Stary tekst jest przedmiotem handlu (…). Ten pogląd, często dziś spotykany, dobitnie wyrażony został przez jednego z informatorów: „Jak pan postawi pół litra i coś do pół litra, to pomyślimy! A co? Wy tam zarabiacie grube tysiące, a my, chłopi, mamy wam śpiewać za darmo? Ja co piątek słyszę, jak z rzeszowskiego radia grają i śpiewają. Panie, głupich już nie ma! Zapłaci pan, będę śpiewał, nie, to pyska nie otworzę!”(Hernas 1976: 8). W późniejszych latach sytuacja badacza terenowego w omawianym regionie zmieniła się. Jak wspominają pracownicy Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej prowadzący badania w latach 80. i 90. XX wieku, badacze nadal witani byli z radością i chętnie przyjmowani w domach. Witającymi byli już jednak bardzo często informatorzy, którzy w dorosłe życie weszli po drugiej wojnie światowej, uczyli się lub pracowali w mieście, a kontakt z miejską kultura i ogólnopolską kulturą masową wpłynął na ich ocenę kultury wsi. Po latach odcinania się mieszkańców Rzeszowszczyzny od wiejskiej kultury, wstydzenia się jej i kojarzenia z biedą, informatorzy różnili się od tych, którzy przyjmowali F. Kotulę. Widziałam to sama: ludzie usiłowali na wszelkie możliwe sposoby sprawić wrażenie, że ludzie tutaj mieszkający z kosmosu przyszli. Tu nie było żadnych tradycji – i tyle. I to też miało znaczący wpływ na jakość wywiadów i ich rodzaj. Gdy się szło w teren, trzeba było mieć cały czas z tyłu głowy tę informację, że oni bardzo chcą rozmawiać, bardzo chcą coś powiedzieć, ale przez lata odcięcia się od swoich własnych tradycji i starania się, by nic o nich nie wiedzieć, konfabulowali. Opowiadali to, co wydawało im się, że ktoś chciałby usłyszeć. Musieliśmy pamiętać o tej konfabulacji, która była nieodzowna. Ludzie, posłuchawszy programów, obejrzawszy występy Mazowsza i Śląska, do takiej stylizowanej „wspaniałej” kultury chłopskiej chętnie się odwoływali. Wywiady musieliśmy weryfikować. Zawsze trzeba było w danej miejscowości zrobić dwa-trzy wywiady na ten sam temat i uzyskiwaliśmy wtedy mniej więcej jakąś wypadkową, w co można było ewentualnie uwierzyć5 – wspomina lata 80. i 90. dr Jolanta Dragan, pracownik MKL w Kolbuszowej. Taka sytuacja, jeśli chodzi o prowadzenie badań terenowych na interesującym nas obszarze, trwała do lat dwutysięcznych, kiedy wieś zaczęła przechodzić kolejną falę przemian gospodarczych i społecznych. Razem ze społecznością wsi zmieniły się także realia pracy w terenie. Współczesne problemy związane z prowadzeniem etnograficznych badań terenowych –doświadczenia z terenu Najważniejszą kwestią w prowadzeniu badań etnograficznych jest nawiązanie kontaktu z terenem. „Większość teoretyków badań terenowych podkreśla, że częstokroć całe powodzenie badań zależy od tego, czy pierwsze kontakty z badanym środowiskiem ułożą się pomyślnie, czy wytworzy się atmosfera obopólnego zaufania” (Kopczyńska-Jaworska 1971: 180). Zdobycie zaufania i sympatii rozmówcy jest jedną z najbardziej istotnych kwestii. Podczas wywiadu powinien on czuć się swobodnie. Przede wszystkim osoba, z którą przeprowadza się wywiad, musi wyrazić zgodę na odbycie rozmowy i jej nagranie. To jak ważna jest świadoma zgoda od dawna podkreślali już praktycy pracy badawczej (zob. Kopczyńska-Jaworska 1971; Atkinson, Hammerslay 2000). Zgoda ta wyrażana była ustnie. W maju 2018 roku weszło w życie unijne rozporządzenie o ochronie danych osobowych RODO6. Od tego czasu idący w teren badacz zobowiązany jest uzyskać pisemną zgodę rozmówcy na nagranie wypowiedzi, wykorzystanie jej do badań, a także publikację i archiwizację (Majewska-Tworek, Śleziak, Tworek, Zaśko-Zielińska 2020: 79). Dokumenty zawierające te zgody stanowią najczęściej plik kartek A4 zadrukowanych różnymi formułkami napisanymi językiem prawniczym. Jeżeli prowadzony jest wywiad zbiorowy, takie dokumenty powinny zostać podpisane z każdą osobą biorącą udział w wywiadzie. Etnograf w pewien sposób zamienia się w urzędnika z teczką pełną dokumentów. Niestety, jak pokazuje doświadczenie badaczy związanych z MKL z kilku ostatnich lat, działa to odstraszająco na potencjalnych rozmówców. W obecnym świecie, w którym pełno jest doniesień medialnych o różnego rodzaju oszustwach czy wyłudzaniu danych 5 6 Wywiad przeprowadzony na potrzeby niniejszego tekstu. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20180001000/U/D20181000Lj.pdf [dostęp: 27.06.2023]. 128 �osobowych, rozmówcy podejrzliwie patrzą na formularze, w jakich takie właśnie dane muszą podać, i które muszą podpisać. Wpływa to na zwiększenie dystansu społecznego pomiędzy badaczem a rozmówcą. Moment podpisywania dokumentów powoduje także dyskomfort u badacza, który zaczyna czuć się jak urzędnik państwowy. Istotną kwestią jest także język użyty w przygotowanych do podpisania formularzach. Treść powinna być napisana prostym językiem, zrozumiałym dla osoby, która ma te dokumenty podpisać (Majewska-Tworek, Śleziak, Tworek, Zaśko-Zielińska 2020: 79). Rozmówcy, którzy w jakikolwiek sposób związani są z działalnością różnego rodzaju instytucji (pracownicy ośrodków kultury, członkowie Kół Gospodyń Wiejskich, zespołów obrzędowych i tanecznych, itp.), zdają sobie sprawę z obowiązujących przepisów i z reguły nie mają problemu z podpisaniem wymaganych zgód i oświadczeń. Inaczej jest w przypadku osób, które nie są w żaden sposób związane z różnego rodzaju instytucjonalną działalnością, ale są depozytariuszami wiedzy na interesujący badacza temat. Często są to osoby w podeszłym wieku, nieraz urodzone jeszcze przed II wojną światową, bywa że mieszkające samotnie. W takich przypadkach bywają sytuacje badawcze, w których wyciągnięcie wymaganych dokumentów mogłoby przekreślić szanse na przeprowadzenie wywiadu. Nieraz zdarza się, że takie osoby opowiadają, że zostały oszukane lub próbowano oszukać ich tzw. metodą na wnuczka. Bywa także, że mieszkańcy danej miejscowości pytani o to, z kim warto byłoby porozmawiać, wskazują kogoś, zaznaczając przy tym, że niedawno został oszukany i wyłudzono od tej osoby pieniądze i sugerują, że lepiej do takiej osoby nie iść. W sytuacjach, w których badacz uzna, że lepiej nie wyciągać wymaganych dokumentów, w Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej przyjęto zasadę nagrania na dyktafon ustanej zgody na wykorzystanie danych osobowych, w takiej sytuacji nagrana zgoda uważana jest za prawnie wiążącą. Bywa także, że rozmówca wyraża ustną zgodę, ale dokumentów woli nie podpisywać – wtedy też wystarczy nagranie zgody. Spory wpływ na to, czy dana osoba podpisze wymagane dokumenty ma także rodzina rozmówcy. Z reguły zachęcają oni rozmówców, aby nie bali się podpisać, ale zdarzają się sytuacje, kiedy to właśnie członkowie rodziny mocno komplikują sprawę. Jedna z badaczek zetknęła się z sytuacją, kiedy informatorka wyraziła ustną zgodę, która została nagrana, ale następnego dnia do Muzeum zadzwoniła osoba z jej rodziny z oskarżeniami o oszustwo i groźbą zgłoszenia sprawy na policję – domagała się skasowania wywiadu. Inny przykład ingerencji rodziny to wywiad, którego rozmówca udzielił bardzo chętnie, nie miał oporów przed podpisaniem dokumentów, ale w momencie podpisywania formularzy wkroczyła jego żona, zabraniając mu podpisania czegokolwiek. Badacze terenowi stosują dwie „szkoły” podpisywania formularzy. Część z nich dopełnia formalności na samym początku rozmowy, licząc się z możliwością odmowy i zaprzepaszczenia szansy na wywiad, z kolei inni po uzyskaniu ustnej zgody prowadzą wywiad, a dokumenty wyciągają na koniec spotkania – wtedy rozmówca jest już mniej spięty, atmosfera jest luźniejsza i istnieje większa szansa na podpisanie wymaganych dokumentów. Fot. 2. Podpisywanie zgody na wykorzystanie wizerunku na potrzeby filmu, Kolbuszowa Górna, 2014, fot. W. Dragan 129 �Uzyskiwanie zgody w projektach realizowanych przez Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej Jak wspomniano, pierwszy duży projekt badawczy dofinansowany ze źródeł zewnętrznych realizowany przez Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej to Źródła kultury ludowej Puszczy Sandomierskiej. Podczas realizacji tych badań nie trzeba było podpisywać żadnych oświadczeń, wystarczyła wyrażona przez rozmówcę ustnie zgoda. Dobrą okazją do nawiązaniu kontaktu było zagadnięcie przechodnia, rowerzysty, osoby pracującej w polu. Często zapytanie o drogę czy o kapliczki znajdujące się w danej miejscowości stanowiło dobry pretekst do nawiązania rozmowy. Jeśli rozmówca wyraził chęć, wyciągano dyktafon i prowadzono wywiad. Właściwie można to było zrobić gdziekolwiek, co obrazują dołączone do wywiadów fotografie, na których uchwycono moment rozmowy prowadzonej w polu czy na progu domu. Nie podpisywano żadnych umów ani oświadczeń. Przy kolejnych projektach zalecane było już, w miarę możliwości, podpisywanie zgód lub nagranie zgody, ale w praktyce wyglądało to różnie. W ostatnim etapie badań etnograficznych realizowanych w ramach projektu Folklor Rzeszowiaków – obraz przemian (2014–2016), niektórzy badacze nagrywali na dyktafon wyrażone ustanie zgody. W następnym projekcie badawczym Dziedzictwo kulinarne mieszkańców dawnej Puszczy Sandomierskiej (2016–2017) nagranie wyrażonej przez rozmówcę zgody na wykorzystanie danych osobowych i informacji uzyskanych podczas wywiadu było już obligatoryjne – w opracowaniu wywiadu należało podać czas, w którym rozmówca wyraża zgodę. Przy dwóch ostatnich projektach: Kolędowanie na Rzeszowszczyźnie (2018–2019) oraz Las w życiu i kulturze mieszkańców Rzeszowszczyzny (2021–2023) wymagano podpisania formularzy zgód7. Gdyby z jakiś względów nie było to możliwe, to należało nagrać zgodę na dyktafon i w opracowaniu wywiadu podać czas, w którym zgoda została wyrażona. W związku ze zwiększonym sformalizowaniem badań terenowych widać, że coraz trudniej jest przeprowadzić swobodny, naturalny wywiad z przypadkowo napotkaną osobą. Przy dwóch pierwszych projektach zdarzało się, że badacz szedł w teren i na miejscu szukał informatorów. Organizowano wtedy także obozy badawcze, które trwały kilka dni. W tym czasie badacze starali się nawiązać kontakt z badanym środowiskiem i przeprowadzić jak najwięcej wywiadów. Następne projekty podzielone były na sezony badawcze i badacze już indywidualnie umawiali się na badania w wybranym przez siebie momencie. Fot. 3. Wywiad z członkinią Zespołu Obrzędowego „Lasowiaczki” z Baranowa Sandomierskiego, 2016, fot. J. Radwański W badaniach realizowanych przez Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej wymagane jest podpisanie następujących dokumentów: oświadczenie o wyrażeniu zgody na wykorzystanie wizerunku, oświadczenie woli o przetwarzaniu danych osobowych oraz umowa licencyjna. Pracownicy MKL w Kolbuszowej współpracują także przy projektach badawczych z innymi instytucjami kultury z naszego regionu – każda instytucja ma swoje wzory zgód. 7 130 �„Profesjonalni” informatorzy W związku ze opisanymi wyżej przemianami warunków pracy badawczej, obecnie przed udaniem się w teren badacze kontaktują się zazwyczaj z lokalnym ośrodkiem kultury, sołtysem, Kołem Gospodyń Wiejskich czy księdzem. Celem tego jest dowiedzenie się, z kim w danej miejscowości można by przeprowadzić wywiad, aby potem wystosować prośbę o zaaranżowanie takiego spotkania. Jest to niekwestionowana pomoc – pośrednik, który dobrze zna teren i jest w nim osobą rozpoznawalną, wprowadzając badacza do lokalnego środowiska zapewnia mu niejako kredyt zaufania, dzięki czemu badacz staje się mniej „obcy” dla osoby, z którą ma przeprowadzić wywiad. Należy przy tym pamiętać, że osoby, do których zwraca się badacz w celu uzyskania pomocy w doborze potencjalnych informatorów w pewny sposób mogą mieć wpływ na kształt i przebieg badań (Atkinson, Hammerslay, 2000: 84). Badacze często są odsyłani do „profesjonalnych informatorów”. Z reguły są to osoby bardzo zasłużone dla lokalnej społeczności i kultury, dysponujący dużą wiedzą na różne tematy. Niejednokrotnie takie osoby udzieliły już wielu wywiadów, zarówno etnografom, ale także dziennikarzom, bywają to osoby medialne. Zdarza się, że to oni narzucają temat rozmowy, czasami odnosi się także wrażenie, że mówią to, co uważają, że badacz chciałby usłyszeć. Oczywiście nie należy kwestionować wartości takich wywiadów, ale każdy badacz, który doświadczył terenu wie, że czasami najciekawsze informacje pozyskuje się od osób, których nikt w okolicy nie poleciłby do rozmowy. Korzystając z kontaktów poleconych przez lokalnych pośredników coraz trudniej do takich właśnie osób trafić – a jeśli już uda się trafić, to ze względu na zbiurokratyzowanie badań terenowych trudnym zadaniem bywa przezwyciężenie ich podejrzliwości i niechęci do podpisywania wymaganych dokumentów. Pandemia a prowadzenie badań terenowych W ostatnim czasie na prowadzenie etnograficznych badań terenowych wpływ miała także pandemia. W tym szczególnym okresie, w miarę możliwości, prowadzono w Muzeum Kultury Ludowej badania terenowe, zarówno w ramach projektów, jak i bieżącej pracy muzealnej. W wywiadzie etnograficznym bardzo ważna jest interakcja pomiędzy badaczem a rozmówcą. Istotna jest mimika, gestykulacja, mowa ciała. Pandemia zwiększyła dystans społeczny. Noszenie maseczek podczas wywiadu powodowało, że trudniej było dostrzec reakcję rozmówcy na temat, który był poruszany w rozmowie – na przykład, czy wywołuje uśmiech, zakłopotanie, czy niechęć. W czasie jej trwania niektórzy potencjalni rozmówcy odmawiali spotkania lub przesuwali je na porę letnią, kiedy będzie można przeprowadzić je na świeżym powietrzu. Niektórzy dopytywali o szczepienia. W ogóle sama pandemia była tematem, który powracał w rozmowach, czasami rozmówcy wiele czasu poświęcali na wyrażanie swojej opinii o zaistniałej sytuacji, co oczywiście samo w sobie ma dużą wartość badawczą. W czasie pandemii przeprowadzane były także wywiady w formie online lub telefonicznej. Takie wywiady przedstawiają z reguły niską wartość merytoryczną. W badaniach etnograficznych niezwykle ważna jest interakcja między badaczem a badanym oraz jej kontekst. Bardzo często kanwą dalszej rozmowy są pokazywane przez rozmówcę stare zdjęcia czy różnego rodzaju przedmioty, które mają dla niego wartość sentymentalną. Widząc reakcję rozmówcy na omawiane zagadnienia, podejmuje się decyzje, o czym rozmawiać w dalszej części wywiadu. Należy także pamiętać, że większość rozmówców to osoby starsze, miewające już problemy ze słuchem, które w małym stopniu posługują się współczesnymi technologiami. Przeprowadzenie z takimi osobami wywiadu online, nawet przy pomocy ich rodziny, może być trudne i powodować u rozmówców dyskomfort i niechęć. Starsi rozmówcy przyzwyczajeni są do bezpośrednich kontaktów, wręcz cierpią na ich brak. W wielu wywiadach pojawia się wątek, w którym narzekają na to, że współcześni ludzie nie spędzają ze sobą już tyle czasu, co kiedyś, a każdy zamyka się w swoim domu przed telewizorem: Teraz? Siedzi w domu, telewizor. Na przykład dawniej w żniwa, po robocie się umył, pochlapał. Sąsiad do sąsiada bez drogę, zapaliły, pogadały. Teraz nie widać, żeby sąsiady siedziały razem8. 8 Archiwum Naukowe Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej: MKL-AE 614/2. 131 �Fot. 4. Wywiad przeprowadzany w czasie pandemii z ostatnim we wsi mieszkańcem chałupy pod strzechą, Widełka, 2021, fot. J. Radwański Podsumowanie Prowadzenie badań terenowych to jedna z podstaw działalności muzeów o charakterze etnograficznym. Z badaniami etnograficznymi nierozerwalnie wiążą się kwestie etyki badawczej. Osoba, z którą prowadzony jest wywiad etnograficzny, powinna wyrazić na jego przeprowadzenie świadomą i dobrowolną zgodę9. Świadoma zgoda jest kwestią niepodlegającą dyskusji. Ale już liczba dokumentów, które rozmówca obecnie powinien podpisać, wyrażając zgodę na przeprowadzenie wywiadu, wywołuje w środowisku badawczym kontrowersje. Nadmierna biurokratyzacja i wytwarzanie wielu dokumentów przysparza w terenie licznych problemów – zwiększa dystans między rozmówcą a badaczem, wzbudza nieufność i podejrzliwość, „usztywnia” sytuację badawczą. Niniejszy artykuł pokazuje, jak na przestrzeni lat zmieniało się podejście rozmówców do badaczy i prowadzonych przez nich badań terenowych na obszarze działania Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. Pomimo napotykanych trudności instytucje zajmujące się kulturą ludową powinny prowadzić badania etnograficzne. Jest to kwestia niezwykle ważna, jako że kultura ludowa w Polsce jest żywa i stale się zmienia. Stałe rejestrowanie zjawisk zachodzących w tej dziedzinie jest istotne nie tylko dla zrozumienia zachodzących zjawisk, ale także stanowi cenną pomoc dla przyszłych pokoleń badaczy. Niezależnie od przemian wiejskiej kultury jedną z cech dobrego badacza terenowego jest wyczucie terenu i zamieszkującego go ludzi, zrozumienie i nawiązanie przyjaznej relacji pomimo napotykanych na drodze różnych trudności. Pisał o tym Franciszek Kotula, niestrudzony badacz Rzeszowszczyzny: Jeśli jest jakaś moja zasługa, tak w gromadzeniu materiałów, jak i ich opracowywaniu, to tylko dlatego, że nauczyłem się słuchać głosu terenu, rozumieć jego mowy, wyciągnąć z tego odpowiednie wnioski. A to Właściwe traktowanie uczestników badań wyraża się już w ich prawie do dobrowolnego i świadomego wyrażenia zgody na udział w badaniu, a także w prawie do odstąpienia od wyrażonej zgody na każdym etapie procedury badawczej, czyli także już po zakończonym nagraniu. Dobrowolna zgoda interlokutora obejmuje zarówno udział w rozmowie, jak i przekazanie nagrania do archiwizacji, jego przechowywanie oraz udostępnienia na ustalonych warunkach (Majewska-Tworek, Śleziak, Tworek, Zaśko-Zielińska 2020: 57). 9 132 �wcale nie jest trudne, trzeba tylko podchodzić do ziemi jak do matki, z czułością i miłością. I te słowa nie są wyrazem jakiegoś sztucznego patosu, ale prawdziwego uczucia. Zakończę westchnienie nieco w stylu romantyzmu: z terenem trzeba się powiązać iście wieczystymi ślubami. Ale to nie jest równoznaczne z niewolnictwem. Takie małżeństwo musi być wynikiem wyboru i dobrowolnej decyzji. Ale też… „dopóki śmierć nas nie rozłączy”(Kotula 1973: 299). Streszczenie Tekst poświęcony jest wpływowi przemian wsi i jej kultury na sposób prowadzenia badań na terenie zamieszkiwanym przez Lasowiaków i Rzeszowiaków, na obszarze działania Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. Warunki pracy terenowej zmieniły się w ponad pięćdziesięcioletnim okresie działania Muzeum. W latach 60. i 70. badacze penetrowali wieś, której kultura skłaniała ludzi do otwartości, a nawiązanie dialogu nawet z obcym człowiekiem było jednym z wymogów zasad grzeczności. W latach 90. i 2000. wieś na badanym terenie zmieniła się znacząco. Katalizatorem, który przyspieszył zmiany w ostatnich latach, była pandemia COVID-2019 oraz wprowadzenie ustawy RODO, nakładającej na badaczy obowiązek uzyskiwania zgód na przetwarzanie danych osobowych. Przemiany te utrudniły prowadzenie spontanicznych wywiadów terenowych, co zmieniło rodzaj i charakter przeprowadzanych rozmów. Słowa klucze: Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej, badania terenowe, metodologia badań, pandemia, RODO 133 �Bibliografia: Archiwum Naukowe Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej: MKL-AE 614/2. Atkinson, P., Hammerslay, M., (2000). Metody badań terenowych (przeł. S. Dymczyk). Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo. Grochola-Szczepanek, H. (2014). Grzecznościowe zachowania językowe w środowisku wiejskim na przykładzie gwary spiskiej w Polsce, Jezikoslovni Zapiski, 20 (1), 175–188. Hernas, Cz. (1976). Upadająca kultura. W: F. Kotula, Znaki przeszłości. Odchodzące ślady zatrzymać w pamięci (s. 5–22). Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Kopczyńska-Jaworska, B. (1971). Metodyka etnograficznych badań terenowych. Warszawa-Łódź: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Kotula, F. (1973). Z doświadczeń, pracy i przemyśleń regionalisty. Lud, r. LVII, 263–300. (1979). Muzykanty. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Majewska-Tworek, A., Śleziak, M., Tworek, A., Zaśko-Zielińska, M. (2020). Od rozmowy do korpusu, czyli jak zbierać i archiwizować dane mówione. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski. Netografia: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20180001000/U/D20181000Lj.pdf [dostęp: 27.06.2023]. Spis ilustracji: Fot. 1.Wywiad przeprowadzany na progu domu, Kuryłówka, 2008, fot. A. Mazur. Fot. 2. Podpisywanie zgody na wykorzystanie wizerunku na potrzeby filmu, Kolbuszowa Górna, 2014, fot. W. Dragan. Fot. 3. Wywiad z członkinią Zespołu Obrzędowego „Lasowiaczki” z Baranowa Sandomierskiego, 2016, fot. J. Radwański. Fot. 4. Wywiad przeprowadzany w czasie pandemii z ostatnim we wsi mieszkańcem chałupy pod strzechą, Widełka, 2021, fot. J. Radwański. 134 �CZĘŚĆ IV. OPINIE ��Damian Danak Fundacja Entropia EKSPOZYCJE ETNOGRAFICZNE – NOTATKI Z TERENU W poniższym tekście chciałbym zaprezentować Ziemię Lubuską z „etnograficznego lotu ptaka”. Odnosząc się do tytułu zwrócę uwagę na kilka mniej lub bardziej oczywistych ekspozycji etnograficznych, które zostały przygotowane przez Muzeum Etnograficzne w Zielonej Górze-Ochli. Samo określenie ekspozycja ma swój rodowód w języku łacińskim i oznacza pokazanie czegoś, opis, narrację, wyjaśnienie, wytłumaczenie (Korpanty 2001: 267). Ekspozycja jest bardzo zbliżona w znaczeniu do słowa etnografia, które opisuje, przedstawia świat poszczególnych kultur, grup czy zjawisk z perspektywy badacza, przez pryzmat jego zanurzenia w kulturze, wrażliwości, dystansu, wyobraźni. Nazwa Ziemia Lubuska pochodzi od miejscowości Lubusz, w której w XII w. miała powstać siedziba diecezji katolickiej. Z powodu zawirowań politycznych tak się jednak nie stało. Dziś Lubusz (niem. Lebus), od którego wzięła się nazwa regionu i województwa znajduje się na terenie Republiki Federalnej Niemiec. Ziemia Lubuska położona jest na styku kilku większych regionów historycznych: Wielkopolski, Śląska, Dolnych Łużyc i Brandenburgii. Region ten można określić jako kulturowe pogranicze. Już w późnym średniowieczu etnicznie słowiańskie tereny w szybkim tempie zostały zdominowane przez ludność niemieckojęzyczną. Jednak jeszcze pod koniec XIX w. istniały tu enklawy, pojedyncze wioski, w których używano języka słowiańskiego, np. Stary Kisielin pod Zieloną Górą, czy Chyże pod Krosnem Odrzańskim. Po zakończeniu II wojny światowej nastąpiła niemal całkowita wymiana ludności – wysiedlono również słowiańskich Dolnołużyczan, uznając ich za ludność nazbyt zniemczoną i niepolską. Na Ziemię Lubuską przybyli migranci z różnych stron przedwojennej Polski. Bardziej zwarte grupy etnograficzne, które do dziś zachowały swoją odrębność to Górale Bukowińscy zwani także Czadeckimi, Poleszucy, Kresowiacy, Łemkowie czy Romowie. Odrębność etnograficzna najbardziej widoczna jest w kulturze kulinarnej, szczególnie tej związanej z obrzędowością doroczną. Na uwagę zasługuje jedyna grupa autochtoniczna z tzw. Regionu Kozła. To kilka wsi położonych w okolicach Babimostu, które między I a II wojną światową leżały po niemieckiej stronie granicy. Nazwa Region Kozła pochodzi od charakterystycznych instrumentów kozła białego i czarnego, jest to rodzaj dud napędzanych skórzanym miechem, trzymanym pod pachą. Ten mikroregion cechuje bogactwo nadal żywej kultury tradycyjnej. W 2022 roku Stowarzyszenie Akademia Tradycji było inicjatorem przeprowadzenia badań etnograficznych w Regionie Kozła, które prezentowane są na stronie internetowej wregioniekozla.pl. Innym spojrzeniem na etnografię Ziemi Lubuskiej jest poszukanie współczesnych wyróżników charakterystycznych dla tego regionu. Bliskość niemieckiej granicy zdeterminowała kilka czynników kulturowych, o czym w dalszej części tekstu. Jest to najbardziej zalesione województwo w Polsce. Dominują tu uprawy leśne, głównie sosna. Lubuskie jest największym skupiskiem robinii akacjowej, która została sprowadzona tu w XIX w. będąc świetnym materiałem na paliki prowadzące winorośl. Akacja dobrze utrzymuje strome brzegi winnicy. Jest jednak gatunkiem inwazyjnym. Omawiany obszar jest jedynym historycznym rejonem winiarskim w naszym kraju. Od co najmniej dekady obserwowany jest renesans kultury winiarskiej w całym regionie. W Muzeum Etnograficznym w Zielonej Górze-Ochli możemy zobaczyć ekspozycję winiarską prezentowaną w osiemnastowiecznej wieży winiarskiej z Budachowa, z archaicznym typem winnicy palikowej obok. Kilka słów należy zamieścić także na temat lubuskiego fenomenu żużlowego. Jak żadna inna dyscyplina sportowa porywa ona rzesze Lubuszan, tak z północy jak i z południa regionu. Toczy się to wokół „świętej wojny” między dwoma stolicami – wojewódzkim Gorzowem Wielkopolskim i samorządową Zieloną 137 �Górą. Wracając do kwestii granicy niemieckiej to w latach 90. XX w. mocno odcisnęła ona swoje piętno na szmuglowaniu tańszych wyrobów z naszego kraju oraz na złodziejskich wypadach zwanych jumą. Nazwa wzięła się od pociągu, który wyjeżdżał do naszych zachodnich sąsiadów o godzinie dwunastej w południe z Zielonej Góry. Duże zapotrzebowanie na rzeźby ogrodowe z masy solnej i tworzywa sztucznego, uczyniło z lubuskiego zagłębie krasnali ogrodowych. W Nowej Soli z inicjatywy producentów powstał Park Krasnala – rodzaj parku rozrywki z Największym Krasnalem Ogrodowym na świecie. Najważniejszym i najbardziej oczywistym miejscem w regionie, gdzie prezentowane są ekspozycje etnograficzne jest Muzeum Etnograficzne w Zielonej Górze – Ochli. Są tu cztery główne sektory budownictwa tradycyjnego z regionów: Dolne Łużyce, Wielkopolska, Dolny Śląsk oraz zagroda z Bukowiny Rumuńskiej. Ważnym elementem ekspozycyjnym są przejawy kresowej kultury materialnej i niematerialnej. Dominującym typem ekspozycji w muzeum jest etnografia historyczna rozumiana jako „(…) dyscyplina prowadząca studia nad dziejami ludów i kultur przy zastosowaniu konceptualnego podejścia antropologicznego względem źródeł historycznych analizowanych zgodnie z wymaganiami warsztatu historycznego konfrontowanych w toku badań ze źródłami archeologicznymi, etnograficznymi i wszelkimi innymi danymi przydatnymi do rekonstrukcji przeszłości kulturowej” (Posern-Zieliński 1987: 91–92). Zabytki kultury niematerialnej zaaranżowane w formie naśladującej życie codzienne oddają mentalité, czyli nawyki mentalne, powszechnie żywione przekonaniami, stereotypami o świecie, człowieku i życiu (Polasik 2007: 18). Charakterystycznym zabiegiem jest na przykład zdejmowanie z ekspozycji narzędzi w okresie świątecznym. W działalności naukowej i popularyzatorskiej Muzeum Etnograficznego w Zielonej Górze-Ochli etnografia historyczna płynnie przechodzi w klasyczną etnografię. Za przykład podam projekt badawczy realizowany w 2016 roku przez muzeum pt. „Dom i zagroda”, w którym poprzez wywiady etnograficzne oraz materiał historyczny przedstawiono pejzaż kulturowy regionu lubuskiego związany z domem rodzinnym rożnych grup etnograficznych. Innym przykładem badań etnograficznych jest opis wybranych zespołów folklorystycznych z terenu województwa lubuskiego, które zasadniczo można podzielić na dwa typy: pierwszy to te kultywujące odrębność etnograficzną w repertuarze, instrumentarium, stroju i drugie to takie, które tworzą nową, sfolkloryzowaną rzeczywistość. Specyficznym rodzajem ekspozycji w Muzeum Etnograficznym w Zielonej Górze-Ochli jest pewna interpretacja na temat istniejących jeszcze lub nieistniejących już w terenie zabytków. Dochodzi tu do tworzenia pewnej imitacji – symulakrum. Ekspozycja muzealna staje się dekoracją, która ma zabrać widza w świat sielankowego świata dawnej wsi. Tradycyjne wypełnienie konstrukcji szkieletowej w postaci glinianego szachulca czy wypalanej cegły zastępowane jest betonowym bloczkiem, kamienna rzeźba w rekonstrukcji wykonana jest z masy solnej i tworzywa sztucznego. Niesie to za sobą dwa zagrożenia. Jedno to porzucenie przez muzeum misji pozyskiwania i ratowania cennych, istniejących w terenie obiektów. Drugie to robienie z muzeum parku rozrywki. Ekspozycje etnograficzne w działalności muzealnej wydają się być możliwym i bardzo wskazanym kierunkiem. Nie jest to jednak oczywista i akceptowana przez wszystkich droga. Zagrożeniem może być tu komercjalizacja i upolitycznienie muzeów. Warto szukać tropów etnograficznych w miejscach pokrewnych do muzeów, jak galeria sztuki współczesnej i innych, jak witryna internetowa, park tematyczny. Streszczenie Prezentacja Ziemi Lubuskiej z „etnograficznego lotu ptaka”, skupiajaca się na opisie działalności ekspozycyjnej realizowanej w Muzeum Etnograficznym. Słowa klucze: lubuskie, etnografia, ekspozycja, muzeum 138 �Bibliografia: Korpanty, J. (red.) (2001). Mały słownik łacińsko-polski, Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN. Posern-Zieliński, A. (1987). Etnohistoria, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa–Poznań: Wydawnictwo PWN, s. 91–94. Polasik, K. (2007) Antropologiczny rekonesans historyka. Szkice z antropologii historycznej, Bydgoszcz: Oficyna Wydawnicza Epigram. Baudrillard, J. (2005). Symulakry i symulacja, tłum. S. Królak, Warszawa: Sic! Danak, D. (red.) (2016). Dom w lubuskim pejzażu kulturowym, Ochla: Muzeum Etnograficzne w Zielonej Górze z siedzibą w Ochli. Danak, D., Śmigielski, W. (2017). Rozczerwona Kalina – pieśń i poezja na Ziemi Lubuskiej, Zielona Góra: Muzeum Etnograficzne. 139 ��� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia w muzeum : idee, drogi, tropy Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne, kolekcjonerstwo, kolekcje etnograficzne Description An account of the resource Etnografia w muzeum : idee, drogi, tropy / red. nauk. Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz, Ciechanowiec-Wrocław 2025, 139 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja naukowa Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz Publisher An entity responsible for making the resource available Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cb6388846e6092636681ae8d91d35fb.pdf a7b22fdc85707b2ec7a1fff6a5df282b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5129 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource Wielkopolska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4759 Title A name given to the resource Etnografia Wielkopolski w planowaniu niemieckim / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.236-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BOŻENA STELMACHOWSKA ETNOGRAFIA WIELKOPOLSKI W PLANOWANIU NIEMIECKIM Z lat okupacji przeszły do rąk naszych niektóre niemieckie wydawnictwa, a m. in. część biblioteki «Volkspolitisches Institute mieszczącego się przy niemieckim uniwersytecie w Poznaniu. I n ­ stytut ten posiadał specjalny oddział etnograficzny, czyli «Abteilung: deutsche Volkskunde». Nie mając do dyspozycji wszystkich książek owej biblioteki, ograniczymy się do omówienia niektórych, dotyczących w szcze­ gólności etnografii Wielkopolski. Zadaniem Instytutu było nie tylko badanie kultury niemiec­ kiej, ale także, jak sama nazwa wskazuje, planowanie politycznonarodowościowe, które m. in. obejmowało również i etnograię. Re­ prezentantami jej byli w Poznaniu dwaj profesorowie niemieccy: dr Edmund Mudrak, oraz prof, dr Lutz Mackensen. Planowanie to opierało się na następujących założeniach: Zamierzona inkorporacja Wielkopolski do Rzeszy niemiec­ kiej miała dokonać się na zasadzie integralnej germanizacji. Nie chodziło już tylko o zniemczenie osiadłej ludności, ale o to, aby na ziemi «niemieckiej» powstał i mógł rozwijać się nadal nowy szczep «niemiecki». Elementami tego planowania były: ziemia i człowiek, t j . jego kultura materialna i duchowa. Dla sprawnego ujednolicenia programu działania ograniczono go do pewnej zamkniętej przestrzeni, mianowicie do tzw. «Kraju Warty». Wielkopolska, zaludniona przez polskie grupy etniczne, przedstawiała już w samym mianowaniu swoim, oraz w granicach �237 terytorialnych pewną całość o charakterze etniczno-historycznym. Z tej więc przyczyny trzeba było zmienić te granice i zmienić tradycyjną nazwę obszaru. Termin «Wielkopolska» nie był zresztą używany przez Niemców. Jeszcze przed I Wielką Wojną, a więc z końcem w.XIX nauka niemiecka posługiwała się terminem: «Kraj Poznański*. Określenie to podtrzymywane było przez ośrodki nie­ mieckie w Polsce jeszcze przed wybuchem I I w ojny światowej. Z chwilą wkroczenia wojsk niemieckich w r. 1939 i dokona­ nia now ego podziału administracyjnego przez Niemców, pojawiła się też i nowa nazwa, która kazała zapomnieć o samym Pozna­ niu. Był więc teraz «Region W arty» i «Kraj W arty», czyli miano­ wanie o charakterze geograficznym. Nazwa ta, wykluczająca oba momenty historyczne, a więc i polskość i poznańskość, została bez zastrzeżeń przyjęta przez naukę niemiecką. Kraj Warty obejmo­ wał również okręg Łodzi. Ten nowy obszar w scłiodni należało przystosować do wy­ mogów chwdli. Czynniki urzędowe podjęły się zatem zadania usu­ nięcia z terenu ludności polskiej w kolejnych etapach ekstermina­ cyjnych, aż do absolutnej likwidacji, oraz zasiedlenie całej prze­ strzeni ludnością niemiecką. Czynniki naukowe miały akcję tę uza­ sadnić ideowo i faktycznie. Roli tej podjęły się m. in. historia i geo­ grafia. Chodziło tu o to, aby udowodnić, że ziemia ta z pochodze­ nia swego i charakteru krajobrazowego jest niemiecka. Szczególne zadanie, jakie przypadło etnografii, polegało na tym, aby naprzód wykryć relikty polskie, wskazać je i spowodo­ wać ich usunięcie, a równocześnie zasygnalizować zabytki nie­ mieckie, celem ich konserwacji w terenie. W tej pracy przycho­ dziła etnografii w pomoc także i historia sztuki. Ważniejszą role jednakże miała etnografia do spełnienia w stosunku do człowieka. Etnografów niemieckich zobowiązano do współpracy w planowaniu przyszłościowym. Polecono im stwo­ rzenie nowego regionu. Tylko oni bowiem wiedzieli, jakie czynniki składowe mogą region taki stworzyć. Należało więc «Kraj owi Warty» dać własną, niemiecką kulturę ludową, materialną i du­ chową, podzielić go na poszczególne grupy ludowe i grupom tym zapewnić żywotność. r r r ? r �238 Zadania tego podjęli się etnografowie niemieckiego Uniwer­ sytetu w Poznaniu. * Począwszy od jesieni r. 1939 dokonywało się w kilku kolej­ nych fazach wysiedlanie Polaków z miast, miasteczek i wiosek. Równocześnie przeprowadzono akcję zasiedlenia pustoszejących obszarów osadnikami niemieckimi. Na dwa lata przed końcem wojny, t j . w r. 1943, nastąpił moment pierwszej, relatywnej stabi­ lizacji, — chwilowa przerwa, po której nastąpić miała dalsza dłu­ godystansowa akcja eksterminacyjna. Miało także dokonać się uzu­ pełnienie akcji osiedleńczej i to elementem pochodzącym z głębi Rzeszy. Równocześnie z przeprowadzaną zmianą oblicza demogra­ ficznego Wielkopolski przystąpiono też do wstępnej akcji dokona­ nia zmian w krajobrazie. Była to jednak sprawa już trudniejsza, wymagająca nakładu czasu i kosztów. Na początek więc podjęto się niszczenia w terenie etnograficznych reliktów polskich — usu­ nięto krzyże, kapliczki i figury przydrożne i to zaraz jesienią roku 1939, aby wieś wielkopolska zatraciła swój zewnętrzny, charak­ terystyczny wygląd rodzimy. Czynnikom urzędowym zależało na tym, aby «Kraj Warty* przedstawiał się jako ziemia niemiecka. Naukowo uzasadnili tezę tę historycy i geografowie. Dr f i l . Walter Geisler, profesor zwyczajny na katedrze geografii niemiec­ kiego Uniwersytetu w Poznaniu wydał w r. 1943 podręcznik nauki o krajobrazie «Kraju Warty», dotyczący w szczególności gospo­ darki i osadnictwa. Wybieramy z tej książki kilka charakterystycznych cytatów: — «Możemy na t y m miejscu s t w i e r d z i ć , że tylko niemieckie ce­ chy w u k s z t a ł t o w a n i u się krajobrazu zdołały zlać się h a r m o n i j n i e z pej­ z a ż e m całego kraju, że byl to w y ł ą c z n i e duch niemiecki, k t ó r y s t w o r z y ł w a r t o ś c i trwale dla Regionu W a r t y . Polak był cudzoziemcem na t y m obszarze i nie zdołał w y c i s n ą ć na nam swego p i ę t n a . O ile osiedlił się w t y m czysto niemieckim k r a j u , musiał posłużyć się niemieckimi f o r m a m i osadnictwa i uprawy. B y l on przez wszystkie czasy niczym �239 więcej, j a k chyba tylko siłą fizyczną, podczas gdy siła k s z t a ł t u j ą c a po­ c h o d z i ł a w y ł ą c z n i e od Niemców*, (sir. fO). — « F a k l e m jest, że Kraj W a r t y ma z,a sobą losy bardziej zmienne, niż p ó ł n o c n e i p o ł u d n i o w e obszary, ale mimo tych wszystkich przeobra­ żeń n i e m i e c k o ś ć i tu t a k ż e p o t r a f i ł a się z a c h o w a ć . W a l k a narodowo­ ściowa w latach obcego panowania była twarda i ciężka, jednak w ł a ­ śnie w ciągu ubiegłego stulecia stawiali Niemcy jaknajostrzejszy o p ó r przeciw wszelkiemu przemieszaniu z i n n y m i s k ł a d n i k a m i r a s o w y m i , .leżeli w p ó ź n i e j s z y c h czasach n a s t ą p i ł o potem zamazanie r ó ż n i c m i ę ­ dzy t y m , co nordyckie, a co wschodnie, m i ę d z y niemieckim i polskim, to trzeba, aby z.a naszych czasów, za czasów rasowej s a m o ś w i a d o m o ś c i w y o s t r z y ł się z n ó w punkt widzenia na te r o z r ó ż n i e n i a , aby n a s t ą p i ł a oczyszczająca eliminacja. Nie m o ż e p o d l e g a ć ż a d n e j w ą p l i w o ś c i , że Kraj W a r t y , t a k ż e po owej w s p a n i a ł e j akcji p r z e s i e d l e ń c z e j niemiec­ kich r o d a k ó w ze wschodu, otrzyma d o p ł y w istotny n o r d y c k o zdetermi­ nowanych N i e m c ó w , aby Kraj W a r t y w j a k n a j k r ó t s z y m czasie, stal sic k r a j e m czysto niemieckim)) (str. 16 17). — «W czasie panowania Polski p r ó b o w a n o w K r a j u W a r t y z po­ m o c ą ś r o d k ó w zupełnie n i e w y s t a r c z a j ą c y c h , r o z w i n ą ć l u d o w o ś ć pol­ ską. P o t e n c j a ł k u l t u r a l n y P o l a k ó w na to jednak nie w y s t a r c z a ł . Nie u n i k n i ę t o tego, że polska agitacja, p o s ł u g u j ą c się niegodnymi ś r o d k a m i s t a r a ł a s i ę r ó ż n o r o d n e grupy ludowe p r z y k u ć do siebie, albo je w y ­ plenić. Mamy tu na myśli ze słusznością przede wszystkim terror pow­ stały po u g r u n t o w a n i u się Republiki Polskiej w n a s t ę p s t w i e z a ł a m a n i a się Rzeszy w r. 1918. Musimy jednak p a m i ę t a ć także, że w czasach przed polskimi rozbiorami z lat 1772, 1793 i 1795 w sprzeczności z poczynio­ n y m i obietnicami podejmowane były p r ó b y polonizacyjne». — ((Rezultat tych p o c z y n a ń to przemieszanie k r w i , k t ó r e doko­ nało się t y m ł a t w i e j , że niejeden Niemiec, k t ó r y osiedlił się w b y ł y m P a ń s t w i e Polskim, zagubił s w ą n i e m i e c k o ś ć na skutek izolacji. Źe osrhy te nie u ś w i a d a m i a j ą sobie w ogóle już swego niemieckiego pochodze­ nia tłumaczy się częściowo tym, że stara, niemiecka z w y e z a j o w o ś ć i czy­ sto niemiecka sztuka ludowa zostały po prostu p r z e j ę t e przez P o l a k ó w . Polscy p r z y w ó d c y polityczni określili to, jako polskie dobro kulturalne i pielęgnowali je, p o n i e w a ż w ł a ś n i e Polak niczym r ó w n o w a r t o ś c i o w y m w y k a z a ć się nie mógl». — «Do wyrafinowanych metod o d n i e m c z a j ą c y c h należą t a k ż e przemianowywania osad i osób. B y w a często tak, że stare niemieckie nazwy już tylko filologowie r o z p o z n a ć mogą». (str. 8). — «W k a ż d y m razie w t a r g n i ę c i e P o l a k ó w do K r a j u W a r t y to tylko epizod, k t ó r y obecnie najkompletniej u s u n i ę t y został p r a w e m idei s p r a w i e d l i w o ś c i dziejowej. Polak w z i ą ł na siebie w i n ę wdarcia się w n i e m i e c k ą p r z e s t r z e ń , nie m o ż e się więc dziwić, że wraz z umoc- �240 nieniem się niemieckośei przez rewolucję narodowo-socjalistyczną lud niemiecki zabiera dla siebie obszar zwrócony mu mocą przeznaczenia)), (str. 19). — «Stoimy więc dziś u progu rozwoju nowej niemieckiej ludo­ wości w Kraju Warty. Tak jak ongiś rozwinął się odrębny szczep Po­ morzan i ślązaków, podobnie powstanie nowy z glebą zrośnięty nie miecki szczep i to z ((Volksdeutschów», reemigrantów i Niemców z Rze­ szy. Ten szczep niemiecki równy będzie w swoich zasadniczych wła­ ściwościach wszystkim innym szczepom niemieckim)), (str. 28). Cytaty te wystarczająco określają metody i cele badawcze niemieckich «uczonych». Celem przeprowadzenia dezyderatów natury politycznej, a więc stworzenia niemieckiej ziemi zasiedlonej przez ludzi nie­ mieckich, należało Niemców zachęcić do przybywania w te strony. W związku z tym ukazał się w r. 1943, już w drugim wydaniu album graficzny pt. «Region Warty, krajobraz i osadnictwo w dzie­ łach malarzy niemieckich*. Rzecz przygotowana została znacznie w cześniej przez «Towarzystwo popierania sztuki niemieckiej w Kraju Warty». I n i ­ cjatorem jego był Gauleiter, który w dniu rocznicy okupacji r. 1941 sprowadził na wakacje letnie artystów z Rzeszy i urządził dla nich wystawę w Muzeum Wielkopolskim, zwanym KaiserFriedrich-Muscum. Z wystawą tą wiąże się wydawnictwo albumowe zawiera­ jące kilkadziesiąt reprodukcji obrazów, przedstawiających pejzaż i budownictwo wielkopolskie. Cel wydawnictwa tłumaczą słowa wstępne Gauhauptmanna Roberta Schulza, prezesa Związku Regionalnego: r — ((Przyszłość naszego narodu oraz największe zadania państwa narodowo-socjałistycznego mieszczą się na wschodzie. Trzonem tego nowego, niemieckiego wschodu jest Region Warty. W Starej Rzeszy zbyt mało wie się o nim. Zaledwie nazwy niektórych miast są w obiegu Książkę poświęcono tym, którzy przychodzą, aby pomagać w budo­ waniu nowego kraju i ze swej strony przekształcić go na region nie­ miecki. ...Pokazujemy kraj len, takim jaki dziś jest i stwarzamy przez to dokument, wykazujący wielkie zadania, nowego, niemieckiego Wschodu, dokument, który kiedyś zaświadczy, co pokonać musieliśmy r �241 Ceiem kompletnej, definitywnej strzeni życiowej)). jego inkorporacji do niemieckiej prze­ Następuje przedmowa, która stanowi kompendium niemiec­ kich tez historycznych, daje je art. malarz dr Karol Ernst Koehne. Mamy tu więc naprzód teorię pierwotnego zasiedlenia Wiel­ kopolski przez Gotów, Burgundów i Wandalów, dalej zjawia się Normandczyk Dagoe, jako pierwszy twórca państwa nadwiślańsko-nadwarciańskiego. W średniowieczu dominują znów Germa­ nie, ale «niestety niemiecka niezgoda i słowiańska przemoc* unie­ możliwiły stworzenie jednolitego frontu od Rewala i Narwy do Beskidów, ho — ((zawsze z o d m ę t ó w Wschodu w y t a c z a ł się l e n i w y potop sło­ w i a ń s k i e g o życia i s ł o w i a ń s k i e j istoty i niszczył wszystko, co zapo­ biegliwość niemiecka ziemi tej w y d a r ł a i k r a j o w i złożyła w darze, jako t r w a ł e dzieło kulturalne)). — ((Napierający Słowianie, po k t ó r y c h nie pozostała żadna z imienia znana osada, gdyż nie posiadali zdolności t w ó r c z y c h , nie w y kazali się ż a d n y m pomnikiem k u l t u r a l n y m , pozwolili k r a j o w i temu z a p a ś ć z p o w r o t e m w p u s t y n i ę bez oblicza. W wiekach ś r e d n i c h na nowo musiała r o z p o c z ą ć p r a c ę niemiecka dzielność i r u c h l i w o ś ć . Ale ta ofiarna działalność nie p r z y n i o s ł a o w o c ó w , p o n i e w a ż wciąż od nowa fanatyczna n i e n a w i ś ć niezdolnych i m a l o w a r t o ś e i o w y c h P o l a k ó w w sto­ sunku do swych niemieckich m i s t r z ó w niszczyła rozpoczęte dzielo». — ((Ostatnie dwa dziesięciolecia polskiego panowania w K r a j u W a r t y d o w i o d ł y , z j a k ą szybkością n a s t ę p u j e demontowanie niemiec­ kiego dzieła w zasięgu elementu s l o w i a ń s k o - a z j a t y c k i e g o — jeżeli już nie wspominamy o d ł u ż s z y m o d d z i a ł y w a n i u tego bezdusznego żywiołu na wschodnich kresach dzisiejszego, naszego regionu. Prusko-niemiecka administi acja p r a c o w a ł a celowo i z rozmachem p i e l ę g n u j ą c i p o d n o s z ą c k r a j — ale polem rzeki zostały zapiaszczone, lasy znikły, wioski pod­ u p a d ł y , pola i łąki pustoszały, a drogi i budowle p o g r ą ż y ł y się w bez­ denne m o k r a d ł a . Prowadzono r a b u n k o w ą g o s p o d a r k ę z o w y m bogac­ t w e m , w y d a r t y m Niemcom T r a k t a t e m Wersalskim, nie u t r z y m u j ą c tego dobra, ani t y m mniej d o d a j ą c cośkolwiek od siebie. Bezdrzewny, azjatycki step wziął w posiadanie ową ziemię tak blisko leżącą granic Kzeszy». — <(Ale nie tylko step, jako krajobraz, d o t a r ł aż do brain owych, ongi zupełnie niemieckich miast, jak P o z n a ń , czy T o r u ń , co k a ż d y laik ł a t w o mógł z a u w a ż y ć , ale nadto step w sensie k u l t u r a l n y m w g r y z ł się głęboko w niemiecką p r z e s t r z e ń życiową*. I.uil. т. XXXVII 16 �242 Autor zaznacza, że wszelka architektura piękna Kraju Warty to pomniki niemieckie, które przeciwstawiają się — ((polskiemu brudowi i brzydocie,..)) I dr Koehne kończy słowami: — ((odtąd nigdy już — step — ów wysłannik Azji nie opanuje ani pejzażu, ani kultury tego regionu, — Potęga Rzeszy stworzy z niego trzon prawdziwego, niemieckiego wschodu!)) Książka «Region Warty, krajobraz i osadnictwo...* w tysią­ cach egzemplarzy znajdowała się w r. 1945 w Poznaniu, we wszyst­ kich mieszkaniach poniemieckich, a oczywiście także i poza Po­ znaniem, być może, także i za granicą. Album ilustracji otwiera Prausmiiller akwarelą, wyobraża­ jącą Ratusz poznański. Jest dalej katedra w Gnieźnie i tum oraz gmach Województwa w Poznaniu, barokowy kościół pod żninem, katedra we Włocławku, świątynia barokowa w Kole, kościoły w Jarocinie i Krotoszynie prastary ratusz w Sulmierzycach, domy podcieniowe w Rakoniewicach itp. Pomniki te należy zachować, jako spuściznę po niemieckich przodkach(!). Czytelnik niemiecki, a może i zagraniczny, miał odnieść wrażenie, że pokazuje się mu niemieckie rzeczy piękne. W przeciwieństwie do miast, wieś wielkopolska reprezento­ wana jest przez ubogie, zapadłe w ziemię chaty. Sugeruje się prze­ świadczenie, że łatwo będzie je zburzyć, a zastąpić typami domów niemieckich. Trzecia tematyka zbioru obrazów pomyślana została inaczej. Chodziło lu o zademonstrowanie: stepu. Gauhauptmann Schulz zaznaczył na wstępie: r —. ((Bezkresna dal, ukryte piękno tego kraju, oraz niewyzyskane bogactwa zna ten tylko, kto tu raz już zaczął pracować*. Dr Koehne pisze: — «Im bardziej kraj ten nam się ujawnia, tym bardziej widzimy nie tylko jego piękno, ale i jego rozlegle przestrzenie. Można sobie wyobrazić, ile miejsca znaleźć się może dla aktywnego ludu)). Dlatego namalowane pola, pełne gęstych, wysokich zbóż, mędle i stogi, stawy i młyny, łąki i pastwiska. Nie jest to co prawda �243 «step», ale dobrze uprawna, urodzajna ziemia. Jednakże wszystko to przedstawiono jako puste, słabo zaludnione, — a więc oczeku­ jące pilnych rąk niemieckiego człowieka. Drugie, bliźniacze wydawnictwo albumowe o podobnym cha­ rakterze pt. «Oblicze Niemca w Kraju Warty*. Dotyczyło ono drugiego punktu programu, mianowicie już nie ziemi samej, ale człowieka, a w szczególności jego cech raso­ wych. Malarze starali się podpatrzyć cechy antropologiczne ludu w Wielkopolsce. W albumie tym znalazły się oczywiście okazy ty­ pów germańskich, ale obok nich i takie, które wykazują duże prze­ mieszanie etniczne. Trzecim w lej serii wydawnictwem, które było zapowiedziane, a zdaje się nie zdołało wyjść drukiem, miała być książka pt. «Niemiecki kraj, niemieccy ludzie i niemieckie osiągnięcia*. Chodziło więc o syntezę niemieckości ziemi i człowieka w Wielkopolsce. r Wszystkie te publikacje tylko pośrednio dotyczą stanowiły niejako jej publicystyczną podbudowę. etnografii, * Zadaniem etnografii w niemieckim kompleksie planowania było stworzenie dla nowego regionu niemieckiego w Kraju Warty regionalnej niemieckiej kultury materialnej i duchowej. Nie mogli się oczywiście etnografowie Uniwersytetu Poznań­ skiego podjąć akcji przekształcenia pejzażu. Nie mogli usunąć z te­ renu zabytków rodzimego budownictwa — poza kapliczkami, co było w związku z odebraniem Wielkopolsce charakteru katolic­ kiego. Ale mogli rozpocząć walkę z innymi dziedzinami material­ nej kultury ludowej w Wielkopolsce. Zebrany przez nich materiał (notatki, rysunki, fotografie) z zakresu kultury ludowej dotyczył przede wszystkim dwu dzia­ łów: slroju ludowego i narzędzi rolniczych oraz sprzętów'gospo­ darskich. Wstępne prace, które objęły całe terytorium Kraju Warty, miały dostarczyć materiału faktycznego. Ekipy studenckie badały zabytki w terenie, po czym zamierzano dokonać segregacji czy se16* �244 lekcji. Problem przedstawiał się dla Niemców dość prosto. Można by go ująć w tezy następujące: 1) Wszędzie, gdzie mieszkają Niemcy, to kraj niemiecki. 2) Wszelkie przejawy kultury ludowej Niemców są zabyt­ kami kultury niemieckiej. 3) Kultury obce w otoczeniu Niemców to zapożyczenia z kul­ tury niemieckiej. 4) Niemcy nie wynaradawiają się nigdy — za to niemczą obszary swej kolonizacji. Interesujący jest dla nas fakt ustosunkowania się Niemców do przejętego po Polakach materiału zabytkowego zbiorów po­ znańskich. Muzeum Miejskie zostało rozproszone, Muzeum Wielkopol­ skie zdewastowane. M. in. zniszczono zupełnie bogate zbiory Ci­ chowiczów. Natomiast tradycyjną kulturę ludową konserwowano tam tylko, gdzie istnieli Volksdeutsche w większym skupisku, czy jakiś Nebenvolk, przyjaźnie usposobiony dla niemczyzny. Czynnikom urzędowym zależało na tym, aby niczym nie dra­ żnić przybywających do Wielkopolski przesiedleńców. Starano się wmówić im, że wszystko, co przynoszą ze sobą, co im jest miłe i do czego przywykli, a więc m. in. i strój i sprzęt i narzędzia i wy­ twory sztuki ludowej to z pierwotnego pochodzenia swego relikty niemieckie. Nie na darmo przecież teoretycy niemczyzny, jak wspo­ mniany wyżej geograf prof. Geisler, dowodzili, że Polacy nie są zdolni do wytworzenia własnej kultury ludowej, że polonizowali zabytki niemieckie. W podobny sposób nauka niemiecka ustosun­ kowywała się w ogóle do kultury słowiańskiej. Wychodząc z tych założeń, można było już bez obawy przy­ stąpić do inwentaryzacji zabytków ludowych, polskich. Wśród spuścizny po studentach, pracujących w Muzeum, znajduje się interesująca notatka: «Według świadectwa pani Beck istniały trzy tereny zasięgów polskiego stroju ludowego: 1) Obszar między Łodzią a Warszawą z punktem central­ nym wokół Łowicza. Cechy rozpoznawcze: pasiaste spód­ nice i fartuchy z naramiennikami. �245 2) Obszar wokół Wilmesau (Bielitz) z jedynym na terenach byłej Polski strojem mieszczańskim w Saybusch. Orygi­ nalne chustki-welony. Według wypowiedzi pani Beck strój ten był właściwie nie­ miecki. Nosili go jednakże Polacy, względnie spolonizowani Niemcy. Pozostałe stroje czysto polskie. (Czy to dotyczy również terenów wokół Wilna, należałoby zbadać)*. Nie wiemy kim była pani Beck i jaki dla etnografii niemiec­ kiej przedstawiała autorytet. Niemcy szukając informacji, omijali źródła polskie. Owe wychwycone w oderwaniu pasiaki, jako je­ dyny wykładnik stroju polskiego na całym tak bardzo zróżniczko­ wanym obszarze, dowodzą dużej dowolności i płytkości metody­ cznej. Nie uwzględniono ani poszczególnych grup ludowych, ani kompletu ich strojów. Może było to nieuctwo, a może świadome zlekceważenie. Inwentaryzację podjęto ab ovo. Posiadamy z tego zakresu blok rysunkowy z nagłówkiem «Szkice studentek z Sieradza*. Bru­ lion sprawozdania z wycieczki terenowej zaczyna się od słów: «Polski strój ludowy w okolicy Sieradza według raportu Inge Pelcer w Charłupi Wielkiej, wsi kościelnej...*, po czym następuje szczegółowy opis tego stroju, a więc chusty, spódnice, gorseciki, fartuchy ilp. z podaniem pomiarów, gatunku materiałów, kolo­ rów itp. Drugi notatnik pochodzi z Kalisza. Zeszyt zawiera bardzo niedokładne rzuty poziome i zarysy budowli. Jako miejscowość podano Bradtheim. Jest to więc jakiś najstarszy dom w osiedlu, dalej stodoła, piec chlebowy, szkoła, oraz trzy rysunki krzyżów cmentarnych. Widzimy tu również szafę kuchenną, należącą — zdaje się — do miejscowego sołtysa, oraz inną szafę stuletną z do­ piskiem: Frau Schneider Maria, i z tym samym dopiskiem wzór haftu, czy koronki. Poza tym kilka drobiazgów, m. in. dwie pry­ mitywne lampki oliwne. Na osobnej kartce jest rysunek koszuli z nagłówkiem «deutsch-kalholische Pfiilzer. Obliska*. No'tatnik len dotyczył więc prawdopodobnie środowiska Volksdeutschow. Bardziej już staranne i przeważnie wykończone są prace za- �246 warte w teczce «Etnografie». Dotyczą one przeważnie ludowych grup przesiedleńców niemieckich. Pod precyzyjnie wykonanymi akwarelami i rysunkami znaj­ dują się podpisy: Spódnica z własnej tkaniny. Własność: Frau Sophie Jaschka Rotbuchen, 229 b. Luschwitz, pow. Leszno. Południowa Bessarabia. Spódnica płócienna. Wołyń. Własność: Frau Daft Eckwege, pow. Poznań. Alma Bierrog, Poznań, dawniej Bessarabia... Próbka tkaniny wełnianej, Sara Stickel, Bessarabia. Rotbu­ chen, pow. Leszno. Koszula lniana jako bluza kobieca z ozdobami krzyżykowymi. Własność: Amalie Stolercguk w Bruckdorf, pow. Grodzisk, Buko­ wina. Bluzy Niemek z Dobrudży... Spódnice Niemek z Dobrudży... Fartuchy, koszule z Dobrudży... Koszule Yolksdeutschów z Łodzi... Koszule z Galicji... Reszta nagromadzonego materiału obejmuje rysunki różnych narzędzi gospodarskich i sprzętów, a więc: widły drewniane, ry­ dle, łopaty do wsuwania chlebów w piekarnik, czerpaki, dzbany drewniane, sieczkarnia, plug, radio, wal, brona, sanie, żarna itp. Na jednej kartce widnieje ława polska, malowana w tulipanki i róże. Stoją na niej piękne dwojaczki z motywem owocu granatu i linią falistą. Jest obok misa głęboka, zdobiona na dnie tulipanem, oraz typowy dzban o ciemnej polewie z wywiniętym jasnym obrzeżeniem. Niemcy docenili doskonale wartość artysty­ czną tych okazów, więc też uznali je nie za sztukę ludową polską, ale sztukę «chłopską Kraju Warty*. Analogiczne określenia otrzymywały narzędzia, sprzęty, a także stroje ludowe — obojętne z jakich pochodzące regionów i z jakich przejęte kultur. Z chwilą, gdy wraz z przesiedleńcami znalazły się w Kraju Warty, stawały się przejawami etnograficz­ nymi Regionu Warty, — stawały się zabytkami niemieckimi. Ta­ kie stanowisko zajmowali Niemcy także w stosunku do innych na- �247 rodów, czego dowodem jest wydawnictwo niemieckie z r. 1943, drukowane w Pradze Czeskiej. Jest to album rozmiarów 40X55 cm, zawierający 38 plansz-akwareli pędzla Fritzi Mally, pt. «Niemieckie stroje ludowe z kraju Sudetów», w którym stroje o charakterze śląskim, słowackim i czeskim uznane zostały za niemieckie. Rów­ nież książka wwdana w r. 1943 «Deutsche Volkskunsl — Siebenburgen*, w której autor Mirsch Drend uznaje za pierwotnie nie­ mieckie wszystko, co obrazuje kulturę węgierską i rumuńską wraz .z naleciałościami słowiańskimi. W ten sposób dążono do mechanicznego ujednolicenia zano­ towanych treści kultury ludowej, aby stworzyć możliwie prędko nowy wspólny szczep niemiecki o charakterze germańskim. Zamierzenia niemieckie sięgały głębiej. Chodziło o to, aby ów powstający nowy szczep niemiecko-wschodni ugruntować duchowo w niemczyźnie, aby stworzyć dla niego podstawę uczuciową i my­ ślową oraz zespolić go więzią wspólnej ideologii. Podejście do kultury duchowej mogło być rozmaite: od strony obrzędowości rodzinnej czy dorocznej, od strony pieśni ludowej, baśniarstwa itp. Obrzędowość nasuwała trudności ze względów przede wszystkim kultowych. Pieśń ludowa nie była problemem palącym, gdyż prymat trzymała pieśń wojenna i pieśń partyjno-polityczna, i z nią na­ leżało zapoznać młodzież przesiedleńczą. Mimo to przygotowy­ wano m. in. wydawnictwo «Piosenki i rymy dziecięce Kraju War­ ty*. Zdecydowano się jednakże przede wszystkim na baśniarstwo. Na pierwszy ogień poszły podania, poniew aż obaj etnogra­ fowie niemieckiego Uniwersytetu w Poznaniu zarówno dr Mudrak, jak proł'. Liilz Mackensen byli specjalistami w tej dziedzinie i pu­ blikowali już dużo z zakresu podaniowości niemieckiej i baśniar­ stwa. Zarazem wyrażali przekonanie, że właśnie podaniowość (ger­ mańska saga) stanowi najlepszy, najbardziej charakterystyczny wypowiednik kultury duchowej ludu niemieckiego. W książce swojej «Cechy istotne baśni i podania* z r. 1944 zaznacza Edmund Mudrak w rozdziale końcowym: r — ((Ideologia, życiowo prawomocna, u w z g l ę d n i a j ą c a w p e w n y m punkcie d e c y d u j ą c y m znaczenie rasy w życiu l u d ó w nie m o ż e być obo- �248 jętna dla tych mocy, które ongi wycisnęły swoje piętno na wyobraże­ niach i pojęciach, dotyczących bytu i przemijania, istoty świata i prze­ znaczenia. Obrazy te, niezależnie od ich formy przemijającej, a uwa­ runkowanej, w czasie, mają wartość wieczystą, jako wyraz światopo­ glądu opartego o pierwiastki krwi i to tak długo, jak długo trwa spo­ łeczność tradycyjna, która ją reprezentuje. W tym sensie więc widzimy, że skarb naszych ludowych opo­ wieści w ukształtowaniu swoim manifestuje te siiy twórcze, które w swoim zakresie powołane są do tego, aby współpracować w dziele rozbudowy naszej przyszłości)). Na podobnym do Mudraka stanowisku stoi również Konrad Zucker, znany ze swoich prelekcji w Heidelbergu. W nrze 11 i 12 czasopisma «Volk u. Rasse» zamieścił rozprawę pt. «0 wartości baśni i podania dla psychologii rasowej*. Stwierdza mianowicie: — «udowodnić się dało, że można wykryć niezmienny rdzeń istotny duszy rasy i to poprzez całokształt jej rozwoju i wszelakich przemian..,)) i stąd dla psychologii rasy przedstawiają baśni i podania tak wielką wartość. Dlatego wydano drukiem zbiór podań, właściwych Niem­ com, zamieszkujących Kraj Warty. Wydawcą był dr Edmund Mudrak, działający z polecenia Zarządu Regionalnego Kraju Warty, oraz ellniwersytetu Rzeszy, Poznań*. Książka należy do serii wy­ dawnictw Krajowej Stacji Badawczej i to szeregu VIII-go pt. Etnografia. Samo dzieło jednakże opracował prof. Lutz Mackensen, a ilustracje wykonał Bert Heller. Składała narodowo-socjalistyczna drukarnia w Poznaniu. Przedmowę Mackensena poprzedza słowo wstępne naczelnika Okręgu, mianowicie Gauhauplmanna Roberta Schulza, który cel wydawnictwa objaśnia m. in. tak: ((Książka przeznaczona jest w pierwszym rzędzie dla wycho­ wawców — ludoznawców, kierowników młodzieży. Z bogatej skarbnicy żywej tradycji mogą oni dokonać odpowiedzialnego wyboru tych wszystkich treści, które stosowane są dla obecnych czasów i dla na­ szego światopoglądu)). W przedmowie stwierdza Mackensen, że chodziło mu o uzy­ skanie poglądu na powstający właśnie Obszar Wschodni. Zwraca uwagę, że książka ta, podobnie jak wszystko, co dokonuje się w re- �249 gionie Kraju Warty, ma służyć do wyjaśnienia dokonującego się rozwoju, ma dać asumpt do przewidywań na przyszłość. Pod względem przedmiotowym książka składa się z podań Niemców bałtyckich, galicyjskich, wołyńskich, bukowińskich, bessarabskich, dalej Niemców reemigrantów z Chełmskiego i L u ­ belskiego oraz podań z dawna zakorzenionych w regionie. Autor zastrzega się jednakże, że trudno przewidzieć, czy ta różnorodność składników doprowadzi w przyszłości do wspólnoty, czy też przy­ będą znów nowe elementy, które takie ujednolicenie dalej odsuną. Bardzo znamienna jest uwaga Mackensena odnośnie przesie­ dlanych do Wielkopolski Niemców ze Starej Rzeszy. W vkluczył on ich dlatego ze zbioru, że «pochodzą przeważnie z ośrodków miejskich, a więc przynależą do bardzo ubogiej w baśniarstwo niemczyzny*. Zaznacza jednak, że jeśli osadnictwo chłopskie ze Starej Rzeszy przyjmie w przyszłości większe rozmiary, lud ten wprowadzi do Kraju W arty t a k i e treści, jakich mu dotąd nie dostaje*. T T Niemiecki profesor przyznał się tutaj do pewnego ubóstwa podaniowego obszarów czysto niemieckich. Swoje stanowisko naukowe tłumaczy tym. że jego publika­ cja stanowić ma dokumenlarny przyczynek do historii tworzenia się nowego szczepu. Z melancholią zauważa, że burzliwe lata prze­ sunęły niejedną granicę, dotąd, zdawałoby się, niewzruszoną. Prze­ wartościowały różne treści, poderwały poczucie bezpieczeństwa. Przy tym niejedno poszło w zapomnienie, bez czego przecież na czas dłuższy obyć się nie można. Nawołuje lud niemiecki do za­ pomnienia tego wszystkiego, co kiedyś było, a zwrócenia się z od­ wagą ku przyszłości. Na dalszych stronnicach swej rozprawy zaznacza Mackensen, że z góry wykluczył wszystko, co zarówno reemigranci, jak i da­ wni koloniści niemieccy w Wielkopolsce przyjęli na własność od swego obcego otoczenia, że uwzględnił wyłącznie niemieckie baśniarstwo. Stwierdza następnie, że pozorna różnorodność materiału bynajmniej nie jest mniejsza, niż to można zaobserwować w ja­ kimkolwiek zbiorze podaniowym Niemiec centralnych. �250 Tu od razu budzi się zastrzeżenie. Posiadają przecież Niemcy obszerne wydawnictwo jenajskie z lat 1926—30 pt. «Niemiecki skarb podaniowy*, którego poszczególne łomy dotyczą poszczegól­ nych regionów Niemiec, jak np. Westfalii, Nadrenii, Szwabii, Hessji-Nassawii, Czarnego Lasu itp., każdy tom po 200 kilkadzie­ siąt stron objętości. Uwydatniają się tam wyraźnie różnice re­ gionalne. Jeżeli więc istnieją tak znamienne rozróżnienia w obrę­ bie samego centrum Starej Rzeszy, muszą tym bardziej występo­ wać na kresach o ludności mieszanej. Chęć uzasadnienia syntezy ogólno-niemieckiej w Kraju Warty zawiera więc sprzeczność istotną, którą zresztą profesor sani za­ uważa. Koryguje więc swoją tezę zaznaczając, że nawet w przy­ szłości ujednolicenie takie wydaje się mało prawdopodobne. Ponieważ jednak narzucił sobie z przyczyn pozanaukowych konieczność udowodnienia owej syntezy ogólno-niemieckiej, więc szuka dla niej argumentów. Zwraca więc uwagę, że wielość grup ludowych w Kraju Warty da się zredukować do kilku. Tłumaczy, że zasiedziali osadnicy Wielkopolski, to z pochodzenia swego: Pomorzanie, Żulawianie (Niederunger) i ślązacy. Tak samo reemigranci z Wołynia to także znów Pomorzanie, żulawianie (Niederunger) i Ślązacy. Pocho­ dzenia dolno-niemieckiego są koloniści z Bessarabii. Niemcami poludniowo-zachodnimi są przesiedleńcy z okręgu Lodzi, z Buko­ winy. Galicji, Bessarabii oraz starsi niemieccy osadnicy z krajów nadbałtyckich, podczas gdy z Sudetów pochodzi część reemigran­ tów z Bukowiny i Galicji. W sumie wdęc mielibyśmy wcale nic mniejszą, ale raczej większą liczbę grup ludowych z odmiennym jedynie ich rozmieszczeniem. Na czym więc polega owo udawadniane zmniejszenie ilości grup ludowych? Otóż redukcja zachodzi tu rzeczywiście, jeśli się wyciągnie logiczny wniosek z rozumowania Mackensena i skreśli się nastę­ pujące pozycje: Pomorzanie, Żulawianie i Ślązacy, a zapewne także i mieszkańcy Sudetów, gdyż i oni, jak tamci, mogą być po­ chodzenia słowiańskiego, albo też są to wtórni osadnicy z głębi Niemiec. Zostają więc tylko dwie grupy: dolno-niemiecka i po­ łudnic wo-zachodnio-niemiecka. 1 �251 Po takim wyjaśnieniu analiza etnograficzna_ niezmiernie się upraszcza. Wystarczyłoby porównać podania ludowe kolonistów niemieckich z Wielkopolski, Małopolski, Wołynia, krajów bałtyc­ kich, Rumunii itp. z podaniami dolno- i południowo-zachodnioniemieckimi, a otrzymałoby się materiał czysty, treść rzeczywiście niemiecką. Nawiasem trzeba jeszcze zauważyć, że jeśli Mackensen przy­ znaje, że zasiedziali w Kraju Warty Niemcy to Pomorzanie i Ślą­ zacy, tym samym obala teorie autochtonizmu Niemców w Wielko­ polsce, stwierdza sam, że nie mieszkali tu zaw sze. Równocześnie rozszczepia na elementy składowe uznaną przez siebie za jedno­ litą grupę Niemców dawnych z Kraju W arty. Interesujący jest stosunek liczbowy podań pochodzących od różnych odmiennych grup ludowych. Zbiór składa się z następu­ jących pozycyj: 381 Niemców miejscowych, 192 galicyjskich, 162 wołyńskich, 32 bukowińskich, 20 bałtyckich, 7 bessarabskich, 61 z Chełmskiego i Lubelskiego. Przeważa więc materiał z Polski. Na 855 w całości jest 796 z terenów polskich, a wśród tych znów najwięcej z samej Wielkopolski. W analizie wątków podaniowych Mackensen stara się udo­ wodnić, że wszystkie one mają źródło swoje w starych kronikach germańskich, albo też są młodszego pochodzenia, ale powstały tak samo z ducha niemieckiego. Tematyka tych podań jest następująca: upostaciowania duszy ludzkiej, śpiący zmarli w górach, dzikie łowy, białe i czarne zja\Vx, wątek Lenorowy, upiory, dusze powracające, wilkołaki, zmory, błędne ognie, gorejące skarby, olbrzymy, karzełki demony zbo­ żowe, leśne i wodne, demony zwierzęce, czarownice, diabły, walki historyczne. Z enumeracji tej wynika, że mamy do czynienia z iiljacjami wątków ogólno-europejskich, demonologią i magią. Mackensen stara się udowodnić i propagować ideę wspólnoty duchowej wszystkich, nawet rozproszonych na obczyźnie niemiec­ kich grup ludowych. Stwierdza więc, że ich treści duchowe nie wy­ kazują żadnych- zapożyczeń pozaniemieckich i to zarówno współ­ cześnie jak i w przeszłości, r T �252 Jakże jednak pogodzić te uogólnienia z tym, co pisze np. o Niemcach bałtyckich (str. X X I X ) : «Nie należy się dziwić, że w bałtoniemieckich podaniach, których liczba jest nikła z powodu struktury narodowościowej lego najstarszego szczepu naszych emi­ grantów, uwydatnia się silnie podkreślanie związków rodowych. Przetrwały u nich archaiczne wierzenia, mające częściowo piętno germańskie. Podania te różnią się zupełnie od chłopskich opowie­ ści grup ludowych młodszych od nich, mianowicie z Galicji i Wo­ łynia*. Okazuje się wiec, że niemieccy Bałtowie ulegli znacznemu wynarodowieniu, że z podań mało co zapamiętali. Dalsza grupa, a więc Niemcy z Bessarabii, zdaniem Mackensena, przyjęli bardzo wiele obcych właściwości z zasiedlonej przez siebie nowej ojczyzny. Charakterystyczne są dla nich raczej hu­ moreski, niż podania. Także i Niemcy z Bukowiny związali podania swoje ze sto­ sunkami przestrzennymi i ludnościowymi swego miejsca zamie­ szkania. Gdy więc «uezony» niemiecki nie znajduje potrzebnych mu dowodów w materiale etnograficznym, radzi sobie inaczej. Sięga do argumentów naturv politycznej. Wysuwa ideologię poszczegól­ nych treści. Oto cytat: «Z podań tych promienieje wciąż od nowa niemieckie, dumne samopoczucie własnej wyższości. Lud ten byl jej świadom i cie­ szył się nią wśród nieustępliwej walki narodowościowej. Nie było w tym względzie różnicy między Niemcem bessarabskim a wołyń­ skim. Pierwszy z nich np. według podania potrafił jako żołnierz lepiej zagrać werbla na bębnie od Turka, drugi przewyższał w ca­ łokształcie poczynań Ukraińca. Niemiec umie czarować i posiada 7-ą księgę Mojżesza. Jeżeli bierze udział w sabacie czarownic, wów­ czas dla niego gotuje się specjalne potrawy, tak jak się to panu ze słusznością należy. Zręczny krawczy i sprytny parobek pocho­ dzą oczywiście z Niemiec, jednakże czarownicami są Ukrainki i Rumunki, żydów nienawidzi sie, bo to złodziejscy szalbierze, a polski szlachcic podejrzany jest jako mason. — Nawet niemiecka muzyka kościelna więcej jest warta od polskiej. — Podania pełne �253 są wojowniczego ducha — wyrażają samoświadomość własnej war­ tości. Mieści się więc w charakterze tych podań ich znaczenie po­ lityczne dla przyszłości, dla czasów, które nastąpią*. Zaciekawia nas jeszcze stosunek owej przedmowy do samej książki. Przede wszystkim więc należałoby sądzić, że wydawca zgro­ madził te tylko podania, które zaczerpnął bezpośrednio z ust Niem­ ców, zamieszkujących w latach 1942/43 Wielkopolskę, zarówno ko­ lonistów dawnych, jak i przesiedleńców. Taki materiał, związany czasem i przestrzenią oraz autentyzmem narratorów, miałby nie­ wątpliwie wartość naukową. Stanowiłby aktualny przekrój przez zasób duchowych treści niemieckich mieszkańców Kraju Warty. Tymczasem zdaje się, że etnografowie niemieckiego Uniwersytetu poznańskiego nie oparli się wcale, albo też w ograniczonym stop­ niu, na badaniach terenowych, zadawalając się dla zyskania na czasie materiałem pochodzącym z drugiej ręki . 1 Sam materiał baśniowy uległ jednak modyfikacji, został przez Mackensena dla książki specjalnie przystosowany. Korekturę ję­ zykową przeprowadzono dlatego, że, jak objaśnia autor przedmo­ wy, «specjalna sytuacja językowa w Kraju Warty nie może być opanowana bez świadomego kultywowania języka „niemieckiego"*. Zmiany treściowe uzasadnia Mackensen w sposób następu­ jący: «W podaniach, które nie miały charakteru regionalnego, na­ leżało, w miarę możności, opuścić lokalizację, celem odważenia się 1 Mackensen korzysta! ze z b i o r ó w dr Langa z W r o c ł a w i a (poda­ nia b u k o w i ń s k i e ) , panny Koeberniek z Obersanden (podania z Wielko­ polski), panny Uhlemann z Monachium, dypl. inż. Ka.ras.ka-Lan.gera z Wiednia, nadto ze z b i o r ó w Regionalnej Izby Literackiej (Gausehrifltumskammer), p o c h o d z ą c y c h z konkursu z nagrodami pt. « N a d w a r c i a nie opowiadają)). Do dyspozycji w y d a w c y stały nadto w y p r a c o w a n i a u c z n i ó w szkól p o z n a ń s k i c h , użyczone m u przez U r z ą d K o m u n i k a c y j n y (Yerkehrsamt) i Z a r z ą d Działu Wschodniego Z w i ą z k u Dziewcząt Nie­ mieckich (Osteinsatz B. D. M.). Poza t y m wyzyskano zbiory drukowane, a w i ę c podania z Galicji i W o ł y n i a Karaska, podania z C h e ł m s k i e g o i Lubelskiego, zebrane przez Lucka, podania z Wielkopolski, zapisane przez Knoopa, a nadto Bienemanna ((Księga p o d a ń inflandzkich». �254 na próbę, aby owo podanie zakorzeniło się w regionie. Gdzie tego przeprowadzić nie było można, bez uszczerbku dla zrozumienia treści, lam zachowano lokalizację, nawet gdy miejscowość znajdo­ wała się poza Krajem Warty. Szczególna sytuacja kultowo-polityczna tego regionu Rzeszy domagała się, aby wytrzebić z podań wszelkie aluzje kościelne, jak modlitwy, inowacje itp.». Mimo tego zastrzeżenia odnosi się jednak wrażenie, że doko­ nano lulaj pewnej subrepcji. Tytuł dzieła bowiem opiewa «Podania Niemców w Kraju Warty», tymczasem porównując tekst z przypiskami końcowymi przekonujemy się, że w wielu wypad­ kach nie mamy wcale do czynienia z podaniami z Kraju Warty. Odnosi się to prawdopodobnie do wszystkich treści wyjętych z dru­ kowanych zbiorów Karaska, Bienemanna i Lucka, których jest w książce dominująca ilość. W ten sposób więc porównując teksty z tezami przedmowy otrzymujemy następujący sylogizm. N i e k t ó r z y Niemcy na obczyźnie zachowali w p a m i ę c i niemieckie podania. Niemcy z obczyzny zostali przesiedleni do K r a j u W a r t y . P r z e s i e d l e ń c y wnieśli niemieckie podania do K r a j u W a r t y . Wniosek opiera sic na hipotezie. W dopiskach nie ma dowodu na to, że ci sami ludzie, którzy w latach 1897—1938 dostarczyli tek­ stów do wspomnianych wydawnictw rzeczywiście w latach 1942— 1943 mieszkali w Wielkopolsce. Jeżeli dalej chodzi o podania wyjęte z pubłikaeyj Knoopa oraz Musoli'a to jest to wprawdzie materiał wielkopolski; tak samo jak i zapiski panny Koebernick, ale material ten pochodzi prze­ ważnie z lat 1893—1913 mniej więcej. Nie ma dowodu na to, że zamieszczone podania te przetrwały do chwili wydania książki. Lokalizacja terenowa jest więc wprawdzie zgodna z programem wydawnictwa, ale lokalizacja czasowa budzi zastrzeżenia. Opierając się więc na szczegółowej statystyce Mackensena, wyciągniętej z dopisków, doliczyć się możemy na 837 zamieszczo- �255 nych w dziele tekstów mniej więcej około 171, czyli jakąś czwartą część, co do której można by w przybliżeniu mieć pewność, że podania te opowiadali naprawdę Niemcy, znajdujący się w latach 1942/43 na terenie Wielkopolski. Wszystkie inne podania mogły istnieć, mogły zaginąć, albo też nie pojawiły się nigdy w tych stronach. Ponieważ książka została opublikowana pod auspicjami czynników urzędowych, ponieważ nazwiska dostawców tekstów są Niemcom dobrze znane, a prof. Mackensen cieszy się sławą wybit­ nego niemieckiego naukowca, dzieło to daje nam odpowiedź na kardynalne zagadnienie: jakie treści myślowe, uczuciowe i for­ malne należy uznać dla Niemców za rodzinie. Właśnie książka ta pragnie zadokumentować dominantę germańską, która powinna ogarnąć Kraj Warty. Należy więc przeprowadzić choćby pobieżną analizę szeregu podań, aby dowiedzieć się, z jakich pierwiastków duchowych miał powstać, rozwinąć się i ugruntować nowy, pograniczny szczep nie­ miecki w Wielkopolsce. * «Podania Niemców w Kraju Warty» to książka ponura. Na jej charakter składają się w równej mierze tekst, jak i ilustracje. Jest tu więc 6 winiet włączonych do tekstu oraz 20 plansz rysun­ kowych na kredowym papierze. Razem 26 rysunków. Pomijając ich wartość artystyczną, trzy zaledwie mają charakter pogodny, reszta, t j . 23, tchnie czadem chorobliwej wyobraźni, która lubuje się w ponurej atmosferze. W sumie więc ilustracje stwarzają atmosferę makabryczną. Jeżeli nie występują już wprost wisielcy, kościotrupy i upiory to zjawiają się postaci brutalne, spazmatycznie powyginane, po­ tworne, odrażające. Twarze są wszędzie ponure i złe, a najczę­ ściej ogromnie przerażone. Zwraca jednak uwagę, że ludzie na obrazkach chętnie ukrywają swoje oblicze, odwracając się tyłem. Wystrój graficzny książki pozbawiony jest uśmiechu, ilu­ stracje kwalifikują się jako materiał kliniczny dla psychopatologa. Szukajmy wytłumaczenia tego niesamowitego zjawiska �256 w samej treści dzieła. Profesor Mackensen podzielił całość na trzy części: A) Człowiek i śmierć, 13) Człowiek i moce nadludzkie, C) Człowiek i historia. Ponieważ książka miała przeznaczenie popularyzacyjne i za­ wierała tendencję manifestowania niemieckości w kulturze ludo­ wej, stąd i podział treści oraz ich zgrupowanie nie jest bez zna­ czenia. Rzecz cała rozpoczyna się od tematyki śmierci, a tematyka ta ciąży nad całą książką. O ile bowiem dział drugi, dotyczący de­ monologii i magii obejmuje 7 rozdziałów na 100 stronnicach, a część końcowa z natury rzeczy, jako historyczna, jest najkrót­ sza, gdy ma tylko 30 stron, ujętych w jednym rozdziale, o tyle część pierwsza, mianowicie Człowiek i Śmierć składa ślę z 15 roz­ działów na 200 stronnicach, a więc zajmuje połowę całej książki. Pewne wytłumaczenie tego zjawiska znajdujemy u Mudraka («Сеепу istotne baśni i podania»). Na str. 20 pisze dr Mudrak: — «Dalsza, istotna cecha k u l t u r y g e r m a ń s k i e j , sięgająca zresztą i poza G e r m a n ó w , a w ł a ś c i w a ludom rasowo n o r d y c k i m , to stosunek do śmierci i z m a r ł y c h . W pojęciu G e r m a n ó w społeczna w s p ó l n o t a nie zostaje przez ś m i e r ć r o z w i ą z a n a . T y m samym społeczność ta obej­ muje z a r ó w n o ż y w y c h , jak i nieżyjących już członków tego samego po­ kolenia. Z tej przyczyny posiada jeszcze z m a r ł y swoje w ł a s n e upraw­ nienia. W wielu zabytkach odzwierciedla się także myśl, że zmarli udzie­ lają ż y w y m pomocy swojej i poparcia. V nordycko-rasowych l u d ó w stwierdzono istnienie w y o b r a ż e n i a o p a ń s t w i e z m a r ł y c h , k t ó r e na gruncie g e r m a ń s k i m w y s t ę p u j e , jako kraj «Helów», ale przyjęło już także i inne formy...» Strona graficzna książki nie zawiera bynajmniej akcentów mistycznego współżycia społeczności żywych i umarłych, ani sa­ kralnej ich jedności. Raczej budzi się przeświadczenie, że mamy do czynienia z wypaczeniem ideologii kultowej, owej uświęconej tradycją pamięci przodków, że występuje tutaj wynaturzenie pa­ tologiczne. Ilustracje dowodzą, że zmarli przerażają żywych, że zjawiają się z reguły w postaci budzącej lęk i zdziwienie, że są złośliwi, �257 mściwi, źli, towarzyszą im akcesoria niemiłe, nawet wstrętne. Są lo naprawdę tylko umrzyki, wywołujące odrazę -. Obrazki nie mówią nam o pięknie i szczęściu życia pozagro­ bowego, o poezji uczuć poza grób sięgających, nie ma w nich n i ­ gdzie baśniowego wystroju romantycznego, brak im uplastycznie­ nia serdecznej tęsknoty za tymi, którzy odeszli, a chciałoby się, aby raz jeszcze powrócili. W podaniach z Kraju Warty występuje śmierć w grozie swo­ jej i atawizmie, — jej ton dogłębny to zbrodnia, zemsta, kara, a jej wydźwięk, to przerażenie. * Analiza tych podań prowadzi do interesujących wyników. Stwierdza np. prof. Mackensen w przedmowie, że wątek zmarłych, przebywających w górach, należy do starogermańskich wierzeń, a klasycznym jego wykładnikiem jest tzw. wątek cesarski, czyli tematyka karolińska. W rozdz. I I pod numerami 8, 9, 10, 11 zamie­ szczono trzy warianty lego podania wyjęte z książki «Podania Niemców z Galicji* A. Karasek-Langner i E. Strzygowski, Plauen 19132. Narratorzy pochodzą z Kraju Sudetów. Miejscowość, gdzie podanie lo zanotowano, zwie się u wydawców Felezienthał. N i ­ gdzie nie ma mowy o tym, aby opowiadacze ci przesiedlili się do Wielkopolski. Jeżeli więc Mackensen włącza teksty do zbioru po­ dań Kraju Warty, widocznie uznaje potrzebę zaszczepienia ich na terenie Wielkopolski. W skrócie przedstawia się rzecz następująco: - «Gdy Karol W i e l k i byl jeszcze cesarzem Niemiec, p r o w a d z i ł w o j n ę z dziadkiem Napoleona Wielkiego, a gdy się nie chciał p o d d a ć , p o c h ł o n ę ł a go g ó r a Tabor, gdzie d o t ą d śpi ze swymi ż o ł n i e r z a m i . Z g ó r y Tabor s p ł y w a j ą dziś jeszcze wydzieliny licznych, z n a j d u j ą c y c h się tam koni. Góra C u d ó w znajduje się w Niemczech kolo Kolonii, nad Re9 Mackensen u w z g l ę d n i a n a s t ę p u j ą c e w ą t k i : rozmaite upostacio­ wania duszy ludzkiej, zmarli, p r z e b y w a j ą c y w g ó r a c h ; zmarli, jako upiorni j e ź d ź c y ; zmarli, p o w r a c a j ą c y na ziemię; lokalizacja j a w i ą c y c h się u p i o r ó w ; przeczucie ś m i e r c i ; zmarli jako b ł ę d n e ognie; s t r a s z ą c e i p o k u t u j ą c e dusze; wreszcie — co chyba do m o t y w u ś m i e r c i nie na­ leży — rozszczepienie j a ź n i ludzkiej, a więc w i l k o ł a k i i zmory. Lud. т. XXXVII 17 �258 nem. Na g ó r z e stoi u s c h n i ę t e drzewo. Gdy drzewo to z n ó w zakwitnie i o w o c o w a ć będzie po tysiącu latach, w ó w c z a s cesarz K a r o l powsta­ nie ze s w y m i ż o ł n i e r z a m i , aby Niemcom p r z y j ś ć z p o m o c ą . Bowiem Niemcy b ę d ą wtedy tak pobici, że ich cesarz z cala a r m i ą będzie m ó g ł z a s i ą ś ć do stołu pod j e d n ą g r u s z ą . W czasie posiłku nadbiegnie świnia, zacznie r y ć ziemię i w y d o b ę d z i e bęben. Dobosz uderzy bęben, wydo­ byty przez świnię, a na ten znak wyjdzie cesarz K a r o l i zwycięży w ostatniej bitwie ś w i a t o w e j . w Do tego samego cyklu należą również podania Niemców wo­ łyńskich, wyjęte również z książki Karaska. Pod nr. 18 jest wdęc mowa o rosyjskich, austriackich i nie­ mieckich żołnierzach z pierwszej wojny światowej, którzy razem śpią we wnętrzu góry. Ich cechą charakterystyczną jest, że zarówno ludzie, jak i konie nio posiadają głowy. Najważniejszy jednak wydaje się prof. Mackensenowi wątek dzikich łowów. W przedmowie swojej (str. V) zaznaczył: «Niemcy pograniczni oraz zamieszkali poza Marchią zachowali i wytwo­ rzyli ze szczególną akcentacją podania o dzikich łowach i tu prze­ jawia się najpiękniej wspólny dźwięk połączonych zmów w je­ dną całość głosów. Niezależnie od tego, czy dawne wierzenia, czy też stare zwyczaje dały asumpt do powstania tego cyklu podanio­ wego — jedno jest pewne, że opowiadania te w sposób szczególny wchłonęły w siebie i promieniują uświadomioną z dawna ludo­ wość*. 7 Już Knoop zanotował pewną ilość tych podań w Wielkopol­ sce — możemy więc przesądzać, że wprowadzili je tutaj rzeczy­ wiście koloniści niemieccy. Według relacji Mackensena wątek ten znają wszystkie wymienione u niego grupy ludowe przesiedleńców . Elementy tego podania są zawsze te same, występuje mia­ nowicie jeden lub więcej jeźdźców na czarnych koniach, goreją­ cych ogniem, a towarzyszy im sfora poszczekujących psów. Pędzą przez powietrze wśród wycia wichrów, huku i szumu, najczęściej ponad lasem. W razie spotkania z żywym człowiekiem dziki jeź­ dziec obdarowywuje go padliną końską lub ludzką, której odór gnębił odtąd obdarowanego. Motyw padliny powtarza się w róż­ nych wariantach w większej części zamieszczonych w książce po­ dań (ma 22, 26, 43, 55, 58, 60, 61, 62, 79, 84, 85, 86, 87). Spotykamy 7 7 �259 także motyW obciętej głowy, którą jeździec dźwiga pod swym ra­ mieniem (nra 89, 91—94, 96, 100, 101, 104). Za to słabo uwzględnił motyw «białej damy», nie uważany przecież na ogół za wątek polski. Również w nikły sposób repre­ zentowane są i czarne upiory. Rozdział V I nosi tytuł «Powracający, zmarli żołnierze*. Jest to przeważnie materiał polski, pochodzenia lokalnego. Interesuje nas wątek Lenorowy, który rozdział ten za­ myka. Twierdzi więc prof, dr Mackensen (str. X), że «wątek Leno­ rowy w pieśni i podaniu rozprzestrzenił się z Niemiec szeroko w świat obeoplemienny*. «Jest to stary, rodzimy skarb narracyjny, nowocześnie przystosowany: ów kawalerzysta to brat młodszy Helgiego z Eddy, który narzeczoną swoją Sigrun zabiera sobie do grobu, aby tam święcić z nią wesele*. Są w zbiorze trzy wersje tego podania nra 137—139, a za­ wdzięczamy je znów Karaskowi. 1'abuła powszechnie znana z bal­ lady Burgera, również i refren wierszowany, jedynie ciekawe, że w jednym z tych podań pochodzących z Wołynia upiorem jest nie kochanek, lecz mąż, który padł w wojnie rosyjsko-japońskiej, i który swoją żonę zawozi na cmentarz syberyjski. W rozdziale V I I prof. Mackensen gromadzi podania doty­ czące zmarłych, którzy powracają na ziemię. Mamy tu m. in. bar­ dzo u Niemców, jak stwierdza wydawca — popularną historię zra­ bowanej wątroby. Brzmi opowieść ta (nr 150) w ten sposób: — «Był raz m ą ż ' i żona. Kobieta chętnie j a d a ł a w ą t r ó b k ę . Pew­ nego dnia rzekła więc do m ę ż a : «Tu masz p i e n i ą d z e ! K u p m i w i ę c w ą t r ó b k ę * . Mąż poszedł do karczmy i przepił p i e n i ą d z e . Gdy chciał j u ż odejść, zapytał, czy nie m o ż n a b y gdzie z a k u p i ć w ą t r ó b k i . W ó w c z a s p o w i e d z i a ł karczmarz: «Uam w a m d o b r ą r a d ę . Idźcie sobie na cmen­ tarz i wytnijcie w ą t r o b ę j a k i e m u ś z m a r ł e m u * . Człowiek p o d z i ę k o w a ł , u d a ł się na cmentarz i wyciął pewnemu nieboszczykowi w ą t r o b ę . Gdy p r z y s z e d ł do domu, oddal w ą t r ó b k ę żonie. Ucieszyła się i usmarzyla ją natychmiast. S m a k o w a ł a jej dobrze i zjadła wszystko. Potem poszli oboje spać. Ale w ó w c z a s się zaczęło: «Któż to zjadł m o j ą wątróbkę?)) Kobieta r z e k ł a do m ę ż a : «Slyszysz? T a m jeden wola!» Chłop odpo­ w i e d z i a ł : «Ach! P o z w ó l m i space. Ale z n ó w szło dalej. «Kto zjadł m o j ą w ą t r ó b k ę ? K t o zjadł m o j ą wątróbkę)) T o ś ty uczyniła!" 17" �260 Jako źródło podaje Mackensen Knoopa ł to książkę «Podania z Marchii \vschodniej» nr 149 oraz Karaska z ' Polesia nr 151. W obu wersjach rzecz kończy się gwałiowną śmiercią profanatorów zwłok. Do tej tematyki przynależy wspomniana wyżej ilu­ stracja z wisielcami na szubienicy. Istnieje też cały szereg podań, w których człowiek co do­ piero zmarły ustosunkowuje się natychmiast wrogo do swego oto­ czenia. Podobnie jak w poprzednich nie ma tu poszanowania sa­ kralnej wspólnoty plemiennej, jedności sięgającej poza grób, ani też nie ma tu mowy o przodkach, jako duchach opiekuńczych ca­ łego pokolenia. Karasek i Luck przytaczają np. opowieść z Wołynia (178) t\ ^ ^ ш и м в д - * и щ ч а д — b ; t ń ? ' * i r»n—ćminrci—r»iprwr,i?oi— ^rmv n o )'f>7—Hrnrri się ożenił. Natychmiast nocą zjawia się pierwsza małżonka i obija dotkliwie śpiących. Ale nie koniec na tym. Odtąd zjawia się ciągle. Gdy tamta doi kroww, upiór czyni to samo od drugiej strony, gdy robi masło, przystępuje również do maślnicy, a gdy raz małżon­ kowie przywieźli towary z miasteczka, pierwsza żona poszarpała im wszystko. Zjawiła się też kiedyś i wyciągnąwszy swoje suknie ze skrzyni, ułożyła z nich stos na środku izby i spaliła. Wreszcie ludzie nie mogąc dać rady z upartym umrzykiem, udali się na cmentarz. Tam wbili w grób ostry pal, który przeniknął aż do serca zmarłej. Odtąd nareszcie mieli spokój. O wiele jednak gorsi od tych duchów, które tylko straszą, są inne, pociągające za sobą śmierć całej rodziny. Niemcy określają ów typ umrzyka: «Neuntoter» czyli dziewięcioraki zabójca. Mowa o nim w rozdz. V I I I . Opierając się na świadectwie Karaska-Strzygowskiego (nr 202), Mackensen przytacza następujące przesądy Niemców wołyń­ skich, pochodzących ze Śląska i Pomorza: — ((Istnieją ludzie, k t ó r z y , skoro u m r ą , z a b i e r a j ą ze sobą 9 innych ludzi do grobu, albo z rodziny, albo s p o ś r ó d przyjaciół. Dopiero, gdy d z i e w i ą t y z kolei po nich u m a r ł , mają s p o k ó j . Taki człowiek rodzi się z zębem, czapeczką, albo koszulką. Jeżeli mu się nie da owego przedmiotu do t r u m n y staje się d z i e w i ę c i o r a k i m zabójcą. « N e u n t ó t e r » żyje w grobie nadal i nie r o z k ł a d a się — jest po ł a t a c h zawsze jeszcze k w i t nący i świeży i ma czerwone policzki. — N a j p i e r w umiera najbliższa -X- . [ ; ^ • j f' *^ j * ?! W �261 rodzina, potem dalsi krewni, — nieraz nawet więcej niż dziewięciu, — cale pokolenia giną. Można temu zaradzić, jeśli się grób otworzy, głowę nieboszczyka odrąbie i położy mu do stóp w trumnie. Albo też składa się umarłemu worek z nasieniem lnu, sierp i książkę do trumny i mówi się tak: — Gdy książkę przeczytasz, przelicz wszystkie ziarna, a potem bierz sierp i utnij sobie szyję. Wówczas należy grób zamknąć. Mamy tu może odmianę wątku lenorowego. W rozdz. V I I I , a także w IX, gdzie Mackensen zajmuje się lokalizacją przestrzenną zjaw pośmiertnych, znajdujemy obszerną kolekcję straszydeł. Jest tu więc ulubiony przez Niemców jeździec bezgłowy w towarzystwie czarnego psa (210), kawały świeżego mięsa spadające nie wiadomo skąd na wóz (211), zjawa o nadludzkim wzroście (213Y krążąca w kółko świnia, pies lub ciele (217), tysiące nietoperzy (222), kościotrupy w białych płaszczach (21(S), snopek słomy, kawał drewna, pakiet, a w ogóle «coś», co jest na poły człowiekiem, a na pół zwierzęciem czy rzeczą (223). Przy­ kładów można by namnożyć znacznie więcej w szerokiej skali od człowieka i jego cienia do zwierzęcia, w odmianach różnych po­ tworów aż do przedmiotów martwych włącznie. 7 Tak charakterystyczny dla tradycji niemieckiej motyw wilko­ łaka bardzo słabo reprezentowany jest w antologii Mackensena — mamy w rozdz. X I tylko 9 podań, zresztą o nalocie obcym. Zamieszczone w rozdz. X I I I podania o błędnych ognikach raczej łączą się z demonologią i z magią ognia. I tu również wy­ segregowanie materiału niemieckiego napotyka na duże trudno­ ści, ponieważ wierzenie, że błędny ognik lo dusza zmarłego bez chrztu dziecka, jest u nas doskonale znane, podczas gdy Macken­ sen pomija szczegół chrztu. Przedostatni rozdział dotyczy motywu śmierci, jako kary za przewinę. Rewelacje otwiera podanie wyjęte z Knoopa, a zloka­ lizowane w okolicach Margonina. Fabuła rozgrywa się w czasie Wojny 30-letniej — mowa jest o inwazji szwedzkiej. Sądzimy że rzecz zbudowana jesl na popularnym dla podań polskich wątku tzw . «szańców szwedzkich*. W skrócie rzecz przedstawia się na­ stępująco; 7 7 �262 Otóż w ś r ó d S z w e d ó w znalazł się zdrajca, k t ó r y s p o w o d o w a ł ich klęskę. A p o n i e w a ż z a p ł a t y za to nie o t r z y m a ł od w r o g ó w — chodzi tu oczywiście o z w y c i ę s k i c h P o l a k ó w , k t ó r y c h się oczywiście nie wymie­ nia — zdrajca poszedł r a b o w a ć z m a r ł y c h na pobojowisku. T u wstrzy­ m a ł y go sępy. A choć miał kieszenie pełne łupu, p a d ł zemdlony, a ptaki r o z d z i o b u j ą c m u twarz dobiły go. Pogrzebany został na odludziu 1 o d t ą d straszy po nocach. Tematem zadośćuczynienia po śmierci zajmuje się Luck. No­ tuje kilka podań o sporach granicznych między kolonistami nie­ mieckimi a szlachtą polską, gdzie np. Niemiec Lob-Schulz z grobu wywołuje Polaka, aby go zmusić do oddania sobie pieniędzy (377). Część druga książki, a więc od str. 223, czyli w swojej połowie, porzuca nareszcie tematykę śmierci, a zajmuje się demono­ logią. Mamy tu np. wątki demonów zbożowych, a więc przede wszystkim polskiej południcy. Mackensen w dopiskach na str. 421 zaznacza, że w podaniach nr 505, 506 i 507, które pochodzą z ust­ nych relacyj zebranych przez Karaska w okolicach Konina, zja­ wia się zamiast niemieckiej nazwy «Moin», «Kornmohn», termin: «Wiglondaue». Wolno sądzić, że ta śmieszna nazwa powstała na tle niezrozumiałego dla Mackensena wyrazu «wyglądała» i że owi «niemcy», którzy rzecz opowiadali, posługiwali się częściowo przy­ najmniej językiem polskim, opisując jak «wyglądała» polska po­ łudnica, porywająca kobietom spieszącym na targ masło z kosza. W rozdz. V występują czarownicy. Odnosi się wrażenie, że Mackensenowi specjalnie zależało na pokreśleniu taktu, że Niemcy już z natury swojej posiadają moc nadludzką, że czarostwo jest ich przyrodzonym żywiołem. Czarownikami są najczęściej młyna­ rze, którzy odznaczają się też wielką złośliwością i mściwością. W podaniach tych w ogóle dominuje motyw zemsty. Charakterystyczne jest, że w: przytaczanych podaniach wy­ dawca opuszcza wszelkie zwroty kultowe; zamieszcza je jednakże w dopiskach na końcu książki. I lak np. w podaniu nr 703 informatorki z miejscowości Theodorshot' w Małopolsce, a zamie­ szkałej w Topoli pow. Lentschtitz, mamy opis kobiety napasło- �263 wanej w moczarzystym lesie przez ścigającego ją diabła. Notatka Mackensena brzmi: — ((zaznaczono, że była to pobożna kobieta i że się modliła, ale nie pomogło...». Trudno zrozumieć, dlaczego zdanie to zostało opuszczone w tek­ ście właściwym. Podanie nr 706 jest w sposób podobny zniekształcone. Opo­ wieść wyjęto z książki Karaska-Strzygowskiego «Galizien», miej­ scowość Brunndorf, Niemcy południowo-zachodni. Chodziło tu o wierzenie w tzw. «Muhkalb», bo jeśli się je zobaczy, można na całe życie zostać bogaczem. Rzecz przedstawia się tak: — Pewien stary Nipmipp H^nncilm- nćwiarlp7^t rin niinnpmii w karczmie, że gotów duszę zapisać diabłu, byle tylko mógł ujrzeć owo zjawiskowe cielę. Jego sąsiad więc przebrał się w pożyczony od Rusina kożuch, ukrył się w żywopłocie nad drogą i pokazał się przechodzą­ cemu. Hampeder padł na kolana z przestrachu, a cielę znikło. Gdy póź­ niej oprzytomniał, powrócił kilkakrotnie w to samo miejsce, aby zapi­ sać się diabłu, ale «Muhkalb» już się nie pokazało. Żałował bardzo, że był wówczas tak niemądrym. W dopisku znajdujemy uwagę Mackensena: — ((trzykrotnie rozpoczyna modlitwe». Teraz oczywiście rozumiemy, czemu padł na kolana i dlaczego później tego żałował: w swoim przekonaniu bowiem spłoszył mo­ dlitwą diabła. Ale bez tych kilku opuszczonych słów przebieg ca­ łego zdarzenia pozbawiony jest właściwego sensu. W podobny sposób zniekształcone jest podanie, pochodzące z artykułu Karaska w «Oberdeutsche Zeitschrift f. Volkskunde» (relacja nr 713): — «moja matka wracała raz w nocy i gdy mijała krzaki przy­ drożne, wówczas wyskoczyło stamtąd cielę «Iłuhkalb» i chciało dać susa na jej plecy. Ale matka w swej trosce zaczęła się modlić, wówczas ciele nie miało już mocy nad nią i znów musiało się oddalić». W podaniu nr 730 jest: «Panie Jezu dopomóż», a Mackensen poprawia na: «Boże dopomóż», a więc intencja ta sama, gdyż bo­ giem może być Wotan czy Baldur. �264 W podaniu nr 733, pochodzącym od Lucka z Chełmskiego, opuszczono zdanie następujące: «jeden z nich zaczyna się modlić, na to pierzchają wszystkie małe diabły — diabeł nie może zabrać rubla, ponieważ znajduje się na nim znak krzyża...)). Przy tekście nr 738, wyjętym z Karaska, opuszczono: — «gdy porzuca strzelbę wola: Boże Ojcze! Boże Synu! Boże Du­ chu Święty!...». Wszystkie te podania pozbawiane są swojej magicznej pointy. W obrębie całej książki znajdują się takie same zniekształ­ cenia, jeszcze w 21 podaniach (84, 85, 145, 148, 170, 191, 298, 332, 372, 400, 449, 486, 519, 545, 563, 569, 614, 642, 693, 785). Mackensen unika przede wszystkim imienia"'""CTiFvTsTusa", ate poza iyni n>\\-~ nież wspomnienia kościoła, pastora, chorągwi, obrazów. Najskrupulatniej jednak wymazany jest wszędzie znak krzyża, nawet ko­ sztem zaciemnienia treści. Część trzecia książki nosi piękny tytuł: Człowiek i Historia. Ponieważ na ogół w podaniach ludowych wątek historyczny w swoim faktycznym ujęciu słabo tylko dochodzi do znaczenia, nie dziw więc, że i Mackensen zdołał zebrać zaledwie 54 podania, co i tak jest dużo. Podania, łączące się z nazwą miejscowości, mogą być w Wiel­ kopolsce tylko relatywnie ludowe. Nazwy niemieckie bowiem są nowszego pochodzenia. I tak np. miasto Międzychód zwde się Birnbaum. Podanie nr 788 głosi, że powstało dlatego, że Niemcy po­ sadzili tam gruszę. Jednakże Małgorzata Natigall objaśnia inda­ gującego ją nauczyciela Arndta, że chodziło o «Kruschken-Baum». W iększa trudność powstała, gdy niemieckie podania ludowe starano się dokomponować do niezrozumiałej dla Niemców pol­ skiej nazwy miejscowej. Posłuchajmy wołyńskiego opowiadania ze zbioru Strzygowskiego-Karaska nr 789: r — ((Książę Radziwiłł siedział raz — było to w polowie ubiegłego stulecia — z kilku szlachcicami przy stole karcianym. — Gdy już prze­ grał do nich wszystkie swoje pieniądze, postawił na jedną kartę tę część posiadłości, na której potem powstała niemiecka kolonia. Przegrał ją do szlachcica... Nowy pan nie wiedział, coby miał lepszego uczynić z la- �265 sem, więc w y d z i e r ż a w i ł go niemieckim k a r c z ó w nikom, W ten s p o s ó b p o w s t a ł a kolonia «Kart-tisch», tak jak pierwotnie m i a ł a b y b y ć nazwana, Z tego mianowania zrobili Polacy n a z w ę «Kadyszcze». Jednakże przykłady, jakimi w dużej mierze posługuje się autor rozprawy, nie zawsze były wybrane szczęśliwie. Są więc w rozprawie Mackensena stare, słowiańskie nazwy miejscowe, tłu­ maczące się bardzo wyraźnie i to zazwyczaj w sensie fizjogra­ ficznym. Jeżeli nie rozumiejący ich Niemcy wyjaśniali je sobie błędnie, nie mamy wcale pewności, czy nie stało się to z racji czynników politycznych. Weźmy jako przykład wieś Rów w powiecie Słupskim na Pomorzu Zachodnim. Mackensen pisze: «Rowe to Raub-Siedelung dań pomorskich Knoopa nie znajdujemy tej nazwy. Co więcej, w zestawieniu tekstów słowińskich Lorentza znajdujemy słowiń­ skie, lokalne podania ludowe, łączące się wyraźnie z nazwą «Rów», a nie «Rowe vel Raub-Siedelung». W podaniach tych mowa jest o diabelskim moście właśnie ponad rowem, nad strugą płynącą ku morzu. Do dziwolągów Knoopa, bezkrytycznie spożytkowanych przez Mackensena, należy m. in. na str. 16 jego rozprawy: «W obesde powstało ze zwrotu: wo bisl du?, ponieważ wieś leży w takim ukryciu». Niemiecka nazwa Wobesde, to Objazd, wymawiany po kaszubsku «Wobiazda». Słuchajmy dalej: wyspa Uznam, po nie­ miecku Usedom, ma swoje źródło w powiedzeniu: «О so dummb, podczas gdy Szczecin, to wynik okrzyku «Statt in», to znaczy, że jakieś miasto jest w pobliżu. Wszystkie te i podobne objaśnienia mogłyby mieć swoje źró­ dło w etymologii ludowej, mogłyby być wynikiem ludowych przcśmiewań sąsiedzkich. Są to raczej dowcipy mieszczańskie powstałe późno, kiedyś przy szklance piwa, a spopularyzowane polem przez gorliwych regionalistów niemieckich. Obowiązkiem Mackensena było zwrócenie uwagi na źródlosłów słowiański. Mackensen nie był jednakże wyjątkiem pod tym względem. Niemcy już w ostatnich latach przed wojną rozbudowali bardzo T �266 pracowicie swoją toponomastykę, szczególniej tzw. «FlurnamenKunde», interesując się m. in. terenem dzisiejszych Ziem Odzy­ skanych. Najpłodniejszym w tej dziedzinie był chyba Robert Holsten. Do tego tematu odnoszą się niektóre jego opracowania: «Jak Pomorze slalo się krajem niemieckim* (1934), '(Toponomastyka a badania nad podaniowością Pomorza* (1938), «Dziecko w topo­ nomastyce pomorskiej* (1938), «Germańska wiara w duchy w po­ morskiej toponomastyce* (1939), «Zwierzęta jako nazwy miejsco­ we na Pomorzu* (1939) itp. itp. Tytuły te wyjmujemy z katalogu «Flurnamen-Kunde» wyd. u braci Hordler, Radeburg. Na str. 14 znajduje się pod nr. 78 wyciąg z rozprawy Holslena pt. «Das Kind in pommerschen Flurnamen* czasopismo «Aus dem Lande Beleard* X V I I . 10 Ć3t. V. 38} S. 37: — «Bocian «Kn.appentrager» czyli Klapperer przynosi dzieci z K i n dersoll. Podobne nazwy Kinnerdieok itp. Inne nazwy dziecięce przypo­ minają, co m o ż n a u d o w o d n i ć , lub p r z e s ą d z i ć — miejsca nieszczęśliwych w y p a d k ó w , albo też łączą się z w i a r ą w b ł ę d n e ogniki, czyli dusze m a ł y c h dzieci. Chrzest u w z g l ę d n i a j ą takie nazwy, j a k Patenknoten, Patenpfennig itp. — Nazwa « В а Ь у т о о г » jest naturalnie c a ł k i e m m ł o d e g o pochodzenia. Z dawnych czasów istnieją jednak «Kindelbette» .. Jest to mimowolna humoreska Holstena. Niemcy zamiast «das Kind* mówią także «das Baby* — wyraz przejęty czy to z francuskiego «bćbe», czy angielskiego «baby». A więc mokradło, czyli «Моог», na Pomorzu, zdaniem Holstena, od owego «baby» otrzymał swoją nazwę. Dla' nas sprawa jest niezmiernie prosta. Wiadomo, że błota i mokradła w wierzeniach ludowych są sie­ dliskiem czarownic, a więc bab złośliwych, nie trudno więc o po­ wstanie archaicznej słowiańskiej nazwy opartej na tym pier­ wiastku. Dodajmy jeszcze wyraz «mńr» czyli pomór, zaraza, a otrzymamy «Babimór» albo «Babimórz», a więc miejsce niezdro­ we, błotniste, w którym wylęgają się choroby, które lud może przy­ pisywać działaniu czarownic. Istnieją zresztą wszędzie i w Polsce i na terenach posłowiańskich nazwy miejscowe do owego «ВаЬу­ тоог» podobne, jak Babimost lub Babidół itp. Nazwy te oczywi­ ście są stare i nie mają nic wspólnego z dzieckiem, nawet w podaniowości niemieckiej. �267 Dalsze dwa podania zamieszczone w zbiorze są już zupełnie obcego pochodzenia, dotyczą kłopotów kolonistów niemieckich w Cudżaku, w Bessarabii. Osobny dział stanowią podania łączące się z pobytem Szwe­ dów w Polsce. Mackensen rozstrzelił je po różnych rozdziałach swej książki, ale zamieścił kilka również w dziale historycznym. Są to oczywiście podania polskie. Jeśli przeszły także na własność późniejszych kolonistów, zostały przejęte od Polaków. Forma ich jednak mogła ulec pewnym przekształceniom, co uzewnętrzniło się np. w podaniu spod Margonina nr 365, zanotowanym przez Knoopa. Za to autentyczne niemieckie są podania frydrycjańskie i jóypfirtsVip Maftcnton 47 пгтпНтпчпп tMy^j^j /'et.- XXVIII) Г1"'1СГ dza, że — « u k o c h a n c postacie w o d z ó w : F r y d e r y k a Jedynego dla Prusa­ k ó w , a Józefa I I dla A u s t r i a k ó w w y r a ż a j ą d r z e m i ą c e poczucie histo­ ryczne, S t w a r z a j ą na rzecz niewypowiedzianej dumy narodowej war­ tościowe symbołe...». Otóż bezpieczniej byłoby nie uderzać w ton tak bardzo wzniosły, ponieważ wiadomo, że lud ma swój własny punkt widzenia na po­ staci historyczne i nie zawsze widzi w nich herosów na miarę i n ­ teligencką. Zobaczmy więc jak przedstawiają się owe symbole. Według podania nr 801 z okolic Ciechocinka: Idzie cesarz Fryc na wędrówkę. Spotyka g ę s i a r k a , k a ż e mu za p a r ę kopiejek k u p i ć sobie «Ра-pirossen», a sam zobowiązuje się pilno­ w a ć gęsi. C h ł o p a k wraca, zastaje gęsi w życie, w y m y ś l a cesarzowi i obija go batem, tak że ten ucieka. F a b u ł a kończy się tym, że F r y c zabiera go na s w ó j dwói' i wychowuje na g e n e r a ł a . W innym podaniu z okolic Kola nr 802 «Stary Fryc* prze­ brany za żołnierza otrzymuje od pewnego kawalerzysty porządną porcję batów, gdyż w czasie napadu rozbójników schował się byl ze strachu pod łóżko. Wśród kilku dalszych anegdot frydrycjańskich, klóre akcen­ tują popularność tego władcy, mamy jedną jeszcze z Chełmskiego: �268 Cesarz w czasie inspekcji po kraju odczul głód i k u p i ł od pewnej kobiety m a ś l a n k ę . P o n i e w a ż mleko było stare, z a c h o r o w a ł na żołądek i mszcząc się, gdyż dużą zapłacił cenę — zanieczyści] d o k ł a d n i e kierzynke i mówiąc. «Тегаг p o d p i s a ł e m p r o t o k ó l » spiesznie odjechał. Podania powyższe w niewybrednej swojej formie mają cha­ rakter anegdot koszarowych. Nieco inne akcenty wnoszą podania józefińskie. Tu również cesarz wędruje incognito po swoim państwie osobiście, ingeru­ jąc w różnych sytuacjach. Chodzi tu o walkę z instytucjami ko­ ścielnymi. Podanie nr 811, pochodzące od Karaska, rozgrywa się na terenie pewnego klasztoru: Cesarz Józef k a ż e wszvslkiniprzekonuje się, że z n a j d u j ą się m i ę d z y n i m i , zamaskowane habitami kobiety, a w piwnicach starego gmachu o d k r y w a szkielety dziecięce. Klasztor zostaje otoczony i spalony. F a b u ł a kończy się s ł o w a m i : ((du­ chowni byli mu bardzo przeciwni. Z p e w n o ś c i ą gdzieś go zdybali. Nie u m a r ł on, ale został przez księży usunięty)). W dwu innych wersjach tego cyklu podaniowego mowa jest 0 papieżu. Pod nr 812 mamy opis wizyty Józefa I I w Rzymie, zakończonej wyrażonym przez cesarza nieprzystojnym życzeniem. W podaniu nr 809 papież przesyła Józefowi zatrute gromnice, które go o śmierć powolną przyprawić miały. Dobór tych właśnie opowiadań w antologii Mackensena sta­ nowi korelat do sposobu ujmowania tematyki kultowej w rozpa­ li ywa.nych poprzednio podaniach, których tekst zoslał dowolnie przekształcony. Moment powrotu Wielkiej Armii z Rosji obrazuje następu­ jące podanie spod Kola, nr 824 u Karaska: — «\Y czasie p o w r o t u F r a n c u z ó w wiedli oni w trumnie. W len sposób przekradl się i nie został nasi ludzie na niego, a tylko Polacy go o b ż a l o w y w a l i bieni. Wiedzieli, że teraz nic już nie będzie z ich 1 k r ó l a . Za to nasi ludzie bardzo się cieszyli)). Napoleona ze sobą ubity. Tacy źli byli i bardzo byli zgnę­ P a ń s t w a Polskiego W sumie więc podania: frydrycjańskie, józefińskie i habsbur­ skie są to raczej anegdoty kolportowane przez żołnierzy, podczas gdy tematyka szwedzka i napoleońska więcej ma charakteru po- �209 dań ludowych. Poszczególne teksly jednakże zdradzają nalecia­ łości pozaludowe, odnosi się więc wrażenie, że w wielu wypad­ kach wersja polska została przekształcona i przystosowana do po­ trzeb niemieckich, i niemieckich upodobań. Ponieważ dział historyczny kończy całą antologię, pomyślaną bądź co bądź nie jako dzieło naukowe a!e jako lektura dla ludu niemieckiego pewne zdziwienie budzi brak na tym miejscu sil­ niejszych, suggeslywnych akcentów. Nurt książki, mocno wezbrany w punkcie startu, wycieka po­ woli na ostatnich kartach, obrazy bledną i rozmnażają się, Mac­ kensen dociąga z trudem do mety. Brak silniejszej więzi, która by łączyła materiał tendencyjnie ujętej i przeprowadzonej antologii. * Omówiliśmy obszernie książkę Mackensena, ponieważ sta­ nowi ona w zakresie etnografii najpoważniejszą pozycję biblioteki «Volkspolitisches Institute niem. Uniwersytetu Poznańskiego, za­ równo pod względem nagromadzonego materiału etnograficznego, jako też jego doboru ze stanowiska planowania kultury niemiec­ kiej. Dalsze prace etnograficzne były w zamierzeniu. Przygoto­ wywano m. in. do druku obszerną publikację dotyczącą pszcze­ larstwa ludowego. Zachował się duży pakiet fotografij uli i pa­ siek. Pracy tej nie zdążono już wydać drukiem. Centralą specjalnych wydawnictw, które obejmowały rów­ nież tematykę etnograficzną, była przed wojną Piła. Wychodziły tam miniaturowe monografie w postaci ilustrowanych broszurek o 3—4 arkuszy druku, nakładem miejscowych «HeimalblalLer» lub księgarni Komeniusa. Seria nosiła tytuł: <<Grenzmarkfuhrcr*, tzn. przewodnik po marchii granicznej. Jeszcze w r. 1939. ale już po wkroczeniu wojsk niemieckich do Polski ukazała się drukiem książeczka «Życie ludu w marchii granicznej — wierzenia i obrzędowość rodzinna*, autor Paul Groth. �270 W przedmowie zaznacza on, że — «przez oczyszczenie terenu wschodnich, pruskich p r o w i n c j i zlikwidowana została r ó w n i e ż p r o w i n c j a Marchia Graniczna P o z n a ń — Prusy Zachodnie (Provinz Grenzmark Posen — Westpreussen). Zacho­ w a ł a się nazwa, k t ó r a żyje nadal w nowo utworzonej Rejencji pomor­ skiej. — Zachowało się jednak także wspomnienie wielesetletniej wspól­ nej h i s t o r i i oraz w s p ó l n e j niedoli łat powojennych. Z tego p o w o d u w y ­ daje się uzasadnione, jeżeli przy w i ę k s z y m uprzywilejowaniu północ­ nych p o w i a t ó w niniejsza r o z p r a w k a obejmie całokształt dawnej pro­ wincji. Broszurka wydana na kredowym papierze z licznymi ilu­ stracjami ma charakter popularno-informacyjny, jest prosta i łatwa w ujęciu, mogła być dla każdego Niemca przyjemną lek­ tura Ponieważ aulm- 7astr»u<ł . k i a г juu:v—ni*"—rtrcin wyiofnioń etnograficznych o charakterze naukowym, stąd ułatwił sobie nie­ zmiernie zadanie. Mamy zarówno w fotografiach, jak i w tekście szereg typowych reliktów polskich, a co ważniejsze lokalizację te­ matyki na obszarze tzw. Marchii Granicznej. Obrzędowość rodzinna występuje tu jako jednolita całość kulturowa, ujmuje ją się po prostu, jako przejaw ludowej kultury niemieckiej na szerokiej przestrzeni od Międzyrzecza, Skwierzyny, Wielunia, Wschowy, Ko­ ronowa, Babimostu aż po Człuchów. Pod względem metodycznym nie chodziło lu więc o to, aby wysegregować materiał germański spośród słowiańskiego, aby od­ łączyć rzeczy polskie i niemieckie, ale przeciwnie, aby nagroma­ dzić jak najwięcej zabytków etnograficznych i nazwać je nie­ mieckimi. Niemcy przyjmowali każdorazowo zasadę tworzenia niemiec­ kich regionów i starali się tym zamkniętym obszarom nadać cha­ rakter regionalny, obudzić w mieszkańcach świadomość regio­ nalną oraz sentyment dla owej ciaśniejszej ojczyzny, ów Paweł Groth, autor wspomnianej tułaj broszurki, zaznacza w słowie wstępnym: r r 7 — wchodzi tylko o to, aby r o z w i n ą ć przed oczyma u ś w i a d o m i o ­ nych regionalnie p o g r a n i c z n i k ó w (Grenzmarker), że istnieje często za­ poznane bogactwo życia ludowego i r ó ż n o r o d n e j b a r w n o ś c i w i e r z e ń i o b r z ę d ó w Marchii Granicznej...». �271 Niemcy nie ograniczyli się do samego anektowania na rzecz niemczyzny przejawów polskiej kultury ludowej. Z reguły nastę­ powała po tym mozolna praca naukowców, którzy poszczególne zabytki brali z osobna na warsztat i starali się znaleźć argumenty naukowe celem udowodnienia ich niemieckości. Ten punkt progra­ mu aktualny był zarówno w okresie przed- jak i powrześniowym. • W czasopiśmie «Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im Warlheland» Z. 3/4 z r. 1941 zamieszcza Fryderyk Heidelck roz­ prawę pt. «Das ostgermanische Vorlaubenhaus im Warthegau», z 7 ilustracjami, gdzie stara się udowodnić, że dom podcieniowy jest pochodzenia germańskiego. — Nie wchodząc na tym miejscu w meritum sprawy, zwracamy jedynie uwagę na programowość ""'OgO i l t y l L U l i ; . ?!.^ 1,иш z . a l ^ a i u i m i\ n i , al»\ siworzve i udo w i niemieckiemu poczucie rodzimości na zajmowanej przez niego przestrzeni życiowej — należało więc wyeliminować jakąkolwiek tradycję polską, czy słowiańską. Ten sam punkt programu uwzględniał również Mackensen w analizie podań. Na sir. V omawianej poprzednio książki spoty kamy się nawet z polemiką. Otóż w r. 1915 ukazała się w Gryf ii dysertacja filozoficzna, pt. «Podania o dzikim łowcy i śpiącym wojsku w Prowincji Poznańskiej», której autorem był V. Schweda. Stawia on tezę, że praforiną podania jest opowieść o wojsku świę­ tej Jadwigi. — Mackensen zżyma się bardzo na takie postawienie problemu: Ш — «podan.ie to przeszło w końcu r ó w n i e ż na własność Polaków i stało się symbolem zamierzonego powstania, nieustannym zarzewiem w z r a s t a j ą c e g o niepokoju ludności. Wojsko k r ó l o w e j J a d w i g i w g ó r a c h pod Misiną m i a ł o s t a ć gotowe, aby w s p o m o g ł o p r z y g o t o w y w a n e pow­ stanie P o l a k ó w . Nie należy j e d n a k ż e mylić b i o r ą c e g o z d a j ą c y m . Polak opowiada niemieckie podania w polskiej z a p a l c z y w o ś c i i w s w o i m ję­ zyku — nie jest to jednak p o w ó d , aby N i e m c o w i z a p r z e c z a ć własności, lub mu p o r y w a ć w i e r n i e przechowane podanie, k t ó r e tamtemu jako wzór posłużyłoś. r Tego rodzaju przykładów znajdziemy dużo w różnych pub­ likacjach niemieckich. Czasopismo, w którym ukazała się rozprawka o domach pod­ cieniowych do r. 1919 nazywało się «Zeitschrift der Historischen �272 Gesellschaft fur die Provinz Posen», potem przez lal 30 nosiło tytuł «Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift fur Polen», od r. 1939 otrzymało nagłówek: «Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im Wartbelantb. Pierwszy zeszyt, który ukazał się w r. 1940, zacho­ wał jeszcze dawny podtytuł, mianowicie: «Neue Folgę der Zeit­ schrift der Historischen Gesellschaft fur die Provinz Posen und des Naturwissenschaftlichen Vereins zu Posen, sowie der Deutschen WissenschafLlichen Zeitschrift fur Polen». Jako wy­ dawca figuruje dr Alfred Lattermann. Czasopismo to, jako organ niemieckich towarzystw nauko­ wych zachowało pewną samodzielność poczynań, już choćby z tej przyczyny, że nie było wprost uzależnione od niemieckiego Uniwersytetu w Poznaniu. Stąd więc zeszyt pierwszy, który ukazał się już po zajęciu Wielkopolski przez wojska niemieckie zmienił wprawdzie nagłówek, ale nie przekształcił się od razu pod wzglę­ dem treści. Znalazły się'w nim także recenzje z publikacyj pol­ skich; spotykamy je także i w dalszych zeszytach. Czasopismo to należy więc melodycznie do starszego typu niemieckich wydawnictw, które skrzętnie notowały bibliografię polską, aby posiadać pogląd na rozwój nauki polskiej i móc sy­ stematycznie gromadzić kontrargumenty niemieckie przeciw do­ wodzeniom polskim. Metoda nowoczesna w planowaniu niemiec­ kim stosowała raczej przemilczanie. W prasie codziennej okresu okupacyjnego wyraz «polskie» w ogóle nie był dopuszczalny, za­ stępowało go się w razie koniecznej potrzeby terminem «tutejsze» — więc i w nauce przestano z czasem interesować się w ogóle ma­ teriałem polskim, aby tradycja nauki polskiej zanikła. W zeszycie 2 ^Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im \Yartheland» z r. 1940, znajdujemy na str. 291/3 ankietę etnogra­ ficzną podpisaną przez: «Hislorische Gesellschaft im Waitheland». Ankieta la wyraża to samo stanowisko, co omówione przez nas poprzednie publikacje, czy to Geislera, czy Mackensena, czy albumy malarzy niemieckich itp. Chodzi zarówno o zdobycie poglądu na całokształt ludowej kultury niemieckiej Kraju Warty, jak i o kul­ tywowanie jej w jednolitym duchu odrodzonej niemieckości. �273 Ankieta ta nosi tytuł: «Wezwanie do współpracy nad ludoznawstwem Kraju Warty» — a zawiera następujące wprowadze­ nie w temat: — «Od Wielu lat z a c h o w a l i ś c i e j a k o cenne dobro n i e m i e c k o ś ć w a s z ą dzień za dniem i r o k za r o k i e m , z a r ó w n o w byłej Polsce, jak r ó w n i e ż w k r a j u b a ł t y c k i m . Czynili tak nie t y l k o bojownicy polityczni w ś r ó d was, ale także o w i ludzie cisi i skromni, gdy w domu i gospo­ darstwie, w c y k l u dorocznym i o b r z ę d o w o ś c i rodzinnej p i e l ę g n o w a l i niemieckie zwyczaje i przekazywali je dalej m ł o d z i e ż y . Czynili tak, gdy śpiewali niemieckie pieśni, opowiadali niemieckie b a ś n i e i humo­ reski, gdy p i e l ę g n o w a l i g w a r ę lub g w a r o w o zabarwiony język nie­ miecki, po prostu w k a ż d y m momencie swego ś w i a d o m e g o lub nawet n i e u ś w i a d o m i o n e g o , a przecież niemieckością n a p i ę t n o w a n e g o życia. — «Teraz więc żyją o w i oswobodzeni i p o w r a c a j ą c y Niemcy jako 3tj»ituŁi siewie Ajtdiiuiiciji we v\ bjjoinej |л асу sKieiowanej k u temu samemu celowi w K r a j u W a r t y i w Prusach Zachodnich. Niem­ cami są wszyscy; w swoich szczepowych w ł a ś c i w o ś c i a c h j e d n a k ż e r ó ż n i ą się m i ę d z y sobą. — «Każdy wnosi cechy specjalne, k t ó r e s t a n o w i ą wykładnik szczepowego w y r ó ż n i e n i a . Wiemy, że w ł a ś n i e dopiero całokształt wszyst­ k i c h szczepów niemieckich, niezależnie od tego, czy m i e s z k a j ą i działają na p o ł u d n i u 'lub p ó ł n o c y W i e l k i c h Niemiec s t a n o w i ć b ę d z i e w y k ł a d n i k Niemca z jego z r ó ż n i c z k o w a n y m i w ł a ś c i w o ś c i a m i i bogactwem uzdol­ nień. Jeden u z u p e ł n i a drugiego dla dobra całości. Owo bogactwo istoty niemieckiej r o z w i n i e się też na wschodnich terenach Niemiec, miano­ wicie gdy, p r ó c z reprezentowanych teraz już niemieckich s z c z e p ó w , po u k o ń c z o n e j z w y c i ę s k o wojnie n a p ł y n ą na obszar wschodni nowe zastępy niemieckich r o d a k ó w . — «Chodzi o to, aby i teraz i w przyszłości ująć w czasie i prze­ strzeni r ó ż n o r o d n o ś ć niemieckiego człowieka, tak jak się on nam objawi w typie nowego Niemca pogranicznego)). Ankieta obejmuje cztery punkty, mianowicie: 1) wierzenia i przesądy, 2) poezję i prozodię ludową z uwzględnieniem gwary, ,3) zwyczaje i obrzędy, wreszcie 4) zabawy. Odpowiedzi na kwe­ stionariusz z dokładnym podaniem personalii i lokalizacji miały być kierowane do Poznania na adres profesora dra Oskara Masinga. W zakończeniu dodano jeszcze objaśnienie: — ((Zrośnięcie się N i e m c ó w w jeden silny blok na naszym terenie, k t ó r y by u z n a w a ł na z e w n ą t r z i w e w n ą t r z swoje niemieckie zadanie, Lud, т. X X X V I I 18 �274 znajdzie swoje potwierdzenie w wynikach tej rozpoczętej właśnie, a sze­ roko zakrojonej pracy naukowej. — ((Dopomóżcie nam, abyśmy poznać mogli, jakimi jesteśmy i ja­ kimi w zależności i współdziałaniu jednych z drugimi coraz bardziej niemieckimi stawać się będziemy mogli». Okazuje się z powyższego, że niemieckie towarzystwo histo­ ryczne zamierzało przeprowadzić szczegółowe badania terenowe i to już w momencie, kiedy zaledwie pierwsze grupy przesiedleń­ ców napłynęły do Wielkopolski; mowa tu bowiem tylko o Bałtach. W dalszych bowiem rocznikach wspomnianego czasopisma nie ma wzmianki o losach lej ankiety. Przypuszczamy, że wynik jej był negatywny. Prof. Mackensen nie wspomina o niej wcale w swoim zbiorze podań. W rezultacie więc trzeba było poniechać tej jedynie miaro­ dajnej metody uzyskania faktycznego materiału. Mackensen więc, nie mogąc podejść do problemu od dołu, od strony ludu niemiec­ kiego, zdecydował się na przystąpienie do sprawy z góry, miano­ wicie narzucenie nowym mieszkańcom Kraju Warty nowej, we­ dług własnego uznania najwłaściwszej, najbardziej niemieckiej kultury. * Reasumując wyniki przeprowadzonego tutaj ogólnikowego przeglądu niemieckich poczynań w zakresie kultury ludowej za­ garniętych terenów Wielkopolski, wiemy, co czekało Wielkopolskę pod władztwem niemieckich pionierów kultury. Ziemię samą przedstawiono więc jako step bezludny, źle rozplanowany gospodarczo i źle zagospodarowany, jako kraj pu­ sty, oczekujący napływu niemieckich osadników. Grupy osiedleńcze, przybywające z odległych wschodnich i północnych terenów, z nad Morza Czarnego, z Bessarabii, Do­ brudży, Cudżaku, Bukowiny z Estonii i Finlandii miały tu na zachodzie Europy stanowić rzeszę nosicieli kultury materialnej i duchowej. Zróżniczkowana la ludność wespół z garstką starych kolo­ nistów niemieckich miała zrosnąć się w jeden wspólny szczep po- �275 graniczny, niemiecki i kultywować własną wspólną kulturę nie­ miecką. Wykładnikiem tej kultury w zakresie materialnym miał być zlepek najprzeróżniejszych odmian kultur obcych, naniesionych z miejsc poprzedniego pobytu przesiedleńców. Wykładnikiem kul­ tury duchowej stawał się zrąb pojęć uczuć i wyobrażeń, które ze­ brał w całość Mackensen w swojej antologii. Odtąd więc Kraj Warty winien był nasiąkać powoli atmosferą ponurości. Germańskie treści, ujęte w formę wulgarnego pro­ stactwa, miały teroryzować psychikę mieszkańców Kraju Warty. Jeżeli w publikacjach przedwojennych Niemcy dążyli do za­ garnięcia dla siebie wszystkich reliktów ludowej kultury polskiej -4.~.vłfHwi eVr i o i—tr» nruinmnr—',y"jy;*,' d".70H0—di? "'VCliminCV.'anla ich lub radykalnego przekształcenia. Sięgano tym razem do najgłęb­ szych złoży germańskiego prymitywu, do prainstynktów, do przed­ chrześcijańskiej moralności i pojeciowości, do fatalizmu starej sagi, do światopoglądu wyzbytego więzi kultowej. Nowy szczep niemiecki na nowo zagarniętej ziemi miał być nowym klanem wojowników, których pieśnią najmilszą jest rapsod śmierci. BIBLIOGRAFIA «Sagcn der Deutschen i m \ Y a r t h e l a n d » . Prof. dr. Lutz Mackensen. Posen 1913. Schriften der Landeskundlichen F o r s c h u n g s s t e l ł e des Reichsgaues Wartheland. Herausgeber Gauselbstverwaltung und Reichsuniwersitate, Posen Reihe VIII Volkskunde, i m Auftrage herausgegeben von dr. E d m u n d Mudrak. Karasek-Lurk, «Die deutschen Siedelungen in Wołyniem). Leip­ zig 1931. Karasek-Strzygowski, «Sagen der Deutschen in Galizien. Plauen 1932. Karasek-Strz\gowski, «Sagen der Deutschen in Wolynien u, Polesien». Posen 1938. Schweda V., «Die Sagcn vom wilden Jager u. vom lleer i n der Provinz Posen». Greifwald 1915. «l)ie deutschen Siedelungen K. Liick. Leipzig 1933. im Cholmer u. schlafenden Lubliner L a n d e » . 18* �276 «Heimatliche Sagen u. Geechichten aus der Provinz Posen». A. Mussoli. Bromberg 1911. «Das ostgermanische Vorlaubenhaus i m W a r t h e g a u » . Friedrich Heidelck. Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift i m W a r t h e l a n d herausgegeben von d r . A l f r e d Latermannn, Posen 1941. Heft 3/4, str. 201/6. rische «Aufruf zur Mitarbeit an der Volkskunde i m W a r t h e l a n d » , HistoGessellschaft i m W a r t h e l a n d . Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im W a r t h e l a n d her. v o n dr. Alfred Lattermann. Posen 1940, z. 2, str. 291/3. ((Deutsche Trachten aus den S u d e t e n l a n d e r n » Fritzi E i n f u h r u n g v o n Jozef Hanika. V o l k - u . Reichsverlag sterdamm, W i e n , Berlin 1943. einer Mally mit Prag. Am- «Der W a r t h e g a u » , Landschaft u n d Siedelung i n W e r k e n deutscher v o m Gauhauptmann i m Reichsgau W a r t h e l a n d . Maler herausgegeben Posen 1943. " «Das Antlitz des Deutschen i m Wartheland)). Veroffentlichungen des Fleimatsbundes W a r t h e l a n d . Posen 1943. ((Landschaftskunde des W a r t h e l a n d e s » D r . fit. W a l t e r Geisler, Po­ sen 1943. Die Siedelungs- u n d Wirtschaft-Landschaft. Schriften der Landeskundlichen Forschungsstelle des Reichsgaues Wartheland. « M a r c h e n u n d Sagen in ihren Wesensziigen» E d m u n d M u d r a k , Wien u. B e r l i n 1944. «£rber den W e r t von Marchen u n d Sagen fur die Rassenpsychologie» K o n r a d Zueker. — «Volk u n d Rasse» R. 1941. Zeszyt 11/12. « N a m e u n d Mythos» Lutz Mackensen. Leipzig 1927. «Sagen der Provinz Posem) Otto Knoop. Verlag Berlin—Friedenau 1913. «Slovinzische Tekste» F r i e d r i c h Lorentz. Petersburg 1905. ((Polnische V o l k s m a r c h e n » d r J. Piprek. W i e n 1918. « G r e n z m a r k i s c h e s Volksleben» Glaube u n d B r a u c h i m Lebenslauf» Paul Groth Schneidemuhl 1939. ((Siebenburgen, Deutsche Volkskunst». Tekst u. Bilder-Sammlung von Misch Drend. W i e m a r 1943. «Die Hirtenspiele dalem 1943. des K a r p a t h e n r a u m e s » «Das K i n d i n pommerschen B r u n o Schier. F l u r n a m e n » : Holsten Robeat. «Aus dem L a n d e » , Belgard X V I I , 10, str. 37, r o k 1938. Berlin- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe840904d9626d895a706a09da38b24e.pdf 3ed493124ab5e977f42f046c143be942 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5571 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5180 Title A name given to the resource Etnografia żywych ludzi/ Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s. 3-9 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chodacz, Weronika Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Bartosz jest doktorem nauk humanistycznych Université Paris IV en Sorbonne, znawcą literatury francuskiego średniowiecza, tłumaczem, wykładowcą akademickim na Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 2001-2007 był dyrektorem Małopolskiego Instytutu Kultury, obecnie pełni funkcję dyrektora Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. atia Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Jest Pan z wykształcenia filologiem. Dlaczego wy­ brał Pan muzeum etnograficzne? Chodacz tam przeżywane wówczas gesty, odłożyły się we mnie głęboko. Wtedy robiły na mnie przede wszystkim mocne wrażenie, a dziś widzę w nich o etnografia jest dla mnie ważna. Mówi instynktowną, tajemną relację ze światem, jaką wiele o mnie samym, mówi wiele o dru­ utrzymywali moi dziadkowie i rodzice i w jaką gim człowieku. Uświadamia znaki toż­ mnie wprowadzali. samości, sposoby życia. Mam też jeszcze inne Co niedzielę obchodziłem z dziadkiem nasze motywacje osobiste. Otóż bez względu na to, pola i zastanawiałem się, co my na tych polach kim jestem z wykształcenia, a jestem romanista, właściwie robimy. Dziadek mówił: „Trzeba je, mediewistą i — jak mawia mój szwagier — „po­ synku, obejrzeć". Dziś myślę, że on wychodził robiłem jakieś sorbońskie nauki", jestem przede i patrzył na to, co odziedziczył, że to właśnie był wszystkim chłopskim synem, który kiedyś wy­ jeden z takich rytuałów, który opierał się na prze¬ szedł w świat ze swojej wioski. Dobrze pamię­ konaniu, że to, co się otrzymało, co się ma pod B nU BARBARZVÑCA �Wywiad 4 opieką, należy w Dzień Pański na nowo zoba­ czyć i ocenić stan spraw. Kiedy miałem j u ż naście lat, na święto Matki Boskiej Zielnej obchodziłem pola ze święconą wodą, żeby je pokropić. Czu­ łem wtedy, że robię coś ważnego. Zastanawia¬ łem się, czy dzięki temu ziemia obrodzi nam lepiej, w każdym razie czułem, że powierzano mi coś ważnego. W wigilię Bożego Narodzenia rano mama dawała mi paczkę, zwykle wiktuały, i wysyłała mnie „z kolędą". Słowo „kolęda" j u ż wcześniej rozumiałem jako podarunek, dar, ro¬ dzaj premii na koniec roku, dopiero na drugim miejscu jako pieśń. Wychowałem się więc w atmosferze, w której gesty wobec drugiego człowieka i wobec świata były ważne. To mi zostało do dziś. A jednocze¬ śnie mocno interesuje mnie kultura jako zjawi¬ sko, a to zainteresowanie rozwinęło się głównie poprzez mediewistyczne wykształcenie. Studia francuskiego średniowiecza pokazały mi ciekawy model kultury, który nie przestaje mnie inspirować. Zaintrygowało mnie to, jak literatura tego obszaru i tego okresu tworzyła się i była przekazywana. W pewnym sensie była naj­ pierw wspólnotą wyobraźni, stąd tylu anonimo­ wych autorów. Jednocześnie w a ż n a była sztuka wariacji. Ten sam „tekst" (z zastrzeżeniem, że współczesne pojęcia tekstu, autora, czytelnika itd. mają niewiele wspólnego z ówczesnym rozu­ mieniem tych ról i pojęć) zyskiwał nową jakość właśnie poprzez świadomą wariację. Przy czym stopień wyrafinowania sięgał tu zawrotnych wyżyn, jak w przypadku trubadurów, a obieg kultury zakładał aktywny odbiór, rodzaj nie¬ ustannego napięcia pomiędzy kreacją a typem odbiorcy i sposobem interpretacji. Na przykład pieśń epicka żyła przez ponad dwa wieki właśnie dzięki nieustającemu dialogowi z publicznością, niezależnie od tego, czy przestrzenią odbioru były karczmy, czy dziedzińce świątyń. Na tym polu średniowiecze ukazało m i to, co stano­ wi o jakości kultury: osobiste zaangażowanie. Dziś nasz system kultury jest w dużej mierze „serwisowy", wyklucza strukturalnie głębszą aktywność odbiorcy, nie daje mu na to szans, jest spełnianiem oczekiwań bardzo przeciętnych. Jeśli jednak postawimy odważnie na tworzenie sytuacji i programów, w których liczyć się będzie osobisty dialog odbiorcy z wartościami kultury, a w ostateczności jego rozwój (a każdy chce się rozwijać, choć nie zawsze to od razu wie), to wówczas kultura zacznie nabierać rzeczywistego znaczenia, zacznie stawać się tym, czym w głębi jest: podstawą człowieczeństwa. I tu dochodzimy do etnografii. W sposób wybitny etnografia ma właśnie to „coś". Ma istotową, rzec można, ofertę człowieczeństwa, sama w sobie jest ciągłym poszukiwaniem, re¬ fleksją. Dlatego kiedy myślę o muzeum etno¬ graficznym jako o „moim muzeum — muzeum 0 mnie", w znaczeniu muzeum, które jest ważne dla każdego, to czerpię i z inspiracji chłopskich, 1 z inspiracji, które przyniósł mi uniwersytet. Jakie są Pana plany na muzeum etnograficzne? Obecna ekspozycja stała ma charakter bardziej historyczny niż etnograficzny. Zacznę od najstarszej części wystawy, po­ wstałej w latach 50. ubiegłego wieku. U w a ż a m , że należy pozostawić ją w niezmienionej formie, stwarzając jednak lepsze narzędzia do zrozu¬ mienia tego, z czego jej kształt wynika, jakimi wartościami kierowali się wtedy etnografowie w wystawiennictwie. Bo to także jest ważne i cie¬ kawe. Nie należy gubić historii, nie sądzę też, że dziś jesteśmy pod jakimś względem lepsi. Jestem za tym, żeby tę historię — całą, taką jaka jest — umieć przyjąć. Co prawda patrzymy dziś ina¬ czej na wiele spraw, ale to także jest tylko punkt widzenia, który kiedyś wpisze się w historię tego muzeum, stanowiąc pewien etap. Łatwo jest nam dziś perorować na temat wła¬ ściwych zasad budowania kolekcji z nutą depre- BARBARZVNCA �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz cjonującą niegdysiejsze wybory. Należy jednak pamiętać, że kolekcja Muzeum Etnograficznego w Krakowie w ogóle powstała i stworzyli ją lu¬ dzie o ogromnej pasji. Seweryn Udziela w spo¬ sób intuicyjny, wielkim nakładem pracy, tworzył kolekcję na temat świata, który go intrygował. Przeczuwał, że kultura chłopska zawiera nie¬ doceniane skarby także dla tych, którzy nie są chłopami. Warto jego punkt widzenia zrozumieć i go pokazać. Jednocześnie jest oczywiste, że te¬ mat kultury chłopskiej czy też kultury ludowej (jak ją nazwali inteligenci) stawia dziś zupełnie nowe wyzwania. Kultura chłopska bezpowrotnie minęła. Jak zatem mądrze o niej pamiętać? A je¬ śli rzeczywiście istnieje jeszcze dzisiaj kultura ludowa, to jak ją opisać i określić? Jak brzmią dobre pytania, które pozwolą szukać na to od¬ powiedzi? Wracając do ekspozycji stałej: najstarszą część zachowamy, a nowsze aranżacje zostaną przepra¬ cowane. W przyszłości, kiedy uwolnimy ratusz od funkcji magazynowych, stworzymy wystawę stałą także z naszych zbiorów egzotycznych oraz z kolekcji dotyczącej kultur europejskich. Czy na ekspozycji w muzeum etnograficznym jest miejsce na przedmioty współcześnie używane, pro­ dukowane masowo, które należą do kultury popu­ larnej, chociaż może nie mają szczególnej wartości artystycznej? Czy raczej muzeum powinno się skoncentrować na odtwarzaniu historii? Wszystko zależy od punktu widzenia, który obieramy dla pokazania jakiejś rzeczy. Ważne, by ten punkt widzenia ujawnić, wskazać jasno kryteria, jakimi się posługujemy. Tu mała dy¬ gresja. Miałem okazję pobyć dłużej w Muzeum Etnograficznym w Neuchatel w Szwajcarii. Tamtejsze publikacje do wystaw opisują proces powstawania tychże wystaw od A do Z. Wszyst¬ ko wiadomo: kto tworzył scenariusz (zwykle grupa), czym się kierował, opisane są sytuacje PD08 BARBARZYŃCA 5 impasu, zabrnięcia w ślepe zaułki, drogi po¬ szukiwania rozwiązań, aż do opisu ostatecznej propozycji. Wracając do pytania: jest dla mnie jasne, że przedmioty będące wytworami współczesnej kultury popularnej powinny być pokazywane na naszych wystawach — choćby po to, żeby uświa¬ domić zwiedzającym proces ewolucji: kiedyś żyliśmy w klimacie takich wzorów, dziś wytwa¬ rzamy takie. Równolegle muzeum etnograficzne powin¬ no promować wzorce źródłowe, które zawiera stuletnia kolekcja. Tak czyni obecna wystawa zabawek krakowskich. Można na niej zobaczyć zabawki sprzed stu lat oraz poznać ich wytwór¬ ców. To pierwszy krok. Krok drugi to odtworze¬ nie tych zabawek, między innymi po to, by poja¬ wiła się alternatywa dla wzorów cepeliowskich. W przyszłości będziemy mieli własny kram na emausie, na rękawce, i nie tylko tam, aby pokazy¬ wać wzorce oryginalne. Jeśli taką zabawkę kupię, to po to, by moje dzieci miały kontakt z czymś, co u w a ż a m za wartościowy wzór estetyczny, a jest też wspomnieniem z mojego dzieciństwa. Ale przecież nie stanę się przez to ludowy. Ten zakup będzie znaczył tylko tyle, i aż tyle, że cenię świat rzeczy dawnej kultury chłopskiej i wpro¬ wadzam go w świat własny. Ale bez popadania w folkloryzm. Szanuję tę tradycję i z jej wzorów chcę zaczerpnąć dziś, ale na swój sposób. Trochę z potrzeby, trochę z intuicji, resztę kształtuje ży¬ cie. Taki „przekład" jest autentyczny, wyklucza sztuczność, pozę „ludowości". Jednocześnie jest to możliwe dzięki temu, że ktoś strzeże wzoru i go udostępnia. A czy Pana zdaniem na wystawie zabawek kra­ kowskich mogłaby się pojawić lalka Barbie? Jak najbardziej, można by wtedy pokazać przejście od pierwszych ręcznie wykonywanych zabawek po współczesne „automaty". Mógłby �6 też pojawić się Harry Potter (dla jasności: to nie mój ulubiony bohater, ale jest dziś znaczącym zjawiskiem). Ponieważ na wystawie, o której mowa, są bardzo ciekawe zabawki z Panem Twardowskim, zestawienie z nimi postaci Potte¬ ra doprowadziłoby, być może, do interesujących wniosków. Ale to tylko hipoteza. Co zrobić, żeby widz rozumiał, co ogląda w mu­ zeum etnograficznym? Jak Pan się odnosi do dys­ kusji w muzealnictwie na temat tego, czy lepiej eksponaty podpisywać, czy umieszczać je w kon­ tekście? Wywiad działa. Innymi słowy, żeby móc przeżyć ekspo¬ zycję, widz musi otrzymać szansę osobistego jej zrozumienia, na różne sposoby, niekoniecznie w towarzystwie przewodnika. Przy okazji podkreślę, że kontekstem dla przedmiotu może być także metafora. Na przy¬ kład gwasze, które teraz pokazujemy na wysta¬ wie „Raslila — taneczne wyzwolenie", a które obrazują hinduski taniec religijny, wpisane zo¬ stały właśnie w metaforę kolistego ruchu. Nie materializujemy tam szerokiego kontekstu tych tańców (prócz kilku wybranych przedmiotów), kreujemy jednak za pomocą analogii ducha tych tańców. To innego rodzaju kontekst, ale nie mniej pożyteczny dla zrozumienia rzeczy. Jestem zdecydowanie za budowaniem kon­ tekstu. W dotychczasowej tradycji muzealnej eksponat jest eksponatem samotnym. Nawet Bywa tak, że człowiek w muzeum etnograficznym jeśli kołyska jest ustawiona w całkowicie od­ czuje się wyobcowany. W jaki sposób można zaan­ tworzonej izbie, nawet jeśli stoi w miarę na gażować widza w ekspozycję? swoim miejscu albo zwisa z sufitu, to gdy wcho­ dzimy, wciąż nie wiemy, jaki był rytm dnia, Na przykład poprzez rodzaj gry, w której bę¬ jaka krzątanina, kiedy dziecko w tej kołysce dzie mógł wziąć udział, jeśli zechce. Wspomnia¬ przebywało, kto je bawił, jak się wychowywało. na wystawa o „Raslili" taką szansę daje. W cenie Nie znamy całego kontekstu. Widzimy wiszą­ biletu widz otrzymuje lusterko. Wchodząc na ce portki. Ale kiedy je zakładano? I czy należy ekspozycję, trafi na wolno wirujące kręgi, dojrzy pokazywać tylko te odświętne? Czy nie należy też na suficie dziwne napisy. Wszystko to narzu¬ również pokazać najzwyczajniejszej w świecie ca pytanie o ukryty sens tych instalacji, o funk¬ koszuli z tamtych czasów? Jeśli więc chcemy cję treści na suficie. A lusterko okaże się bardzo dać opis autentycznego przeżywania tamtego pomocne. Myślę, że na „Raslili" nie poczuje się świata przez tamtych chłopów, jak w cytowa¬ pani wyobcowana, przeciwnie: poczuje się pani nym przypadku, powinniśmy też dać widzowi zaproszona do myślenia. Bo wizyta w muzeum narzędzia do pełniejszego poznania przedsta¬ etnograficznym ma nade wszystko wywołać wianej sytuacji. pytania, nie dostarczając koniecznie gotowych W związku z tym wypracujemy nowe „kody odpowiedzi. dostępu" dla rozumienia odtworzonych izb ludowej i warsztatów na ekspozycji stałej. Nie zawsze Czy zamierza Pan oprócz twórczości przedmioty seryjnej produkcji współ¬ chodzi o nowe technologie, choć na przykład gromadzić w foluszu posłużymy się projekcją wideo (mało cześnie na wsi używane? kto j u ż ma pojęcie, jak folusz funkcjonował). Dotyka tu pani podstawowej kwestii, jaką Chcemy też stworzyć kopie eksponatów, które jest budowanie kolekcji dzisiaj. J u ż zaczęliśmy znajdą się w osobnej sali. Widz będzie mógł wziąć każdą rzecz do ręki, przekonać się, jak w muzeum dyskusję na ten temat. Te poszuki- BARBARZYŃCA PD08 �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz wania chcemy prowadzić wspólnie ze środowi¬ skami uniwersyteckimi. Jestem przekonany, że i teoretycy, i praktycy znajdą na tym polu poży¬ teczną cząstkę dla siebie. Wśród istotnych pytań jest i to: co za 50 lat z tych zakupów, które robimy dzisiaj, okaże się zakupem w a ż n y m ? To oczywi¬ ste, że trzeba myśleć nie tylko o tym, co zakupu¬ jemy z przeszłości, ale też z dzisiejszego świata. Choć za 50 lat, czy tu jeszcze będziemy, czy nie, powinniśmy się móc wytłumaczyć z przyjętych kryteriów, dlaczego kupiliśmy taki przedmiot, a z takiego zrezygnowaliśmy, jak również sze¬ rzej: czym w ogóle była dla nas etnografia na początku X X I wieku? Formułowany jest mocno postulat, że współ­ czesna etnografia powinna się zająć szeroko pojętym obyczajem, zarówno na terenach wiej¬ skich, które dziś z tradycyjną wsią nie mają wiele wspólnego, jak i na terenach miejskich; że na przykład dzisiejsze subkultury należą właśnie do szeroko rozumianej kultury ludowej czy po¬ pularnej i w związku z tym stanowią naturalny przedmiot badań dla etnografów. Odpowiedź na te postulaty to dla nas kwestia fundamentalna. Istnieje ryzyko, że popadniemy we wszystko¬ izm. Co nie znaczy, że mamy się uchylać od odpowiedzi. Musimy na przykład zdefiniować, jaki zakres miejskości u w a ż a m y za istotny dla opisu, jeśli uznamy, że także obyczaj „miejski" jest domeną naszych powinności. Mamy tu pew¬ ne intuicje, ale czy potrafimy jasno je uzasadnić dla samych siebie? Boję się, że niekiedy kryteria będziemy formułować post factum. I jeszcze jedno istotne w tym wszystkim kryterium: wier¬ ność historii, wierność podskórnej tradycji tego muzeum. To oczywiście kwestia interpretacji (wierność nie znaczy powtarzalność). Powinna się dokonać w spojrzeniu tyleż od wewnątrz, co od zewnątrz. Ale nie możemy jej zaniedbać. Tę pracę, skądinąd pasjonującą, musimy wykonać sumiennie, jeśli chcemy zwiększyć szanse traf¬ ności wyborów na przyszłość. nU BARBARZYŃCA Jakie są tematy ludowe we współczesnej miejskiej? 7 kulturze Na przykład temat ogródków działkowych. Jest to z jednej strony temat bardzo miejski, z drugiej chłopski, z trzeciej jeszcze nomadyczny. Czemu jestem tak przywiązany do miniatu¬ rowego niekiedy kawałka ziemi? Dlaczego go¬ dzę się na to, by był wyspą w morzu innych wysp, wyspą, którą ogradzam, a pośrodku klecę altankę z przeróżnych materiałów? Przecież i tak nie je¬ stem zupełnie u siebie! Dlaczego więc uciekam do tego erzacu niezależności pośrodku innych wysepek, które takie samo poczucie niezależno¬ ści mają dawać ich właścicielom? Ów wzorzec ogródka działkowego jest niezwykle mocny. W Krakowie istnieją osiedla, gdzie działki wci¬ skają się pomiędzy bloki mieszkalne. Co prawda nie jest to temat ludowy w znaczeniu ścisłym (choć wątek ziemi jest właśnie chłopski), ale jest ludowy w znaczeniu powszechniejącego oby¬ czaju i zachowań magicznych, które są widoczne w owym sposobie spędzania wolnego czasu, czy w ogóle sporych przestrzeni życia, przez miasto¬ wych. Zresztą, jakkolwiek by go kwalifikować, jest to temat wybitnie etnograficzny. W swoich projektach kładzie Pan duży nacisk na relacje ze społecznością lokalną. Jak by to miało wyglądać? Mieszkam blisko pewnego muzeum i nigdy nie otrzymałem stamtąd zaproszenia czy choćby informacji. Chociaż jestem jego sąsiadem, owo muzeum w ogóle się mną, jako sąsiadem, nie interesuje. Ostatnio kupowałem chleb w piekar¬ ni przy placu Wolnica, gdzie mieści się siedziba naszego muzeum. Z rozmowy ze sprzedawczy¬ nią wyszło, że nigdy w tym muzeum nie była, choć od jego gmachu dzieli ją odległość 50 me¬ trów. Powinnością muzeum jest wyjść do niej, do okolicznych mieszkańców, umieć dotrzeć do �8 Wywiad sąsiada Kowalskiego, sprawić, że nie tylko będą oni odwiedzali wystawy, ale uznają to miejsce za ważne dla siebie. Osobnym wyzwaniem jest zagospodarowa¬ nie placu Wolnica, który graniczy z budynkiem muzeum. Po pierwsze, planujemy umieszczać tam, jeśli warunki na to pozwolą, zwiastuny na¬ szych wystaw. Na przykład przy okazji wystawy o ogródkach działkowych zamierzamy założyć na placu autentyczną rabatę z altaną, którą widzowie będą mogli zagospodarować, a stamtąd przybyć na wystawę o działkach... Po drugie, przygotowu­ jemy duży, kompleksowy program etnograficznej obecności na placu. Między innymi budujemy nowe ścieżki edukacyjne, w szczególności dla licealistów, które plac Wolnica będą miały za na¬ turalny plener dla wielokulturowych tematów. | Nawiązujemy współpracę z muzeami na Ka­ zimierzu i w Podgórzu, żeby przez jeden dzień w tygodniu były czynne do późnego wieczoru, tak aby każdy mógł spokojnie zdążyć po pracy. Nie tylko raz w roku, w ramach Nocy Muzeów, ale każdego tygodnia. Chciałbym wyjść z ofertą do ludzi starszych, którzy są grupą zwykle pomijaną, ale mającą dużo ciekawych rzeczy i do powiedze­ nia, i do zrealizowania. Trzydziesto- i czterdziestolatkowie to osobna grupa, która żyje często w szalonym biegu, a którą chciałbym do muzeum etnograficznego przekonać. Wizyta u nas mogłaby przypomnieć im temat korzeni, skłonić do prze¬ myślenia od nowa ważnych spraw. Jakie inne działania oprócz wystawiennictwa za¬ mierza Pan podejmować w muzeum? Muzeum Etnograficzne w Krakowie imienia Seweryna Udzieli M E K t o najstarsze w Polsce m u z e u m e t n o g r a f i c z n e . W 1 9 0 4 r o k u p o w s t a t oddziat e t n o g r a f i c z n y p r z y M u z e u m N a r o d o w y m . Z inicjatywy S e w e r y n a U d z i e l i , n a u c z y c i e l a i k o l e k c j o n e r a , o r a z p o p i e r a j ą c y c h g o p r o f e s o r ó w U J , m . i n . Juliana T a l k o - H r y n c e w i c z a i F r a n c i s z k a B u j a k a , w 1 9 1 0 r o k u p o w o ł a n o d o ż y c i a T o w a r z y s t w o E t n o g r a f i c z n e , k t ó r e g o c e l e m byto u t w o r z e n i e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o . S t a r a n i e m c z t e r n a s t u c z ł o n k ó w z a ł o ż y c i e l i , z w y k o ­ r z y s t a n i e m m . i n . e k s p o n a t ó w o t r z y m a n y c h o d m i e s z k a ń c ó w K r a k o w a , w l u t y m 1911 r o k u o t w o r z o n o p i e r w s z ą w y s t a w ę w b u d y n k u p r z y ulicy S t u d e n c k i e j . D w a lata p ó ź n i e j m u z e u m p r z e n i e s i o n o n a W z g ó r z e W a w e l s k i e . P r a c o w n i c y M E K - u k o n c e n t r o w a l i się g ł ó w n i e n a p o s z e r z a n i u z b i o r ó w d o t y c z ą c y c h t e r e n ó w Polski i k r a j ó w o ś c i e n n y c h . J e d n a k j u ż w 1 9 1 3 r o k u m u z e u m m o g ł o się p o s z c z y c i ć blisko 8 0 0 o b i e k t a m i sprezentowanymi p r z e z p o d r ó ż n i k ó w Stefana Szolca-Rogozińskiego (kolekcja afrykańska) i B e n e d y k t a D y b o w s k i e g o (zbiory z Sy­ berii). O k r e s m i ę d z y w o j e n n y t o c z a s i n t e n s y w n e j działalności o ś w i a t o w e j i s z e r e g u inicjatyw a d r e s o w a n y c h d o l u d n o ś c i w i e j s k i e j . W 1 9 3 7 r o k u z m a r ł S e w e r y n U d z i e l a , j e g o n a s t ę p c ą n a s t a n o w i s k u d y r e k t o r a m u z e u m został T a d e u s z S e w e r y n . P o d c z a s drugiej w o j n y ś w i a t o w e j z n i s z c z e n i u uległo o k o ł o 1 2 % kolekcji m u z e a l n e j . W 1 9 4 8 r o k u m u z e u m p r z y d z i e l o n o b u d y n e k r a t u s z a n a placu W o l n i c a , a w 1 9 8 6 r o k u t a k ż e t z w . D o m E s t e r e k p r z y ulicy Krakowskiej. O b e c n i e M u z e u m Etnograficzne dysponuje przeszło 8 0 tysiącami eksponatów. BARBARZYŃCA ł[\ł) P D 0 8 �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz 9 Muzeum na pewno będzie prowadzić in¬ Czy zamierza Pan współpracować z Instytutem tensywną działalność wydawniczą. Planujemy Etnologii UJ? na przykład stworzyć obszerną monografię, Nie wyobrażam sobie naszego muzeum bez która pokaże, jak zróżnicowana jest Małopol¬ ska, a turystom uświadomi, że Małopolska to współpracy z Instytutem. Nawiązaliśmy już pierw­ nie tylko Kraków i Zakopane. Będą publikacje sze kontakty. Z jednej strony muzeum powinno naukowe, uruchomimy też serię, która będzie umieć samodzielnie prowadzić badanie terenowe zaproszeniem do etnograficznego patrzenia na i dawać opisy rzeczywistości takiej, jaką przebada­ ło. Z drugiej jednak wiele wyzwań, w tym także rzeczywistość. badania, powinniśmy podejmować wspólnie z et­ Innym projektem są krótkie filmy etnogra¬ ficzne na współczesne tematy, kilkunastominu- nologią uniwersytecką oraz z innymi środowiska­ towe etiudy dotyczące ciekawych zjawisk i osób. mi twórczej myśli. Przy czym muzeum powinno Na przykład człowieka zawodowo rejestrujące¬ zachować swoje przywiązanie do pierwszych me­ go kamerą wesela. Jego praca stała się j u ż nowym tod etnograficznych, które wcale nie przeminęły zawodem czy zwyczajem. A zawód ten powstał, i pozostają znakomitym narzędziem. bo zachodzi znacząca ewolucja w innym z kolei W etnografii musimy przywrócić też miej¬ obyczaju, jakim jest wesele. sce ludziom bardzo osobnym, indywidualnym, Bardzo w a ż n a będzie strona internetowa, żywym. Stawiamy na etnografię żywych ludzi nie tylko jako środek informacji o najnowszych i chcemy być miejscem, w którym każdy, kto wej­ wydarzeniach, ale i o kolekcji. Muzeum ma po¬ dzie w nasze progi, wejdzie na powrót we własne nad 80 tysięcy eksponatów i 200 000 jednostek buty (świetnie pisał o tym Michera). w Dziale Dokumentacji Kultury Ludowej i Hi¬ storii Muzeum. To oczywisty materiał na stronę Na koniec kilka słów do barbarzyńców. internetową, skierowaną zarówno do szerokiej publiczności, jak i w przyszłości — w formie bazy W 11. numerze „Barbarzyńcy" znalazłem danych — do środowisk badaczy. Już teraz na cytat ze Stanisława Lema, który wydaje m i się stronie prezentujemy obiekt tygodnia. Z pierw¬ inspirujący i dla barbarzyńców, i dla Muzeum szych reakcji wynika, że rubryka ta cieszy się Etnograficznego w Krakowie: „Gdyby ludzie dużym zainteresowaniem. Strona internetowa robili tylko to, co wyglądało na możliwe, do będzie też odsłaniać pracę muzealników: tematy dzisiaj siedzieliby w jaskiniach". Żyjemy w cza¬ kwerend w dziale dokumentacji, pracę konser¬ sie, w którym etnografia stoi przed rozlicznymi watorów, komisji zakupów, tematy i przebieg wyborami co do przedmiotu swoich prac i co do badań terenowych itd. sposobów angażowania się w świat. Taki czas Powstaje szeroko zakrojony program wolon- potrzebuje wizjonerstwa, odwagi umysłu. Życz¬ taryjny. Po pierwszej kampanii medialnej zgła¬ my sobie nawzajem, by tych przymiotów nam szają się chętni, młodsi i starsi, do współpracy nie zabrakło. Z drugiej strony bądźmy świadomi z MEK-iem. Zapewniam, że zakresy prac będą ryzyka, z jakim dokonywanie tychże wyborów ciekawe, a nasi wolontariusze nie będą pomoc¬ się wiąże, ale pamiętajmy też, żeby obawa przed pomyłką nie pętała nam wyobraźni i rąk. nikami, lecz partnerami. Wywiad opracowały Weronika Chodacz i Katarzyna Nowak P0 08 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ff9846c843565c75707f18f68135238.pdf 12b9c9b8bffbf9971da0d371c918a755 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6191 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource etnologia polska - okres powojenny etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5775 Title A name given to the resource Etnografia/etnologia polska w okresie "realnego socjalizmu"/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.13-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 I. A RTY K U ŁY MICHAŁ BUCHOWSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań Uniwersytet Europejski Yiadrina, Frankfurt n. Odrą ETN O G RA FIA /ETN O LO G IA PO LSK A W OKRESIE „REA LNEGO SO CJA LIZM U ”. OD N IEM A R K SISTO W SK IEJ ORTODOKSJI „ETN O G R A FIZM U ” DO PO STETN O G RA FIC ZN EG O PLU RA LIZM U Wprowadzenie W artykule tym przedstawiam perypetie polskiej etnografii/etnologii/antropologii kulturowej i/lub społecznej w okresie panowania realnego socjalizmu, w tym - zwłaszcza jeśli chodzi o pierwsze dwie dekady powojenne - relację przedstawicieli tej dyscypliny do systemu władzy i forsowanego odgórnie ka­ nonu myślowego. Ewolucja etnologii była wielowątkowa i jej przedstawienie wymaga oczywistych uogólnień. Na jej historii intelektualnej zaraz po II wojnie światowej odcisnął swe piętno pluralizm w zakresie teorii wyjaśniających zja­ wiska kulturowe, odziedziczony po okresie międzywojennym. Wkrótce został on zastąpiony swoistą ortodoksją, którą nazywam „etnografizmem”, sterowaną znanymi z przeszłości pozytywistycznymi zasadami postępowania badawczego, wypłukanego z teorii i prób interpretacji wykraczających dalece poza opis. Na co najmniej kilkanaście lat ten sposób postępowania, a właściwie metoda pod­ niesiona do rangi teorii, stał się dyscyplinarną ortodoksją. Nie miała ona jednak w istocie nic wspólnego z narzucanym jako obowiązująca wykładnia teoretyczna materializmem dialektycznym. Była to więc swego rodzaju nieortodoksyjna po­ litycznie ortodoksja dyscyplinarna. Choć w tej pierwszej fazie, którą określam tutaj jako „Wczesny Socjalizm”, trwały dyskusje na temat sposobów wyjaśniania i przedmiotu badań etnografii, nie doprowadziło to do zmiany paradygmatu dys­ cypliny. Doszło do tego w okresie „Późnego Socjalizmu”, kiedy to, w reakcji na �14 Michał Buchowski naiwny realizm i empiryzm etnografii, zaczęto poszukiwać sposobów interpreta­ cji i teorii wykraczających poza schematy postrzegane jako zdroworozsądkowe i pozytywistyczne. Jeśli dekady lat 50. i 60. XX wieku scharakteryzujemy jako zdominowane przez „etnografizm”, to Drang und Słurm z lat 70. i 80. określić można jako narodziny „postetnograficznego pluralizmu”. Tlo historyczne Etnologia polska rodziła się w XIX wieku jako mieszanka romantycznych idei dotyczących zwyczajów ludowych, pozytywistycznych metod zbierania da­ nych empirycznych i ewolucjonistycznego poglądu na temat rozwoju kultury od form najprostszych do bardziej skomplikowanych. Z jednej strony, pierwsi ludo­ znawcy byli romantykami, gdy twierdzili, że kultura ludu zachowuje nieskażo­ ne pierwiastki słowiańskie, a zarazem, w myśl teorii „opadu kulturowego” sfor­ mułowanej już przez Ryszarda Berwińskiego, osadza w sobie elementy kultury wyższej. Z drugiej strony, na pozytywistyczny sposób dokumentowali wszelkie możliwe przejawy kultury ludowej, czego najlepszym wyrazem pozostają tomy wydawane przez Oskara Kolberga. Etnografia, poza ambicjami poznawczymi, była bez wątpienia wprzęgnięta w dzieło budowy nowoczesnej świadomości narodo­ wej. Miała szczególne znaczenie w kraju, którego elity, w przeważającej mierze wywodzące się ze szlachty, szczyciły się wielowiekową tradycją istnienia pocho­ dzącego jakoby od Sarmatów narodu szlacheckiego. W ramach typowego dla ca­ łego regionu szerzenia nowej wersji nacjonalizmu chodziło o wzbudzenie świado­ mości narodowej wśród chłopów, najliczniejszej grupy społecznej, i włączenie ich do walki politycznej o odzyskanie niepodległości (por. Stauter-Halsted 2001). Po odrodzeniu państwa w 1918 roku, doceniając między innymi znaczenie etnografii dla pielęgnowania tradycji narodowej, utworzono szereg uniwersyte­ ckich katedr etnologii: w Poznaniu (1919), w Krakowie (1925 i 1926), w Wilnie (1927) i w Warszawie (1936) (Jasiewicz 2006: 67). Zbieranie i interpretowanie materiałów dotyczących kultury ludowej było naczelnym zadaniem etnologii tego okresu, co nie wykluczało wszelako wielości teoretycznej. Badacze okresu międzywojennego reprezentowali orientacje takie, jak klasyczny ewolucjonizm (Ludwik Krzywicki, Stanisław Ciszewski, Eugeniusz Frankowski), tak zwany ewolucjonizm krytyczny (Kazimierz Moszyński), fenomenologia (Cezaria Bau­ douin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa), szkoła kulturowo-historyczna (Stanisław Poniatowski, Adam Fischer), funkcjonalizm (Józef Obrębski), francuska szkoła socjologiczna i historyczna (Jan Stanisław Bystroń i Stefan Czarnowski) (Sokolewicz 1973; Kutrzeba-Pojnarowa 1977). Jednoznaczne przy­ pisanie osób do kierunków jest oczywiście upraszczające, albowiem badacze ci korzystali z inspiracji płynących z różnych stron i wypracowywali często orygi­ nalne koncepcje metodologiczne. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 15 „Wczesny Socjalizm” Mimo strat personalnych i materialnych poniesionych w czasie II wojny świa­ towej, zachowana została w jakiejś mierze ciągłość instytucjonalna, kadrowa i intelektualna. Wiele z postaci czynnych w nauce przed wojną pracowało dalej, a nawet kierowało placówkami uniwersyteckimi (np. Frankowski w Poznaniu). Wszelako nie oznaczało to, że sytuacja była idylliczna; niektórych etnologów spotkały represje1. Po okresie usilnej odbudowy katedr, wkrótce zmierzyć się musieli z presją ideologiczną i zabiegami centralizującymi działalność badaw­ czą. W okresie tym władze starały się, naśladując wzorce radzieckie, przedefiniowywać miejsce i rolę poszczególnych dyscyplin, i - na przykład - socjologia jako dyscyplina akademicka zniknęła zupełnie w 1951 roku, co nie znaczy, że nie pracowało dalej wielu wybitnych socjologów, którzy po odwilży w 1956 roku natychmiast, i to z dużym sukcesem, przystąpili do restaurowania instytucjonal­ nych zrębów swej nauki. W odniesieniu do etnologii reforma sprowadzała się do kilku zasadniczych punktów. Po pierwsze, ujednolicono nazwę. Dotychczasowa polska tradycja uwzględniała podział na etnografię i etnologię. Mimo sporów semantycznych tę pierwszą rozumiano zazwyczaj jako naukę opisującą kulturę jednego ludu; była to „regionalna faktografia kulturowa, dostarczająca wyłącznie naukowo zebrany i zweryfikowany materiał dokumentacyjny” (Posem-Zieliński 1973: 95). Etnolo­ gia miała być nauką przekraczającą granice jednostkowych kultur i dokonywać porównań zjawisk kulturowych w skali regionalnej i światowej. „Stawała się komparatystyczną kulturologią, zestawiającą wytwory lub treści jednej katego­ rii w dowolne układy celem ustalenia generalizacji historycznych lub wykrycia uniwersalnych praw rozwoju kultury” (Posem-Zieliński 1973: 96). Innymi sło­ wy, pierwsza miała charakter deskryptywny, druga syntetyzujący. Teraz uznano, w myśl materialistycznych zasad dialektycznej jedności materii i ducha, bazy i nadbudowy, empirii i teorii oraz praktyki i światopoglądu, że integralność pro­ cesu badawczego i twórczego należy podkreślić, stosując jeden, przyjęty w całym obozie socjalistycznym termin „etnografia”. Przesłanki skłaniające do uproszcze­ nia nazwy miały też charakter filozoficzny i metodologiczny - etnografia miała 1 1 Jak wychwytuje Z. Jasiewicz (2005: 161), Jan Stanisław Bystroń, na przykład, narażony był na „ataki grup studenckich i prasy (1947), zarzucające mu m.in. szerzenie poglądów rasistowskich” (Bień­ kowski 2002: 31). Andrzej Waligórski, który wrócił do kraju z Londynu w 1948 r., został adiunktem na Uniwersytecie Jagiellońskim, lecz „doświadczył w PRL szykan i upokorzeń policyjno-administracyjnych”, a jego doświadczenie jako reprezentanta funkcjonalizmu B. Malinowskiego było „ignorowane lub lekceważone” (Dzięgiel 2002: 299). Janowi Czekanowskiemu władze odebrały „prawo prowadze­ nia seminarium, wydawnictwa naukowe i prasa zaakceptowały praktyczny zakaz publikacji” (Bar, Czekanowska 2002: 55). „W 1950 roku Kazimiera Zawistowicz-Adamska została oskarżona przez profe­ sora socjologii o uleganie wpływom funkcjonalizmu; za karę odebrano jej prawo do nauczania w jej instytucie na Uniwersytecie Łódzkim” (Jasiewicz 2005: 161). �16 Michał Buchowski być nauką historyczną wpisaną w ramy materializmu historycznego, badającą kulturę konkretnych grup uwikłanych w proces dziejowy, który należy rekonstru­ ować (Sokolewicz 1981: 77). Zatem zabieg ten nie wzbudzał specjalnych sprzeci­ wów. W 1973 roku Aleksander Posem-Zieliński pisał, że przecież tak rozumiane etnografia i etnologia „to tylko dwa etapy poczynań heurystycznych, sprzęgnię­ tych ze sobą w sposób nierozerwalny” (Posem-Zieliński 1973: 96). Z pewnością ma rację, choć nie ulega też wątpliwości, że wielu badaczy traktowało to jako manewr o podłożu ideologicznym2. Już od początku lat 80. zaczęto w oficjal­ nej nomenklaturze instytucji uniwersyteckich powracać do nazwy „etnologia”, a w latach 90. dodawano do tej ostatniej nazwę „antropologia kulturowa”3. Dziś wszystkie instytuty i katedry tej dyscypliny w Polsce, podobnie jak i w niektó­ rych innych krajach regionu, noszą nazwę „etnologia i antropologia kulturowa”. Po drugie, również w myśl idei, że po Marksowsku rozumiana „baza” jest najważniejszą dziedziną życia, w okresie tym etnografię potraktowano jako część jednej dziedziny: „historii kultury materialnej”. W ramach zmian organi­ zacyjnych etnografia wspólnie z archeologią utworzyła jeden instytut w Polskiej Akademii Nauk, zaś na uniwersytetach obydwie dyscypliny stanowiły specjali­ zację w ramach tejże nowej dyscypliny. Nie uważano tego za najszczęśliwsze rozwiązanie, lecz w obliczu faktu, że każdej gałęzi wiedzy groził zadekretowany niebyt (vide socjologia), uznawano to za mniejsze zło. Nie kłóciło się to zresztą z pewnymi założeniami teoretycznymi, które widziały etnografię jako naukę re­ konstruującą przeszłość, rozwój artefaktów i form kulturowych oraz ich genezę. Nie było to w sprzeczności ani z zasadniczymi założeniami szkoły kulturowo-historycznej, ani ewolucjonizmu krytycznego. Rozwiązanie takie łatwo wpisywa­ ło się także w idee forsowanego odgórnie dialektycznego materializmu, w którym rozważania o rzeczach gwarantować miały jakoby materialistyczny i empiryczny charakter nauki. Nawet po latach niektórych zabiegów centralnego zarządzania nauką również i tego faktu nie odbierano jako negatywnie wpływającego na po­ ziom merytoryczny etnografii. „Ujednolicenie założeń metodologicznych oraz zasadniczego programu obowiązującego we wszystkich ośrodkach, jak również położenie dużego nacisku w doborze wykładów na wykłady z zakresu historii, zaliczyć należy do pozytywów” (Frankowska 1973: 198). Dodać można, że iner­ cja rozwiązań instytucjonalnych bywa zadziwiająco silna. Do dziś w Polskiej Akademii Nauk istnieje Instytut Archeologii i Etnologii; ponadto dyscypliny te znajdują się w jednej puli przy rozdziale grantów badawczych w systemie m i­ nisterialnym. Jest tak wbrew powszechnemu przekonaniu i praktyce, że jakkol­ wiek rozumiane dyscypliny te poza wspólną przeszłością oraz nawiązywaniem 2 Ideologiczne podłoże przyjęcia terminu „etnografia” nie ulega wątpliwości. W nauce radzieckiej termin „etnologia” odrzucono jako „zbędny wytwór burżuazyjnej nauki etnograficznej” (Frankowski 1952: 2). Etnologia kojarzyła się z zaciekle krytykowaną szkołąkulturowo-historyczną kreślącą sche­ maty kręgów kulturowych (por. Wróblewski 1967: 33-34). 3Np. w Poznaniu nastąpiło to odpowiednio w 1982 i 1992 r. (Posem-Zieliński, Kabat 2006: 16, 18). �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 17 do niektórych teorii w humanistyce niewiele dziś łączy, albowiem pierwsza jest nauką (pre-)historyczną, a druga społeczną. Co więcej, we wszystkich ośrodkach akademickich archeologia i „etnologia i antropologia kulturowa” ulokowane są na Wydziałach Historycznych lub Filozoficzno- względnie Pedagogiczno-Histo­ rycznych. Centralne sterowanie w zakresie nauczania, wynalezione w latach 50. XX wieku, i dziś podzielane jest przez wielu uczonych, organy rządowe i sa­ morządowe nauki oraz ochoczo wprowadzane w życie: w myśl do niedawna (30.09.2011 r.) obowiązującej ustawy, każdy nominalnie istniejący kierunek stu­ diów w szkołach wyższych, w tym etnologia, powinien realizować tak zwane stan­ dardy, czyli minimum programowe dla danej dyscypliny. Wprawdzie nie oznaczało to nigdy jednolitego programu realizowanego we wszystkich placówkach, albo­ wiem standardy określane były bardzo ogólnikowo, niemniej stanowiły i, siłą iner­ cji, stanowią pewien gorset administracyjny ograniczający próby indywidualnego kształtowania profilu badawczego i dydaktycznego danej placówki. Po trzecie, przekształcenia etnografii usiłowano też wymóc przez określenie jej nowych funkcji. W ramach modelu radzieckiego przyznawano etnografii rolę nauki badającej z jednej strony „społeczeństwa pierwotne”, a ze strony drugiej „kultury ludowe” społeczeństw europejskich, najczęściej własnych społeczeństw narodowych. Warstwy chłopskie miano waloryzować jako cenny element trady­ cji ludu pracującego, kultury „zwykłych ludzi”. Należało też ukazać znaczenie ludu w tworzeniu kultury narodowej4. Ta funkcja odpowiadała w dużej mierze dotychczasowym romantycznym poglądom etnografów na temat mieszkańców wsi. W ten oto sposób stare poglądy współbrzmiały z nowymi zadaniami (Jasie­ wicz 2004: 7). Zbieżność celów władzy ludowej z powołaniem specjalistów od kultury ludowej zdaje się oczywista, choć nie zawsze była i jest uświadamiana (Buchowski 1995: 41-42). Dzięki niej etnografowie byli więc tolerowani, a na­ wet pożądani w dziele budowy społeczeństwa socjalistycznego. W ramach gigan­ tycznego projektu modernizacji mieli nie tylko podkreślać unikatowe wartości zawierające się w sposobie życia i myśleniu prostego ludu, ale, w związku z wiel­ kim dziełem unowocześniania życia, także dokumentować zanikające przejawy tej kultury. Z obydwu zadań wywiązywali się, jak umieli, co przychodziło im ła­ two, albowiem nie przeczyło to podzielanej przez większość wizji etnografii jako nauki dokumentującej zjawiska kulturowe, które w dobie gwałtownych przemian należy ratować dla potomnych lub przynajmniej upamiętnić i zachować w skarb­ nicy kultury narodowej. Nie znaczy to bynajmniej, że etnografowie gremialnie i świadomie włączali się w działania, których oczekiwały od nich władze. Wiele wskazuje na to, że tak się nie działo. Jak pisze Zbigniew Jasiewicz: „Żaden z pro­ fesorów antropologii nie odegrał znaczącej roli politycznej w swoich kręgach 4 Tytuły prac pisanych jeszcze w latach 70. i 80. minionego stulecia dobitnie o tym świadczą (por. np. J. Burszta 1974, 1985). �18 Michał Buchowski uczonych, chociaż niektórzy próbowali podnieść swąpozycję przez otwarcie wy­ rażaną akceptację nowej ideologii”5 (Jasiewicz 2005: 162-163). To ostatnie spostrzeżenie pozwala nam przejść do kolejnego punktu rozwa­ żań, dotyczącego teoretycznych, w dużej mierze właściwie ideologicznych, pod­ staw etnografii owego okresu. Już od końca lat 40. ubiegłego stulecia usiłowano przekonać badaczy kultury ludowej do materializmu dialektycznego. Tłumaczo­ ne na język polski prace radzieckich uczonych pokazywały marność burżuazyjnych teorii antropologicznych (Potiechin 1948; Tołstow i in. 1952; Nasz, red., 1954). Bronisław Malinowski, na przykład, był w nich opisywany jako „pies łańcuchowy imperializmu”. Konferencje programowe w roku 1951 i 1956 miały wytyczyć nowe horyzonty poznawcze. W ramach tej pierwszej, zorganizowanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w Krakowie, etnografowie „czuli”, iż powinni ustosunkować się do założeń sławetnego diamatu (c//alcktyczny mate­ rializm). W ramach znanej z praktyki politycznej „samokrytyki” odniesiono się więc nieprzychylnie do uprawianych dotąd kierunków ( Ocena... 1952). Zało­ żenia materializmu historycznego ze szczególną pasją prezentował już w 1949 roku Kazimierz Dobrowolski z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jego wypowiedź Eugeniusz Frankowski z Uniwersytetu Poznańskiego miał ponoć skomentować: „To taki stary pierożek świeżo nadziany diamatem” (Armon 2001: 326). Celem tego rodzaju wysiłków było wypracowanie metod i interpretacji bliskich praw­ dziwemu życiu. Jak wspomniałem, prowadziło to do uprzywilejowania tematów z dziedziny tak zwanej kultury materialnej. Współgrało również z projektem stu­ diów z historii kultury materialnej. W ich ramach rozpatrywano dzieje obiektów takich, jak narzędzia, stroje czy urządzenia techniczne. Jak widać, przedmiot takich studiów stanowił wówczas rzeczywisty łącznik z archeologią i historią. Wszystko to nie musiało oznaczać ideologizacji bądź niskiej jakości badań. I tak na przykład, krótko po wojnie Józef Burszta opublikował książkę Wieś i karczma (1950), której wartość po latach Kacper Pobłocki ocenia następująco: Jego książka na temat roli wódki w tworzeniu stanu chłopskiego i stosunków folwarcznych (...) jawi się jako próba pokazania, jak wódka stała się integralną częścią codziennego życia i folkloru chłopów, oraz pokazuje różne sposoby, za pomocą których polska szlachta zmuszała chłopów do spożywania wódki w XVI wieku. Jest to idea równie innowacyjna i inspirująca, jak napisana trzy dekady póź­ niej książka Sidneya Mintza Sweetness and Power, a jednocześnie przedstawiająca pomysły dające się łatwo wyłowić i sprzedać na akademickim rynku towarów (...). Burszta opisuje obszernie, jak szlachta i kościół katolicki używali nauczania mo­ ralnego próbując przekształcić chłopów pańszczyźnianych w posłusznych robotni­ ków i konsumentów (...) za pośrednictwem ich własnych działań, i w tym właśnie 5 Pytaniem pozostaje jednak, czy ci, którzy ewentualnie taką rolę chcieli odgrywać, mieli (mieliby) szansę przebić się na konkurencyjnym rynku uczonych adwokatów socjalizmu, sprzymierzeńców wła­ dzy bądź aspirujących do ówczesnego establishmentu. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 19 widzi źródło słynnego „braku moralności” tychże chłopów. Pojęcie to przypomina częściowo koncepcję „gospodarki moralnej” Thompsona i mogło zrobić światową karierę (...). Zasługą Burszty jest wyjaśnienie faktu wzrostu znaczenia produkcji i konsumpcji wódki dla gospodarki folwarcznej w Polsce (Pobłocki 2009: 242-243). Jak widać, powstawać mogły solidne, nowatorskie w skali światowej, wyprze­ dzające swoją epokę studia z dziedziny antropologii historycznej i antropologii konsumpcji, i to napisane w mrocznej epoce stalinowskiej. Niestety, książka ta nie została wydana ani na Zachodzie, ani po angielsku. Szkoda, bo Mintz miałby się na czym wzorować. Obraz etnografii polskiej lat 50. nie jest też jednoznaczny w odbiorze samych etnografów. Zofia Sokolewicz pisze, że do zerwania ciągłości tradycji naukowej przyczyniła się „również dyskusja na temat stosowania metod materializmu hi­ storycznego jako jedynie pewnych naukowo i zapewniających właściwe wyniki badań” (Sokolewicz 1984: 14). Pytaniem jest, czy akces do marksizmu nie był tylko czczą deklaracją. „Trzeba przyznać, że postulaty te pozostały w zasadzie deklaracjami politycznymi, bowiem twórczo i konsekwentnie nie zaadaptowano materializmu historycznego w pracach etnograficznych” (Piątkowski 1985: 42). Ponadto, jak zaznacza wielu badaczy, ze względu na wspomnianą na wstępie ciągłość personalną przedwojenne sposoby myślenia były kultywowane. Alek­ sander Posem-Zieliński utrzymuje, że „polska antropologia, w wyraźnym od­ różnieniu od innych nauk społecznych i dyscyplin humanistycznych, nie uległa silnym wpływom marksizmu-leninizmu lub radzieckich modeli antropologicz­ nych” (Posem-Zieliński 2005: 110). Częścią strategii przetrwania, nawigowania pomiędzy przywiązaniem do tradycji a koniecznością wpisania się w nurt „po­ stępowy” miało być skupianie się na „egzotycznych”, nieistotnych i politycznie neutralnych tematach (Posem-Zieliński 2005: 111). W rezultacie, „przez wiele lat była ona [etnografia - M.B.] traktowana jako dyscyplina pomocnicza o nie­ wielkim znaczeniu, rodzaj historii kultury przemijającego świata ludu” (Posem-Zieliński 2005: 114). W tej ostatniej kwestii wspiera Posema-Zielińskiego także Zofia Sokolewicz, która pisze, że „polskie władze okazywały zaskakująco mało uwagi w kwestii tego, jakie tematy badawcze wybierali antropolodzy” (Sokole­ wicz 2005: 299). Wygląda na to, że metoda szczegółowych badań etnograficz­ nych i opisów marginalnych zjawisk kulturowych stała się elementem „strategii unikania”. Zagadką pozostaje, czy był to świadomy opór ideowy jednostek, który w sumie prowadził do spontanicznego i zakończonego powodzeniem działania kolektywnego, jak to wynika z sugestii cytowanych autorów, czy też mamy do czynienia z imputowaną wstecz waloryzacją nieskoordynowanych, acz płyną­ cych ze szlachetnych pobudek działań, które za Jamesem Scottem określić m oż­ na mianem „oporu codziennego”. Z pewnością nie była to zaplanowana, skoor­ dynowana i spektakularna zbiorowa akcja sprzeciwu. Opór nie mógł, zarówno z przyczyn politycznych, jak i poziomu uteoretycznienia dyscypliny (o czym �20 Michał Buchowski za chwilę), przybrać form wyrazistego buntu intelektualnego. Byli też przy tym uczeni, którzy długo pozostawali otwartymi zwolennikami ogólnych zasad m a­ terializmu historycznego. Do tych ostatnich należał Kazimierz Dobrowolski. Już w okresie przed­ wojennym wypracował on podstawy metody, którą określał jako „integralną”. Polegała ona na wykorzystaniu źródeł historycznych, wypowiedzi ustnych, akt urzędowych, archiwów, statystyk, wywiadów i innych dostępnych etnografom danych w celu rekonstrukcji historii i pokazania funkcjonowania określonych społeczności lokalnych lub regionalnych. Socjologizujące podejście w połącze­ niu z rozumianym na swój sposób materializmem historycznym doprowadziło go do wypracowania koncepcji „podłoża historycznego” i historycznego socjologizmu. Badania miały na celu pokazanie współczesnych procesów, ze zwróceniem uwagi na ich genezę i rozwój (Dobrowolski 1958)6. Takie postulaty poniekąd w oczywisty sposób prowadziły do skupiania się na - jak to określał sam Do­ browolski - „rzeczywistościach minionych, historycznych”, a co za tym idzie do opracowywania monografii społeczności lokalnych. Ówczesna etnografia, nadą­ żając za przemianami społecznymi i m igracją ze wsi do miast, a także w myśl idei, że klasa robotnicza jest przodującą siłą narodu, miała też w odważny sposób zająć się, obok wiejskich, miejskimi środowiskami plebejskimi, zwłaszcza tak zwaną kulturą robotniczą. Było to z pewnością poszerzenie przedmiotu badań7, lecz bynajmniej nie zmiana orientacji teoretycznej. Efektem konferencji w 1956 roku, mającej rzekomo być przełomem metodologicznym, było przyjęcie owego „historycznego socjologizmu jako uniwersalnej metody badawczej, wykorzysty­ wanej przy empirycznych opracowaniach monograficznych” (Piątkowski 1985: 44). Metoda ta skłaniała do żmudnego zbierania danych, które, tak jak czyniono już w okresie przedwojennym i zaraz po wojnie, klasyfikowano jako przynależ­ ne do dziedziny materialnej, społecznej i duchowej. Model takich monografii, często monumentalnych, trwał i w następnych dziesięcioleciach8. Nawiązanie do współczesności polegało nie tylko na rozszerzeniu przedmiotu badań, ale i śle­ dzeniu rozpadu tradycyjnych struktur, a więc przemian kultury ludowej w m o­ dernizującym się społeczeństwie. Ukoronowaniem, o ile nie łabędzim śpiewem tego rodzaju orientacji czy wręcz dorobku całego pokolenia badaczy było dzieło Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej (Biernacka, Paprocka, Frankow­ ska, red., 1976-81). Jak słusznie zauważa Katarzyna Kaniowska (1984: 60), Dobrowolski z m e­ tody uczynił dogmat. Tak rozumiana etnografia nie mogła zagrażać marksizmo­ wi. Po pierwsze, w wydaniu polskim i środkowoeuropejskim przedstawiciele tej 6Lektura tego tekstu, napisanego w formie haseł i postulatów, czy wręcz równoważników zdań, nie należy do przyjemności. 7 Choć postulaty takie pojawiały się już przed wojną, a Bystroń w monumentalnym dziele o oby­ czajach uwzględniał wszystkie warstwy społeczne: szlachtę, mieszczaństwo i chłopów (Bystroń 1933). 8 Przykładem takiego monumentalnego dzieła może być praca: J. Burszta, red., 1960-67. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 21 dyscypliny nie zajmowali się podnoszonymi przez Morgana, a za nim Engelsa, prawami ewolucji człowieka i jego kultury. Marksiści w „poglądach na ewolu­ cję społeczeństw ludzkich - pisał w 1948 roku Stanisław Ossowski - respektują w dalszym ciągu dziewiętnastowieczny Morganowski naturalizm, zakładając, że droga rozwoju społeczeństw jest jednorodna (...), że społeczeństwo ludzkie przechodzić musi kolejne stadia rozwoju Nowoczesna etnologia dostarcza materiałów wskazujących na wielość dróg rozwojowych, które „marksizm musi wchłonąć” (Ossowski 1970: 214, za: Kaniowska 1984: 65). Marksizm radziecki niemal do końca swych dni przyjmować tego do wiadomości nie chciał, lecz doktrynę trzeba było podtrzymywać, więc nie dziwi, że Ossowskiego po prostu odsunięto od działalności dydaktycznej. Argument siły jest prostszy w zastoso­ waniu niż liczenie na niepewną moc przekonywania własnych argumentów. Po drugie, ucieczka w coś, co dziś określić można jako „etnografizm”, konglomerat historycznego socjologizmu, empiryzmu i modelu monografii wsi czy regionu bądź określonego tematu lub dziedziny, stanowiło bezpieczną ideologicznie ni­ szę, daleką od „spekulacji” teoretycznych. W niszy tej uprawiano etnografię, któ­ ra „bada kulturę poprzez rzeczy” (Kaniowska 1984: 61). Paradoksalnie spełniała ona w pewnej mierze Durkheima postulat badania „faktów społecznych”. I tu dochodzimy do sedna sprawy. Pluralizm pierwszego okresu powojen­ nej etnografii polskiej deklarowany był przez wielu cytowanych tu uczestników i analityków tych wydarzeń. Miał on tętnić podskórnie, wbrew powierzchownej dominacji diamatu. Chodzi nie tylko o rzeczone zasadnicze teorie, które legły u podstaw powojennego „paradygmatu etnograficznego”, które Józef Burszta i Bronisława Kopczyńska-Jaworska opisywali następująco: trzy dominujące kierunki były następujące: ewolucjonizm krytyczny, specyficz­ ny historycyzm i (...) socjologizm (...). Przeważały tendencje eklektyczne wyko­ rzystujące różne trendy. Historycyzm zajmował się problematyką etnogenetyczną i dążył do wykazania specyfiki danych kultur narodowych i regionalnych zarówno przez badanie określonych zjawisk kulturowych, jak i przez studia porównawcze. Socjologizm interesował się prawie wyłącznie współzależnościami i relacjami między różnymi zjawiskami kulturowymi oraz uwarankoWaniami, w których je znajdowano (J. Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982: 51). Chodzić miało także - w szczególności po 1956 roku - o ponowne otwarcie na takie znane jeszcze przed II wojną światową kierunki, jak potępiany w okresie stalinowskim w czambuł funkcjonalizm9, na koncepcję „współczynnika huma­ nistycznego” Floriana Znanieckiego, na Franciszka Bujaka koncepcję badania społeczności lokalnych z perspektywy determinant geograficznych i historycz­ nych czy wreszcie na Stefana Czarnowskiego Durkheimowskąkoncepcję związ­ 9Wybór studiów B. Malinowskiego ukazał się na fali odwilży w 1958 r.; por. Malinowski 1958. �22 Michał Buchowski ków kultury z życiem społecznym. Wraz z pierwszymi tłumaczeniami publika­ cji zachodnich (np. Raymonda Firtha, Ruth Benedict, Margaret Mead, Claude’a Levi-Straussa, Talcotta Parsonsa, Mircei Eliadego, Jaąuesa Le Goffa, Ferdinanda Braudela), prowadziło to, zdaniem Burszty i Kopczyńskiej-Jaworskiej, do ukształtowania „polskiej drogi” w etnografii (J. Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982: 54-58). Jeśli jednak tak było, to dlaczego kilka stron dalej ci sami autorzy piszą, iż jeszcze na przełomie lat 60. i 70. ubiegłego wieku wyraźny był brak kontaktu między etnografiąi dyscyplinami pokrewnymi. Kolejne „punkty zwrotne” w humanistyce europejskiej i amerykańskiej - strukturalizm, hermeneutyka i semiotyka - prawie nie znalazły oddźwięku w etnografii polskiej, która skupiała swą uwagę wyłącznie na problemach lokalnych. Nie było także krytycznej analizy współczesnych osiągnięć antropologii kulturowej i społecznej (J. Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982: 59). Józef Burszta pisał wprost o dyscyplinie w stanie kryzysu, która pozostaje nauką „przyczynkarską” i „ruralistyką”, i to wbrew apelom z konferencji pro­ gramowych z lat 50., aby poszerzyła swój zakres przedmiotowy o żywe i dyna­ miczne aspekty kultury oraz środowiska miejskie. Ruch taki wymaga „komplek­ sowych badań (...) przy współpracy takich dyscyplin jak socjologia, demografia, ekonomia czy pedagogika zawodowa” (J. Burszta 1965: 97). Diagnoza kryzysu zdaje się trafna, recepta zbliżona jednak do postulatów Dobrowolskiego, choć podkreśla się tu z większą m ocą konieczność interdyscyplinarności, zwłaszcza współpracy z socjologią, która doprowadzi do podnoszenia problemów aktual­ nych społecznie, a nie wyłącznie, jak je Burszta określał, „anachronicznych”. „Polska droga” polegała raczej na tym, że uformował się model etnografii nazywany „integralnym eklektyzmem” (Kaniowska 1984: 64)10. Urzeczowieniu podlega w jego ramach przedmiot badań, niezależnie od tego, czy dotyczą one zjawisk materialnych, społecznych czy światopoglądowych. „Wykształciła się pewna logika analizy, która nakazuje przedstawić genezę, stan współczesny i kontekst występowania danego zjawiska, czyli tzw. sposobu funkcjonowania” (Kaniowska 1984: 67). Kanon ów, niezależnie od niuansów teoretycznych, stał się dominującym, o ile nie bezdyskusyjnym paradygmatem. W jego ramach kulturę bada się, jak się rzekło, przez rzeczy, ale stara się opisać i w udoku­ mentowany sposób oddać „jak żywą”. Jednocześnie była to strategia badawcza prowadząca do fenomenalizmu, empirycyzmu i ateoretyczności. Pragnienie przedstawienia „obrazu kultury” sprawiło, że etnografia stała się „dokumentalną fotografią przeszłości i współczesności kultury”, krótko mówiąc, „albumem foto­ grafii” (Kaniowska 1984: 67-68). W opracowaniach dotyczących historii i teorii 10 Określenie to chyba w ironiczny sposób nawiązuje do postulatu „metody integralnej”. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 23 polskiej etnografii okresu „Wczesnego Socjalizmu” ta diagnoza jest, moim zda­ niem, najbardziej trafna. Odwołując się do literatury angielskiej, powiedzieć można, że paradygmat etnograficzny zbliżał się do scharakteryzowanego przez Edmunda Leacha „ko­ lekcjonowania motyli”, który w wydaniu brytyjskim polegał na obsesyjnym, wzorowanym na systemie Linneusza klasyfikowaniu (Leach 1961: 3-5). Jednak takie gromadzenie „obiektów etnograficznych” (narzędzi, obrzędów, wierzeń) nie mogło - wbrew tysiącom stron opisujących kulturę ludową i jej przemiany, jak też pochodzenie i historię tych „przedmiotów” oraz sposób ich funkcjono­ wania w życiu grupy - sprostać oczekiwaniom właściwym postulatom poznania filozofii marksistowskiej, i to zarówno uprawianej dogmatycznie, jak i rewizjo­ nistycznie. Kolekcjonowanie przyszpilonych motyli wyklucza ich jednoczesne podziwianie w ruchu. Marksizm stara się bowiem, podobnie jak i ewolucjonizm, badać kulturę widzianą jako proces, w powiązaniu z systemem społecznym, któ­ ry jąw ytw arza. Procesualne spojrzenie na kulturę nie znajdowało miejsca w fak­ tograficznej etnografii tego okresu. Odczytanie konkretności historycznej jako dziejów „obiektów” odkrywanych drogą empirycznych badań nie miało wiele wspólnego z dialektycznym marksizmem. Zaiste, w sensie teoretycznym pol­ scy etnografowie nigdy marksistowskimi materialistami historycznymi nie byli. Powiedzieć można, że wbrew niektórym deklaracjom, byli wręcz antymarksistowscy. Nie wynikało to wszakże z ich świadomego wyboru orientacji teore­ tycznej, lecz z praktykowania owego integralnego eklektyzmu teoretycznego, który zakorzeniony był w pozytywistycznych ideałach poznania i empirycyzmie, obecnych w etnologii od XIX wieku. Kanon ten nie wymagał specjalnej reflek­ sji teoretycznej, albowiem ukształtował się w procesie historycznym i powiela­ ny był w codziennej praktyce badawczej. W tym względzie chodzi na przykład 0 aprobowane sposoby prowadzenia badań terenowych i opisu zebranych danych (sposoby przedstawiania), a także dopuszczanie do publikacji (polityka nauki) 1 odbiór prac naukowych (ustalanie hierarchii wiedzy). Jako taki, paradygmat ten osiągnął status pewnej wewnątrzdyscyplinamej hegemonii kulturowej w rozu­ mieniu Antoniego Gramsciego. Jego oczywistość powodowała, że dyskusje obra­ cały się w ograniczonym kręgu zagadnień i dotyczyły głównie metody, a nie teo­ rii kultury, która stała za tego rodzaju poczynaniami i otwarcie służyć mogłaby interpretowaniu zjawisk kulturowych i procesów społecznych. N a temat metody pojmowanej jako teoria oraz w kwestii przedmiotu badań wypowiadało się wiele autorytetów. Mimo to, jedna z uczestniczek tych dyskusji stwierdzała jeszcze na początku lat 80., że polska „etnologia nie cierpi na nadmiar teorii, a czasami wydaje się, że mamy do czynienia wręcz z ich brakiem” (Sokolewicz 1984: 12). Wynika z tego, że jednak odczuwano brak refleksji teoretycznej, nawet takiej, która objaśniałaby to, co właściwie powszechnie i na co dzień etnografia czyniła. �24 Michał Buchowski „Późny Socjalizm” Zmiana była jednym z terminów kluczowych, którymi etnografia operowa­ ła. Odnieść można jednak wrażenie, że sama etnografia z trudem poddawała się zmianom. Niemniej już pod koniec lat 60. pojawiały się pierwsze prace zwiastu­ jące nadchodzący ferment myślowy. Korzystająca z doświadczeń antropologicz­ nych w Wielkiej Brytanii zdobytych jeszcze w latach 50. (Sokolewicz 2010: 16), co w owych czasach było ewenementem, i inspirowana osiągnięciami szkoły bry­ tyjskiej Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz (1967) opublikowała pracę odbiegającą od przyjętych standardów. Rok później pojawiła się próba wskazująca na odrodze­ nie się idei fenomenologicznych (Zadrożyńska-Barącz 1968). Z inspiracji socjo­ logów i filozofów, a nie etnografów - co pośrednio potwierdza powyższe słowa Józefa Burszty i Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej o pozostawaniu dyscypli­ ny na uboczu głównych nurtów intelektualnych - na język polski przełożono też wiele prac Claude’a Lévi-Straussa11. W czynne życie akademickie wchodziło po­ kolenie kształcone w okresie powojennym. Na efekty znużenia „etnografizmem”, inspiracji fenomenologią, strukturalizmem, a także tartuską szkołą semiotyczną nie trzeba było długo czekać. Od początku lat 70. i z narastającą intensywnością w połowie tej dekady uka­ zywać się zaczęły prace osób, które korzystały często z tradycyjnych materiałów (np. zebranych przez Oskara Kolberga w XIX w.), lecz ujmowały je w zupełnie nowy sposób. Są to zarówno pionierskie monografie (Tomicka, Tomicki 1975; Wasilewski 1976), jak i artykuły (por. np. Stomma 1975, 1976; Tomicki 1973; Wasilewski 1975). Pod koniec dekady grono tych badaczy z ośrodka warszaw­ skiego i jednego przedstawiciela ośrodka krakowskiego ogłosiło swój manifest i określiło się jako „nowa etnologia polska”. Już samo używanie nazwy „etno­ logia” dzieliło to wstępujące wówczas na arenę dyscypliny pokolenie badaczy (notabene, byli to sami mężczyźni) od poprzedników. Użycie narzędzia „ma­ nifestu” okazało się niezwykle skutecznym propagandowo zabiegiem, który pozwolił całej grupie wpisać się do historii dyscypliny, przynajmniej w kraju. Co ciekawe, „nowi etnolodzy” deklarowali w pierwszych słowach, że uprawiają „antropologię kultury”, a nie „etnologię” czy „antropologię kulturową”. Trzyczę­ ściowa publikacja miała formę słownika, w którym autorzy przedstawiali dość obszernie podstawowe założenia kierunków i postaci będących dla nich źródłem inspiracji oraz pojęć ważnych w ich projekcie etnologii. Momentami „słownik”1 11 Dość powiedzieć, że do 1970 roku przetłumaczone zostały: Tristes tropiques z 1955 r. jako Smu­ tek tropików (Lévi-Strauss 1960), Le Totémisme aujourd’hui z 1962 r. jako Totemizm (Lévi-Strauss 1968), La pensée sauvage z 1962 r. jako Myśl nieoswojona (Lévi-Strauss 1969) i Anthropologie struc­ turale z 1958 r. jako Antropologia strukturalna (Lévi-Strauss 1970). Różnica w czasie między publika­ cją oryginałów i tłumaczeń była zaiste nieduża, zwłaszcza jeśli uwzględni się i czasy, i długość cyklu wydawniczego w tamtych latach. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 25 robi wrażenie sprawozdania z przeczytanych lektur. Na liście haseł znaleźli się Roland Barthes, Jan Stanisław Bystroń, Georges Dumézil, Stefan Czarnowski i Marcel Mauss, Mircea Eliade i Rudolf Otto (jako twórcy fenomenologii), Ed­ mund Leach, Claude Lévi-Strauss, Eleazar Mieletyński, Vladimir Propp, a także takie szkoły, jak la nouvelle histoire, Tartu i radziecka semiotyka kultury, czy też temat dotyczący Mitu Alkmeny (Benedyktowicz i in. 1980a, 1980b, 1981). Sam w sobie projekt w tej mini-serii artykułów tracił wyraźnie na impecie, widniejący jako współautorzy Czesław Robotycki i Ryszard Tomicki nie zdążyli w nim za­ mieścić żadnego „materiału”, zaś kompletny i zwarty słownik nie powstał nigdy. Zasygnalizowane na wstępie dwa kolejne jego działy, czyli przedstawienie zało­ żeń metodologicznych i bilansu dokonań nowej etnologii, nigdy się nie ukazały, nawet w formie zwiastuna w tymże czasopiśmie. I, jeśli nawet jest tak, jak pisze Robotycki (1995), że antropologia kultury stała się „projektem urzeczywistnio­ nym”, to sam pomysł manifestu i słownika z pewnością takim nie były. Założenia teoretyczne „szkoły” streszczone zostały we wstępie do całego przedsięwzięcia przez Ludwika Stommę. Człowiek traktowany jest jako „twórca znaczeń”. Jednak to za mało, by konkretnie określić zadania badawcze. Przeto „nowa etnologia” nie chce być ani socjologizująca (à la Isaac Chiva), ani ekonomizująca (à la Maurice Godelier). Bliżej jej do ujęć strukturalno-semiotycznych. Etnologia ma: 1. odejść od „pozytywistycznych i postpozytywistycznych (funkcjonalizm) kierunków (...) w stronę ujęć systemowych, wychodzących od kategorii właściwych badanej kulturze”; 2. stosować konsekwentnie aparat po­ jęciowy akcentujący „znaczeniową stronę kultury”; 3. koncentrować się na sze­ roko rozumianym „systemie tzw. kultury duchowej”; 4. odrzucić przypadkowe, oparte na arbitralnych klasyfikacjach, opisy zjawisk na rzecz interpretacji „ma­ jących na celu ujawnienie ukrytych struktur długiego trwania”; 5. praktykować interdyscyplinarność przez sięganie do najnowszych osiągnięć innych dyscyplin, „na czele z historią, semiologią, mitologią, religioznawstwem, językoznaw­ stwem, biblistyką, historią sztuki i literaturoznawstwem” (Benedyktowicz i in. 1980a: 47). Projekt zaiste zakreślony z rozmachem. Postulat interdyscyplinarności nie jest rzecz prosta nowy, lecz tu nabrać ma innego wymiaru, przez sięganie do „naj­ nowszych” osiągnięć, w tym do ustaleń nauk niepojawiających się uprzednio na liście dyscyplin pokrewnych etnografii. Niemniej postulaty czerpania z nowych idei obecne były we wszystkich apelach tego typu w poprzednich dekadach. Od­ cięcie się od socjologii, w postulatach Kazimierza Dobrowolskiego czy Józefa Burszty zawsze obecnej i stawianej na pierwszym miejscu, jest tutaj znamienne. Za to historia odgrywa prominentną rolę. Tym razem nie ma ona ani charakteru odtwarzania genezy i wędrówki wytworów, ani przedstawiania uwarunkowań hi­ storycznych ich funkcjonowania, lecz znaczenia w systemie, mającego ujawnić ich istnienie w perspektywie longue durée. Przedmiotem analizy stać się m ająkategorie podmiotowe („właściwe badanej kulturze”), niemniej procedury badaw­ �26 Michał Buchowski cze winny ujawniać struktury ukryte, nieznane i nieuświadamiane przez ludzi, a więc rekonstruowane „obiektywnie”. Syntetyczne interpretacje m ają zastąpić dotychczasowe przypadkowe kolekcjonerstwo. Umiejętne łączenie wszystkich tradycji pozwolić ma ponoć na łączenie analizy diachronicznej z synchronicz­ ną. Wszelako już na wstępie podkreśla się istnienie czterech odrębnych nurtów: ortodoksyjnie strukturalnego (radziecka szkoła semiotyczna), strukturalno-historycznego (strukturalizm wzbogacony o nouvelle histoire), strukturalno-mitoznawczego (Lévi-Strauss i szkoła z Tartu połączone z mitoznawstwem) oraz fenomeno­ logicznego. W tak szeroko zakrojonym programie metodologicznym trudno doszukać się spójności. Czyżbyśmy mieli do czynienia z kolejną w ersją „integralnego eklek­ tyzmu”? Wobec tak zarysowanego programu postawić można szereg pytań: Jak pogodzić historyzm z fenomenologią? Jak łączyć tę ostatnią ze strukturalizmem? Czy założenie obiektywnej rekonstrukcji ukrytych struktur rządzących myśle­ niem ludzi da się pogodzić z postulatem pozostawania przy pojęciach kultur ba­ danych? Najwięcej zastrzeżeń wzbudza owo pojęcie „historyzmu”. Pisząc o nim, autorzy zazwyczaj m ają na myśli badanie „tekstów kultury” - albowiem kulturę często ujmowano w postaci tekstu - jako zapisanych form myślenia z przeszłości i teraźniejszości. Kontekst ich występowania ma znaczenie wtórne bądź nie ma go w ogóle. Wrodzone struktury bądź odwiecznie powtarzane schematy mityczne (np. wyobrażenie axis mundi czy m it wiecznego powrotu) i tak rządzą ludzkim myśleniem, a m it ze swoją żelazną logiką dryfuje przez historię niepomny na burze dziejowe i rewolucje, ponieważ jest „silniejszy od faktów”. „Wyobrażenia (...) przynależą do dyskursu mitycznego i nie m uszą mieć żadnego odniesienia do rzeczywistości”, ale są „cennym materiałem dla analizy świadomości zbioro­ wej grupy” (Stomma 1986: 14). W myśl zadań stawianych przez strukturalizm odkryć trzeba logikę myślenia, która jest wewnętrznie spójna, choć z punktu widzenia „zdrowego rozsądku” może się wydawać chaotyczna i bezsensowna. W myśleniu „typu ludowego” (to kolejne pojęcie stosowane przez „nowych etno­ logów”) pracować trzeba nad rekonstrukcją jego gramatyki czy wręcz niewzru­ szonej i uniwersalnej „tablicy M endelejewa”12. „Historyzm” zdaje się tu polegać jedynie na tym, że treści wierzeń, przekonań i wyobrażeń miały miejsce w przeszłości i trw ająprzez dzieje, często odtwarzane są nieświadomie także dziś. Uwarunkowania historyczne stanowią jedynie barw­ ne tło dla odkrywania logiki i mocy myślenia mitycznego, niezważającego na to, co się dzieje. Jak pisze Leach, strukturalistów i zarazem racjonalistów interesuje 12 Dążność do odnalezienia w terenie faktów potwierdzających swego rodzaju „tablicę Mendeleje­ wa” skłoniła Stommę, zdaniem A. Lebeufa, M. Ziółkowskiego i R. Sadowskiego, którzy chcieli pewne tezy wysunięte przez Stommę potwierdzić danymi w terenie, do wymyślenia faktów zaświadczających funkcjonowanie niezwykle archaicznego ludowego kalendarza lunamego, czyli - krótko mówiąc - do fałszerstwa (patrz: Stomma 1981; Lebeuf, Ziółkowski, Sadowski 1991; Stomma 1992; Lebeuf, Ziół­ kowski, Sadowski 1993). �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 27 to, co ludzie myślą, i polscy semiotycy, strukturaliści i fenomenolodzy podążają tym szlakiem. Nie obchodzi ich, w przeciwieństwie do funkcjonalistów i empirystów, to, co ludzie robią (Leach 2010: 7-9). Tym bardziej nie interesowało ich, kto to robi, w jakich okolicznościach i co go do tego skłania. Niechęć do funkcjonalizmu i zajmowania się praktyką społeczną wynikała, poza uległością wobec racjonalistycznych pomysłów mistrzów intelektualnych, z oporu wobec socjologizmu oraz realizmu dominującego naonczas paradygmatu etnograficz­ nego. Niemniej, co może zaskakiwać, jest kilka cech, które stanowią o powino­ wactwie pokolenia rebeliantów w stosunku do poprzedników. Przede wszystkim jest to pozostawanie w kręgu zagadnień historycznych, jak powiedziałby Józef Burszta „anachronicznych”, to znaczy ambicji tworzenia jakiegoś modelu trady­ cyjnej „kultury typu ludowego”. Jednocześnie przyznać trzeba, że w zmutowanej wersji chodziło o „graso­ wanie po obrzeżach” ludzkiej świadomości, także współcześnie żyjących społe­ czeństw, które ujawniać m ają „istotę całej kultury”, „mechanizmy mitologizacji i petryfikacji zjawisk”, poszukiwania „matryc strukturujących ludzkie myślenie” (Robotycki 1992: 7). Stykamy się więc ponownie, podobnie jak w poprzednim okresie, z ucieczką w tematy - przynajmniej z perspektywy zewnętrznego obser­ watora - „marginalne”, wręcz „egzotyczne”. Etnologia jest „nauką poszukującą w analizach współczesnej kultury takich jej elementów, które w pobieżnych, po­ tocznych ocenach, ale też w osądach płytkich racjonalistów - uchodzą za zabo­ bony, przesądy, myślenie magiczne i mityczne” (Robotycki 1992: 7). To prawda, tym razem przyświecają tym poczynaniom względnie nowe (względnie, ponie­ waż w momencie ogłaszania manifestu upłynęły dwie-trzy dekady od pojawienia się np. pierwszych idei antropologicznego strukturalizmu francuskiego) i otwar­ cie artykułowane przesłanki teoretyczne. Wyraźna jest jednak skłonność do analizy materiałów z tek archiwalnych etnografów oraz wysiłki mające na celu wierne oddanie, inaczej wprawdzie definiowanego, ale wciąż „obrazu kultury”, jej inwariantnej, w gruncie rzeczy ahistorycznej formy. Olśnienie mitycznością i analizą semiotyczno-strukturalną oraz niechęć do „etnografizmu” i do jakkol­ wiek rozumianego marksizmu, wykluczyły uwzględnienie procesu historyczne­ go i działających ludzi w analizach prowadzonych przez „nowych etnologów” i ich następców. Z pewnością kontekst społeczno-polityczny kraju, jakby nie było komunistycznego, tłumaczył niechęć do rozważań w rodzaju strukturalnego marksizmu charakterystycznego dla wspomnianego Godeliera (1973, 1984) czy też rozważań o zależnościach zewnętrznej struktury i działających podmiotów potrafiących te struktury interpretować i zmieniać, jak to czynił we wzorcowy sposób w swej również inspirowanej po części strukturalizmem teorii „mitopraktyki” i „strukturalnego splotu okoliczności” Marshall Sahlins (1981, 2006). Tego rodzaju antropologii nie interesują zależności między kulturą, społeczeństwem i uwikłaną w proces historyczny jednostką. Tutaj, tak jak postulują semiotycy ra­ dzieccy, „kulturę tłumaczy się przez kulturę”, a antropologia „to sztuka interpre­ �28 Michał Buchowski tacji przejawów ludzkiej świadomości w kategoriach znaczenia, mitu, kultury”13 (Robotycki 1992: 7). Zbigniew Jasiewicz i David Slattery twierdzą, że „nowa etnologia polska” nie odniosła sukcesu, choć nie stało się tak ze względu na jej niedociągnięcia inte­ lektualne, lecz „brak jakiegokolwiek znaczącego i w pełni niezależnego kontekstu intelektualnego dla tego typu prac w tym czasie” (Jasiewicz, Slattery 1995: 195). Nie mogę się z tą diagnozą zgodzić, albowiem wielu badaczy poszło tym tropem i „nowa etnologia polska” rychło odcisnęła swe piętno na charakterze wielu prac prowadzonych przez następne lata. W paradygmatach semiotycznym, struktural­ nym, fenomenologicznym i hermeneutycznym napisano wiele artykułów i ksią­ żek. Marcina Brockiego skłania to nawet do sądu, że nowa etnologia polska „jest do dziś (...) najbardziej oryginalnym oraz inspirującym zjawiskiem w etnologii polskiej” (Brocki 2008: 202). Po niemal trzydziestu latach od ogłoszenia manife­ stu, stwierdzenie to dość bulwersujące, choć nie aż tak, jeśli uwzględnimy fakt, że sam jego autor identyfikuje się z podejściem semiotycznym i wciąż dla tego raczej epigońskiego nurtu widzi „świetlaną przyszłość”. Co więcej, uważam że jednostronność podejścia semiotycznego wykluczająca praktykę społeczną i pro­ ces historyczny z horyzontu poznawczego etnologii zablokowała jej perspektywy badań, na które światowa antropologia w tym czasie się orientowała (por. Ortner 1984), a mianowicie teorii praktyki w rozumieniu Pierre’a Bourdieu. Jednakże w tym okresie etnologia polska przeżywała okres burzy i naporu na wielu frontach. W latach 70. w ośrodku poznańskim wypracowana została teoria kultury zwana społeczno-regulacyjną, której twórcą był filozof i kulturoznawca Jerzy Kmita. Nawiązywanie do przesłanek historyzmu zawartych w myśli M ark­ sa, w połączeniu z inspiracjami Maxa Webera i ideami „współczynnika humani­ stycznego” Znanieckiego pozwoliło na wypracowanie oryginalnej, samorodnej i rodzimej koncepcji, która w swych zrębach zbliżała się z jednej strony do myśli Godeliera i Sahlinsa, a z drugiej do Bourdieu (patrz: Kmita 1982). Pojęciem pod­ stawowym jest praktyka społeczna, która jest realizacją historycznie przeobra­ żanej rzeczywistości społecznej. Owa rzeczywistość społeczna jest bezustannie odtwarzana i przetwarzana. Stanowi ona „obiektywną” strukturę funkcjonalną dla działających w niej ludzi, ale jednocześnie przez nich właśnie jest prakty­ kowana. W swych poczynaniach kierują się oni subiektywnymi przekonaniami. Inaczej mówiąc, to owe podmioty stanowią o kształcie praktyki społecznej, lecz zawsze działają w ramach określonych uwarunkowań funkcjonalnych prakty­ ki (Kmita 1985: 10). Pojawia się tu więc próba wytłumaczenia relacji między „strukturą” a „podmiotem” tworzącym historię, nad którą w tym samym cza­ sie głowił się chociażby we wspomnianych powyżej pracach Sahlins. Kultura stanowi przy tym formę świadomości społecznej, a za kognitywistami określa 13 W takim właśnie kierunku poszło wielu młodych adeptów sztuki etnograficznej, czego wyrazem sąnp. teksty zawarte w pracy: Benedyktowicz, Robotycki, red., 1985. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 29 się ją jako „rzeczywistość myślową”, „ideacyjną”. Składają się na nią sądy nor­ matywne, wyznaczające cele do realizacji, i dyrektywalne, instruujące, jak owe cele osiągnąć. Kultura funkcjonuje więc jako „subiektywno-racjonalny” regu­ lator praktyki społecznej, lecz zarazem warunkowana jest tąże praktyką. Ma tu miejsce potraktowanie jej „jako ponadindywidualnej rzeczywistości myślowej, bowiem złożonej z przekonań normatywnych i dyrektywalnych, respektowanych indywidualnie w skali powszechnej, ale niekoniecznie indywidualnie uświada­ mianych” (Kmita 1985: 20). Ta wizja praktyki społecznej i kultury, w odróżnie­ niu od tego, co uważali „nowi etnolodzy”, mówiła wprost o wzajemnych zależno­ ściach między społeczeństwem i kulturą, jak również między tym, co ludzie robią i myślą. Zgodnie z tym ujęciem nie można wyłącznie „kultury tłumaczyć przez kulturę”, albowiem wyklucza to teoretyczną perspektywę uwzględniającą dzia­ łających w danym czasie i miejscu, w określonych historycznie okolicznościach ludzi. Antropologia winna badać podmioty uwikłane w proces dziejowy, a nie po­ szukiwać inwariantnych cech kultury pozbawionych sprawstwa jednostek. Prak­ tyka i kultura to nie tylko narracja czy tekst. To także pole zmagań i bezustannych negocjacji sensów ludzi i grup społecznych, różnie usytuowanych w hierarchii oraz wyposażonych w odmienną moc sprawczą w kształtowaniu praktyki i spo­ łecznych o niej wyobrażeń. Sama teoria miała charakter teoretyczny i nie wspierały jątreści etnograficzne, choć Kmita z rosnącą częstotliwością podejmował podnoszone przez antropolo­ gów problemy. W pracy Kultura ipoznanie, na przykład, poza wspomnianym Goodenoughem pojawiają się nazwiska Della Hymesa, Edwarda Sapira, Radcliffe-Browna, Godeliera, oraz Levi-Straussa i Leacha (dwóch ostatnich - przy okazji dyskusji o metaforze i metonimii). Urok dzieła Kmity leżał również w tym, że dyskutowane problemy potrafił on nowatorsko reinterpretować, ujmować w ramy swego niezwykle zwartego programu teoretycznego i krytycznie w nim wykorzy­ stywać. Zastosowanie i etnologiczna egzemplifikacja tej teorii kultury sprowa­ dzała się przede wszystkim do prac z dziedziny historii i teorii myśli antropolo­ gicznej. Szkoła kierowała się kilkoma założeniami, dziś dla wielu dość oczywistymi, lecz w ówczesnych czasach wciąż nowatorskimi. Po pierwsze, nauka jest taką samą dziedziną kultury, jak język, sztuka czy obyczaj. Przeto historia idei, a za­ tem także poszczególne teorie antropologiczne, winny być rozpatrywane jako wytwór epoki i społeczeństwa, które je formułuje, bowiem - wyrażane wpraw­ dzie przez jednostki - rodzą się one i funkcjonują w określonym kontekście kul­ turowym. Wyobrażenia naukowe nie odzwierciedlają rzeczywistości, jak chcieli tego pozytywiści i naiwni realiści, lecz są w całości „kulturowym wymiarem ludzkiego świata obiektywnego” (Pałubicka 1984). To ostatnie stwierdzenie zbiega się z tym, co twierdziła Sherry Ortner: „istnieje tylko jedna rzeczywistość, a ta konstytuowana jest przez kulturę od stóp do głów” (Ortner 1984: 153). Po drugie, zasada historyzmu ma tu podwójne znaczenie, ponieważ w wyniku proce­ �30 Michał Buchowski su historycznego, kształtowanego przez ludzi uwikłanych w praktyki społeczne, zmieniają się nie tylko te kultury, ale także nasze wyobrażenia o nich, w tym również o kulturach historycznych i tych opisanych w relacjach etnograficznych. Dlatego monografie antropologiczne są zmieniającymi się konstruktami zakła­ danej „rzeczywistości” obiektywnej, z natury swej także zmiennej. Stąd też - na przykład - „magia” jest właściwie serią przedstawień na temat wierzeń i praktyk różnych społeczeństw historycznych (starożytnych Babilończyków, Hindusów, mieszkańców Trobriandów, Azande, Romów z Macedonii, ludu polskiego...), konceptualizowanych w ramach pojęć właściwych tradycji judeochrześcijańskiej, której nauka była usystematyzowaną i świecką kontynuatorką. Podobnie antypozytywistyczne i antyrealistyczne tezy dokumentowano, posługując się historyczno-metodologicznymi analizami teorii antropologicznych, dotyczących na przykład postrzegania języka, religii czy obyczaju. Idee te znajdowały swe odzwierciedlenie w serii monografii (Pałubicka 1984, 1990; Buchowski 1986; W. Burszta 1986a; Grad 1993) oraz artykułach (np. Jerzak-Gierszewska 1981, 1985; Pałubicka 1985; W. Burszta 1980, 1982, 1985, 1986b; Buchowski 1983, 1985a, 1985b; Buchowski, Burszta 1982, 1985, 1986). Z perspektywy lat wydaje się, że m ocną stroną tej orientacji była przede wszystkim wysoka świadomość teoretyczna jej przedstawicieli. Z pewnością zrywała ona jednoznacznie z sygnalizowaną przez wielu (vide opinia Sokolewicz) bolączką, jak ą była ateoretyczność etnografii. Krytycy „szkoły poznań­ skiej” uznali wręcz, że „przechył” teoretyczny był zbyt mocny i nie jest to już antropologia interpretująca „teksty kultury”, lecz jedynie „teksty o tekstach kul­ tury”, czyli o wypowiedziach antropologów na temat świata - przedstawianego przez nich jako rzeczywisty. Krytycy ci jednak w pewnym sensie przeczyli sobie, albowiem jedną z ich zasadniczych tez było przecież, iż wszystkie wypowiedzi podlegają analizie antropologicznej, ponieważ są tekstami kulturowymi. Zapytać więc należy, dlaczego przedmiotem takich studiów nie m ogą być teksty antropo­ logów? Zresztą ich przedstawiciele sami zajmowali się na przykład takim konstruktem badaczy, jak „lud ludoznawców” (Libera 1995). Z pewnością badacze inspirowani teorią Kmity długo wykazywali brak zainteresowania materiałami „pierwszego stopnia”, czyli pochodzącymi z własnej pracy terenowej oraz inter­ pretacji nagromadzonych materiałów etnograficznych, co czynili przedstawicie­ le „nowej etnologii” lub później hermeneuci (Tokarska-Bakir 1990). Niemniej namysł nad statusem interpretacji antropologicznej zbliżał „metodologów” do samorefleksji analogicznej do tej uprawianej przez postmodemistów w rodza­ ju Jamesa Clifforda. Charakter i status badań i konstatacji antropologicznych długo pozostawał głównym przedmiotem badań. Część przedstawicieli „szkoły poznańskiej” w latach 90. dość entuzjastycznie zajęła się związkami z literaturą i filozofią (Wojciech Burszta). Inni podążyli tropem tkwiących w teorii kultury Kmity idei odnoszących się do praktyki społecznej, zawartych w niej relacji wła­ dzy i dominacji. Stało się to punktem wyjścia do uformowania się antropologii �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 31 wykorzystującej przesłanki krytyki kulturowej, w tym feministycznej i postkolonialnej, do badań rzeczywistości społecznej po upadku komunizmu (Buchowski), a więc transformacji politycznej i gospodarki neoliberalnej. W międzyczasie rozwijała się coraz bardziej zaawansowana teoretycznie etnologia, która wyrastała z tradycyjnego paradygmatu etnografii. Uteoretycznienie poszukiwań dało się zauważyć chociażby w fakcie pojawienia się nowo­ czesnych, jak na owe czasy, podręczników do etnologii i antropologii pisanych w duchu antropologii brytyjskiej lub wzbogaconej perspektywą semiotyczną etnologii (Waligórski 1973; Sokolewicz 1974). W latach 80. zaczęto też wyda­ wać książki metodyczne i opracowania słownikowe obszernie wykorzystujące dostępną literaturę zachodnią (Sokolewicz, red., 1981; Staszczak, red., 1987). Do tradycyjnych tematów etnograficznych podchodzić zaczęto w bardziej nowator­ ski sposób, wykorzystując przy tym poręczne, nadające się do analizy konkretne­ go tematu, nowsze teorie antropologiczne. Prace te dotyczyć mogły na przykład medycyny ludowej, tożsamości kulturowej, czasu i świętowania, migracji czy też gospodarki i rodziny społeczeństw pasterskich (np. Szynkiewicz 1981; Zadrożyńska 1983; Posem-Zieliński 1984; Penkala-Gawęcka 1988; Vorbrich 1989). Przytoczone przykłady świadczą również o tym, że etnologia wyszła wtedy poza polskie opłotki i podejmowała coraz częściej badania terenowe w Ameryce Pół­ nocnej, Afryce czy Azji Środkowej. Paradygmat etnograficzny systematycznie zmieniał się w etnologiczny. Etnografia nie była już jedynie socjalistyczną wersją Volkskunde, lecz i porównawczym Völkerkunde. Co więcej, coraz częściej teorie badaczy zachodnich stawały się integralnym elementem dyskursów tak uprawia­ nej nauki. Dla dopełnienia obrazu polskiej antropologii okresu schyłkowego socjalizmu wspomnieć należy o zainteresowaniach antropologią w środowisku socjologów. Z jednej strony były to poszukiwania modeli teoretycznych nawiązujących do antropologii społecznej. Andrzej Paluch, uczeń Waligórskiego, już w latach 70. opublikował pracę analizującą wnikliwie funkcjonalizm w naukach społecznych (Paluch 1976). W połowie następnej dekady, korzystając z nawrotu zaintereso­ wania dziełem Bronisława Malinowskiego w Wielkiej Brytanii, związanego ze stuleciem jego urodzin przypadającym na 1984 rok, grupa socjologów zajęła się ponowną interpretacją oraz opracowaniem krakowskich korzeni intelektualnych tego badacza. Współpraca ta zaowocowała serią publikacji (np. Flis, Paluch 1985; Ellen i in., eds., 1988; Flis 1988), a później także pracami z dziedziny rytuału politycznego (Mach 1989). Jednocześnie zainteresowani metodami ja ­ kościowymi socjologowie zwracać zaczęli się ku metodom etnograficznym, tak na przykład, jak Aldona Jawłowska w pracy o alternatywnych, zaangażowanych politycznie teatrach w Polsce, w szczególności o Teatrze Ósmego Dnia z Pozna­ nia (Jawłowska 1988), zaś inni uwzględniać dorobek antropologów francuskich, brytyjskich i amerykańskich w dziedzinie ogólnej teorii społecznej (Kempny 1988). �32 Michał Buchowski Rozprawiając o wielości - którą w innym miejscu i bardziej obszernie sta­ rałem się oddać w postaci koncepcji fratrii i klanów antropologii polskiej (Bu­ chowski 1995) - pamiętać należy, że fratria socjologiczna i etnologiczna długo wzajemnie się ignorowały. Socjologowie wciąż postrzegali etnologów, jakby byli etnografami z okresu „Wczesnego Socjalizmu” i tkwili w paradygmacie empirycystycznego i zdroworozsądkowego „etnografizmu”. Nie ulega wątpliwości, że część środowiska takim pozostawała, a być może pozostaje i do dziś. Z kolei etnolodzy patrzyli na antropologizujących socjologów jak na teoretyków, którzy nigdy nie zrozumieją, na czym polegają badania małych społeczności lub inter­ pretacja mitów i rytuałów. Także i w tym argumencie kryje się element prawdy, która polega na tym, że etykiety antropologii i rzekomego stosowania metod et­ nograficznych, w szczególności wywiadu i obserwacji uczestniczącej, niektórzy socjolodzy używają w sposób bardziej ornamentalny niż przemyślany. W zajem­ na ignorancja nie sprzyjała krytycznej wymianie myśli. Podzielane zaintereso­ wania teoriami antropologii społecznej i kulturowej sprawiły, że najłatwiej było z antropologizującymi socjologami rozmawiać etnologom poznańskim ze szkoły Kmity, co zresztą zaowocowało wspólnymi publikacjami. Projekt wypracowania spójnego programu dyscyplinarnego etnologii/antropologii społeczno-kulturo­ wej zdaje się nadal in statu nascendi i być może pozostanie takim zawsze. Jak można by podsumować fazę „Późnego Socjalizmu” w polskiej etnolo­ gii? Nie ulega wątpliwości, że po okresie dominacji statycznego paradygmatu etnograficznego, scharakteryzowanego w pierwszej części artykułu, nastąpiło ożywienie teoretyczne. Być może wynikało ono z zarysowanego przez Thomasa Kuhna cyklu rozwoju każdego paradygmatu naukowego, który ma swój czas na­ rodzin, rozwoju, dominacji i upadku. Nie wystarczy jednak immanentna reguła ewolucji teorii bądź przekonanie o nieuchronnej logice rozwoju idei, by wytłu­ maczyć to, co się stało. Z jednej strony była to wewnątrzdyscyplinama krytyka utartego sposobu działania powojennych autorytetów. Dostrzegano jego jałowość i poszukiwano dróg wyjścia z impasu. Początkowo powoływano się na podobne racje i apelowano o wyjście z zaścianka przez współpracę z innymi dyscyplinami oraz o podnoszenie bardziej ważkich społecznie tematów (Józef Burszta). Inną m etodą było sięganie do zagranicznych i rodzimych inspiracji teoretycznych, wychodzących poza granice pozytywistycznej interpretacji i naiwnego realizmu. Śmiało proponowano więc zastosowanie unowocześnionego funkcjonalizmu (Waligórski, Sokolewicz) lub innych teorii. Fenomenologia (Zadrożyńska, Benedyktowicz, Tomicki), hermeneutyka (Tokarska-Bakir), strukturalizm francuski (Stomma) i strukturalizm brytyjski (Wasilewski) czy rosyjska i francuska szkoła semiotyczna (Robotycki) stały się zaczynem do przeprowadzania analiz mate­ riałów etnograficznych jakże dalekich od „zdroworozsądkowych”. Wkrótce głód teorii sprawił, że odnowę etnografii widziano właśnie w krytycznej rekapitulacji klasycznych i nowszych francuskich i anglo-amerykańskich teorii antropologicz­ nych (Buchowski, Wojciech Burszta). �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 33 Wszystkie te manewry widzieć należy w szerszym kontekście otwarcia pol­ skiej nauki na świat, czego przejawem były chociażby liczne tłumaczenia z ję ­ zyków obcych. Możliwe, że w jakiejś mierze pomógł w tym fakt postrzegania etnologii jako nauki zajmującej się sprawami egzotycznymi, a więc nieistotnymi z punktu widzenia stabilności władzy. Nie zapominajmy jednak, że w momentach krytycznych system kontroli jednak działał i na przykład artykuł Robotyckiego o strajkach z sierpnia 1980 roku, dwukrotnie wycofywany przez cenzurę, mógł się ukazać dopiero w 1990 roku (Robotycki 1990). By móc wydać m oją książkę o magii, musiałem się zgodzić na modyfikację fragmentu, w którym przedstawia­ łem genealogię i transformacje semantyki kulturowej, ilustrując to pokrewień­ stwem chrześcijańskiego znaku nadziei („Kotwica”) ze znakiem niepodległo­ ściowym z okresu II wojny światowej („Polska Walczy”) i używanym w czasie stanu wojennego („Solidarność Walcząca”); oczywiście ten ostatni znak, zgodnie z zapisami cenzury, musiał być usunięty (por. Buchowski 1986: 105). Pomimo to, Polska na tle innych krajów socjalistycznych była krajem względnie liberalnej polityki naukowej, zaś nauki o kulturze i wkrótce także społeczne cieszyły się znaczną swobodą. Wydawnictwa oficjalne wspomagane były od końca lat 70. publikacjami wydawanymi w drugim obiegu14. Liberalizm ów pozwalał także na ożywienie socjologii, która poszukując teorii i tematów, ekspandowała na pole antropologii. Był to zewnętrzny wobec etnologii impuls badawczy, który dokonał się na innych, niż to postulowano w przeszłości (Dobrowolski, Józef Burszta) zasadach, niemniej przyczyniał się, przynajmniej częściowo, do realizacji postu­ latu współpracy obydwu dyscyplin. Co z pewnością łączyło wszystkie odmienne orientacje, a zarazem różniło od niektórych narracji okresu poprzedniego, to cał­ kowity brak wzmianek o Marksie i marksizmie! Trzeba przyznać, że jak na naukę w krajach postrzeganych en bloc jako komunistyczne była to praktyka rewolu­ cyjna i zarazem paradoks, którego do dziś wielu zachodnich historyków idei nie dostrzegło lub dostrzec nie chce w swym uproszczonym widzeniu „postępowego Zachodu” i „zacofanego Wschodu”. Konkluzje Zastosowany tutaj podział dziejów etnologii polskiej na „Wczesny Socjalizm” i „Późny Socjalizm” ma o tyle sens, że w funkcjonowaniu dyscypliny w tych dwóch okresach dostrzec można wiele istotnych różnic. Pamiętać jednak należy, że historia nauki przypomina opisaną przez Jamesa Frazera w Złotej Gałęzi tka­ 14 W „drugim obiegu” z dziedziny myśli społecznej ukazywały się chociażby prace emigrantów z 1968 roku - L. Kołakowskiego czy K. Pomiana. Chodziło też o zakazane prace w rodzaju Nędzy historyzmu Poppera. Dotyczyć to mogło także prac badaczy pracujących w Polsce, a piszących z pozycji „zagrażających systemowi” (np. Nowak 1981; Staniszkis 1989). Z dziedziny etnologii wymienić można pracę: Cała 1988. �34 Michał Buchowski ninę, w której kolory przechodzą płynnie z jednych w drugie. O kształcie dyscy­ pliny decydowały zarówno względy społeczne i polityczne, jak i przekształcenia wewnętrznych paradygmatów teoretycznych. Bez wątpienia kontekst polityczny, w jakim znalazła się Polska, zwłaszcza nauka polska po II wojnie światowej, miał ogromne znaczenie. Zniszczenia wojenne spowodowały, że w pierwszej fazie etnografowie zaabsorbowani byli odtwarzaniem warunków do funkcjono­ wania ich dyscypliny i jej uprawiania. W następnej fazie poddani zostali presji ideologicznej. Szły za tym brak dostępu do literatury zachodniej i odcięcie od myśli europejskiej. Uległość środowiska wobec zideologizowanego wulgarnego marksizmu była stosunkowo niewielka. W nowych warunkach robiono to, co uprzednio, choć niekiedy legitymizując to w nowy, dostosowany do realiów so­ cjalistycznych sposób. W fakcie uprawiania etnografii w stylu znanym już w XIX wieku i kontynuowanym w okresie międzywojennym widzieć należy ciągłość polskiej tradycji etnograficznej. Wspomniane różnice w reprezentowanych orien­ tacjach teoretycznych okazują się wtórne w stosunku do dominującego paradyg­ matu pozytywizmu i naiwnego realizmu, który określam jako „etnografizm”. Być może pragnienie uniknięcia ingerencji władz we własne poczynania sprawiała, iż etnografowie unikali tematów istotnych społecznie. Brak kontaktu z nauką świa­ tow ą przyczyniał się również do stagnacji teoretycznej, powielania przedwojen­ nych wątków i propozycji. Nie wykluczało to powstawania interesujących, wręcz pionierskich z perspektywy czasu prac czy stosunkowo oryginalnych koncepcji badawczych. Związek między przełomami społecznymi a naukowymi okazał się, przynaj­ mniej w przypadku etnografii polskiej, bardzo pośredni albo - inaczej rzecz uj­ mując - na efekty tego pierwszego w tym drugim obszarze trzeba było czekać wiele lat. „Jeżeli była to rewolucja, należałoby j ą nazwać pełzającą” (Sokolewicz 2010: 15). „Etnografizm” po 1956 roku był nadal uprawiany przez więk­ szość badaczy. Zwrot teoretyczny dokonał się de facto w latach 70. Być może, po latach względnej odwilży intelektualnej, widocznej chociażby w zestawie i licz­ bie tłumaczonych książek, i rosnącej swobody uprawiania nauki w tym okresie, dopiero wtedy pojawiły się okoliczności sprzyjające czemuś, co można śmiało określić przełomem antypozytywistycznym w etnografii. Dokonywał się on tak­ że w warstwie semantycznej, i młode pokolenie chętnie posługiwało się nazwą „etnologia” i „antropologia”. Był to symboliczny wyraz zerwania z przeszłością i opozycji wobec epigonów etnografizmu. Wpisywał się również w ogólny fer­ ment, z jakim mieliśmy do czynienia w naukach społecznych i humanistycznych, w szczególności w filozofii, socjologii i kulturoznawstwie. To zerwanie z pozy­ tywistycznym etnografizmem spowodowało, iż etnologia/antropologia polska już w okresie „Późnego Socjalizmu”, a w szczególności w okresie „Socjalizmu Schyłkowego” była dyscyp Iin ą p IuraI istyczną, także w sensie różnic dotyczących fundamentalnych założeń teoretycznych - przedmiotu badań, metod badaw­ czych, inwariantnej (ahistorycznej) bądź procesualnej (historycznej) koncepcji �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 35 kultury, widzianej w pierwszym przypadku jako byt autonomiczny, a w drugim zależny od struktury społecznej. Nie sposób pominąć bardzo licznego i znaczą­ cego intelektualnie grona etnologów hołdujących być może modernistycznemu modelowi nauki, lecz wzbogacających swe interpretacje teoriami antropolo­ gicznymi znanymi z literatury światowej. Było także grono osób określających się jako antropolodzy społeczni, których matecznikiem była socjologia. „Nowa etnologia polska” zajęła się, używając różnych metod, poszukiwaniem matryc kulturowych i rozszyfrowywaniem myślenia mitycznego w kategoriach kultury tłumaczonej przez kulturę. Inną perspektywę przyjęli zwolennicy społeczno-regulacyjnej teorii kultury, którzy przedmiotu antropologii poszukiwali w działa­ niach ludzi uwikłanych w proces dziejowy. W tym sensie ukształtowały się róż­ ne wizje antropologii, rodzaj dyscypliny sans frontières, „dyskursu niezdolnego do autorytatywnego ustanowienia swych własnych granic” (Kempny 1995: 96), dyskursu bez formacji, którego wspólnym mianownikiem był, poza nazwą, bunt wobec etnografizmu. Ze względu na te zasadnicze różnice mówić możemy o plu­ ralizmie teorii i praktyki antropologii polskiej okresu „Późnego” i „Schyłkowego Socjalizmu”. Co ciekawe, jak staram się pokazać gdzie indziej (Buchowski 2002: 76-77), kolejny przełom polityczny w 1989 roku wprawdzie odcisnął swe piętno na lokalnej antropologii i spowodował jej dalszą dywersyfikację i unowocześnie­ nie, lecz nie wywołał spektakularnego przełomu teoretycznego. Jak starałem się dowieść, takowy dokonywał się na długo przed upadkiem komunizmu15. Słowa kluczowe: polska etnografia/etnologia, „etnografizm”, historia i teoria antropolo­ gii, wiedza i władza LITERATURA Armon W. 2001 „Czytać samodzielnie i krytycznie dawne teksty”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud” 85, s. 323-334. Bar J., Czekanówska A. 2002 Jan Czekanowski, w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze, s. 52-56. Benedykta wieź Z., Robotycki C. (red.) 1985 Szkice i próby etnologiczne. Materiały z sesji naukowych studentów Ka­ tedry Etnologii Słowian UJ oraz Katedry Etnologii i Antropologii Kul­ 15 Podobne do wyrażonych w tym tekście idee ukazały się równolegle po angielsku jako: Buchow­ ski 2011. Artykuł niniejszy jest zmodyfikowany i dostosowany do większej w tej materii kompetencji polskiego czytelnika. �36 Michał Buchowski turowej UW, Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, t. 4, z. 1, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Benedyktowicz Z., Robotycki C., Stomma L., Tomicki R., Wasilewski J. 1980a Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do słownika. Część I, „Polska Sztuka Ludowa” 34: 1, s. 47-60. 1980b Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do słownika. Część II, „Polska Sztuka Ludowa” 34: 2, s. 117-125. 1981 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do słownika. Część III, „Polska Sztuka Ludowa” 35: 1, s. 58-60. Bieńkowski W. 2002 Jan Stanisław Bystroń, w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice bio­ graficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, Polskie Towarzy­ stwo Ludoznawcze, s. 29-35. Biernacka M., Paprocka W., Frankowska M. (red.) 1976-81 Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, 2. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Brocki M. 2008 Antropologia. Literatura - dialog-przekład, Wrocław: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej. Buchowski M. 1983 Spór o racjonalność magii, „Lud” 67, s. 73-90. 1985a Inspiracje Durkheimowskie w antropologicznych teoriach magii, w: K. Zamiara (red.), O kulturze i je j badaniu. Studia z filozofii kultury, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 55-71. 1985b Etnologiczna interpretacja obrzędów przejścia, „Lud” 69: 1985, s. 63-73. 1986 Magia. Jej funkcje i struktura, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwer­ sytetu im. Adama Mickiewicza. 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: A. Posem-Zieliński (red.), Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią. Poznań: Komitet Badań Etnologicznych PAN, s. 37-59. 2002 Main Currents in Polish Anthropology: Continuity in Change before and af­ ter 1989, w: K. Köstlin, P. Niedermüller, H. Nikitsch (Hrsg.), Die Wende als Wende? Orientierungen Europäischer Ethnologien nach 1989, Veröffentli­ chungen des Instituts für Europäische Ethnologie der Universität Wien, 23, Wien: Verlag des Instituts für Europäische Ethnologie, s. 63-82. 2011 Polish Ethnology in the Periods o f „Early” and „Late” Socialism: From Non-Marxist Orthodoxy to Post-Ethnographical Pluralism, w: U. Brunn­ bauer, C. Kraft, M. Schulze Wessel (eds.), Sociology and Ethnography in East-Central and South-East Europe: Scientific Self-Description in State Socialist Countries, München: Oldenbourg Verlag, s. 147-172. Buchowski M„ Burszta W. 1982 Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą, „Lud” 66, s. 31-44. 1985 Kultura symboliczna w badaniach etnologicznych, „Etnografia Polska” 29:1, s. 33-40. 1986 Status języka w świadomości magicznej, „Etnografia Polska” 30: 1, s. 31-42. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” Burszta J. 1950 37 Wieś i karczma. Rola karczmy w życiu wsi pańszczyźnianej, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. 1965 Czy kryzys w etnografii?, „Studia Metodologiczne” 1, s. 91-104. 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. 1985 Chłopskie źródła kultury, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Burszta J. (red.) 1960-67 Kultura ludowa Wielkopolski, t. 1-3, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Burszta J., Kopczyńska-Jaworska B. 1982 Polish Ethnography after World War II, „Ethnos” 1-2, s. 50-63. Burszta W. 1980 Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa dla badań etnograficznych, „Lud” 64, s. 105-129. 1982 W świecie ideacyjnych kodów —propozycje Warda Goodenougha, „Lud” 66, s. 46-60. 1985 Lingwistyka a etnologia, w: K. Zamiara (red.), O kulturze i je j badaniu. Studia z filozofii kultury, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 88-101. 1986a Język a kultura w myśli etnologicznej, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. „Piśmienność” jako czynnik rozwojowy systemów wiedzy kulturowej, 1986b „Lud” 70, s. 85-98. Bystroń J.S. 1933 Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, wiek XVI-XVIII, t. 1, 2. Warszawa: Trzaska, Evert i Michalski. Cała A. 1988 Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Warszawa: Wydawnictwo In Plus. Dobrowolski K. 1958 Drogi rozwoju etnografii polskiej, je j obecne zadania, metody i związki z innymi naukami, „Etnografia Polska” 1, s. 72-83. Dzięgiel L. 2002 Andrzej Waligórski, w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice bio­ graficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 298-302. Ellen R., Gellner E., Kubica G., Mucha J. (eds.) 1988 Malinowski Between Two Worlds: The Polish Roots o f an Anthropological Tradition, Cambridge: Cambridge University Press. Flis M. 1988 Teoria struktury społecznej w antropologii funkcjonalnej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Flis M., Paluch A. (red.) 1985 Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. �38 Michał Buchowski Frankowska M. 1973 Etnografia polska po II wojnie światowej (1945-1970), w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 193-270. Frankowski E. 1952 Etnografia radziecka, „Lud” 39, s. 1-42. Godelier M. 1973 Horizon, trajets marxistes en anthropologie, Paris: F. Maspero. 1984 L ’idéel et le matériel. Pensée, économies, sociétés, Paris: Fayard. Grad J. 1993 Obyczaj i moralność, Poznań, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Nau­ kowe. Jasiewicz Z. 2004 Etnologia polska przed rokiem 1956 ije j reakcja na wprowadzanie wzorów radzieckich, „Etnografia Polska” 48: 1-2, s. 5-15. 2005 The Adaptation o f Soviet Models in Polish Anthropology before 1956, w: C. Harm, M. Sârkâny, P. Skalnik (eds.), Studying People in People ś De­ mocracies: Socialist Era Anthropology in East-Central Europe, Münster: LiT Verlag, s. 159-169. 2006 Etnologia polska. Między etnografią a antropologią kulturową, „Nauka” 2, s. 65-80. Jasiewicz Z., Slattery D. 1995 Ethnography and Anthropology : The Case o f Polish Ethnology, w: H.F. Ver­ meulen, A.A. Roldan (eds.), Fieldwork and Footnotes: Studies in the His­ tory o f European Anthropology, London: Routledge, s. 184-201. Jawłowska A. 1988 Więcej niż teatr, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Jerzak-Gierszewska T. 1981 Magia a religia w rozumieniu Bronisława Malinowskiego, „Studia Metodologiczne” 21, s. 137-156. 1985 Rozwój sfery religijnej J. Lubbocka, w: K. Zamiara (red.), O kulturze i je j badaniu. Studia z filozofii kultury, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 41-54. Kaniowska K. 1984 Tradycja metodologiczna powojennej etnografii polskiej, „Lud” 48, s. 51-69. Kempny M. 1988 Wymiana i społeczeństwo. Obraz rzeczywistości społecznej w ujęciu współczesnych socjologicznych i antropologicznych teorii wymiany, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1995 Koniec etnografii? Uwagi o tradycji i współczesności etnografii polskiej widzianej (nieco) z oddali, w: A. Posem-Zieliński (red.), Etnologia polska: między ludoznawstwem a antropologią, Poznań: Komitet Nauk Etnologicz­ nych PAN, s. 95-101. Kmita J. 1982 O kulturze symbolicznej, Warszawa: Centralny Ośrodek Metodyki i Upow­ szechniania Kultury. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 39 1985 Kultura i poznanie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Kutrzeba-Pojnarowa A. 1977 Kultura ludowa i je j badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1977. Leach E. 1961 Rethinking Anthropology, Monographs on Social Anthropology, 22, Lon­ don: Athlone Press. 2010 Kultura i komunikowanie: logika powiązań symbolicznych. Wprowadzenie do analizy strukturalnej w antropologii, przeł. M. Buchowski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Lebeuf A., Ziółkowski M., Sadowski R. 1991 13 grudnia, czyli rzecz o słońcu, Skordiowie i Ludwiku Stommie, „Etnografia Polska” 35: 1, s. 193-216. 1993 „13 grudnia”, albo „Co autor chciał powiedzieć? ”, „Etnografia Polska” 37: 1, s. 167-178. Lévi-Strauss C. 1960 Smutek tropików, przeł. A. Steinsberg, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. 1968 Totemizm, przeł. A. Steinsberg, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Nau­ kowe. Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: Państwowe Wydaw­ 1969 nictwo Naukowe. 1970 Antropologia strukturalna, przeł. K. Pomian, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Libera Z. 1995 Lud ludoznawców: kilka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu naszego, czyli etnograficzna wycieczka po X IX wieku, w: A. Posem-Zieliński (red.), Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, Poznań: Komitet Nauk Etnologicznych PAN, s. 137-152. Mach Z. Symbols, Conflicts and Identity, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu 1989 Jagiellońskiego. Malinowski B. 1958 Szkice z teorii kultury, tłum. zbiorowe, Warszawa: Książka i Wiedza. Nasz A. (red.) 1954 Nowe drogi etnografii radzieckiej, Archiwum Etnograficzne, 6, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Nowak L. 1981 Wolność i władza. Przyczynek do nie-marksistowskiego materializmu his­ torycznego, Poznań: Niezależne Zrzeszenie Studentów. Ocena... 1952 Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z punktu widzenia postępowej myśli społecznej, „Lud” 39, s. 626-629. Ortner S. 1984 Theory in Anthropology in the Sixties, „Comparative Studies in Society and History” 26, s. 126-166. �40 Michał Buchowski Ossowski S. 1970 Teoretyczne zadania marksizmu, w: S. Ossowski, O nauce, w: Dzieła, t. 4, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Paluch A. K. 1976 Konflikt, modernizacja i zmiana społeczna. Analiza i krytyka teorii funk­ cjonalnej, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Pałubicka A. 1984 Przedhistoryczne postaci historyzmu, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1985 O trzech historycznych odmianach waloryzacji światopoglądowej, „Studia Metodologiczne” 24, s. 51-76. 1990 Kulturowy wymiar ludzkiego świata obiektywnego, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Penkala-Gawęcka D. 1988 Medycyna tradycyjna w Afganistanie i je j przeobrażenia, Studia Etnolo­ giczne, 12, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Piątkowski K. 1985 Problematyka teoretyczna w powojennej etnografii polskiej, „Lud” 49, s. 35-62. Pobłocki K. 2009 Wither Anthropology without a Nation State? A Post-Socialist Perspective on „ World Anthropologies”, „Critique of Anthropology” 29: 2, s. 225-252. Posem-Zieliński A. 1973 Kształtowanie się etnografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej, w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław: Zakład Na­ rodowy im. Ossolińskich, s. 115-167. 1984 Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii, Wrocław: Zakład Na­ rodowy im. Ossolińskich. 2005 Polish Anthropology under Socialism: Intellectual Traditions, the Limits o f Freedom, and New Departures, w: C. Hann, M. Sarkany, P. Skalnik (eds.), Studying People in Peoples Democracies: Socialist Era Anthropology in East-Central Europe, Münster: LiT Verlag, s. 109-128. Posem-Zieliński A., Kabat I. 2006 Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, w: 30 Rocznica utworze­ nia Wydziału Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poz­ naniu, Poznań: Wydział Historyczny UAM, s. 15-26. Potiechin I.I. 1948 Funkcjonalna szkoła etnografii w służbie brytyjskiego imperializmu, przeł. M.W., Biblioteczka Naukowa „Po Prostu”, 14, Warszawa (drak: Wyd.-Ośw. „Czytelnik”). Robotycki C. 1990 Sztuka a vista. Folklor strajkowy, „Polska Sztuka Ludowa” 44: 2, s. 44-49. 1992 Etnografia wobec kultury współczesnej, Kraków: Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego. 1995 Antropologia kultury -projekt urzeczywistniony, „Lud” 78, s. 227-243. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” Sahlins M. 1981 41 Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early History o f the Sandwich Islands Kingdom, Ann Arbor: University of Michigan Press. 2006 Wyspy historii, przeł. I. Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Sokolewicz Z. 1973 Szkoły i kierunki w etnografii polskiej (do 1939 r), w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 115-167. 1974 Wprowadzenie do etnologii, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1981 Etnografia - etnologia - antropologia kultury - ludoznawstwo. Czym są? Dokąd zmierzają? (Odpowiedzi na ankietę), „ Polska Sztuka Ludowa” 35: 2, s. 77-79. 1984 Podstawowe modele nauki a niektóre problemy teoretyczne etnologii w Polsce. Część 1, „Etnografia Polska” 27: 2, s. 11-24. 2005 Polish Expeditions Abroad, 1945-1989, w: C. Hann, M. Sarkany, P. Skalnik (eds.), Studying People in People’s Democracies: Socialist Era Anthropo­ logy in East-Central Europe, Münster: LiT Verlag, s. 289-301. 2010 Rewolucja, konfliktpokoleń czy kumulacja doświadczeń-zmianapytań badaw­ czych w etnografii polskiej po II wojnie światowej, w: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.), Antropolog wobec współczesności. Tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej, Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, s. 15-35. Sokolewicz Z. (red.) 1981 Metody etnologii. Część 1, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszaw­ skiego. Staniszkis J. 1989 Ontologia socjalizmu, Warszawa: Wydawnictwo In Plus. Staszczak Z. (red.) 1987 Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Stauter-Halsted K. 2001 The Nation in the Village: The Genesis o f Peasant National Identity in Austrian Poland, 1848-1914, Ithaca: Cornell University Press. Stomma L. 1975 RytuałpokładzinwPolsce-analizastrukturalna,„Vtnog<:cifLciT>olsk.ci” 19: 1, s. 51-64. 1976 Mit Alkmeny, „Etnografia Polska” 20: 1, s. 99-110. 1981 Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej X IX wieku, Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax. 1992 Odpowiedź na artykuł A. Lebeufa, M.S. Ziółkowskiego i R.M. Sadowskiego, „Lud” 75, s. 223-225. Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 1967 Plon, obrzęd i widowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędów i zwy­ czajów rolniczych, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. �42 Michał Buchowski Szynkiewicz S. 1981 Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossoliń­ skich. Tokarska-Bakir J. 1990 Interpretacja, czyli o sztuce antropologii, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1, s. 3-7. Tołstow S.P. i in. 1952 Anglo-amerykańska etnografia w służbie imperializmu, przeł. J. Guranowski, I. Lewandowska, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Tomicka J„ Tomicki R. 1975 Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Tomicki R. 1973 Tradycja i je j znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska” 17: 2, s. 41-58. Vorbrich R. 1989 Daba - górale Północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka tradycyjna p o d presją historii i warunków ekologicznych, Wrocław: Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze. Waligórski A. 1973 Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa: Państwowe Wydawnic­ two Naukowe. Wasilewski J.S. 1975 Kategoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzenna jurty mongolskiej, „Etnografia Polska” 19: 1, s. 109-128. 1976 Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich misteriach, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Wróblewski T. 1967 Wstąp do etnografii. Etnografia, lud, kultura, 1.1, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Zadrożyńska A. 1983 Homo faber i homo ludens, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Nau­ kowe. Zadrożyńska-Barącz A. 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych, „Etnografia Polska” : 12, s. 15-28. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 43 Michal Buchowski POLISH ETHNOGRAPHY/ETHNOLOGY IN THE PERIOD OF „REAL SOCIALISM”. FROM NON-MARXIST ORTHODOXY OF „ETHNOGRAPHISM” TO POSTETHNOGRAPHIC PLURALISM (Summary) In this article I describe the convoluted history of Polish cultural and/or social ethnography/ethnology/anthropology in the period under the rule of „really existing” so­ cialism. In the intellectual history of ethnology just after World War II, methodological pluralism, inherited from the interwar period, made its mark. Soon it was superseded by a specific orthodoxy, named here „ethnographism”, which was informed by positivist principles of research that did not require theoretical and interpretative analyses going beyond description. For at least two decades this methodology, or rather a method ele­ vated to the status of theory, was accepted as an academic orthodoxy. However, it did not have much in common with the imposition of dialectical materialism as a normative theoretical explanation. It was thus a sort of politically unorthodox academic orthodoxy. Although in „Early Socialism” there were discussions about the methods of interpretation and the object of ethnographic research, they did not lead to changes in the paradigm of the discipline. This occurred in the period of „Late Socialism”, when the discipline, in reaction to the naive realism and empiricism of ethnography, began to search for me­ thods of interpretation and of theory going beyond those perceived as commonsensical, positivist schemata. If we characterise the 1950s and 1960s as dominated by „ethnogra­ phism”, then the Sturm und Drang observed in the 1970s and 1980s can be seen as the birth of „postethnographic pluralism”. Key words: Polish ethnography/ethnology, „ethnographism”, history and theory of an­ thropology, knowledge and power �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61f267cc3b5af759a1698021c9f894fe.pdf 92d9e52b626c94985f72ed9278d89ccb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5242 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource czas - wartościowanie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4866 Title A name given to the resource Etnograficzne 'qui' pro quo' , czyli kłopoty z czasem / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.213-219 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 HUBERT CZACHOWSKI Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Priifferowej w Toruniu ETNOGRAFICZNE QUIPRO QUO, CZYLI KŁOPOTY Z CZASEM W roku 1897 Paul Gauguin namalował słynny obraz „Skąd przybywamy, kim jesteśmy, dokąd zmierzamy", a blisko sto lat później filozof Charles Taylor (2001, s. 94), próbując zanalizować zjawisko budowania tożsamości współczesnego człowieka, napisał: „aby mieć jakieś wyobrażenie tego, kim jesteśmy, musimy mieć wyobrażenie tego, jak stawaliśmy się i dokąd zmierzamy". Sądzę, że można te słowa potraktować dużo szerzej. Mogą być one np. punktem wyjścia dla próby refleksji nad tożsamością środowiska. Mam tu na myśli tożsamość etnologów usytuowaną w polskiej rzeczywistości. Nie mam jednak zamiaru poddawać ana¬ lizie całościowej tożsamości etnologów. Temat ten wydaje się bardzo szeroki i prawie niemożliwy do objęcia, aczkolwiek - ważny. Chciałbym natomiast zająć się wyłącznie analizą jednego elementu, odgry¬ wającego istotną rolę w budowaniu wspomnianej tożsamości, a mianowicie poczuciem czasu. To właśnie na ten temat wypowiadali się Gauguin i Taylor. Sądzę, że ta kwestia doskonale wpisuje się w zestaw zagadnień podstawowych dla budowania tożsamości, a określonych przez Anthony'ego Giddensa jako py­ tania egzystencjalne. Z kwestią odpowiedniego poczucia czasu łączy się podsta­ wowa cecha tożsamości, a mianowicie jej zdolność do podtrzymywania ciągłości określonej narracji (Giddens 2002, s. 77). Zauważmy więc, że gdy narracja zo¬ staje przerwana, także w zakresie temporalnym, tożsamość ulega zaburzeniu. Budowanie tożsamości środowiskowej łączy się z tworzeniem ciągłości włas¬ nej narracji, będącej historią własnego środowiska . Mnie jednak przede wszyst¬ kim interesuje konstruowanie narracji poprzez różne rodzaje wypowiedzi etnolo¬ gów, które pozwalają nasze środowisko postrzegać na zewnątrz. Mam tu na myśli wszelkie formy wypowiedzi etnologicznych, zarówno stricte naukowe (artykuły i książki), jaki i popularne „teksty" pisane lub przybierające formy wystaw czy działań edukacyjnych prowadzonych przez muzea etnograficzne. Jest to o tyle istotne, że właśnie obraz etnologii, jaki dociera do szerokiego społeczeństwa bezpośrednio wpływa na to, jak odbierani są etnologowie. A to właśnie muzealne narracje etnograficzne są najczęściej główną formą kontaktu etnologii ze społeczeństwem, które nie czyta przecież naukowych rozpraw. To właśnie etnolodzy pracujący w muzeach często mają pierwszy i bezpośredni 1 1 Takimi pisanymi próbami są wystąpienia, które mówią o historii polskiej etnologii. Najnow­ szymi przykładami są teksty Michała Buchowskiego (1995) i Waldemara Kuligowskiego (2004). �214 HUBERT CZACHOWSKI wpływ na kształtowanie opinii społecznej o naszej dziedzinie, ponieważ część ich działań jest nastawiona na szeroki odbiór. Ważne są tutaj także ich częste kontakty z mass mediami. Obecnie coraz więcej młodych etnologów znajduje zatrudnienie w muzeach i coraz częściej przyjdzie im zmagać się z przedstawio¬ nym poniżej problemem. Warto więc naświetlić kwestie, które pokutują od cza¬ sów ancien regime, ale występują też obecnie, trochę siłą rozpędu, a trochę z braku refleksji i jasnego postawienia sprawy ze strony samych etnologów. Z kolei nikt inny, jak tylko pracownicy instytutów i katedr etnologiczno-antropologicznych mogą poprzez swoją praktykę edukacji akademickiej nauczyć mło¬ dych adeptów etnologii postrzegania jej we właściwym świetle. W zewnętrznym obrazie naszej dyscypliny ciągle krąży widmo etnologa/etno¬ grafa jako „bodyguarda" - „ochroniarza" ludowej kultury. Postrzegana przez ludzi spoza dyscypliny tożsamość etnologów to ciągle tożsamość „ludofilów". Trudno więc się dziwić, że etnologowie nieobecni są w dyskursie społecznym, na co zwracała uwagę długa dyskusja w „op. cicie" . Zjawiska, które generują znaczną część problemów w etnograficznej/etnologicznej edukacji powstają - jak sądzę - z nieodpowiedniego budowania narracji etnologicznych. Chodzi m.in. o brak refleksji nad kategorią czasu i efekty tego w muzealnej praktyce. Ma to także swoje negatywne skutki w pracy badawczej, czysto naukowej. Aspekt ten jest bardzo ważny w pracy etnologów-muzealników, ale nieobcy również pracownikom akademickim. Oczywiście, nie wszystkie dzia¬ łania edukacyjne prowadzone przez etnologów „skażone" są tym problemem. Jest wiele przykładów działań dowodzących dużego namysłu nad przygotowany¬ mi propozycjami edukacyjnymi i popularyzującymi wiedzę o różnych kulturach. Zacznę od przypomnienia konstatacji Czesława Robotyckiego, ogromnie waż¬ nej i bardzo dobrze oddającej sens (lub raczej bezsens) zjawiska, polegającego na tym, że etnografowie często produkują swój własny przedmiot badań (Robotycki 1993, s. 24-25). Myśl ta - wyrażona głównie w kontekście tzw. mecenatu nad sztuką ludową i folklorem - dobrze obrazuje także szerszy aspekt pracy etnologa . Uwaga Robotyckiego, poczyniona na początku lat dziewięćdziesiątych X X wieku, dotyczyła w dużej mierze kontekstu PRL-u, gdzie tego typu działania, zwłaszcza w muzeach, zdominowały sporą część etnograficznych poczynań. Przetrwały one jednak zmiany transformacji ustrojowej. To błędne koło etnograficzne („produko¬ wanie" zanikającej ludowej kultury i potem jej opisywanie, badanie i gromadze¬ nie) jest ciągle silnie „rozpanoszone" w naszej rzeczywistości, a wynika ono właś¬ nie - moim zdaniem - z niedostrzegania zmiany czasu i dowolnego, a może przede wszystkim bezrefleksyjnego, przenoszenia elementów jednej kultury do innej. 2 3 Wiele tych zjawisk omawiano już wielokrotnie, rzadko jednak stawiając przy¬ słowiową kropkę nad i. Jednym z podstawowych problemów jest stosowanie tzw. 2 Wspomniana dyskusja, nieraz kontrowersyjna, ujawniła szerokie spectrum zapatrywań na tę kwestię wśród etnologów. Sam zresztą mam tutaj szereg wątpliwości. Problemy, które omawiam występują nie tylko podczas badania kultury polskiej, ale także - zawsze we właściwym kontekście - pojawiają się podczas badań innych kultur, także poza¬ europejskich. 3 �ETNOGRAFICZNE QUIPRO QUO, CZYLI KŁOPOTY Z CZASEM 215 4 praesens etnographicum (patrz np.: Burszta 1992, s. 188-211; Kroh 2000 , s. 123-126, 186; Kowalski 2003). Ta nieprawdziwa wizja czasu ciągle pokutuje w przeróżnych pracach o ludowej kulturze, zwłaszcza popularnych. Zdaję sobie sprawę, że nieraz trudno uciec od tej perspektywy, tak bardzo jest ona wpisana w sam nasz język. Nie zwalnia nas to jednak z konieczności umiejscawiania w czasie konkretnych ludzkich zachowań. Problem ten obserwujemy m.in. podczas działań popularyzacyjnych w skan¬ senach. Ciągle, niestety, zasadne jest pytanie, dlaczego pokazuje się w realiach skansenu zjawiska z zupełnie innej przestrzeni kulturowej? Najprostszym przy­ kładem jest „wmontowywanie" w zagrody, dajmy na to z X I X wieku, współczes­ nych rzeźbiarzy, robiących aniołki, postacie świętych, koniki, ptaszki, czy też ustawianie przy dawnej kuźni współczesnych kowali z ich wyrobami (krzyże, świeczniki, ramy do obrazów, itp.) Pomijam to, że zazwyczaj taki twórca jest we współczesnym ubraniu, z zegarkiem i telefonem komórkowym u boku, ale najważ­ niejszy jest fakt, że to, co on wyrabia (nomen-omen!) jest całkowicie odmienne od kanonów estetycznych ludzi zamieszkujących w przeszłości daną zagrodę. Nie wspominam już nawet o odmienności całego systemu wiedzy i mentalności. Wystarczy bez emocji zestawić dawne rzeźby ludowe (czy np. wyroby kowal­ skie) ze współczesnymi, żeby jasno zobaczyć różnice między nimi. Lokując te współczesne dzieła na tle XIX-wiecznej zagrody sugeruje się przecież, chociażby implicite, że jest pomiędzy nimi nie tyle nawet dość łatwe kulturowe połączenie, ale wręcz ustanawia się w ten sposób tożsamość pomiędzy wieloma odmiennymi światami. Nawet jeżeli widz jest w stanie na gorąco sobie tę różnicę uzmysłowić (chociażby poprzez widok dżinsów i adidasów rzeźbiarza), to i tak zostaje mu potem w świadomości lub w podświadomości obraz jedności. W tym wypadku bezbronne są zwłaszcza dzieci, do których często taka oferta edukacyjna jest skierowana. No właśnie, czy to jest edukacja? Oczywiście nie znaczy to, że nie dostrzegam w takich działaniach prób podniesienia atrakcyjności ekspozycji dla widza, jednak powinno to odbywać się w zgodzie z historyczną wiedzą. Znam także przykłady skrajne, gdy pod wpływem komercyjnego zapotrzebo¬ wania na tzw. imprezy (sama nazwa powinna u etnologa wywołać dreszcze!) łączy się artefakty z jeszcze bardziej odległych światów. Wśród XIX-wiecznych chat, pełnych np. drukowanych obrazów z epoki, przechadzają się średniowieczni mieszczanie. Na tym samym tle ustawia się stragany ze współczesną ekologicz¬ ną, zdrową żywnością, sugerując, jakoby chłopi przed wiekami byli ekologami i na dodatek bardzo dbali o swoją dietę, zdrowo się odżywiając. Gdy taką „wie¬ dzą" i skojarzeniami popisuje się „lud", jest to nawet ciekawe i może stanowić problem badawczy. Ale gdy za tym stoi etnologiczne (ludoznawcze, że tak po¬ wiem) wykształcenie, robi się raczej smutno i zasadne stają się pytania: Dokąd to wszystko zmierza? Czy naprawdę jest wszystko jedno? 4 W książce Kroha znajdziemy mnóstwo świetnych przykładów mylenia czasów w etnografii i wynikających z tego konsekwencji. Książka ta słusznie zyskała popularność, ale za mało wyciąga się z niej wniosków. �216 HUBERT CZACHOWSKI W tej „zabawnej" pomysłowości nie ustępują etnologom archeologowie. Modne stały się - skądinąd godne pochwały - archeologiczne festyny . Ale gdy widzę w chacie pochodzącej sprzed 2000 lat (oczywiście jest to jej dwudziestowieczna rekonstrukcja) beskidzkiego górala w regionalnym stroju, wyrabiającego fujarki, to wydaje mi się, że jednak wszystko powinno mieć swoje granice. Pozornie wszyscy są zadowoleni. Jest rozrywka i pieniądze. Można i tak. Ale czy na pewno wśród egipskich piramid mamy pokazywać jak kowboje łapali na lasso bizony? Czy konieczne jest budowanie igloo, żeby pokazać Trobriandczyka z muszlami? Może w ten sposób podniesiemy atrakcyjność naszej pracy, może więcej pienię¬ dzy zdobędziemy, ale czy ktoś się zastanawia, jakie pustki w umysłach można w ten sposób poczynić? Chyba, że ktoś przekona mnie, iż nawet w edukacji obowiązuje choroba postmodernizmu w postaci skrajnej, ze skłonnością do mie¬ szania czasów, zestawiania nieprzystających elementów i dowolnej cytatomanii . 5 6 Jest jeszcze inny ważny i „odwieczny" problem etnograficzny, mianowicie rozmaite konkursy na sztukę ludową. Są one właśnie wynikiem myślenia o etno¬ grafii (zwłaszcza muzealnej) jako „opiekunce" i „reanimatorce" zagrożonych wyginięciem elementów ludowej kultury. Przeglądałem rozmaite regulaminy konkursów etnograficznych od rzeźby, malarstwa do haftu, pisanek i wieńców dożynkowych. Przebija z nich nielogiczna i nierozstrzygalna dychotomia. Otóż, wytwory konkursowe mają być tradycyjne i oryginalne jednocześnie, a takie po¬ dejście znowu kompletnie ignoruje kategorię czasu. Pomijam już, że trudno okre¬ ślić jednoznacznie, co jest jeszcze tradycją, a co już nią nie jest, ale - moim zdaniem - nie istnieją logiczne kryteria etnograficzne, pozwalające rozstrzygnąć ową dychotomię. Głównym problemem w konstruowaniu takiej narracji etno¬ graficznej jest właśnie „wyrywanie" z kontekstu kulturowego pewnych elementów przeszłości i dowolne przenoszenie ich w teraźniejszość. Często sprowadzało się to (i sprowadza nadal) chociażby do próby zachowania „tradycyjnej" formy i wpro¬ wadzenia nowej tematyki. Ale dlaczego forma miałaby być niezmienna, a na treść można wpływać? Dlaczego dopuszcza się możliwość przekształcania jednego kulturowego artefaktu, a innego nie? Zapomina się - widać - o banalnej etnologicznej prawdzie, że każdy element kultury musi być funkcjonalny dla niej samej, a nie dla kultury zewnętrznej (w tym wypadku etnologa-instruktora). Współczes¬ ne wytwory sztuki ludowej muszą być funkcjonalne i „kompatybilne" z pozosta¬ łymi elementami kultury ich twórcy. Sam udział etnografa/etnologa w takim kon¬ kursie jest gorszącą próbą przekonania społeczeństwa o swojej „nadwiedzy" dotyczącej tego, jak inni ludzie powinni myśleć, zachowywać się i co robić. Mało tego, sam niejednokrotnie byłem świadkiem jak w sytuacji konkursowej rozmaici etnografowie posługiwali się stereotypowym („ludowym") rozumieniem terminu tradycja jako „rzeczy" istniejącej od zawsze i niezmiennej. Mamy więc 5 Ciekawą - także pod omawianym względem - charakterystykę archeologicznych festynów przedstawił Łukasz Dominiak (2004). Oczywiście, czym innym jest postmodernizm jako współczesna praktyka kulturowa albo działalność artystyczna, gdzie tego typu cechy mogą dawać całkiem nieraz interesujące rezultaty. Tak np. dzieje się w filmie czy literaturze. 6 �ETNOGRAFICZNE QUIPRO QUO, CZYLI KŁOPOTY Z CZASEM 217 i bezpośrednie odwołanie do mitycznych początków in illo tempore! Często to właśnie etnolog w takiej sytuacji wykazuje cechy myślenia typu ludowego. Oczywiście, gdyby ogłaszano konkursy na rekonstrukcje obiektów znanych z przeszłości, można by powołać jury, które w sposób kompetentny oceniłoby powstałe przedmioty. Jednak gdy chcemy, żeby to jednocześnie było „żywe kul¬ turowe zjawisko", to jakie należy wprowadzić kryteria? Gdzie zaczyna się i koń­ czy możliwość zmiany tradycji? Czy mamy kierować się estetycznym kanonem kultury ludowej, czy dziewiętnastowiecznego realizmu, współczesnej estetyki popkultury, czy też - dajmy na to - konceptualizmu? Przecież wśród nas samych różne panują poglądy, opinie i poczucie piękna. W budowaniu narracji etnograficznych nie powinno chodzić o to, żeby przeno¬ sić pewne, arbitralnie wybrane działania z przeszłości w teraźniejszość, ani o to, żeby kreować przyszłość. To w muzeach - na wystawach i w publikacjach - moż¬ na poznać tradycyjną ludową kulturę, a nie na współczesnej wsi. Gdyby była ona ciągle aktualna w terenie, nie trzeba by jej zamykać w muzealnych pomieszcze¬ niach. Po to istnieją etnologiczne muzea, żeby tam móc „spotkać się" i poznać inną kulturę, także dawną kulturę polskiej wsi. Po to istnieje edukacja w muzeach, żeby przekazywać wiedzę o innych (w tym i dawnych) kulturach. Nikomu nic z tego nie przyjdzie, że na siłę będziemy próbowali wmontować elementy prze¬ szłości w teraźniejszość. Oczywiście, można dzisiaj wykorzystywać dawne sym¬ bole, znaki, zwyczaje w różnych działaniach związanych np. z regionalizmem, ale niech to regionaliści, działacze i animatorzy kultury o tym decydują, na swój sposób wykorzystując te elementy, które uważają za obecnie dla nich ważne i funkcjonalne. A etnolog z przyjemnością się temu przyjrzy, wykona dokumen­ tację i podda analizie. Nie do końca ma rację Piotr Kowalski (2003), kiedy pisze, że dzisiejszy rozwój „przemysłu ludowego" jest ważny jako produkcja artefak­ tów do muzeów. W etnograficznych kolekcjach muzealnych powinny znajdować się artefakty będące odzwierciedleniem jakiejś określonej kultury, a nie tylko „ludowopodobne" przedmioty przypominające obiekty z przeszłości. To, że jakiś element znany z tradycyjnej kultury ludowej występuje i dzisiaj jest na pewno zjawiskiem ciekawym dla współczesnego etnologa, bardziej ze względu na sposób współistnienia z elementami kultury współczesnej, niż tylko na swoją reliktowość. To, że jakiś element kultury przetrwał i dopasował się do współczesności nie znaczy automatycznie, że jest on lepszy, ważniejszy, niż jakiś artefakt dużo młodszy. Oczywiście, tworzenie ciągów genetycznych, czy porów¬ nywanie zjawisk i kultur w nauce, bądź w edukacji jest możliwe także i dzisiaj, ale trzeba to jasno określić, sprecyzować i nazwać, by nie wprowadzać dezinformacji. Niedocenianie kategorii czasu pojawia się w etnografii także w innych spra¬ wach. Problemem jest - moim zdaniem - pokazywanie np. mapy Polski w grani¬ cach po 1945 roku, gdy mówi się o tradycyjnej ludowej kulturze, która najczęś­ ciej osadzana jest historycznie na przełomie X I X i X X wieku lub do czasów I I wojny światowej. Pomija się zatem całe regiony na wschód od tej granicy, co prawda wieloetniczne, ale przecież - po pierwsze, także z dużym procentem ludności polskiej, po drugie - bardzo mocno wpływające na historię polskiej �218 HUBERT CZACHOWSKI etnografii i w ogóle myślenia o etniczności (także polskiej) i o kulturze ludo¬ wej. Gdy mówi się o tradycyjnej, ludowej polskiej kulturze (lub w Polsce!) np. X I X wieku, nie ma sensu na mapie pokazywać okolic Szczecina lub Wrocławia, a nie pokazywać Wilna i Lwowa. Dla pełnej panoramy tradycyjnej kultury ludo¬ wej (zarówno w Polsce, jak i polskiej) konieczne jest uzupełnienie wielu luk. Dzieje się tak np. w różnego typu publikacjach, w tym - w encyklopediach, gdy pokazuje się zróżnicowanie etnograficzne Polski na mapach po 1945 roku, nakładając na nie podziały wcześniejsze, które w tym czasie przestawały być obowiązujące. Są to jeszcze pozostałości po polityce komunistycznego monopolu na prawdę historyczną (i każdą inną), ale czas najwyższy przywrócić właściwą perspektywę kulturze ludowej także w jej historycznym aspekcie. Ze wspomnianą tu praktyką spotykamy się np. w książce, będącej w zamierze¬ niu podręcznikiem do edukacji regionalnej (Błachowski 2003). Przedstawiono tam Polskę w granicach powojennych (po 1945 roku) i na to naniesiono nazwy woje¬ wództw Rzeczypospolitej szlacheckiej, np. z województwem bełskim; zaznaczono nawet miasto będące stolicą województwa, umieszczono je jednak tuż za obecną granicą. Podpis pod całą mapą brzmi: Województwa Polski od XVI do 1772 roku, bez śladu informacji, że Polska wyglądała wtedy inaczej. Jest tak, mimo że w książ¬ ce opisywane i pokazywane są w dużej liczbie artefakty z X I X wieku, a nawet wcześniejsze. Na dodatek próba ułożenia na jednej mapie kilku podziałów admini¬ stracyjnych i etnograficznych z różnych czasów sama w sobie jest karkołomna. Wydawane atlasy kultury ludowej w Polsce także pomijają czasy historyczne i na mapie powojennej pokazują występowanie danego zjawiska np. przed I I woj¬ ną światową. Na szczęście jest tam prawie zawsze podana informacja o czasie zbierania danych, ale w zasadzie taka mapa powinna być pełna, powinna też ukazywać granice zgodne z historyczną rzeczywistością (w określonym czasie). Takie prezentowanie materiału może jednak dezorientować czytelnika, a poza tym pozbawia go właściwego historycznego kontekstu. Bardzo dobrze rozwiązano tę kwestię w niektórych podręcznikach do historii, przedstawiając, przy omawianiu konkretnego okresu, ówczesne granice histo¬ ryczne i nakładając na nie kontur dzisiejszej Polski. Interesujący mnie problem dostrzegam słuchając Polskiego Radia, z wielce skądinąd zasłużoną Redakcją Kultury Ludowej. I tam bowiem pojawiają się po¬ dobne kłopoty. Zdarza się, że współcześnie redaktor udaje się na wieś, szuka najstarszej osoby i pyta, oczytany w „tradycyjnej kulturze ludowej, w jej dzie¬ więtnastowiecznej wersji", o dawne obyczaje, np. weselne. Wszystko to brzmi po kolbergowsku i nadawana jest temu taka aura. Ale przysłuchajmy się, o jakiej rzeczywistości mówią współcześni informatorzy. Wspominają oni np. lata pięć¬ dziesiąte X X wieku, albo relacjonują to, co wyczytali w książkach, często nawet etnologicznych. Sam spotkałem się z sytuacją, gdy pytałem około 40-letniego 7 7 W żadnym wypadku nie deprecjonuję tu osiągnięć Oskara Kolberga, które uważam za wiel¬ kie. Mam tylko na myśli odwołania do jego dzieła traktowanego jako wzór dla badań terenowych prowadzonych na początku X X I wieku. �ETNOGRAFICZNE QUIPRO QUO, CZYLI KŁOPOTY Z CZASEM 219 mężczyznę, chodzącego na Kujawach z kozą w czasie zapustów, czy słyszał kiedyś o zwyczaju zabawy zwanej podkoziołkiem. Usłyszałem: [...] w naszej wsi tego nie było, chociaż Kolberg pisze o tym, ale u nas już nie było. Drugie albo kolejne życie tekstów etnologicznych, to w ogóle osobny problem do badania. Nie twierdzę bynajmniej, że badanie zwyczajów z lat pięćdziesiątych czy sześćdziesiątych (jak i zupełnie współczesnych) nie może być ciekawe, ale trzeba wyraźnie zaznaczyć tę granicę czasową, a nie sugerować, być może nieświadomie, że dotykamy świata odwiecznego i niezmiennego. Tego typu sugestie to wyraz tęsknoty samych etnologów za mityczną kulturą ludową. Podtrzymujemy kliszę i cieszymy się, że jest, zamiast j ą badać. Odkryłem niedawno, że praktyki pyta¬ nia, w trakcie badań terenowych, osób najstarszych ciągle są podejmowane, np. podczas pisania prac magisterskich, a wnioski formułowane na podstawie takich wywiadów także osadzane są w czasie mitycznym. Jednym z wielu przykładów może być praca o roli kobiety w tradycyjnej rodzinie rybackiej (najstarsza informatorka urodzona była w roku 1920, a kilka w 1939) (por. Pluto-Prądzyńska 2004). Informacje zebrane w ten sposób pochodzą z lat pięćdziesiątych i sześć­ dziesiątych X X w., ale wnioski zawarte w tekście osadzone są tak naprawdę bezczasowo, skryte za niejasnym terminem „tradycyjna rodzina". Niejasne są także postulaty zawarte we wspomnianej książce do edukacji regionalnej, gdzie w koń¬ cowym rozdziale zachęca się, by współcześnie młodzież podejmowała etnogra¬ ficzne badania terenowe i pytała informatorów o ludowe stroje, rozmieszczenie w izbie ław i skrzyń, konstrukcje dachów, pielęgnację zębów i uszu, sprzęty do prania itd. Jakich odpowiedzi możemy się na współczesnej wsi spodziewać? Nie trzeba mieć chyba wielkiej wyobraźni, żeby odpowiedzieć na to pytanie. Ignorowanie czasu to nic innego, jak tylko bezrefleksyjnie powtarzane przeko¬ nanie o niezmienności ludowej kultury, co prowadzi do wielokrotnie już opisywa¬ nego zjawiska jej mityzacji i stereotypizacji. Spróbujmy więc przywrócić sens naszym działaniom, w tym i edukacji. Jeżeli mówimy o X I X wieku, pokazujmy rzeczy, przedmioty, ikonografię i mapy z epoki. Jeżeli mówimy o okresie po 1945 roku, pokazujmy świat odpowiadający tej rzeczywistości. Mieszanie róż¬ nych rzeczywistości historycznych jest nadużyciem, produkującym niebezpieczne stereotypy o ludowej kulturze, o etnologii i reprezentantach tej dyscypliny. LITERATURA B ł a c h o w s k i A l e k s a n d e r 2003, Etnografia. Ścieżka edukacji regionalnej, PTL - Oddział Toruń, Z G STL, Lublin, Toruń. B u c h o w s k i M i c h a ł 1995, Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, [ w : ] Etnologia polska pomiędzy ludoznawstwem a antropologią, Aleksander Posern-Zieliński (red.), Prace Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, nr 6, Poznań, s. 37-59. B u r s z t a W o j c i e c h J. 1992, Kultura - ludowość - postfolkoryzm, [w:] tegoż, Wymiary antropologicznego badania kultury, U A M , Poznań, s. 188-211. D o m i n i a k Ł u k a s z M . 2004, Zabawa w przeszłość. Festyn archeologiczny jako forma karnawału, [w:] Karnawalizacja. Tendencje ludyczne w kulturze współczesnej, Jan Grad, Henryk Mamzer (red.), Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań, s. 81-86. �220 HUBERT CZACHOWSKI Funkcje społeczne... 1979, Funkcje społeczne etnologii, Zbigniew Jasiewicz (red.), PAN, Poznań. G i d d e n s A n t h o n y 2002, Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. K o w a l s k i P i o t r 2003, O wielbicielach folkloru - z dystansem i niepokojem, www.koncept. biz.pl/konferencja/archiwuma3.htm; także, [w:] Tradycja z przeszłością. Zadania współ­ czesnej etnologii. Teoria i praktyka w zachowaniu ludowego dziedzictwa kulturowego dla zjednoczonej Europy, Towarzystwo Naukowe Sandomierskie, Sandomierz, s. 27-44. K r o h A n t o n i 1999, Sklep potrzeb kulturalnych, Prószyński i S-ka, Warszawa. K u l i g o w s k i W a l d e m a r 2004, Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie?, Lud, t. 88, s. 143-167. P l u t o - P r ą d z y ń s k a G a b r i e l a 2004, Uwagi na temat roli kobiety w tradycyjnej rodzinie rybackiej Półwyspu Helskiego, Nasze Pomorze, nr 6, s. 155-163. R o b o t y c k i C z e s ł a w 1993, Etnografia wobec samej siebie, Prace Etnograficzne, z. 32, Uniwersytet Jagielloński, Kraków, s. 23-34. T a y l o r C h a r l e s 1999, Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej, Wydaw¬ nictwo Naukowe PWN, Warszawa. HUBERT CZACHOWSKI ETHNOGRAPHIC QUI PRO QUO OR THE PROBLEMS W I T H TIME Summary This article discusses the problem of ethnographical narratives' constructions in accordance to historical time they refer to. The issue of non-historical treatment of the research objects arise both in works of academic staff and workers of ethnographic museums. Ethnological community in Poland still has, described already by authors such as Wojciech Burszta, Antoni Kroh or Piotr Kowalski, the problem with time in the constructions of ethnological descriptions - a phenomenon of praesens etnographicum. The difficulties in dealing with time appear also in educational works conducted mostly in ethnographic museums, where it is being treated rather freely. It causes flexible diffusion of particular elements of one culture into another over time. It often occurs during socalled folk festivities, where old traditional artifacts are presented right next to contemporary artists, their activities and products. The author believes it's allowed to educate through such forms of entertainment, but it's also unacceptable to misinform people or create false realities and contexts. The category of time is being treated confusingly also in works which present traditional folk culture (from the X I X / X X century, or before the I I World War) on the maps o f contemporary Poland. Such practice leads to not-considering the territories that used to constitute significant parts of former Poland. Author emphasizes that they were indeed multi-ethnic, but included the considerable percentage of Poles. A t the same time they had an extremely strong influence on the development of Polish ethnography and on the reflection on ethnic issues and folk culture. Author concludes that mixing historical realities leads to the misuse and abuse of time as well as to the appearance of dangerous stereotypes of folk culture, ethnology and ethnologists themselves. Translated by Jarosław Adres Autora: Dr Hubert Czachowski Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prufferowej Wały Gen. Sikorskiego 19, 87-100 Toruń e-mail: hubertcz@poczta.onet.pl Derlicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6343afb3bc98a901cd8f45d2a7e075cf.pdf d2926488a7d1c7f8ee0f06e6ba750eb7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1878 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Subject The topic of the resource migracje Polonia - badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1742 Title A name given to the resource Etnograficzne badania polonijne / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.197-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, 11984 RYSZARD KANTOR Uniwersytet Jagi'ellońsiki Instytut Badań P'olonijnych Kraków ETNOGRAFICZNE BADANIA POLONIJNE. RZECZYWISTOŚĆ I PROPOZYCJE Wstęp W'kład etmJg~'afii 1 W badan1a poloolI1lijneffitOizn'a, W m::Ji:m przekonaniu, ro~patrywać co najmniej w czterech płaszczyznach. Ujawniają one nie tylko osiągr1Jięcia i słabości tej dyscypliny na jednym z IDJżhwych da podjęcia przez nią obszarów badawczych, ale również wskazują na zachodzące na przestrz~mi ostatnich Istu lat przemi,any jej przedmiotu zainteresowań i metod badawczych. Po pierwsze, można zastanawiać si£;, jakie osiągnięcia ma polska etnografia w określeniu i poznaniu tzw. tradycyjnej kultury ludlowej, zwlas:zC'z::lJej ,charakterystycznych 'Cech 'ODazczynników, któDe 'kształtowały jej oblicze, przemiany i zanikanie. Są to problemy niezmiernie interesujące i ważne dla szeroko traktnwanych badań polonijnych 2, gdyż możliwie pełne poznanie charakteru i treści kultury, która wydała gros emigrantów w drugiejpolowie XIX i XX wieku, emigrantów tworzących społeczności polonijne na śwtecie, da materiał do zr'ozumienia tych społeczności (np. w zakresie ich odporności na obce treści kulturowe). Po drugie, śledzić możemy zgromadzony pnez polską etn,ografię materiałi dokonane uogólnienia dotyczące czynników wywołujących migracje chłopskie (za'robkowe), ich przebiegu i ich skutków dla przemian zaniku kultury ludowej w ogóle. 1 Używam w artykule konsekwentnie tradycyjnego określenia "etnografia". choć zapewne zdaniem wielu czytelników właściwszym byloby określenie "et.nol0gia". Por. J. Burszta, Etnologia w służbie spolecznej. Dokonania i perspektywy .• (w:) Praca zb. pod red. Z. Jasiewicza, Funkcje spoleczne etnologii, Poznań 1979, ~. 3 - 13, zwlaszcza przyp. l, s. 11 2 Zob. prog>ramy badalI polo-nij'nych: R. Bierzanek, Stan i potrzeby' badań naukowych nad problematykq polonijnq, "Problemy Polonii Zagranicznej" t. 5: 1~68, s. 7 - 28; H. Kubiak, O koncepcję badań polonijnych w kraju, "Prz.egląd Polonijny", R. l: 1975, z. l, s. 15 - 27. �198 RYSZARD KANTOR Po trzecie, możemy przedstawiać dotychczasowe - niezbyt zresztą liczne - próby etnograficzneg10 ,poznania istniejących społeczności polonijnych. Po czwart.e wreszcie, możemy starać się odpowiedzieć na pytanie, w jakim stqpniu etnografia, badająca wieś współczesną, tra.ktuje zagadnienia migracji i jak widzi ich rolę w kształtowaniu się i przemianach tego, co skłonni niekiedy jesteśmy nazywać współczesnel kultuq wsi polskiej j współczesną świadomością jej mieszkańców. Nie będą nas interesowały oczywiście kulturowe skutki każdego rodzaju migracji i zakres ich poznania przez polską etnografię, a jdynic migracje zarobkowe poza aktualne (w każdym momencie historycznym) granice naszego kraju lub krajów, do których obszar Polski w przcszłośści należał 3. Poniższe uwagi wiązać się będą j.edynie z drugą i trzecią płaszczyzn2! wyJdrębnionej prob:ematyki. Płaszczyzna pierwsza wydaje mi się dość dobrze znana, co nie znaczy, że badanie jej -- z punktu widzenia problematyki polonijnej - nie wymaga pogłębienia; płaszczyzna czwarta zaś stanowi zbiór problemów wymagających szerszego omówienia, na które brak tu miejsca. M i g r a c j e l u d no ś c i w i ej s'k i e j w c z y wp o l s 'k i e j e t n o g r a f i i jak o p r {)b Ie m b a d a- Szukając przyczyn zmienności kultury, także kultury ludowej, źr6deł upowszechniania się nowych przedmiotów materialnych, nowych mód, innych niż dotychczas Siposobów myślenia i zachowania się jednostek i grup ludzkich, e'tnografowie zwracali uwagę na rozmaite czynniki i bodźce zewnętrzne, niejako przez gru:pę ludzką im8ortowane. Przyczyn zmian upatrywano również m. in. w mob:lności chłopskiej. Podkreślano znacz·enie służby wojskowej chłopów 4, pielgrzymek, a przede wszystkim wszelbch migracji zarobkowych, sezonowych i stałych, wreszcie i zJmorskich. ,.Reemigrant pisał J. St. Bystr'oń, majelc na myśli w ogóle wszelkiego typu migracje - przywozi ze sobą nowe przyzwy3 W jednym przypadku (górale czadeccy) omawiana grupa migrująca, kt0ra s'cała 'się podstawą zbiorowości p,]onijnej, nig'dy nie egzystowała VI granicach p')łitycznych Polski, choć bez wątpienia obsza'r, z którego migwwala był obszarem etr.icznie polskim. 4 Zob. J. Sto Bystroń, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 21, nieco inny, bogato udokumentowany pogląd na rolę służby wojskowej dla kształtowania się treści chłopskiej kultury tradycyjnej przedstawił ostatnio L. Stomma, Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku, "Polska Sztuka Ludowa", R. 33: 1979, nr 3, s. 131. �Etnografic,mc badania polonijne 199 czajenia l mne wiadomo'śei, wyższy poziom umiejętności technicznych, większe poczucie własnej wartości ,i g'oodności" 5. W tym du,chu kwitowan0 w literaturze etniOgrafi;cznej niemal do naszych czasów rolę migracj'i dla polskiej wsi; zaszczyt podjęeia pierwszych systematycznych badań tej p1"oblematyki przypadł w udziale historykom i socjologom 6. Do pierwszej wojny światowej, a i później niemal równie często, w ukazujących się dość licznie monografiach etnografic:onych 7 i?f'0b ..ematyka kulturotwórczego oddziaływania migracji na wieś ,pols>ką była bądź p0mija.na, bądź ujmowane> ją lakonicznie i schematycznie. Z zasady autorzy ograniczali się do podkreślenl:.l znaczenia emigracji czy reemigracji dla jakiegoś określonego działu kultury, n? str'oju ludowego; bldź jedynie nJtowa1i sam fakt występowania migracji zarobkowych. Rzad.ko t)'.'ko Sp'o'ty~\.o.myt:akie 'Q'p;'aoow,mia, Mórychaut'JiI"zy sta;r'ają s.ię doszukiwać przyczyn migracji, określają ich skalę i szerz'ej piszą o s'kutkach, Poniżej dam dwa przykłady ujmowania w monografiach etnograflczr:ych zo.gadnieil migracji. Posłużę się materiałami niepubEkow'dnymi, gdyż fakty w nich zawarte Sci mniej Zna11e, a do ,pewnego stopnia godne uwagi same w sobie. Stanisław Cercha opisują'c pod koniec XIX wieku wieś Ło;puszną w powiecie nowotarskim zauważa: "Pa,'obcy wracający z Jameryki bądź Peśtu przywożą ze sobą strój miejski, najczęściej :przychodzą z za;puszcnnymi wąsami, ale nie dochodząc do wsi golą je w obawie, że dziewczęta śmiJć się będą i nikt z niemi j·eść nie zechce. Na ubiór miejski patrzą jedna'k niechętnie (spoleczność wiejska oczywiście, nie sami nosiciele - przyp, RK) i najczę~ciej gdy to odzienie zedrze, młody człowiek przedzierga się wkrótce w górala" 8. InfJrmacje zawarte w tej lakonicznej notatce są niezmiernie interesuj'lce i ujawniajq fakt, iż opinia wiejska re[u'owała - do czasu przyjmowania nowinek przynoS'z,onych przez młodzi,eż z pobytu poza wsią· Katarzyna B31aawa poświęciła w swej monografii wsi Mędrzechów kał:::>Tarnowa znacznie więcej miejsca interesującym nas zagadnieniom 9. 5 J, St. Bystroń, Etnografia Polski ... , s, 21. Szeroko o dorobku historii i socjologii w zakre'sie problematyki polonijnej pisze B, Golda, Konsekwencje emi:Jracji w życiu wiejskiej spoŁeczności polskiej, "Przegląd Polonijny", R 2: )976, z. 1, s. 111-123. 7 O monografiach etnograficznych patrz: K. Adamus, Monografie wsi w Polsce, "Etnografia Polska", t. 2: 1959, s. 157 -202; także J. Burszta, Dwa modele c.nourafic:nej monoorafii wsi, "Lud", t, 53: 1969, s, 147 -163. 8 S, Cercha, Łopus:na, wieś w powiecie nowotarskim, Archiwum Muzeum Etl:ogr<lficznego w Krakowie, P:Jż. 365. ) K, BaJa(}wa. Ma'erialy etnooraficzne pow. dąbrowskiego, ArchiWiUm Muzeum Etnograficznego w Krakowie, poz, 572/11. 6 �200 RYSZARD KANTOR Zjawisko migracj,i zarobkowych w okresi'e 1880 - 1900 W'ląze ona ze wzrostem zaludnienia i rozdrobnieniem gruntów. PosylalD,ie przez ub::>ższych gospodarzy córek na służbę do Tarnowa i Krakowa uważano za ,pOO1liŻ8.jąee ("we wsi śmiana się oZnich, źe Żyd'OlIllwodę [l>oszą"); miejsc pracy u gospodarzy we wsi broak>owało."Kiedy zwiedziano się o Sa'ksach - pisze K. Balaowa - gromady ,chudobniejszych dziewek i chłopaków rok r'OC'ZI1Iie wiooną wyjeżdżały do Ni'emiec na robJty Ipolne. BJ.gatsi wstydzili się jeździć na Saksy. Saksiarze jedna:k chwalili sobie pobyt w Niemczech, a zwłaszcza dobry wi·kt :i zar,obek. Powracali póżną jesiemą zaopatrzeni w porządną przyodziewę i z ładnym groszem, którego bogatszym pożyczać nie chcieli za to, że ci podśmiewali się z nich". Pisze dalej autorka 'O wyjazd,ach do Danii, gdzie były jeszcze le:psrze zar'obki, a zwłaszcza lepiej pol:skiegorobotnika tra'kt'owano. Dopiero joednak możliwość migracji zar,obkowych do St'anów Zjednocz,onych zbulwersowała prawdziwie wieś. "Ogromny ruch powstał w naszej wi·osce i okolicy, gdy dla imigrantów o.twarla grranicę Ameryka Północna. Agentami od wysyłania do Amery:ki byli Żydzi. P.odróż kosztowała 200 reńskich, czyli 400 kowno Kto nie miał pożyczki, albo sprzedawał coś z inwentarZ/a, czy też wydzierżawiał grunt i jechał. Gdzie była spora kup-ka dzieci, t.o jechało dwoje, a potem przysyłali pieniądze na drogę dalsz~'m dwojgu i tak w krótkim czasie ściągali do Ameryki całe rodzeństwo. W domu zostali tylko starzy ojcowie". Autorka zwraca uwagę na praoowitość emigrantów, którzy przysyłali pieniądze do domu na d>oku.p[l>O ziemi albo ~'olnienie gospodaT'ki z długów. Nie umyka jej uwadze także prob.em rozbicia rodzin w związku z wyjazdem jednego z małż,onków do Ameryki, j-ak również wszystki·e wyn1kaj~ce .z 'oddalenia :pT>.Z:elstrz'enneg::> lp:utnerów kQ[lilikty 1"0dzinne. "Nierzadko zdarzało się - zauważa K. BalaJwa - że pnostrtwiana sama na gospodarstwie (ż,ona - R.K.) przygospodarzyła s'obie najducha, a czasem i dwóch tak, że jak mąż z Ameryki przyjechał nie bardzo się radował z takiego przychówku". Część wyjoeżdż,ającyeh do AmerykJi PJizolstawała tam ,na !S,tale,więks.wść jednak wracała z rozmaitym dorobkiem. "Na Am-eryce jedni wyszli źle a- inni dobrze. Którym zdrowie służyło znaleźii doJbrą rob)tę, byli oszczęini, nie pili alkoholu - dorobili się majątku i pozostali na stałe w Ameryce. Inni powróciwszy do kraju p::>kupiii duże gosDodarsŁwa, nieoblożone lub wyczyścili ojcowiznę z długów i spłat. Wielu kurz i Zaduch fabryczny przy,prawiło śmierć zda a od rodzin i ojczyzny". Podobnych informacji w literaturze etn:>graficznej mamy wiele, choć stosunkowo rzadkie są równie wyczerpujące jak w m;mografii Mędrzechowa, wiele ich również znajdziemy w materiale nie publikowanym. Dotyczą one w pierwszym rze.dzie stwierdzenia faktu samych migr-acji, �Etnograficzne badania polonijne 201 w mmeJszym stopniu ich przehiegu, a w najbardziej ogranicz,onym zakresie ich wpływu na kulturę ludową. Ogólnie odczytać z nich możemy, ż·e migrowali raczej ludzie młodzi, nie ·obarczeni rodziną; że migracje miały na celu dorobienie się, zapewnienie sobie odpowiedniego startu życiowego. Widzimy w tych mater1iała,ch wyraź.ną "krnąbrność" mł.adzieży migrującej i zjawisko temperowania jej przez starsze pokolenia. J edna:kże sam wpływ kulturowy migracji, nawet migra1cji za OC2'an, n~e rysuje się tu jasno. Docierały za pośrednictwem reemigrantów na polską wieś pewne wytwory materialne, idee, umi'ejętnośei; jednakże mechanizm ich przyjmowania czy odrzucania nie interesuje w zasadzie badaczy. Być może zebranie ro~p.f>Oszonych, le,cz ilościow,o wcale licznych in formalcj'i typu ,powyż'2jplf'ze:ista1wi'one;go, mog1oby dać intelres;ujący mater,jał ilustracyjny na temat, jak funkcj<ono'wała tradycyjna kultura lucbwa 'W mOlmenCiiie'podda1wania jej poważlnej ,próbie, j1aką była b2'Z 'Wąltpienia ma'S,Qwamigr'a1cja ludnl{)lśai wiejskiej \k'ońca XIX wiekJU. Obok przyczyruków etnograficznych, obJik drobnych, choć niejedlltokr.();tnie bardzo cennych informacji przewijają;cych się w materiałaeh etnograf,icznych z ubiegłeg'o i bieżącego wieku, mamy takż'e - już nowsze - opracowalnia, ,które zajmują się kulturo'twórczą rolą migracji, opracowań opartych zarówno na materiale archiwalnym, a niekiedy także DJ badaniach terenowych. Chciałbym tu zwrócić szczególną uwagę na prace poświęcone migracJom sezonowym z terenu Małopolski południowej oraz na efekt systematycznych badań wybranej zbiorowości wiejskiej, jakie podjęła tuż przed drugą wojną światową K. ZawiS'towicz-Adamska. Migracjom sezcmowym-zarobikowym poświęcone są prace, bądź. ich ważne fragmenty takich autorów jak W. Jostowa 10, A. Kowalska-Lewicka li, M. Misińska 12, a ostatnio także M. Maj.13 Szczególny walor dla etnografa ma praca J. Burszty (} Grodzisku 14. . 10 W. J'o.stowa, Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich, "Wierchy", R. 24: 1955, S, 141 - 153; tejże, Pasterstwo na Polskiej OrJwie, Wrocław 1972, s. 87 - 89; tf;jże, Z życia góralskiej biedoty, "Wierchy", R. 22: 1953, s. 111 - 130. 11 A. Kowalska-Lewicka, Kilka uwag o wędrówkach zarobkowych górali podhalańskich, "Kwa'rtalnik Historyczny", R. 64: 1'957, s. 114 - 12l. 12 M. Misińska, Podhale dawne i współczesne (wybrane zag'adnienia), "Prace i Mater.i,ały Muzeum A,r'cr.·eO'!Ctgicz.Jlego i Etnog1ra.f:icizne.gow Łodzi", Seria €'tJno.glraiicwa, rur 15, Łó·dź 1971, s. 18 - 62. 13 M. Maj, Zarobkowe migracje mieszkańców Polskiej Orawy w końcu XIX i pierws:::ej połowie XX wieku, ZNUJ "Prace etno,oraficzne", z. 11: 1973, s. 77 - 88; tejże, Sezonowe zarobkowanie pOZa wsiq mieszkańców Polskiego Spiszu, ZNUJ "Prace etnograficzne", z. 14: 19,81,s. 29 - 44. 14 J. BU'I'szla, Z niedalekiej przeszłości jednej wsi. Wychodźstwo. (IW:) Szkice z dziejów wsi, Warszawa 1955, s. 171 - 217. �202 RYSZARD KANTOR Wszystkie te opracowania charakteryzują się tym, że autorzy ich ujmują za@adnienia migracji sezonowych całościowo, tj. nie og;'aniczają się do ich przyczyn lub przebiegu, lecz p.;:)szukuj'c! ich odbicia w sferze kultury, a czasem nawet w sferz'C: szewko rozumianej świadomo:~lci, jak np. w przypadku migracji zarob'kowych-sezonowych z,e 8}isza i Orawy mljących wie.kie znaczenie dla kształtowania się świadomości narodoweJ mieszkańc6w tych regianów. Publikacje na temat s€z'O!nowych migracji zarobkowych c1Jstarczają również wiele wiadomości na temat mganizacji grup migrujących, warunków pracy, stosunków z p:raoodawcami itd. Na ,ogół właśnie ta strona omawianych opracowań jest str,oną najmJcniejszą, ich słab::>ścią natomiast - mimo wyraźnych usiłowań autorów jest wciąż pobieżne i zdawkowe traktowanie rezultatów migracji, ich wpływu na paszczeg61ne działy ludowej kultury regionu. Wydaje się, że nawet w najlepszych o~racowaniach autorzy nie m::>gli się wyzwolić od pewnego sch2matyzmu wo,cenie zjawiska. Ogólnie z prac etn::>graficznych wnosić m::>żna, że migracje sezonowe nie wywieraly wyraźniejszego wpływu na poprawę sytuacji ekonomicznej wsi. ZarobiJne pieniądze wydawano na bieżlCO, umożliwiaiy one przetrwanie zimy. W sferz·e stosun'ków społecznych, obyczaju czy wierzeń, znaczenie sezonowych migracji nie zostało do końca ujawnione. Bez wą1Ąpienia, aby zagadnienie to uznać za wyjaśnione potrzeba jeszcze wielu studiów i t:> chyba znacznie głębszych i opartych na szerszym materiale niż dotycł1:czasa,we. Kazl:miera Zawistowicz-Adamska tuż przed drugą wojml światową prowadziła niezmiernie interesujące badania w ZabJrowi-e, wsi leżqcej w powiecie brzeskim, znanym jako jeden z najbardziej ,,€ks)'ortowych" obszarów 'P'od koniec XIX wieku i w wieku XX. Badaczka zaintcl'esowa:a się k'onkretną wsią (.n.b. urodził się tu J ędrzej Ci~rnia-k, wyhi'tny działacz ludo\V€go ruchu kulturalnego), konkretną spoleczn03cią wiejską, starając się zgr·omadzić materiał, któ;ry miał ujawnić przeobrażenia, jakie zach::>idzą w kulturze ludowej na skutek €migracji. Badania mialy system::>wy charakter obejmując dwa w zasadzie problemy: emignwanie, jego przyczyny i skutki oraz funkcjonowanie gos;:Joo:Jars.t\v, z których wywodzili się emigranci. Wyni:ki z',);stały d.o'piero o.~)Ublikowane po wOjni.e, co .nie obniżyło w niczym końcowych efektów 15. Pi-erwszy raz w nauce polskiej, nie ty.ko w etnografii, wykazano wpływ m!r-;acji ,zaTóiwn::>w sfef'ze g'olSl;xxiarki, jaiki 'kultury. Praca byla Wz::>rCowa 15 K. Zawistowicz-Adarnska, ;:: badań teren~wych ~zews'ka-Adamczyk, Warsza wa 1978. Społeczność wiejska. Doświadczenia w Zaborowie., Łódz 1°48, wyd. 2 Warszawa Przemiany sp~leeznośei wtejskiej. Zaborów i rozw:l:ania 1958; M. Wicrupo 35 latach. �EtnofJraficzne badania 203 polonijne także w tym sensie, że zawierała szereg propozycji metodycznych oraz zestaw oryginalnych kwestionariuszy badawczych. Wart::>ści pracy K. Zawistowicz-Adamskiej podkreśla w przedmowie do drugiego wyda.nia J. Szczepań'SI:<i,widząc je nie tylko w walorach ;czysto naukowych, aJe także w specyficznym kontalkci.e badacza z bldaną zbior·owością· Autorce udało się nie tyko przedstawić rezultaty badań, ale także "proc(~s zżywania się z bldanymi ludźmi, .pl'oces wchodzenia badacza do badanej społeczności, zd::>bywa,nia sobie w niej miejsca, uznania i zaufania, które ol wi-era drogę do poznania wszystkich zakamarków życia uczuciowero, z trudno uchwytnych układów w stosunkach ludzkich". Po 35 latach badania Zawistowicz-Adamskiej, do pewneg{) stopnia, pawtóf'zyla w tcj samej 'ml-eJscowo:-;el M. Wieruszews:ka-Ad:amczyk, slwjerdzajqc stopień i zakres zmian, jakie się na przestrzeni tego okresu dok:.maly w życiu społecznym i kulturze wsi. W sumie obie te prace daj q materiał faktograficzny i zakres ref:-eksji, jakimi do tej pory etnografia pohka nie dys:Jonowała, ukazując jedno·cześnie dalsze możliwości badań nad wychodźstwem w kraju, z którego się ono wywodzi. Są one, a raczej powinny by:::, bo jak d{)tąd nie zostały w tym sensie wykorzystane, wzorowym przykładem zaprogramowania bad·ań nad mig.racjami i skul!cmi ich dla kultury wsi polskiej. Ogólnie można stwi-erdzić, że dotychczasowe badania etn/ograficzne nad nL; migracji dla ku:tury wsi polski-ej potwierdzają i weryfikują wnioski z bldań hisbrycz,nych i socjologicznych. Rola migracji najb'3.rdziej ujawniała się w sferze życia gos'podarczego. Aktywizacja rzemiosla i handlu; wzrost wagi pieniądza jako śmdka wymiany i miary wart·olŚd, :przemiany struktury agra:nej, ,przed okresem reformy roln-ej, wiązać n::llcży wyraźnie z odziaływaniem migracji. Do k'onsekwencji mi?racji należy także sto'pniowy wzrost stopy życiowej wsi. W sferz-e zaś kultury - jlk m:)wiliEmy zagadnienie to zostało słabiej udokumentowane notujemy wpływ €migracji na przyspieszeni·e tempa rozpadu kultury tradycyjnej. "Zał2manie izolacji społeczności, ko·ntakt ze światem - pisze jak naj słuszniej B. Golda - t::J podstawowe źródła przemian zachodzących w sbsunkach społecznych, obyczajowości i wierzeniach mieszkańców wsi" 16. Etnogr.aficzne badania 'Zbiorowoś'ci polonijnych Migr::Jwanie zwartych ?rup ludności wiejskiej z terenu Polski, osiedlanie się ich pOza obszarem etnicznie polskim było - jak wiemy - fa.k18 B. Golda, Konsekwencje emigracji ... , s. 123 �204 RYSZARD KANTOR tern notowanym przez e,tnografię, historię czy publicystykę co najmniej od wieku XVIII 17. P'onadto poza obs~arem etnicznie polskim, tworząc wysr;;y językowo-kuHu>fowe, pozostawały od wieków chłopskie społeczno,ści etnicznie polskie, stając się obiektem zainteresowań przed·e wszystkim językoz'nawców, al,e także niekiedy etnografów. Masowe migracje zarobkowe ludności wiejskiej z terenu Polski pod koniec XIX wieku i w wieku XX zostały oczywiście zauważone przez badaczy kultury ludowej; nie wywołało to jednak żadnych prób przepr·owadzenia badań nad tworzącymi się w tym cza's'ie w miejs,cu osiedlania emigrantó1w zbior·owościami polonijnymi. Do chwili obecnej etnografia polska nie ma niestety żadnych liczących się osiągnięć w badaniach tworzenia się, fUJn\kcjonowania i ,przemian kultury społeczności polonijnych w obu Ammyl:-{ach. Nie przeprowadzono dotychczas jakichkolwiek szerszych badań etnograficznych nadchłoiP'skimi zbio,rowośclami polonijnymi w Brazyjii 88. Tu luka wyd.aje s'ię szczególnie drażjwa, ze względu na fakt, iż - ja,k się wydaje - m.lmy w tym kraju do czynienia z sytuacją stosunkowo rzadką: imigranci-·chlopi pozostali chlopami, tworząc na nowym miejscu in tencjonalJnie zbiorowości będące próbą odwzorowania rzeczywistości społecznej i kulturowej terenu, który opuścili 19. Nie p["Zeprowadwuo dotychczas €'tnc>graficznych b::ldań nad chłoPSikimic'Zy farmerskimi 'Zib~:>riOWioŚiCi;ami ,po~'Q\l1Jij;nymi w Stanach ZjednlQic.wnych i Kanadzie, dając się wyprzedzić historykom i socjologom 20 Nic zainteres'ował etnografów - joak dotąd - proces przechodzenia, ll1ieraz nader gwaltoowny, jedno~tek czy rodzin - członków tradycyjnej społeczZob. np. bibl. zam.iesz{;zoną w a,rt.: E. Krasii1ska, Wychodźstwo polskie na Stan i potrzeby badań etnograficznych, ZNUJ ,..Prace etno.graficzne", z. 11: 1978, s. 41 - 62, bibl. s. 59 - 61. 18 S.pOTOinf. a cha·rakterze etnograficznym zawiera praca: Emigracja polska w Brazylii. Sto lat osadnictwa., Warszawa 1971. Interesujące są także, z punktu widzenia etnografa, prace: T. Dworecki, Zmagania polonijne w Brazylii. Polscy werbiści 1900 - 1978, Wa,rszawa 1980; M. Kula, Polonia brazylijska, Warszawa 1981. Nie mo'- ą one jednak zastąpić opracowania etnograficznego. 19 Kapitalnie ukazuje to powieść: R. Wachowicz, Polskie korzenie. Opowieść a życiu polskich emigrantów w Brazylii, Warszawa 1980. 20 Zob. zwłaszcza: A. Brożek, Sląwcy w Teksasie. Relacja a najstars:::ych pols'cich osadach w Sta'nach Zjednoczonych, Warszawa 1972; T. L. Baker, Historia najstarszych polskich osad w Ameryce, Wrocła'w 1'<81, Siwzegó.l,ric ro'zdz. VIl Obyczaje i życie codzienne Slqzaków w Teksasie; tenże, Panna Mana and P!uźmca. A Study in Comparative Folk Culture, (w:) The Folklore of Texan Culture, rt'd. F. E. Abernathy, Publications of the Texas Fnlklo're Society nr 38, Austin 1974, s. 218 - 226; J. L. Perkowski, Vampires, dwarves and witches among the Ontario Kashubs, Ottawa 1972; Z. Komorowski, Doroczne zwyczaje świqteczne Kaszubów w Ontario, "Studia Polonijne", t. 1: 1976, s. 203 - 241. 17 Węgry. �Etnograficzne badania poLonijne 205 ności wiejskiej - od wiejskiego ku miejskiemu styl'owi życia 21.GrOO emigrantów polskich w USA w krótkim czasie, .nie bez konsekwencji !kulturowych i świadomościowych, przeobroaziła się z chłopów w ~ohotnilków. PrzyZJnać trzeba, że lista podobnych zaniedbań mogłaby ciągnąć się znacznie dłużej. Nie przeprowadzono etnograficznych badań nad chłopskimi emigrantami we Francji 22, Danii 23, czy Bośni, o których niewiele więcej wiemy ponad to, że istnieją 24, tworzącymi chłopskie zbiorowości polonijne tak zróżnicowane, że ich zbadanie mogloby dać kapitalny materiał faktograficzny na temat zdolności adaptacyjnych jednostek i grup wywodzących się z tradycyjnych sp-ołeczności wiejskich, do niemal każdych społecznych i kulturowych warunków. Być może badania tego typu daŁyby interesujący materiał, mogący posłużyć zweryfikowaniu wielu z!)yt skrajnych -ocen na temat mentalności polskieg-o chlapa - czlonka zbiof.Owości tradycyjnej. Etnografia polska, jak na razie,nieco szerzej zajęła się chłopskimi zbiorowościami polonijlnymi jedynie w Rumunii, Turcji i na Węgrzech. Nie mam zamiaru na tym miejscu ,przedstawiać wyników tych badań, chodzi mi jedynie o ukazanie ichz;alkresu. Marian Golkiewicz - wybitny geograf i etnograf - zainteresował się w okresie międzywojennym Ikillwma wsiami na rumuńskiej Bukowinie. Wsie Nowy Sołoniec. Pojana Mikuli i PIesza zamies7Jkiwali w tym czasie zwartq grupą polscy gÓT:ale,Ipl()lt1c.mkowie Ipolskiej ludności Czadeckiego, części Śląska Cieszyńskiego. Pierwsi osadnicy '[, Czadcy, będącej wtedy pod panowaniem węgierskim, wyemigrowali na Bukowinę w rpoczątk",ch XIX wieku, gdZJie w otoDzellliu ukmińJskiej i rumuńskiej ludno~ci zachowali swoją odrębność kUlturOWą i poczucie przynależności do polskiej grupy etnicznej 25. 21 Wy·daje mi si<;. że et1nografia mogłaby j'UJŻo,becllie wnieść n1eco poprawek do cg'zcm:p!.i[Jilkacji ,~c:hemat,u '()'l"ga'lllizacj a- d0zo"ganlizaoja -<l'c'011gacli,za1cj a ,dOikGIlEmej przez W. 1. Thomasa i F. Znanieckiego. Materiał etnograficzny, na jakim oparli ~ię ci autorzy był nawet na początku XX wieku uderzają~o skromny. 22 Zob. np. K. Pudło, T. S'karżyńs;ki, Z badań nad kuLturq reemigrantów po!sl<IC!z : Francji, "Zeszyty Etnograficzr.e", 't. 1, W-roclaw 1963, s. 129 - 146 Z3 Spory niedosyt informacyjny pozo,stawia praca: M. A. Kowalsk.i, PoLacy UJ Danii, ,.Etnografia Polska", t. 14: 1970, z. 1, s. 57 - 73. 2ł K. Kwaśniews'ki, Z badań nad ku!turq reemigrantów z Bośni, "Zeszyty Llnografic-zl1e", l. 1, Wrocław 1963, s. 81 - 104. Wiadomo, że nie wszY'scy zo:,tali repatriowani do Polski. Część zamieszkuje obecnie Wojwodinę (wieś Ostojicevo). 25 M. Gotkiewicz, Pidni poLskich góraLi przetrwały na Bukowinie i rozbrzemiewajq na SLqsku, "Prace i Materiały Etnolgraficzne", t. 7: 1948/9, s. 348 - 363; ten7.e, O c:adeckich repatriantach z Bukowiny, "Etnog-rafia Polsika", t. 6: 1962, s. 93 - 133; tenże, Przyc::ynki do etnografii repatriantów z Pojany Mikuli na Bukowinie, �206 RYSZARD KANTOR Pojana Mikuli została w 1944 roku spalona podczas działań wojennych; los 'ten spotkał takŻ€ część wsi Plesza. Po wojnie objęto te wsie akcją repatriacyjną. R€patrianci żyją ohecnie w tfozproszeniu na obszarze ziem zachodnich 26. Etnograficzne materiały zebrane przez M. Got'kiewicza nie zostały w całości opublik'owane 27. Już jednak to, 00 znamy oddać może slkalę zainteresowań badacza. Główną uwagę :sk'oncentrował .an ma zwyczajach i obrzędach zbi'orowości, ~poro uwagi poświęcił również gwarze i folklorowi ustu·emu, poruiSzając także - choć już marginalnie - takie zagadnienia jak: budownictwo ludowe, ludawe lecznictwo, strój. Trudno dziś, bez znajomości reszty materiałów Gotkiewicza i jego planów badawczych, stwierdzić czy zbierał materiał do monografii etnograficznej, czy zajmował się jedymie gromadzeniem materiału o tych działach kultury, które wykazywały największą odporność na treści płynące ze S'Ll'onyobcych grup etnicznych oraz ,tych, któr·e - !przeciwnie - najbardziej na te wpływy były podatne. Po krótkim ,pobycie w Adampolu (Polone:ukoy) w Turcji, opublikował E. Pietraszek etnograficzno-historyczny szkic o tej wsi, zamieszkiwanej po części przez potomków osadników z Polski 28. Pisał w nim autor o genezie ·osady, o rozwoju zaludmienia oraz 'o pochodzeniu pierwszych osadników. Określał układ przestrzenny i zabudowę wS'i, zamieszkując także pewne 'Uwagi na temat gospodarki rolnej, hodowli, sadownictwa, myślistwa i ·turystyki - głównych źródeł dochodu mieszlkańców Adampola w różnych okresach jego istnienia. Jak widać z tego wykazu brak Lu dość zasadnłczych z .punktu widzenia potrzeb poznania źycia społecznego i kultury każdej grupy problemów: życie sąsiedzkie i rodzinne, zwyczaje, obrzędy, system wartości itd. 29 "Rocznik Mu'Zeum Etnogr.aficznego w Krakowie", t. 5: 1974, ',s. 227 - 238. Zob. także B DroZJdek, Wiesiele w Pojanie Mikulie, "Praoe i Materiały Etno'g,raiicZJl1c", t. 7: 1948/9, s. 364 - 367. 2t M. Meysner-Roztworowska, Z badań nad kulturą ludową reemigrantów polskich w Rumunii na Dolnym Sląsku, "Zeszyty Etllog'rafi<:zne", t. 1, Wr-ocłarw 1963, 5. 105 -1'28. Autorka ta obroniła w 1975 roku wyk'onaną pod kic.f. prof. dr" J. Burs z:ty pracę ,doktorską pt. Reemigranci ;:; BukoWiny Rumuńskiej na Dolnym Sląsku. Analiza procesów adaptacji i integracji. Niestety, opracowanie to(), jak dotąd, nie zostało opubliikowane. 27 Na pod:stawie zachowanych po M. Got'kiewiczu mai-eriałów opracował pod kier. pr'0f. dr Klimaszewskiej w 1979 roku pracQ magisterską jego syn Marek Gotkiewicz: Ciągłość i zmiana w obrzędzie weselnym repatriantów : I'ojana j\iIikuli (Arch. KES UJ). 28 E. PietraG~ek, Polonezkoy polska społeczność wiejska w Turcji, "Etnografia Polska", t. 18: 1974, z. l, s. 85 - 98. 2P Zwrócił na to uwagę W. Sohisiak, Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych, "Przegląd Polonijny", R. l: 1 975, z. l, s. 36 - 37. 1 �Etnograficzne badania 207 polonijne PostuJ.ował E. Pi€traszek gruntowne przebadanie dziejów i kul'tUlry wsi Adampol, twierdząc, że "pod wieloma względami jej istnienie i !przeobraż~nia mijały 'cha'rakteT wyjątk'CJlwy i lIliepow1Jail":za1ny w dz.i,ejlaeh palskiego ooadnictwaemigracyjnego". Postulat ten spełniły, do p€wnego tylko s1JCJlpnia, opracowania Jerzego J. Łątki, a przede wszystJkim jego książka Adampol - polska wieś nad Bosforem 30. Autor, z zawodu dzierunikarz, z wykształcenia etnograf i orientalista, daje w tej pracy wyczerpującą historię Adampola opartą na mało znanych, :po części zu,pełnie nieznanych źródłach archiwalnych oraz kreśli barwny obraz wsi z:początków lat siedemdziesiątych naszego wieku. Podkreśla s-iC;często -czyni to także J. S. Łą.tka - polsk'ość Adam,pola, tworu dość fantastycz,nej koncepcji politycznej. Podkreśla się polS\.1{oŚć pierwszych o,sadJników(nie wszyscy z nich w ogóle byli Polakami); nikt jednak, jak dotąd, lIlie postawił 'pytania, co 'owa "polskość" oznaczała w sferze ku1tury, nie w patriotycznych deklaracjach. Otóż, jak łatwo się zorientować, 'od samego początJku istnienia Adampola wytworzył się swoisty konglamerat kultUT'owy, swoisty twór będący w rzeczywistości czymś nader oryginalnym i lniepowtarzalnym. Osadnicy 'Pochodzący z rozmaitych regionów Polski, różniący się pochodzeniem społecznym i tradycjami ku1turalonymi, utJworzy1i i przekazali potoulkom pewien wzÓir polskości, po'lskości kultury i języka. Wzór ten, jak można sądzić po jego trwałości, 'odznaczał się wielką siłą atraikcyjnoś'ci ,i określenie go wydaje się najpilniejszym zadaniem dla badaczy dziejów Adampola. J. S. Łąt'ka IpJiSltuluj'e,'choć sam !Zdaje się sądzić, że j'est już za ,późno, podjęcie na szeroką skalę zakrojonych badań nad kulturą potomków Polaków w Adampolu, dziś wsi o nazwie Polonezk6y. Przeprowadzone przed dwudziestu laty dałyby bez wątpienia pasjonujące wyniki, wzbogacając naszą wiedzę o mechanizmach tworzenia się i funkcJonowania poJ.onijnych zbiorowości na obczyźnie, ich odporności i podatności na procesy asymilocyjne. Niestety, dziś "Ipoloskość"tej Wsi zan1kła niemal ZoU!pełnie. Stał się dawny Adampol modnym letniskiem, jego nieliczni stali miesz/kańcy nikną wśród przybyszów. Ile jeszcze podobnych chłopskich zbiorolWlolśoi pollQ1ll1ijnych umkni,e uwadze etnografa? Jedną z nich udało się objąć badaniami niemal w ostatniej chwili. W 1977 roku pracownicy Katedry Etnografii Słowian Uniwersyte1tu Jagiellońskiego przystąpili do pierwszych -chyba w dziejach etnografii lPalskiej systematycznych badań nad polonijną zbiorowością chłopską. Po30 J. S. Łątlka, Polonezkoy - Adampol. specyfika POlska wieś historyczno-kulturowa Polonijny", R. 5: 1979, z. 2. s. 113 - 125. nad Bosforem, polskiej wsi Kraków w Turcji, 1981; tenże "Plrze,gląd �208 RYSZARD KANTOR cząikowy etap badań trwał cztery lata, a jego rezultatem jest monograila potomków osadników z Polski, zamieszkujących na Węgrzech 31. Do ok'r-esu drug1ej wojny światowej istniała w północnych Węglfzech wieś DeTenk, zasied_ona - o czym świadczą źródła historyczne - przez element etnicznie po1s!ki jeszcze w początkach XVIII wieku. Wieś przestała istnieć w latach drugiej wojny światowej, a jej mieszkańców przesiedlono m. im. do połaź onej niedaleko Mi~Slkolcaosady Istvanmajor. Osaru:1 ta, :gruipujqOa zlna!czną większiDŚćprzesiedl'eńc6w z Derelnlku stała się mi'ejscem intensywnych badań ebnograficznych. Za cel wstępnego etapu badań uznano zrekonstruowanie kultury mieszkań,ców Der·enku sprzed oIkresu ich przesiedlenia (bez uznania, że była to "kultura rodzima"). W praktyce udało się o.siągnąć, nie dla wszystkich działów kultury jednaikowo-, obraz kultury z przełomu XIX i XX wieku. Obraz ten jest jakby bazą, o którą opierają się wszelkie dalsze badania, :np. badanie przemian kultury zbiorowości po przeniesieniu się jej na różny diametralnie ,od poprzedniego teren, zamieszkiwany Iprzez ludność rdzennie węgierską znajdującą się w permanentnym kont3kcie z osiedleńcami (na poprzednim miejscu zamieszkania interesująca nas grupa była względnie izolowana). Pierwsza część opracowania zawiera zarys gospodarki grupy wraz z ogólną cha'fakterysty1ką wsi, określeniem świadomości historycznej i etnicznej jej ludności. Z zagadnień go'spodarczych szczególną uwagę zwrócono na stosunki własnościowe, rolnictwo, hodowlę i pasterstwo, gos:p:Jdarkę leśną i ,przyswajającą oraz prace zarobkowe poza własnym gospodarstwem. Ogólnie scharakteryzowano przemiany gospodaTki po przesiedleniu i jej obecny stan. Drugi tom opracowania zawiera charakterystykę Derenku jako zbiorowości lokalnej, omówienie instytucji rodziny i jej funkcji, ,norm zachowania i mor-alności, szeroko potraktowano {)brzędy i zwyczaje r,odzinne ,oraz doroczne, a ta1kże wiedzę i w-ierzenia oraz - w nieco węższym zakresie - demonologię i lecznictwo ludowe. Do pracy dołącwno slownicze'k wyrazów i zwrotów gwarowych. Trz-ecia część, znajdująca się obecnie w przygotowaniu, zawierać będzie analizy takich problemów i procesów jak: trwałość i zmienność (wraz zQlkreś-leniem) bagażu kulturowego mi-eszkańców Derenku, rodzaj i znaczenie kontaktów z węgierskim otoczeniem, stopień asymilacji społeczności wsi Istvanmajor itd. Powy~sze przykłady dokonanych wcześniej badań etnograficznych 31 R. Kantor, E. Krasiń-s:ka, Potomkowie osadników ~ Poski we wsiach Derenk i Jstvanmajor na Węgrzech. Monografia etnograficzna_, CZ. 1. Zar)'s gospoda'l"ki, Z~UJ "Pra-c'e etno,graficzne", z. 15: 1981, Cz. II. Kultura spoleczna iduc'! :,wa, ZNUJ "Prac€ etnograficzne", z. 17: 1981. �Etnograficzne badania 209 polonijne nad kulturą pololnijnych zbioTowOślci wykazują, iż badania te ograniczać się mogą ni·emal wyłącznie do stwierdzenia stanu tzw. dziedzictwa kulturowego grupy (M. Gotkiewicz), mogą być badaniami o szerszym zasięgu, np. wybrane zagadnienia historycznego i społecznego rozwoju danej zbiorowości (Adam?,o,l), ale mJgą być również z założenia próbą zrea.iwwa.nia :S'ZJer'SflJejjeszcze kc}Ucepcji, kWlOepcjizar'ejestrowaJru:a kultury korukr'etJnej zbi'01"o'Wo3Q.iipolonijnej w rozwoju i zllllielnno:śd na przestrzeni dłuższego okresu jej istnienia i wchodzenia w kontakty z kulturą etnicznie obcego a dominującego otoczenia. o g ó In e 'Z a ło ż en i a Ip T 'b ·a d ·a ń p oC) l ;Q ni j n y c h. I()IP :o'n IQwan y'c he ,t u'og if a f i 'c z n y c h Etno,grafia podejmując jakiekolwielk badania kultury zbiorowości polonijnych, włącza się tym samym w badania procesów asymilacyjnych, jak~m podlega każda zbiorowość etniczna w otoczeniu innych etnicznie zbi·orJlwo.ki, chaf'aJkteryzujących się odrębnośeiami kulturowymi. Asymilacja ujmowana jako proces obejmuje zarówno akulturację jak i integrację społeczmą. Nkul'turacja - zgodnie z H. Kubiakiem - to "szeroko pojęta przemiana wzorów kultury, doikonująca się pod wpływem uczestnictwa w różnych formach życia społeczno-kulturalnego kraju osiedlenia" 32. Z powyższego mJże wynikać, że przedmiotem etnograficznych badań kultury zbioTowośd polonijnych powinien być pr,oces przemiany wzorów kultury macierzystej w sytuacj i trwałego kontaktu zbiorowości polonijnej z etnicznie obcym otnczeniem, reprezentującym wzory mniej lub bardziej odrębne. Walerian Sobisiak sformułował określenie "kultura rodzima emigrantów". P'oję6e t,O, jeglQ 'zd:anliem,ohejmuje: "dzliedzLctw'O kulturowe kraju po·chodzenia wychodźców, to jest ogól zachowań ludzl~ich i w związku z n:mi wytworzo.nych wbiektywizowanych elementów danego etnosu, zarówno materialnych jak i duchowych warbości i uznaw:lnych spos.;:>b;')w pastę Jowania, posiadanych, przyjętych i ,przekazywanych przez jego przedstawicieli prz.ebywających za granicą" 33. Zianiem W. polonijnych jest wań wychxiźców, mego dz:edzictwa H. Kubiak, 32 romków lyc:ne, 5. 62. 83 14 Lud. Sobisiaka najważniejsze w etnograficznych badaniach "wszechstronne i gruntowne poznanie zespołów zachozwiąz'.mych z utrzymyw::mi·em i pJi,elęgnacją rodzikultur·owego, a dopiero w dalszej kolejności takich pr,oProces kultarowych (w:) Stan przystosowania krajów i potrzeby W. Sobisiak, Emigracja t. LXVIII osiedlenia. badań jako spolecznego emigrantów Podstawowe założenia nad zbiorowościami przedmiot p::>lskich polonijnymi, badań ... , s. 47. do wa- i konklu?ie Wrocław te::>re19/6, �210 RYSZARD KANTOR blemów, jak aJkult:w1acja, asymilacja i integracja w llOlWymśrodowisku, czy wresz·cie w ogó,le badanie wspólczesnej 'kultury emigracji, bądź współczesnego modelu kulturoweg.o wychodźcy" 34. Propozycja taka to - w moim przekonaniu - zawężenie morż.liwośd bada'wczych etnografii. Ograniczenie się do badania dziedzictwa kulturowego i zachowań związanych z jego pielęgnacją, łatwo może sprowadzić badania do prostej rejestracji reliktów przeniesionego niegdyś przez emigrantów bagażu kulturowego i przesłonić fakt, iż kultura jakiejkolwiek zbiorowości polonijnej jest 'tworem dynamicznym, składającym się z nie zawsze spójnych elementów kulturowych :kraju pochodwnia i kraju ,osiedloenia. Zg'ocizić Soię należy z twierdzeni'8m G. BabińskliegKl35, re !kultura zbiorowości polonijnej składa się c o n a j m n i e j z trzech skladników: z elementów kultury kraju pochodzenia (wsi, re.gionu, narodu) zachowanych w mniej lub bardziej zmienionej formie; z elemootów kultury kraju osiedlenia (nieraz bardzo zróżnicowanej), przejętych przez emigrantów i ich potomków oraz ze swoistych wytworów kulturowych, będących rezultatem procesu przystOlSowania się zbiorowości etnicznej do nowych warunków. W IffiJlimprzekonaniu ,powyższe j.est ;podstawowym iprzoomi!otem badań etnograficznych kultury zbior,owo.5ci polonijnych jest k u l t u r a, a nie ich d z i e d z i c t wok u l t u r o w e. Oczywistym dla mnie jest, ż,e znaczenie dziedzictwa kulturowego (zarówno rzeczywistego, jak i skompilowanego z elementów kultury obcej, choć atrakcyjnej dla c.złonkÓw danej zbiorowości 36), wyraźniej zaznaczy się w dwóch przypadkach: a) w badaniach kultur zbio,rowości składających się z wychodźców z jednej lub z bliskich sobie grup ;regionalnych; zbiiOf'owości, które w wyraźny sposób kontynuują typ gospodaflki przeniesiony z kraju macierzystego (polonijne zhiorowościchłoipskie); b) w badaniach tych zbiorowości polonijnych, które, choć nie chłopskie czy farmerskie, są jednorodne regionalnie i pozostają w stałym kontwkcie z regionem, skąd się ich członkowie wywodzą 37. u tamże, s. 36 rowości nijnych. 46. G. Babiński, Metodologiczne problemy etnicznych w społecznościach Materiały z sympozjum badań odrębności pluralistycznych, zorganizowanego przez kulturowych (w:) Kultura skupisk Bibliotekę Narodową zbiopolooraz Warszawa 1981, s. 9 -10. lMI Znany jest powszecpnie fakt, że niektóre zbioNwości polonijne uz:naly za swój - »,rodzimy" strój krakowski, a·c:clwlwiek członkowie tych zbiorowości nie'· :nedy pochodziE z terenów, gdzie strój ten ,nie byl w ogóle znany. Zob. np. J. Karrll'ocki, Przyczyna rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego, "Pol:ska Sztuka Ludowa", R. 30: 197.6,nr 2. 37 Zob. interesujący art. T. V. Gromada, Rola regionaLiZmu w życiu Polonti amerykańskiej, (w:) Stan i potrzeby badań .•. , s. 353 - 363. lnstytut Historii PAN, �Etnograficzne badania polonijne 211 W tym ostatnim przypadku .możemy natrafić na niezmiernie inberesujące dla etnogJ"afa zjawisko; zjawisko petryfikacji pewnych elementów kultury regionalnej na nowym miejscu osiedlenia ich nosicieli. Kultl1["a ludowa Podhala na .przykład, jak zdaje się wskazywać szereg zjawisk, zmieniala się szybciej w pewnych przejawach (po części nawet zanikła), gdy tymczasem kultura zbiorowości emigrantów z Podhala w Chicago przechowała szereg elementów teg·o rodzaju w stanie niemal "skansenowsk;m" ~8. Czy tak istotnie jest, czy przekonanie takie nie jest swoistym mitem, na to pytanie powinien dać odpowiedź etnograf znający w dostateczny sposób przemiany kultury ludowej Podhala, a jednocześnie olrientujący się w ~ecyfice kultury polonijno-podhalańskiej w USA. Etnogifaficzne b3.dalnia kultury jakiejkolwiek zbiorowości etnicznej muszą się wiązać z wyborem elementów tej kultury podlegających badaniu. Wychodząc z założenia, iż kultura każdej .zbiorowoś-ci jest wewnętrznie ustrukturalizowana i ma segmentalny charakter, postuluje się badanie kompleksów ku1'turowych, np. form gospodarowania i całej sfery zjawisk zwyczajowo-obyczajowej z tym związanych, życia rodzinnego, domu miesZlkalneg-ojako sfery kultulfowej itd. W ten sposób do pewnego stopnia unika się stosowania dawnego podziału na materialną, duchową i spałeczną kulturę, .podziału, który zacierał całościową naturę kultury, pawodował jej atomistyczne poznawanie. Tylko badanie kompleksów kultu'r'Owych jest w stanie dać odpowiedź na pytanie, dlaczego w określonym momencie historycznym zmiana jakiegoś, z ,poZ'Orumarginalnego, elementu kultury powoduje lawinę zmian, bądź staje się przyczylllą wyrażnie zarysowanej zmiany skokowej. Wybór kompleksów kulturowych w badaniach etnograficznych kultury zbiorowości polonijnych każdorazowo zależy od specyfiki badanej zbiorowości. Oczywistym jest jednak, że wybJry te koncentrować się muszą na sferach: życi-a gospodarczego w szerokim rozumieniu, życia rodzinnego i sąsiedzkiego, życia rej.igijlIlegooraz sferze obyczajowo-zwyczajowej. Oczywistym postulatem jest bad 3.Jn ie wszelkich przemian ikulturowych zbiorowości etnicznych w opalrciu o poznanie szerokiego tła przemian społecznych w lonie tych ~biorowości 39. Przemiany zbiorowości, zwłaszcza lokalnych, wpływają wyraźnie na przemiany odrębności kulSwego cza'su pi-sal z właściwą sobie ekspresją J. Wikt-ol': "W cieniu dra.paprzytula się poLska chata, ok-ryta strz€Chą. pod którą trwa obrzęd, zwyczaj, pieśni jakie rodzice przywieźli z dalekiej za,pomnianej wioski Syn')wie przej~li to szczególne dziedzictwo i przechowują jakby w muzeum". Po.glądy takie występują dość często, ale - jak :sądzę - nie mają większego pokrycia w faktac.h. It G. Babiński, Metodologiczne problemy ba.dań ... , s. 21. 18 czy chmur 14· �212 RYSZARD KANTOR turowych i ich charakter 40. Dyrektywa szczególnego obserwowania czterech aspektów życia społec7Jlloego:a to: a) organizacji etnicznych (zwłaszcza kulturowych, m. in. szkoły i parafii); b) społeczności lokalnej i przemian więzi społecznej; c) struktury wykształcenia czbnków zbiorowości etnicznych i d) przemian struktury społeczno-zawodowej tych zbiorowości, wydaje się niezmiernie istotna dla programowania dalszych b.ldań Inad kulturą gru.p !pol'onijnych, takż,e badań o charakterz'e etnogmfiC7Jllym. W świeLe powyższych założeń i uwag wydaje się, że wybJr konkretnych zbiorowości polonijnych i problemów badawczych, którymi etnografJwie powinni się w pierwszym rzędzie zająć, zależy od ich istotnych - z punktu widzenia zainteresowań etnografii - cech oraz ogólnych potrzeb badawczych, wynikających ze sbopnia zaawansowania teoretycznych i empirycznych ustaleń na gruncie ogól<nych badań polonijnych. Obecnie, w moim przekonaniu, naj pilniejsze są monograficzne badania niemal zupełlnie nie znanych k!ultur polonijnych zbiJrowoś.ci chło?skich. O zbiorowościach miejskich (wielko- i małomiejskich) wiemy dzięki badaniom s·ocjologicznym st'osunkowo wiele, także w zakresie znajomości ich kultury i j'ej prrZ!emian. Etnografowie powinni dostairozyć iJnfJ<rmacji o przebiegu proces6w asymilacyjnych zachodzących w zbi·orowośeiach irnneg·orodzaju; w zbioT'owośeia1ch,00 do których kultury można postawić tezę, iż jest ona mniej podatna na zmiany, na obcy wpływ, że jest bardziej zachowawcza, że lepiej przechowuje relikty i żywe elementy kultury rodzimej, że Jest to - w pełnym znaczeniu te[o sbwa - kuHura etniczna. Za takie uchodzić mogą kultury chłopskich zbiorowości poloonijnych. W empirycznych badaniach chłopskich zbiorowości polonijnych etnografia najpełniej mogłaby zast'os'ować sobie właściwe metody badawcze, z powodzeniem wykorzystywane i doslkonalone przez ostatnie dziesięciolecia. Obserwacja etnograficzna i wywiad, d:Jkonywane podczas intensywnych b.1dań terenowych, w specyficznej atmosferze osobistego kontaktu badacza ze zbiorowością badaną wraz z analizą źródeł zastanych (zwłaszcza historycznych), umożjwibby, jak np. podczas badań na Węgrzech, z·ebr2nie materiału fakt.ograficznego, który następnie z powodz·eniem iillożlllia·aln:ali:wwaćw katego,riach procesó'w a:symilacyjno-irntegracyjnych. Postuluję zatem rychłe zmganizowanie i przeprowa~lzenie systematycznych etnograficznych badań kultury wybranych zbiorQwości polonijnych, w pierwszym rzędzie chł.opskich. Etnografia polska - co starałem się dowieść powyżej - jak dotąd 40 tamże. s. 21. �Etnograficzne badania 213 poLonijne niestety, zarówno w przeszłości, jak i obecnie nie zaznaczyła wyra'zniej swego udz'1ału w badaniach zagadnień wchodzących w zakres szeroko rozumianej problematyki polonijnej. Uznając rolę plrocesów migracyjnych dla kształtowania się i przemian kultury ludowej, nigdy nie poświęciła im większej uwagi, kontentując się ustaleniami dyscyplin pokrewnych. Nie przeprowadzo,no do Q\S'tatnich lat konsekwentnych i na lS~eroką slktalę 'Z;<l\pr!og~amowanychbadań kuvtury zbó.'O'l"1owości polOlltijnych. Stan taki ni!e wydaje sli.ęuSJprra:wiedliwiony. Należy dążyć dla wykOlrzystarIIllia€,bnogr:afii w ni!edalekiej p1rzyszłOOcó. w tego tYlpub:adtaniach, 00 zależeć będzie m. in. od uświadomienia sobie przez jej pTzedstawlicieli zarówno doniosłości problematyki jak i zaniedbań w jej pozmaniu. Zamiast zakończenlia Ukazała się ostatnio praca, która choć nie rozwiązuje żadnego z po.przednio poruszonych przeze mnie problemów, ani - w moim przekonaniu - nie zapełnia żadnej z is'totmych luk w poznaniu problematyki sygnalizowanej, godna jest wnikLiwej uwagi i rzeczowej krytyki. Jest ona bowiem pierwszym na gruncie polskim etnograficznym (etnologicznym) studium z zakresu kulturowej antropologii etnicZlI1ej. Praca A. Posern-Zielińskiego 41 bez wątpienia wzbudzi żywe zainteresowanie wśród badaczy problematyki polonijnej. Na tym miejscu ustosunkuję się do niej jedynie w takim zakresie, jaki uzasadniają prezentowane w artykule tezy. Zamierzeniem autora było, co koresponduje z zamieszczonymi powyżej sugestiami, ukazanie kultury Polonii (tu amerykańskiej) nie od strony zaiC'h!owanych,przeżytków. Mia'ł on :IlIaoelu "prześledzenie procesu powstawania, rozwoju i stopniowego ograniczania zasięgu etnicznej subkultury środowisk polonijnych" 42. Jalk naj słuszniej pisał dalej autor, że "w miejsce rodzimej kultury przywiezionej w bagażu imigrantów pojawiły się nowe formy kulturowe, różniące się znacznie zarówno od wzorów kultury kraju ojczystego, jak i od kultury głównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego kształtowanego przez anglosaski i protestancki etos" 43. Najzupełniej zgadzając się z autorem. co do zakresu pracy podnieść należy, iż zdaje się on przerastać możliwości jednego człowieka. Jest to 41 A. Pasem-Zieliński, Tradycja Wrocław 1'9;83. 42 tamż,e, s. 11. 43 tamże, s. 12. ~ykańskiej, a etrlJiczność. Przemiany kultury Polonii ame- �214 RYSZARD KANTOR raczej zadanie dla zespołu badawczeg:o. Ogrom materiału, jaki nal-eżało (p::>::idać anal:iiZlie,brak Ipra:c:syntetyc:zn)T'Ch,poświęconych węższym rzagadnieniom spowodował, iż na obecnym etapie wiedzy ogólnej o Polonii amerykańskiej nie mogł~ powstać praca odzwieroiedlająca całą złożoność problematyki, lecz jedynie - co zresztą dostrzegł autolf i co uznał za naturalną kOlDsekwencję przyjętej perspektywy badawczej, ukazująca "podstawowe symptomy zmian (kultury polonijnej - przyp. R. K) ... główne formy i treści... najwąŻDiejsze mechanizmy akulturacyjnego procesu" 44. W konsekwencji prąc? wydąje. się katalogiem problemów, których auto,r nie próbował rozwiązać, lecz jedynie zaanonsował je niekiedy w sposób niemal publicystyczny. Pololnia amerykańska, w zależności od szacunków, zdaje się liczyć llmjmnriej t:J:izy,la royć :moż·e a dwa T:aJZytyle miliJ:mów c:zł'onlków45. Nasuwa się pytanie czy istnieje jedna kultura Polonii amerykańskiej, czy wiele? A może jest ich tyle, ile is1Jnieje środowisk polonijnych w AmeryCt'. Czy kultura zbiorowości emigrantów góralskich w Passaic i kultura farmerska zbiorowości w starlie Wisconsin podlegała tym samym bodźcom i tak samo się zmieniała? Teksas i Chicago, zbiorowość robJtników i zlbiJl'o'wOŚĆ chłapÓIW-farm:erów. W czym ich podl()ibieństJwo,w czym różnice? A. p.osern-Zieliński w Uwagach końcowych stwierdza: "tak jak 'nie ma jednej zwartej społeczności polOlllijnej, tak też nie istnieje jedna ściśle określona kultura Polonii; przejawia się ona bowiem mimo występowania wielu wspólnych cech, w różnych formach, w zależności od okresu -chronologicznego i środowiska społecz-nego" 46. W moim przekonaniu w znacznym stopniu udało się autorOWi ukazać owe wspólne cechy; zatarta z-ostała Jlatomiast w znacznym stopniu owa różnorodność form kultury polonijnej. Może dlatego, że to CD wspólne łatwiej ujawnialo się w materiale z jak'iego autor korzystał, ujawnienie zaś teg!o co różne wymaga przeprowadzenia dogłębnych studiów terenowych, stałego i długotrwałego kontaktu ze środowiskami polonijnymi, tak przecież różnymi, jak środowisko robotników z Detr·oit, farmerów z okolic Stevens Point, czy potomków pionierów z Panny Marii w Teksasie. Praca A. Pasem-Zielińskiego - efekt wybitnej erudycji badacza jest cenna przede wszystkim dlatego,_ że ukazuje horyz-onty problematamże, s. II. Niewątpliwie mylił ~ię E. Kusielewicz pisząc o <:lwunastu (nawet piętnastu!) milionach Ameryikaln6w po:1skiego pochodzenia. Zob. E. Kusielewicz, O stanie kult.ury polskiej w Stanach Zjednoczonych, "Przegląd Polonijny", R. 1: 1975, z. 1, s. 80. ~ A. Pasem-Zieliński. Tradycja a etniczność ... , s. 288. 44 4S �Etnograficzne badania 215 polonijne tyki badawczej, ukazuje złożoność zagadnień, jakie wchodzą w zak'res pojęcia kultura Polonii amerykańskiej. Praca spełnia wielką rolę inspirującą - także na gruncie metodologii badań polonijmych, zwłaszcza etnJgraficznych - lecz jeszcze raz dowodzi, że wielkie syntezy w naukach społeczno-historycznych rodzić się muszą na bazie solidnych i wszechstronnych studiów cząstkowych. A takich, jak poprzednio dowodziłem, jeszcze nie podjęto. Należy bez wątpienia badać przemiany kultury zbior'owisk polonijnych, lecz oznacza to po prostu obecnie, że należy owe kultury poznać lepiej niż dotychczas. EYSZARD KANTOR ETNOGRAPHIC RESEARCH ON POLISH EMIGRANTS. PROPOSITIONS FACTS AND (Summary) The article attempts at evaluating hitherto existing achievements of Polish ethnography in 'the slbudies on POIlish eilTIli,gralllits living ali! o,ver the wOIri1d,especliallly in the analyses regarding the influence ,of emigration and re-emigration both on :he forma'tion and t'ransformatiQln ,of the culture of Polish vma,ge. In the author's opinion PoUsh ethnography has not been strongly ma,rked as [he research on Poli'Sh emigrants is concerned and despite attempts undertaken by same investigators (e. g. M. Got'kiewicz, E. Pietrasz,ek, J. A. Łątka, E. Kn-;mska, R. Kant-or) i't has only begun to specify thesubject of its interest, scope of research and methodology. According to the author, monographic studies of pea:sanis' and farmers' communities of Polish migin in Brasil, Canada, the United States and some other European co'untries (Jugoslavia, Romania) are the most pressing task to be taken up by Polish ethno'graphNs. Contrary to some conceptions (e. g. W. Sobisiak) the 3uthor thinks that ethnographers should nOlt be interested only in the so-called native culture of PoUsh emigrant,s, but thek culture in general, both i.1 ,ts native (Ilements and specific cultural "products" resulting from an adapta\tion of ethnic g;'oup to new conditions. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efc043cf0894322054f5e6e4a1af1162.pdf 3a7a2448b7f17bf6d1568186a4384db3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2378 Title A name given to the resource Etnograficzne deja vu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.138-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Etnograficzne deja vu Czesław Robotycki Wbrew tytułowi rzecz będzie o faktach a nie o przywidze­ niach, nie będzie więc o etnografii nieprzeźroczystej, nostalgii, wspomnieniach i skrótach. Jednak to dziwne nieokreślone odczucie „ja j u ż to kiedyś w i d z i a ł e m " posłuży mi do po­ stawienia ostatecznej tezy, która w sposób niemodny rzeczywiś­ cie znajduje się w zamknięciu niniejszego tekstu. Oto więc fakty i zdarzenia wielce zróżnicowane, ale wszyst­ kie odnoszące się do znowu dyskutowanego problemu o miejscu kultury ludowej w całości kultury polskiej. Przykład pierwszy. Spotkanie w Ministerstwie Kultury i Sztuki, które odbyło się na takie zaproszenie: Pan/Pani odpowiednie tytuły adres W związku z przygotowywaniem przez Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w ramach programu Ministers­ twa Kultury i Sztuki „ochrona ginących zawodów" bazy danych dotyczącej szeroko pojętej wytwórczości ludowej, zapraszamy do wzięcia udziału w dyskusji panelowej, która odbędzie się dnia 30.03.1995 w gmachu MKiS... Przedmiotem dyskusji pragniemy uczynić następujące zagad­ nienia: 1. Twórca. Kim jest obecnie twórca tzw. „ludowy"... 2. Dzieło. Kryterium doboru wzorów (przedmiotów i zdobnic­ twa...) 3. Współczesne potrzeby związane z problematyką dziedzictwa kulturowego itd. Odpowiednie pieczęcie, daty i podpisy. 30 marca 1995 roku w gabinetach ministra Podkańskiego zebrała się więc grupa specjalistów z uniwersytetów, muzeów, CPLiA i ministerstwa z Warszawy, Krakowa, Łodzi, Katowic, Torunia, Zielonej Góry i Lublina zachęcona cytowanym wyżej pismem. Przyjęci kawą, herbatą i ciasteczkami mieliśmy okazję zapoznać się z wiszącą na ścianie planszą: „Ginące zawody". W wykazie przeczytałem, między innymi, sypanie wzorów z piasku, dłubanie w drewnie, plecenie z korzenia, ale też garncarstwo, kowalstwo, haft itd. Kierująca dyskusją wprowadzając w zagadnienie podkreśliła, że zdaje sobie sprawę ze zmityzowanego charakteru kultury ludowej, stwierdziła też, że mityzowania należy unikać, ale przecież giną zawody znane nam etnografom z czasów naszej młodości, ubywa wiejskich twórców i rzemieślników, pozostały zaledwie resztki kultury ludowej. Ale jest minister - ma pieniądze - będzie wspierał kulturę ludową, bo jest jej entuzjas­ tą. Trzeba tylko odpowiednio mu doradzić, co należy chronić, komu pomagać. Pobudzeni wprowadzeniem uczestnicy obrad zaczęli spon­ tanicznie wspominać dobre czasy PRL. Przecież nie było wcale źle, kultura ludowa kwitła, iluż to twórców udało się uratować dzięki państwowej pomocy, stypendiom i opiece muzeów. Na wszystko były pieniądze. Panie wspominały legiony hafciarek i specjalistek od bibułkowych kwiatów, panowie garncarzy, kowali i rzeźbiarzy. Ileż dobrej roboty wykonała CPLiA - a teraz co? Wszystko ginie! Czyżby ta licytacja dawnych sukcesów i entuzjazmu pracy to efekt regularnej lektury felietonów Ludwika Stommy w „ P o l i t y c e " . Nadszedł jednak 138 czas by przejść do rzeczy, przycichł gejzer nostalgii, wy. słuchano merytorycznego wprowadzenia do dyskusji. Niezależny specjalista, oryginalny w sądach, ekspresyjny w wypowiedziach, zastanawiał się nad istotą twórczości. Praw­ dziwą sztuką, według niego, jest umiejętność kładzenia klusek na wodzie. Rzecz nie jest prosta, najpierw trzeba umieć zrobić kluski - zgodnie z przepisem, następnie położyć je na wodzie. W a ż n a jest więc łyżka, kąt nachylenia, zanużenie - ciągną) znawca sztuki. Jakże głęboka metafora - można by pomyśleć. Autor wielu prac o świadomości piękna miał zapewne na myśli „ t e c h n e " - manualną sprawność a przepis to przekaz tradycji, zgodność z regułą. Natrętnie powracający w jego wypowiedzi wątek klusek kierował jednak w inną stronę: sztuką może być wszystko - nawet robienie klusek - nie m o ż n a więc zdefiniować współczesnej sztuki ludowej - zostają kluski. Ale nie był to jedyny spożywczy wątek w wypowiedzi. Oto - znawca Kurpiów i Afryki - wnioskował z ilości i formy zjedzonych przez nas ciasteczek o ukrytych preferencjach odnoszących się do sztuki ludowej. Ponieważ nikt nie zjadł piernikowych serc, kojarzą­ cych się podobno z kulturą ludową, ergo, nie lubimy sztuki ludowej i mamy miejskie gusty, bo zjedliśmy wyroby „Wedla" (d. „ 2 2 L i p c a " ) . Po tej błyskotliwej improwizacji, sugerującej bezradność etnografa wobec skomplikowania współczesnego świata, kolej­ ne wprowadzenie specjalistki od haftów wydawało się szkolne i odwołujące się do dawnych ustaleń. Niemniej jedno i drugie wystąpienie było podstawą dyskusji. Głosy debatujących przechodząc ponad tezami panelistów krążyły wokół tego samego. Potrzebny jest państwowy mecenat tylko dzięki temu będzie można podtrzymać kulturę ludową Rzemieślników, j u ż teraz nazywanych przez etnografów twór­ cami, trzeba zachęcić do pracy. Należy organizować więcej konkursów typu „mistrz i u c z e ń " , można w ten sposób przekazać tradycje rękodzieła. Rozpocząć m o ż n a od uzupeł­ nienia centralnej bazy informacyjnej - najlepiej przy MKiS. Przygotowana przez OIDE ankieta może być pierwszym narze- j dziem do gromadzenia danych. Pomijając j u ż fakt, że w ankiecie uwzględnia się też przypa­ dek twórcy zmarłego, co ma zapewne sens, skoro dotyczy zawodów ginących, uważam, że pomysł ma swoje słabe punkt) już na poziomie projektu. Banalne stwierdzenie, że sztuka żyje w kontekstach i że te konteksty są współcześnie wielce zróżnicowane spowodowało nasze nieporozumienia w trakcie dyskusji. Okazało się, że nie wiemy po co nam te „ k l u s k i " . Metafora to czy kpina. W ob« jednak rozumieniach mogą one nas przestrzec przed złu& etnograficznej rzeczywistości, jaką sami sobie kreujemy. Przypomnijmy przecież, że od lat sztuka lub szerzej wytwór­ czość ludowa, nie służy ludowi. Zainteresowani są nimi etno­ grafowie i kolekcjonerzy. Ikonosfera w kulturze potoczne] i obiegi treści kultury tworzą melanż różnorodności, w które) zaledwie częścią może być rzemieślniczo powielana twórczo! ludowa. W nowej sytuacji estetycznej preferuje się dowolno* przekłada się siłę wyrazu ponad formę. Kultura jest wielow* kowa, ironiczna, pełna cytatów i autointerpretacji. W bogact* '' otaczających nas form rutynowo szuka się form znanych, a wv banalnych i stereotypowych. Oryginalność i autentyzm nie w cenie potocznego gustu. Sztuka ludowa przez ostatnie 50 lat jej promowania i ochro 1 1 �skostniała w kanonie, który określili dla niej etnografowie, entuzjaści i instruktorzy. Zamknięta w ramy tradycji i normy nieodwracalnie osiadła w muzeach. Współcześni „wytwórcy ludowi" są dobrze zorientowani w tej sytuacji. Znają przecież konteksty swojej twórczości, bo nie żyją w kulturowej izolacji. Potrafią więc tworzyć na konkursowe zamówienie etnograficz­ ną fikcję lub atrakcyjny towar. Złudę i fałsz autentyczności ginących zawodów pogłębia też i to, że nie uniknie się wpływu nowości technicznych. Przed­ stawiciele „ginących z a w o d ó w " z dużą wprawą posługują się nowoczesnymi narzędziami ułatwiającymi przygotowanie i ob­ róbkę tworzywa. Wieloczynnościowe agregaty do obróbki drewna, wspaniałe dłuta, mieszadła do gliny i szkliwa, piece elektryczne, maszyny, gotowe grunty malarskie, farby, wernik­ sy w spray'u, kleje, wyposażenie ślusarskie, to tylko przykłady tego czym posługuje się współczesny przedstawiciel upadające­ go rzemiosła. Wie on dobrze, jak wycyzelować ręcznie swój prosty, ludowy wytwór. Przykład drugi - Miejsce i rola telewizji jako źródła informacji społeczności wiejskiej. - „Przemiany kulturowe na Orawie w okresie transformacji ustrojowej". - „Obcy wśród swoich. Społeczne podłoże twórczości samoro­ dnej". Program sesji z maja 1996 proponuje wśród innych na­ stępujące tematy: - „Wybrane aspekty codzienności wsi bielskiej a proces zmian" - „Przemiany społeczno-kulturalne na wsi podbeskidzkiej" - „Studia etnologiczne a badanie funkcji tradycji na pograni­ czach kulturowych" - „Zmiany uczestnictwa w kulturze wsi podbeskidzkiej (nowe tendencje 1993-1995)" - „Ludowa muzyka instrumentalna Beskidu Śląskiego i Żywie­ ckiego dawniej i d z i ś " - „Przemiany tradycyjnego żywieckiego ośrodka zabawkarskiego" Wybrane dwa programy sesji pojawiły się tu, bo to przykłady mi bliskie, jako że w ich organizowanie zaangażowany był i jest mój „macierzysty" Instytut Etnologii UJ. Ale to nie jedyne konferencje o takiej problematyce, które w ostatnich 3 latach odbyły się w Polsce. Sam uczestniczyłem w podobnych kon­ ferencjach w Poznaniu, Krakowie, Myślenicach, Mysłowicach i Tychach. O innych wiedziałem z zaproszeń i informacji pośrednich. Bez względu na ich lokalny lub ogólnopolski charakter, zakres rzeczowy konferencji obejmował problematy­ kę tradycji, „małej ojczyzny", pogranicza i zmiany kulturowej. Oto programy dwóch konferencji: jedna odbyła się w 1995 roku w Krakowie, druga odbędzie się w maju 1996 w BielskuBiałej. Mają one wspólny tytuł i według organizatorów spot­ kania opatrzone hasłem „Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej" powinny przekształcić się w wielo­ letni cykl. Niektóre tematy zapowiadane w programach zwraca­ ją uwagę znaną już retoryką nazywania problemów. Kilka z nich przytaczam tu tylko jako ilustrację bez jakichkolwiek innych zamiarów. Swoista moda na wymienione tematy może wydawać się oczywista. Mieliśmy bowiem przez pewien czas poczucie, że wszystko budujemy od nowa, ale okazało się, że są to, niestety, zbiorowe projekcje części elit społecznych, a nie rzeczywistość. Słusznie zwrócił uwagę Ryszard Kantor w jednym z pokonferencyjnych wydawnictw (OgródSpustoszony, Kraków 1995), że dla środowisk prowincjonalnych rok 1989 nie okazał się czasem zmiany. Z tezy tej, wysnuwam pesymistyczny wniosek i to nie tylko co do perspektyw opisu kultury ludowej ale i także co do jej badaczy. Opieram go na następujących przesłankach. Program z roku 1995 zapowiada: - „Przejawy religijności ludowej we współczesnej wsi podkar­ packiej". - „Postawy mieszkańców wsi małopolskiej wobec środowiska naturalnego". W etnografii polskiej powstało już wielkie zbiorowe dzieło zawierające w tytule frazę: ...przemiany kultury ludowej. W dziele tym nie postawiono jasno tezy w co zmienia się kultura ludowa, jaką przybiera formę. Wiadomo było, że rozpadała się chłopska kultura tradycyjna. Została ona w poszczególnych I rzecz kolejna: znowu powstanie centralny zarząd - tym razem ginących zawodów. Rozpocznie się krzątanina etnogra­ fów wokół list kwalifikacyjnych, powstanie odpowiednia komi­ sja przyznająca stypendia. I to dobre samopoczucie. M y daliśmy pieniądze, my ratujemy, znowu będziemy ważni i społecznie przydatni, robimy tyle dobrego - za pieniądze podatnika, jak to się dzisiaj mówi. Oczywiście, tych pieniędzy nie można dać gminom, tam na kulturze nikomu nie zależy, na pewno by je zmarnowali. Wojciech Oleksy, Paszyn, ok. 1970 r. Fot. A. Różycki 139 �rozdziałach etnograficznej „ s u m m y " , traktowanej tu jako znak powszechnej wówczas tendencji, odpowiednio zrekonstruowa­ na i zinterpretowana. Obraz po rozpadzie, czyli kultura środo­ wisk wiejskich z lat Polski „ l u d o w e j " jest w „wielkiej syn­ tezie" zarysowana mgławicowo. Czytelnik „ s y n t e z y " , współ­ czesny i fachowy, ma podstawy do stwierdzenia, że świat PRL pozostał nie opisany, że kultura ludowa, ograniczona do jej wiejskich postaci, to resztki dawnej kultury chłopskiej zmieniające się w oczywistość racjonalizującej się kultury powszechnej, już przez etnografów nie zdefiniowanej. Odpowiadały temu idee i praktyka ochrony kultury ludowej. W a ż n e w tym „postępowym nie wiadomo c z y m " były nurty plebejskie. Czego? Czasem sztuki, czasem fragment w obycza­ j u , czasem ginących zawodów lub folkloru. Dlaczego właśnie te? To zależało od aktualnego kontekstu i lokalnych preferencji oraz od wyobrażeń „administratorów kultury" wszystkich szczebli. Gdy więc czytam hasła wywoławcze rozmaitych konferen­ cyjnych referatów i znajduję w nich: „ p r z e j a w y " , „przemia­ n y " , „postawy wobec...", „społeczne p o d ł o ż e " , „funkcje tradycji", „zmiany uczestnictwa"... itd., to mam prawo stwier­ dzić: ja to j u ż kiedyś widziałem. Nie zmieni mojego przekona­ nia rozszerzenie problematyki (mała ojczyzna, pogranicze), jeżeli wykładnia pozostaje ta sama co dawniej - służą jej tamte metody eksplikacji i dawny język. P r z y k ł a d trzeci Są to tezy i propozycje Anny Tatarkiewicz zawarte w jej artykule zatytułowanym Ku przemienionym kołodziejom („Sycyna" nr 6 : 12.11.1995). Na tekst ten zwróciła moją uwagę prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska za co Jej niniejszym bardzo dziękuję. Anna Tatarkiewicz proponuje: wyjedźmy na wieś. Na wieś, która dzięki skokowi cywilizacyjnemu może się zmienić. Załóżmy tam kluby inteligencji wiejskiej. Wieś to inny krajob­ raz - autorka pamięta go z dzieciństwa - to inne przeżywanie świata. A współcześnie nie trzeba się czuć oderwanym od życia w tzw. kulturze wyższej. Środki komunikacji na to pozwalają. Jest telewizja, wideo, kamera, komputery. Jak to zrobić? Po prostu. Skok cywilizacyjny opłacą wywodzący się ze wsi ludzie dysponujący dużymi środkami finansowymi. M o ż n a też opodat­ kować się na ten cel. Programy w telewizji się zmieni, żeby nie były kiczowate, brutalne i złe. Trzeba tylko znaleźć [...] „ludzi utalentowanych, wrażliwych i rzetelnych, zdolnych do tworze­ nia kultury audiowizualnej na miarę rzeczywistych potrzeb ludzkich..." Po co to robić? Trzeba przeciwstawić się miastu. Ono ma kainową genealogię. Jest molochem. Zabija. Miasto odnosi się do wsi z lekceważeniem, nie rozumie jej. Nowe możliwości komunikacyjne, stanowią argumenty za powrotem na wieś, lub pozostaniem na niej. W zakończeniu autorka stwierdza: „... Oczywiście można uznać, że moje rozumowanie to naiwne dywagacje utopistki. Ale w takim razie kim był Norwid ze s w ą wizją Polski przemienionych kołodziejów? Czy jego także uznamy za naiwnego u t o p i s t ę ? " No właśnie, gdzież są Norwidowi kołodzieje? Nie w tę stronę podryfował - bo przecież nie poszedł - naród, jak chciał tego poeta. Przytoczone trzy różne i wyrywkowe przykłady są funkcją zdarzeń, które nam współczesnym przypadło obserwować w kulturze. Zbiór tych zdarzeń oznacza kres, nieodwracalny koniec kultury ludowej, w wersji j a k ą przez dziesiątki lat obserwowaliśmy, opisywali i po części swoimi dobrymi inten­ cjami wykreowali. I kwestia transformacji systemowej nie matu znaczenia, nie ona zadecydowała o zmianie. Proces zaniku resztek dawnych sekwencji kultury trwał długo i oto dokonał się. Gdy to sobie uświadamiamy, przyprawia nas to o przykre uczucie, że nie udało się zatrzymać tego co okazało się nieuchronne. Ciągle trwamy w przekonaniu, że mamy wpływ na otoczenie zewnętrzne tak kulturowe jak i przyrodnicze. Oczywiście, nic nie kończy się ostatecznie. Już zaczynamy mówić o nowej, innej kulturze ludowej, inaczej zorganizowanej strukturalnie, o innych odniesieniach do świata wartości i innym korelacie materialnym. Zrozumiałe jest, że wobec tego jeszcze nierozpoznanego świata kultury stosujemy dawne miary, mode­ le i klisze. Nie wiadomo czego bronimy. Dawnych wartości, czy własnych przyzwyczajeń. I wówczas, przy narzucaniu siatki naszych utartych pojęć na samokreującą się rzeczywistość, w części powstającą z byłych elementów, doznajemy dziwnego uczucia etnograficznego deja vu. m Antoni Toborowicz z Woli Lubartowskiej na Jarmarku Płockim, 1980 r. Fot. W. Burzawa 140 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/68e36218ceb58a0de72e78b461987fcf.pdf 4a677a162f50413a76156cf2c4ae8557 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1483 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource pogranicze polsko-niemieckie pogranicze etniczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1371 Title A name given to the resource Etnograficzne przesłanki wyznaczania pogranicz etnograficznych / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.63-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 59. 1975 ZOFIA STASZCZAK ETNOGRAFICZNE PRZESŁANKI WYZNACZANIA ETNICZNYCH /NA PRZYKŁADZIE POLSKO-NIEMIECKIEGO KULTUROWEGO) POGRANICZ POGRANICZA Zakreślony temat już na wstępie wymaga ustalenia pojęć terytorium i pogranicza etnicznego. Za P. L Kusznierem można przyjąć, że "terytorium etniczne jest to obszar, na którym dany naród rozwinął się, na którym żyje, względnie żył do niedawnych czasów i z którym jest on od dawna i nieprzerwanie związany swoją twórczą kulturową działalnością" l. Natomiast jeżeli chodzi o uściślenie pojęcia 'pogranicza etnicznego, to już użycie słowa pogranicze, a nie -.granica wyjaśnia, że nie chodzi tu o jakąś linię demailkacyjną, ale o strefę. Tak więc ujmując pogranicze można posłużyć się tymi samymi kryteriami, które odnoszą się do terytorium etnicznego. Jak stwierdza bowiem G. Labuda "od prastarych czasów ludzie różnili się językiem, obyczajem, naj ogólniej kulturą i sposobami zachowania; na tle tych różnic zarysowały się z czasem granice narodowościowe, etnograficzne, kulturowe i inne. Nieraz stanowiły one dziedzictwo wspólnot plemiennych, nieraz jednak były wynikiem przemian wywołanych rozwojem sił wytwórczych, migracji, organizacji politycznej, przyswajania nowej religii, przeobrażeń społecznych i klasowych, a także akulturacji lub wynarodowienia całych grup ludności. Granice te rzadko pokrywały się ze sobą" 2. A więc obok takich tradycyjnych kryteriów, przy pomocy których wyznaczamy wszelkie pogranicza, jak polityczny stan posiadania, narodowość, język, należy uwzględniać i inne elementy kultury. Wymienione elementy stanowią źródło tworzenia i utrzymywania się świadomości odrębności l P. 1. Ku~ncr. K metodologii opredelenija etnograficeskich teTTitorii. skaja Etnogral'ija" 1946, nr l, s. 12-24. 2 G. Labuda. Polska granica zachodnia. Tysiąc lat dziejów politycznych, 1971. s. 27. "SovetPoznań �G4 ZOFIA STASZCZAK etnicznej, w oparciu o którą można zapewne najbardziej precyzYJnIe wyznaczać wszelkie pogranicza. Używając określenia "pogranicze pcllsko-niemieckie" wypada przypomnieć o pewnej umowności tego określenia. Chodzi tu oczywiście nie tylko o dzisiejszą granicę, czy strefę graniczną między dwoma narodami, lecz także o wszelkie związane z nicj \\. treści zjawiska. Rejestracja i opis wszelkiego rodzaju granic konkretnych wspólnot społecznych i politycznych, a także wypracowywanie metod ustalania takich granic, od dawna jest przedmiotem rozważań wielu badaczy geografów, prawników, historyków, antropologów, przyrodników i etnografów. Jeżeli chodzi o stopień przydatności wyników poszczególnych dyscyplin dla określenia stanu pogranicza etnicznego, to należy zauważyć, że ustalenia historyczne operują głównie danymi o podziałach politycznych, które nie są jednoznaczne z podziałami etnicznymi. Chociaż niewątpliwie podziały polityczne mają jakiś wpływ na ustalenie si~ granic etnicznych, a wpływ ich jest wzajemny (podobnie jak \V wypadku narodotwórczych funkcji państwa obok państwowotwórczych funkcji narodu), to trudno określić granice etniczne przy pomocy samych tvlko podziałów politycznych. Kr:x.terium językowe jest najpowszechniej przyjęte w omawianym przez nas zakresie i byłoby najostrzejsze, gdyby nie szereg historycznych uwarstwień, które np. kazałyby według tego kryterium uważać dzisiejszych Irlandczyków za Anglików. Nie trzeba też zapominać, że język jest tylko jednym z kryteriów obiektywnej przynależności do narodu 3. Mimo nierównomiernego i rzadkiego występowania, duże znaczenie mają dane archeologiczne. Tym większe, że odtwarzają one stan rzeczy w dość odległym przekroju czasowym. Wadą ich jest natomiast mała przydatność opartych na nich ustaleń dla współczesnych nam społeczeństw 4. Toteż dość wcześnie wśród zwolennikó\v przedstawicieli wymienionych dyscyplin pojawiła się tendencja do łącznego spożytkowania danych historycznych, archeologicznych i języlwwych przy określaniu terytoriów i granic etnicznych ,i. Doceniono także •• w tym zakresie i dane etnograficzne. Etnografia bowiem posługując się przestrzennymi ujęciami rozmieszczenia zjawisk kulturowych, dostarcza także obiektywnych przesłanek w omawianym zakresie. Sami etnografowie zajmują niekiedy w tej sprawie dość ostrożne stanowisko. Chodzi tu szczególnie o pracę J. BarabMia G,' który stwierdza. że brak na 3 Tamże, s. 28. , Por. np. K. Jażdżewski, Stosunki etniczne na Slqsku w I tysiqcleciu przed n.t!. i te I tysiącleciu n.e. "Biblioteka wiedzy o Sląsku. Seria Archeo1ogi<:zna·'. nr :2. Katowice 1960. 5 P. I. Kusner, op. cit., s. 12-24; tegoż, Etnićeskije territorii i ctnićeskije granicy, Moskva 1951. 6 J. Barabas, Kartogrtifiai módiie1' a neprajzban, Budapest 1963. �Etl1oyrrlIic:::ne przesłanki 'wy:uwcztllliu p(Jgran'łc~ etnicznydl razie \'.. etnografii precyzyjnej metody, która pozwoliłaby z podobieństw i różnic przestrzennego rozmieszczenia faktów kulturowych stworzyć dostateczne przesłanki dla wniosków historycznych. Autor daje możliwie pełny przegląd czynników, które warunkują zróżnicowanie kultury ludowej i stoi na stanowisku, że etnografia zajmując się przestrzennym zróżnicowaniem kultury dostarcza jedynie źródeł pomocniczych, które 'y\inny być wykorzystywane w dalszych badaniach porównawczych, prowadzonych w możliwie szerokim ujęciu kompleksowym. Jednakże wydaje się, że przy wyznaczaniu pogranicz etnicznych w nieco większym stopniu mogą być brane pod uwagę i dane etnograficzne. Spróbujmy wyliczyć przemawiające za tym argumenty. Skoro bierze sit; pod uwagę język, który jest elementem kultury, dlaczego \.vięc nie miałyby mieć znaczenia inne oprócz języka zjawiska kultury, które mogą być także w sposób trwały związane z jakąś specyfiką narodową, choć może mniej odbijają się w świadomości narodowej. Jeżeli liczą się rozproszone i nieliczne dane archeologiczne, czasem nawet dyskusyjnie datowane i bardzo odległe w czasie, to dlaczego nie należałoby brać pod uwagę świeższych danych etnograficznych. I dalej, skoro importy rzymskie czy gockie na ziemiach słowiańskich nie przeszkadzają w uznaniu danych ziem za słowiańskie, to dlaczego nie mielibyśmy uważać za istotną przesłankę także występowania jakichś specyficznych form recepcji wytworów obcych w kulturze ludowej. Skoro przyjmuje się za przesłankę historycznie stwierdzone linie podziałów politycznych, czy wyznaniowych, które nieraz pozostawały \.v bardzo luźnym związku z podziałami etnicznymi, to tym bardziej można użyć przesłanek etnograficznych. Pogranicza etnicznego nie da się ustalić w nawiązaniu do subiektywnej teorii narodu, nawet gdyby przyjęcie takiej podstawy nie było w nauce istotny sposób krytykowane, a to dlatego, że: a) nie dysponujemy danymi masowymi o deklaracjach świadomości narodowej z przeszłości: b) gdyby nawet takie dane istniały, byłyby one bardzo wątpliwe wobec późnego przecież upowszechnienia się świadomości narod'Jwej. Przyjmując właściwość i konieczność posługiwania się przesłankami związanymi także z obiektywną teorią narodu, dochodzimy do wniosku, że nie ma powodu, aby przesłanki takie ograniczać do sfery języka, chociaż na pewno jest to najważniejsze kryterium obiektywne. Nie ma też powodu, by rezygnować z wyznaczania przy pomocy danych etnograficznych stref pogranicznych, w których zanikła lub nie pojawiła się być może nie tylko świadomość, ale zanikło używanie języka rodzimego, przy pozostaniu \.viększego lub mniejszego nasilenia innych polskich, albo w każdym razie bardziej związanych z Polską niż Niemcami eIe- w 5 - LI:cl, t. ::9 �G(; ZOFIA STASZCZAK mentów kultury, nawet jeśli by przyjąć, że nosicielami tych elementów stali się po pewnym czasie i w pewnym stopniu także rodowici koloniści niemieccy. Czy stwierdzenie odrębności kultury jest eo ipso sprawą stwierdzenia odrębności etnicznej? Otóż wydaje się, że etnicznych powiązań kultury można nie dostrzegać tam, gdzie występuje etnos "zdrowy". tj. polegający na organicznej jedności subiektywnego i obiektywnego kryterium narodu. Natomiast na pograniczach, gdzie występuje patologiczne rozdarcie nie tylko świadomości i obiektywnej przynależności narodowej, ale nawet poszczególnych elementów tej obiektywnej przynależnoścI z osobna (np. język i inne elementy kultury), można i należ:,-' rozpatrywać te zjawiska z osobna, jako wskaźniki (także etnograficzne) stanu zróżnicowania etnicznego. Wskazanie na chociażby skromne możliwości - etnografii w O1r:awianym zakresie skłania do krótkiego zarysowania dotychczasowego stanu badań 7. Jeżeli chodzi a dorobek polskiej etnografii, to należ:,-' zauważyć. że częściej zajmowano się wykrywaniem granic i obszarów etnograficznych w Polsce 8, niż badaniami pogranicz kulturowych sąsiadujących grup etnicznych. Z tych ostatnich na uwagę zasługują prace dotyczące tzw. północno-wschodniej rubieży etnograficznej 9, polsko-niemieckiego pogranicza kulturowego 10, śląsko-łużyckiej rubieży etnograficznej 11 i czesko-polskiego pogranicza kulturowego 12. 7 Por. zwłaszcza: Aspects particuliers des populations Alsaciennc et Mosciian"'. [w:] ,,:Etudes et documents demographiques", nr 7, Paris 1956. ss. 262; jest to opracowanie interesujące metodycznie, gdyż ustala pasma pograniczne \\. oparciu nie o obiektywne występowanie elementów kultury, ani o subiektywne deklarac}· przynależności narodowej czy preferencji językowych, lecz w oparciu o samą tylko deklarację o znajomości języka francuskiego, gwary alzackiej i języka niemieckiego występującej w 6 najważniejszych kombinacjach. 8 Np. R. Reinfuss, Pogranicze krakowsko-góralskie UJ świetle dawnych 1 najnowszych badań etnograficznych. "Lud" 1946, t. 36, s. 222-256; ;: nowszych opracowań zob. artykuły zawarte [w:] "Lud" 1966, t. 47. 9 J. Czekanowski, Zróżnicowanie etnograficzne Polski UJ świetle pTzcs:lości. "Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń PAU" 1936, t. 40, s. 64-67; tegoż, ll!:;tęp do historii Słowian, wyd. 2, Poznań 1957, s. 385-391; K. Moszyński, Niektóre przycz!i'C]j zróżnicowania kultury ludowej w Polsce. "Lud Słowiański" 1938, t. 4, s. B 65-117. 10 T. Wróblewski, Pogranicze polsko-niemieckie w świetle materiał6w etnopraficznych. "Lud" 1966, t. 50, cz. 2, s. 431,,466; Z. Staszczak, Niektóre nawiązania slo- wiańskie deutschen Wrocław nellen tradycyjnej Volkskunde". UJ kulturze ludowej Sląska w świetle danych "Atlas der "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 20: Wieli dolnośląska, 1970, s. 232-264; tejże, Einige slawische gemei.nsamkeiten in der traditio- Volkskultur Schlesiens anhand der Angaben des "Atlas der deutschen Volks- "Ethno]ogia Slavica" 1972, t. 4, s. 43-65. 11 A. Nasz, Wplyw śląsko-łużyckiej rubieży leśnej na dynamikę procesów etnograficznych. "Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka" 1958, R. J 3, nr 3, s. 365--408. 12 M. Gładysz, Z zagadnień procesów kulturowych pogranicza etnicznego. ,,2.-.::kunde". �Etnogrofic::nc przeslanki wyznnczania pogranicz etnicznych (i 'j W ostatnio opublikowanym artykule M. Gładysz stwierdza, że w dotychczasowych pracach dotyczących pogranicz kulturowych zbyt często podnoszono i eksponowano odrębności faktów kulturowych różnicujących sąsiadujące grupy etniczne, a to w celu podkreślenia ich swoistości lub autonomiczności. Zdaniem autora "preferuje się często elementy drugorzędne przy pomijaniu istotnych właściwości oraz rezultatów nieuniknionych wpływów sąsiedzkich. W tym właśnie nieustannym podkreślaniu m;lręhpQlki-. stykających się grup ludnościowych zacierał się właściwy obraz kultury charakterystyczny dla pogranicza etnicznego. Kulturę taką cechujet- większa różn9_r<2dnQŚG __el.e.męntów oraz znaczna teflaencja_A~- iffiiany---iChT~ji-i pozycji w st~ukturze całości" 13. Gdybyśmy -jednak przyjęli zreferowaną wyżej J;Iletodę, to nie można by było mówić o pograniczu kulturowym, ale o trzech różnych grupach kulturowych, z których trzecia stanowi pewnego rodzaju hybrydę. Na czynniki zespalające kulturę dwóch różnych grup etnicznych przy zastosowaniu tzw. metody typologicznej zwracali uwagę w swoich pracach A Dobrowolska 14 i T. Wróblewski 15. Wyniki takich badań dostarczają ciekawych przesłanek do poznania zróżnicowania kulturowego Europy i występowania wielkich "pomostów kulturowych" - podobnie jak niżej cytowany Atlas der deutschen Volkskunde, ale tracą z pola widzenia pogranicze etniczne. Wspólną myśl można dostrzec w tym, że szukanie analogii europejskich wschód-zachód może być analizowane typologicznie, jak u wspomnianych polskich autorów, względnie może wynikać z takiego obrazu kartograficznego, który przedstawia, jak Atlas der deutschen Volkskunde, głównie zróżnicowanie między północą a południem, co jest tym samym położeniem akcentu na wspólne elementy pomiędzy kulturą ludów wschodu a zachodu. Powracając do prac etnograficznych, które określają pogranicza kulturowe na podstawie zaznaczających się różnic i operują ujęciami przestrzennymi, można zauważyć, że różni je nie tylko kryterium doboru zjawisk składających się na określone pogranicze kulturowe, ale i technika ~znaczania tychże pogranicz. Pierwszą wyróżnioną przez nas grupę stanowią wszelkie linearne ujęcia; bązujące na ~jawiskach kulturowych dobranych bez względu na stopień ich powiązań typologicznych bądź chronologicznych. Są to ujęcia statyczne. Typowym przykładem -----... szyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne", nr 6, Krakóv.' 1972, s. 7-4J. 13 Tamże, s. 8. 14 A. Dobrowolska, Z badań nad kulturą materialną Pomorza Zachodniego. Studium porównawcze. "Lud" 1963, t. 48, s. 321-366. 15 T. Wróblewski, Wspólne elementy w ludowych kulturach środkowej Europy. "Prace Wydzialu Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Seria Etnograficzna", nr 3, Poznań 1964. V li �68 ZOFIA STASZCZAK takiego ujęcia może być wyznaczona przez J. Czekanowskiego na pod-......, stawie opracowań K. Moszyńskiego ~zw. rubież północno-wschodnia, I której interpretacja wywołała w nauce tak iywą dyskusję 16. Drug'l......t grupę wydają się tworzyć prace, które także posługują się linearną techniką przy wykreślaniu pogranicz kulturowych, ale ujęcio'n;' tym' towarzyszy jui" próbatYe9"I?gIilmrpowanych zjawisk. Można powołać się tu na opracowanie A. Nasza dotyczące tzw. rubieży śląsko-łużyckiej 17, na osobnych bowiem mapach zestawił autor elementy'kultury-materialnej, duchowej, zasięgi izoglos, a wyniki mapy syntetycznej porównał z zasięgiem kultur archeologicznych, z mapami językowymi, z granicami politycznymi, a przede wszystkim z geograficzno-ekonomiczną specyfiką terenu. Trzecie kolejne miejsce zajmują prace, w których linearnym ujęciom pogranicz kulturowych towarzyszy także typologia mapowanych zjawis~-'pizep-rowadz6'i1a-wzaieżności od czynników warunkujących ich przebieg. Takie podejście do -iaga-dnienia zaprezentował R. Weiss 18 odnośnie do obszaru Szwajcarii, przedstawiając na osobnych mapach zbieżne zasięgi zjawisk kulturowych, które zostały uwarunkowane zróżnicowaniem środowiska geograficznego, przebiegiem granic politycznych, granic wyznaniowych, stopniem urbanizacji. Wymienione przykładowo prace .przedstawiają badane pogranicza kulturowe jako granic~, którą ~yznaczają 'linearne. zasięgi zjawisk ku17 turowych o podobńym przebiegu - przestrzennym. W takich ujęciach bardziej mówimy o granicy między dwoma obszarami etnicznymi, niż o strefie, którą można jedynie odnieść do obszaru objętego zbieżnymi liniami tych zasięgów. Skoro natomiast coraz powszechniej pojmuje się kulturę n.ie-jako...-zbió.I:----el-€!I-Bentów,~o strukturę, ze względu na ---funkcjonalne powiązanie elementów, ale i jako pewien typ proporcji ilościowej występujących zjawisk, to przy okre~l~niu pogra~z kulturowy ch istotne znaczenie wydaje się mieć właśnie stwierdzenie współwystępowania jak największej ilości faktów kulturowych związanychz określonym zapleczem etnicznym, a także ich zag~~nym obszarze. Takiego zagęszczenia elementów kultury nie można stwierdzić poprzez badanie zbieżności linearnie wyznaczonych zasięgó\v zjawisk kulturowych, czasem bardzo rozproszonych, tj. ujmując pogranicze jak w dotychczasowej praktyce badawczej - jako granicę, nie zaś jako J 16 Por. np. J. Natanson-Leski, Zarys cław 1953, s. 71-72. 17 A. Nasz, op. cit., mapy 1-7. 18 R. Weiss, Die Briinnig-Napf-Reuss Weslschweiz auf volkskundlichen 1962, z. 4, s. 201-231. Karlen. granic Linie i podziałów Polski als Kulturgrenze "Schweizerisches najstarszej, zwischen Osl- Wro- und Archiv fur Volkskundc" �Etnogrnjiczne przestanki wyznaczania pogranicz etnicznych (;9 strefę. Takie izomorfy, podobnie jak izoglosy, są poprzez ciągłe milczące utożsamianie ich z izochronami pozbawione też możliwości kumulatywnego odczytania ich jak np. poziomic w geografii fizycznej. Przedstawiona w niniejszym szkicu propozycja jest próbą przywrócenia tej możliwości. Próbę ujęcia pogranicza kulturowego jako strefy określonej przy pomocy warstwic, wyznaczonych tylko ze względu na to, ile uwzględnionych elementów wsp~a danym terenie, podjęto w oparciu o dane zawarte w Atlas der deutschen Volkskunde 19 odnoszące się do polsko-niemieckiego pogranicza etnicznego. Przy wyborze źródła uwzględniono fakt, że: a) umożliwi ono wskazanie obszarów szczególnie nasyconych tradycjami o nawiązaniach polskich i słowiańskich jeszcze przed okresem polskiego osadnictwa powojennego w Polsce zachodniej; b) ADV, jako wydawnictwo niemieckie nie wolne od tendencyjnych nastawień, opracowane było z myślą o uwypukleniu i powiązaniu tych ziem z niemieckim obszarem etnograficznym. Toteż tym bardziej zasługuje uno na uwagę, czy nawet w tak selektywnie dobranym materiale zaznaczy się odrębność kulturowa obszarów położonych na wschód od Łaby. Ogółem przeanalizowano 203 mapy, zawarte na 155 kartach, zamieszczonych w 6 zeszytach wydanych w latach 1936-1939 oraz 3 zeszytach nowej, powojennej serii pochodzącej z lat 1958-1962. W dalszej ilościowej charakterystyce wykorzystanego źródła należy zauważyć, że aż 26% stanowią mapy językowe, dotyczące nazewnictwa gwarowego różnych elementów kulturowych. Natomiast na ogólną ilość 150 map ściśle etnograficznych, tylko na 5 mapach (3,3%) zestawiono elementy tzw. kultury materialnej, zaś 53 mapy (35,3010) dotyczą elementów kultury społecznej i aż 92 mapy (61,4%) kultury duchowej. Z kolejności puhlikowanej tematyki (zwłaszcza porównując ostatnio wydawane, bardziej obiektywne zeszyty) można także wnosić, że specjalnie dobierano tematykę, nie zawsze powodując się w tym zakresie obiektywizmem. Wynika z tego, że wbrew temu, co dotychczas sądzono, sz'owinizm pierwszych redaktorów był jednakże większy, aniżeli tendencyjność ankieterów terenowych. Przy wykorzystywaniu danych zawartych w ADV przyjęto następujące zasady interpretacyjne: 1. Do rozważań wybrano te spośród map, a ściślej te elementy kulturowe. które w świetle map ADV wys,tępują na terenie całej lub części 19 Atlas der deutschcn Valkskunde, red. H. Harmjanz, E. Rohr, Leipzig 193619:39, teki 1-6, karty 1-120; Neue Falge, red. M. Zender, Marburg 1958-1962, teki 1-3, karty 1-36; w dalszym ciągu cytowany w skrócie: ADV. �70 ZOFIA STASZCZAK Polski zachodniej, a posiadają nawiązania do pozostałych terenów polskich i słowiańskich, zaś na zachód sięgają co najwyżej na obszary dawnego osadnictwa słowiańskiego. 2. Dla wytypowanych w ten sposób elementów sporządzono wierne kopie map przy zachowaniu techniki punktowej. Dla ich uściślenia nie brano pod uwagę gotowych sformułowań przedstawionych na pojedyn- Nasilenie ilościowe \vystępowanin elementów kultury związanych ;~ tradycjami wiańskimi wg danych Atlas der dClltschcn Volkskllndc 1 - Występowanie współwystępowanie współwystępowanie 1-2 elementów; 2 - współwystępowanie 3--5 clemcntt'J'.v; 3 4 -- współwystępowanie 9-13 e!cmentóv,;; 'j -elementów; G współwystępowanie 17-19 l'!cmentó" 6-8 elementów; 14-16 sło- �Elnoyrojic.:ne pr:eslanki wyznuc:aniu pogranicz il etnicznych c:z\ch mapach ADV, ale ten sam element śledzono na kilku mapach. \\T ten sposób sztucznie niejako rozbite elementy kulturowe na kilku mapach gromadzono na jednej, uzyskując ich pełniejszy obraz przestrzenny. :l, Szczególną uwagę zwrócono na \vystępowanie zespołów elementów kulturowych pokrewnych typologicznie oraz na ich współwystępowanie .kontekst). Ogółem wykonano :34 mapy w oparciu o 57 map zawartych w ADV 20, którEc stanowih- podstawę do wykonania przedstawionej mapy zbiorczej. 'I'Vykreślnne na prezentowanej mapie warstwice wskazują strefy odznnza.IC!ce sit; nasyceniem ilościowym określonych elementów kulturowych na rozpatryv,';:myITI- 6trszarze. Jedna warstWIcanie oznacza jednego zasięgu, ]ecz wysh;pO\vanie pewnej ilości zjawisk (obojętnie których). Dla ~vic?kszej czytelności mapy przyjęto przedziały szersze, obejmujące wiec ej niż jedno zjawisko. W ten sposób uzyskano 6 warstw'ic, charakteryzując\ch sic; wvstc;powaniem od dwóch zjawisk, poprzez zwiększające się nasilenie ilościowe zjawisk składających się na następne warstwice, aż do streh najwi(,'kszej koncentracji, którą wyznaczyło współwystępowanie 19 zjav,;isk. W takim ujęciu niepodobna wprawdzie odtworzyć, jak ::I'zebiega zasic;g każdego zjawiska z osobna (co było możliwe przy do+\chczi.lsoww:h ujc;ciach powierzchniowych, punktowych i linearnych), ale za TO zyskuje sic: możliwość nowej interpretacji, odchodzącej od Tego, CO widziano \V krc;gach i warstwach kulturowych, a bliższej właściwemu kartografii ujęciu przestrzenno-ilościowemu. Można bowiem cd bo przedstawić nasilenie jednego elementu. co w etnografii jest trudne j ';'lało istotne (bez kontekstu), albo też ukazać współwystępowanie róż:l\ch jakościowo elementów kultury (jak robiono dotąd), co po\voduje, ze Jościowc nowarstwienie tych elementów staje się- tak nieczytelne, że a~: r;iemożJ iwc do kartograficznego przedstawienia. Przywrócić tę _'z\telność' można tylko odchodząc z kolei od rozróżnienia jakościowegu przedstawjofl:-ch elementów i rozpatrując je tylko ze względu na :luśĆ' elerncntów współwystępujących na danym miejscu. Przyj(;tc założeni;) umożliwiły wskazanie: l) strefy obejmującej obszar Pulski zachodniej i północnej, wykazującej różnice pomiędzy tradycyjną, polslq J.:ultuq ludowiL a tradycyjną ludową kulturą niemiecką; 2) w ob:'I'bie tc',j strch obszarów szczególnie nasyconych tradycjami polskimi ~l(l\.'ćiańskimi .leszcze przed ukresem polskiego osadnictwa powojennego. Ś' J " \Vykonanc mapy dotyczą następujących zagadnień: nazw i zwyczajów po,"':'y' 11 13 mapy), urodzinowych (1), weselnych (1), dożynkowych (9), dorocznych ,-,':',)Zar,y('il :h\\'veh i'l, nkrc,;cm -,\:LTZl'11 5wi,jt 16). Bożego inOitrumcntów Narodzenia muzycznych (6), Vlie1kanocy (1) i form (2), potraw kołysek (l), obrzę, �ZOFIA STASZCZ AK Jest to obszar Śląska Opolskiego i Dolnego, przy czym centrum nawiększej ilości współwystępujących elementów kullurow\'ch obejmu e teren południowo-wschodniej części woj. opolskiego. Nieco słahiej, a e również silnie zaznacza się Pomorze, gdzie jednak brak takiego zogniskowanego centrum. Wyraźnie zaznaczy ta się_także odrt~bność obszaru położonego wzdłuż północnej granicy czesko-niemieckiej, mniej natomiast obszaru Zielonogórskiego, Warmii i Mazur. Natomiast nikłe ślady r słowiańskie wśród badanych w ADV grup mniejszościowych niernieckicn i np. na Węgrzech lub w Czechosłowacji mogą stanowić potwierdzenie znanego skądinąd faktu, że tzw. kolonizacja niemiecka w różnych efXlkach opierała się często na substracie etnicznym słovviańskim. choć już nieraz zniemczonym. Ludność ta ze względu na swoją niższ,! pozvcjE: ekonomiczną i społeczną w warunkach państwa niemieckiego byb bardziej skłonna do emigracji. W etnografii za podobn.v ślad b,vwa uważane występowanie domu przysłupowego wyspowo na Łużycach i Dolnyn, Śląsku, a następnie w Małopolsce, zwłaszcza w Rzeszowskiem. Można byłoby jeszcze wysunąć postulat takiego samego (jak na przedstawionej mapie) naświetlenia badanego pogranicza z punktu widzenia drugiej strony, tj. rozpatrując podobnie nasilenie występowania e1e* mentów kultury niemieckiej w polskiej kulturze ludowej. Przedsięwzięcie takie nie jest na razie w pełni wykonalne, chociaż z pewnością byłoby poż'ldane. Wydaje się jednak, że interpretacja takiego ujęcia komplementarnego musiałaby być ostrożniejsza i nieco odmienna. 0ci zachodu przenikały przecież do Polski za pośrednictwem Niemiec, lub bez tego pośrednictwa, nie tylko elementy kultury germm'lskiej. podczas gdy w dawnym państwie niemieckim zaznaczyły się od wschodu tvlke wpływy polskie i słowiańskie. Poza tym w wyniku niemieckiego parcia na wschód w zachodniej Polsce uległ zatarciu szereg elementów kultury specyficznie zachodniosłowiańskich, o których dlatego trudno dziś nawet zadecydować, czy należą do tradycji polskich, czy niemieckich. W takich warunkach historycznych najważniejszą wydaje się rekonstrukcja prz~'de wszystkim tego. co przez wieki było wypierane i majol'\·zowane. Tego typu mapa jest nową próbą rekonstrukcji d,\'namiki kultury~ ~ie przez .ustalenie chron~logii, które w etnografii ~.est cz(,'sto \\·ątfliwe'$ l nawet me przez typologIczne odtwarzame ewolucJI, lecz przez S,Wlerdzenie ilościowego nawarstwienia zjawisk. Wydaje się, że można przyjąć. iż tam, gdzie nawarstwiło się więcej zjawisk z pewnością związanych bardziej z tradycją polską. niż niemiecką, silniej utrz:vmał się dany substrat etniczny. Jeżeli zaś przyjąć podział R. Lintona ~1 na powszechne. specyficzne i alternatywne cechy kultury, to proponowana proced!.I!'E! I 21 R. Linton, The Study oJ !vIan, New York 1936, s. 282. �Etnof}Tnjiczne przesłanki wyznaczania pogranic~ etnicznych pozwala na ilościowo-przestrzenne, właściwe kartografii przedstawienie nasilenia elementów specyficznych. Suma tych elementów i elementów powszechnych, ogólnoeuropejskich w proporcji do alternatywnych elementów kultury właściwych dla ludności pogranicza etnicznego dałaby, proponowany również przez R. Lintona, miernik integracji, a w tym wypadku - miernik tragicznego rozdarcia, któremu dopiero najnowsze dzieje położyły kres. ZOFIA STASZCZAK THE ETHNOGRAPHIC CONDITIONS FOR DETERMINING ETHNIC BOUNDARIES (USING THE POLISH-GERMAN CULTURE BORDER AS AN EXAMPLE) (S u m m ar y) The purpose of the article is to consider the usefulness oi' ethnographic data establishing ethnic boundaries. The possibilities for ethnography in this area do not seem to be greater or lesser when compared with related disciplines such as history, linguistics or archeology. The identification of an ethnic and cultural Loundary where there is a "healthy" ethnic group, i. e. one based on the organic unity ol' the subjective and objective criterion of a nation, is controversial. However. on those borders where there is a pathological break not only in the consciousness and objective national belonging but also in the various elements of this objective belonging (c. g. language and culture), one can and one should consider these phenomena separately as indications of ethnic differentiation. On the basis of data contained in the A t l a s d e l' d e u t s c h e n Vol k s k u n d e in six fascicles published in the years 1936-39 and in three fascicles 01 &. new postwar series from 1958-62, an attempt to mark the Polish-German culture border as a zone characterized by the quantitative increase of definite elements of culture was presented. This is in accordance with the principle of understanding culture as a structure, though not with regard to the functional connections ol' the elements, but as a certain type of quantitative proportion. In determining boundaries of culture it seems that the cooccurrence of the largest possible number of culture factors connected with a specific ethnic area and their density in a given area are oj' basic importance. This density ol' culture elements cannot be ascertair:cd by studying the convergence of ranges of culture elements demarcated by lines (at times very diffuse) as has been done up to now-taking the border area to be a boundary and not a zone. With the aid oj' a systematic cartographic comi)ination ol' typological units, purposely scattered about by the German editors. they obtained data that significantly differentiated western Poland from the rest of Germany. A map was shown on which the contour lines showed zones marked 1,1 �ZOFIA STASZCZAK by a quantitative saturation of definite culture elements in a given area. Or.e contour line does not indicate one range, but the occurrence of a certain number of phenomena (unimportant which ones). The method presented indicates the possibility of reading ranges of culture elements like the contour lines in physical geography. These assumptions made possible to show: 1) a zone in northern and western Poland that showed differences between traditional Polish folk culture and traditional German folk culture and 2) - within this zone - areas especially saturated with Polish and Slavic traditions even before the Poles settled these areas after the war. This is the area of Lower Silesia and the Opole voivodeship where the center of the largest number of co-occurring culture elements is in the southeastern section of the Opole voivodeship. Somewhat weaker, though still fairly strong, is Pomerania where there is no such focal point. The area along the northern Czech-German border was also distinct, \vhile the areas of the Zielona Góra voivodeship, Warmia and Mazuria were less so. This type of map is a new attempt to reconstruct the dynamics or culture not by establishing typology, which in ethnography is oIten of doubtful value, but by establishing the quantitative strata of phenomena, It looks as if one can assume t'1at wherever a greater number of phenomena definitely connected more with Polish tradition than with German was centered, the given ethnic substratum wa:; more strongly preserved. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77d7cfe01ebb84ec4806b83c6cfc5bf0.pdf e6ed6323a44b80baec0d564b1308142b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:688 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:633 Title A name given to the resource Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnastowiecznej relacji Ludwika Sienickiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1, s.75-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia ANTONI P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1 KUCZYŃSKI E T N O G R A F I C Z N Y O B R A Z S Y B E R I I W ŚWIETLE OSIEMNASTOWIECZNEJ RELACJI L U D W I K A SIENICKIEGO Na to są potrzebne kroniki, ażeby pamięci godne z życia ludzkiego w minek nie poszły... czyny zapo- S. O r z e c h o w s k i , Kroniki WSTĘP Bliższe poznanie wkładu Polaków w badania etnograficzne na obsza­ rze S y b e r i i upoważnia do stwierdzenia, że ta dziedzina h i s t o r i i naszej n a u k i w y m a g a podjęcia dalszych, dokładnych i systematycznych badań. Obecnie, g d y coraz częściej słychać głosy mówiące, iż celem współcze­ snej e t n o g r a f i i jest przede w s z y s t k i m badanie i śledzenie p r z e m i a n zachodzących w d z i e j o w y m procesie r o z w o j u k u l t u r y , konieczne jest także systematyczne i zorganizowane, głębsze aniżeli dotychczas, zainte­ resowanie się przeszłością polskiej etnografii, zwłaszcza t e j , która po­ wstała z dala o d ojczyzny, stworzona przez zesłańców p o l i t y c z n y c h z epo­ k i rozbiorów, żołnierzy powstań n a r o d o w y c h i d o b r o w o l n y c h wygnań­ ców. Realizacja tego zadania w y m a g a j e d n a k powołania specjalnego zakładu l u b p r a c o w n i h i s t o r i i p o l s k i c h badań etnograficznych n a rozle­ głych obszarach A z j i , A f r y k i , A u s t r a l i i , Oceanii i o b u A m e r y k , gdyż praca w t y m k i e r u n k u jest równie konieczna i zajmująca, j a k badanie urozmaiconego procesu współczesnych p r z e m i a n k u l t u r o w y c h . i Po t y m zasygnalizowaniu potrzeb w zakresie h i s t o r i i e t n o g r a f i i p o l 1 P o g l ą d t e n wyraziła między i n n y m i A . K u t r z e b a - P o j n a r o w . a ' w tykule: w Z zagadnień badaniach kultury metodyki ludowej, polskich prac etnograficznych: czas „Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 28. O grafia polskiej, jej obecne zadania, metody P o l s k a " , t. 1: 1958, s. 7 2 - 8 1 ; W . etnografii polskiej, fia a współczesność, i związki Dynowski, z innymi Z przedmiocie naukami, dziedzin rozwoju „Etno­ deficytowych „Etnografia P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 1 5 - 2 7 ; J . B u r s z t a , „Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 41 - 61. ar­ przestrzeń Drogi współczesnych badań e t n o g r a f i c z n y c h zob. też: K . D o b r o w o l s k i , etnografii i Etnogra­ �76 ANTONI KUCZYŃSKI skiej w a r t o d l a przykładu przypomnieć, że zagadnienie wkładu Polaków w badania n a d kulturą ludów S y b e r i i jest w w i e l u w y p a d k a c h bardziej znane nauce radzieckiej aniżeli polskiej . Zainteresowania etnografii radzieckiej t y m zagadnieniem wyrosły z potrzeb p r o w a d z o n y c h w Z S R R badań n a d p r o b l e m a m i z zakresu h i s t o r i i etnicznej S y b e r i i i katalogiem faktów k u l t u r o w y c h zamieszkujących ją ludów. Przyznać jednak rów­ nież trzeba, że niezwykły w p r o s t wkład! Polaków w dzieło e t n o g r a f i i S y b e r i i uczynił i c h bardziej s y m b o l a m i rosyjskiego dzieła c y w i l i z a c y j ­ nego aniżeli polskiej m a r t y r o l o g i i w epoce rządów carskich. S y t u a c j a ta w y n i k a z f a k t u , że jeszcze obecnie nieporównanie większa jest pamięć Rosjan o zasługach, j a k i e p o c z y n i l i Polacy d l a w i e d z y o S y b e r i i , zwłasz­ cza w zakresie badań geograficznych, geologicznych i p r z y r o d n i c z y c h , 2 3 Z najnowszych 2 opracowań r a d z i e c k i c h poświęconych omówieniu p o l s k i c h b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h n a S y b e r i i wymienić należy: I . S . G u r w i с z, I . W . E. K. Piekarskij (K stoletju so dnja I. Karłowicz Piekarski}. wwiedienie stati, i dniewniki. pisma pod К stoletju C z e r s k i j , Etnograficzeskie D. Obruczewa, r e d . S . W. sticzeskie nabludienija Stati A. L. L. Czekanowskogo, S. W. Obruczewa, swiedienij po Dłużika, Irkutsk etnografii „Sowietskaja Antropołogiczeskie „Sowietskaja graf, i Publikacija i nabludienija nieopublikowannych naucznoj rabotie, XVII wieka. praca O soczinienii issledowanija Feliksa n r 4: 1965, s. 1 1 6 - 1 2 8 ; tenże, w badania W. zbiorowa Lingwi- lingwisticzeskie matieriałow zbiorowa pod r e d . Zabytyj istocznik Adama Kamienskogo n r 5: 1965, s. 122 - 129; S . I . W a j s z t e j n, etnograficzeskie E t n o g r a f i i , Folkłoristiki S y b e r i i , które o p u b l i k o w a n e zostały w Polaków i I. P o l e w o j , nad ludami języku Kon Kona, как etno­ t. 3: 1965, prowadzonych n a terenie rosyjskim Syberii Jakowlewicza Feliks i Antropologii", s. 196 - 220. O w y n i k a c h p o l s k i c h badań e t n o g r a f i c z n y c h Wkład praca Tropin, Sbornik Etnografija", S. Nieopublikowannyje i A. I. Czerskom, 1962, s. 47 - 54; В. Istorii Russkoj kommientarii Etnograficzeskie ego Sibiři Etnografija", „Oczerki o [w:] J a k u t s k 1958, s. 1 9 - 2 8 ; „Sbornik T r u d ó w po F i l o l o g i i " , t. 3: 1958, [w:] stati n r 6: — jakutowied, 1956, s. 242 - 259; G . W. I. D. Czerskogo, Puchów, Etnografija", [w:] I . D. C z e r s k i j , о I. D. Czerskom Irkutsk Czekanowskogo, A. rożdienija, zamietki. s. 2 0 Y - 222; G . M . W a s i l e w i c z , zapisy so dnja W. N. Skałona, Obruczewa, „Sowietskaja E. K. Piekar ski j как etnograf 1958, 54 - 60; I . S . G u r w i с z, Eduard rożdienija), zob. i ich kulturą, A. Kuczyński, „ L u d " , t. 51: 1968, cz. 2, s. 503 - 584. 3 W Instytucie Geografii Akademii Nauk badaniom geologicznym, 1968 z inicjatywy Międzynarodowego stąpiły do Akademii Pierwsze Komitetu oraz M u z e u m dwu kontaktów sympozjum Syberyjskiego w sympozjów dziedzinie odbędzie się w Oddziału Historii Ziemi Polskiej Nauk nauk Akademii geologicznych w 1969 г., i Tech­ Nauk na temat i roku Geologicznych Historii Nauki radziecko-polskich Warszawie polskim ną t e r e n i e S y b e r i i . W z u c z o n y m i r a d z i e c k i m i Zakład Nauk zorganizowania polsko-rosyjskich Wschodu się szereg p r a c poświęconych przyrodniczym i geograficznym i w w y n i k u porozumienia niki Polskiej Syberii i Dalekiego Z S R R w I r k u c k u prowadzi przy­ historii geograficznych. d r u g i e zaś w Lenin­ g r a d z i e w 1971 r. Informację powyższą otrzymałem od prof. dr. K . Maślankiewicza, Sekretarza Generalnego L i s t z d n i a 31 V I I 1968 r. Międzynarodowego K o m i t e t u H i s t o r i i N a u k Geologicznych. �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 77 SYBERII aniżeli pamięć, popularyzacja i wiedza o walce p o l s k i c h zesłańców z caratem i i c h t r a g i c z n y m losie n a w y g n a n i u , gdzie obok prac katorżni­ czych p o d e j m o w a l i o n i t e badania naukowe. DOKUMENT OSOBLIWEGO MIŁOSIERDZIA BOSKÜGO Cudownie z Kalwińftiey Sekty Pcwoego Slags у Chwalcę fwegp KOŚCIOŁA C H R Y S T U S O W E G O POCIĄGAIĄCY, Z wyttladem nieirtóryeh Kcmrrowerfyi ssach<xbących miedsj nau!rg Kościoła JPowfzechnego Katolickiego, i podankrc vymyslan; m rozumem luumim Lmerjkiey.Kaiwińfłiey, Uteckiey, у innych w l e j Księdze wyrażonych у oamienioaych Sett; • У * vtfpomnitnitm « mnitj ипшпусЬ Mojkimjkitgo PíiJIwa itsiascl •w pegsĄfkici Uędach jrftett xofiotacjeh, alo dvcttawntga fox*** /иdii w tiínjeb Sebtetb oS jtinotči Paitjittjncgo Xothott cuttáljeb. «ш§Ш§ t *¡»m, e*(i¿¡e * nitvuaáamoiéi ijięcych, « irukrn ptmfty г»ж WYCHODZĄCY. «»м««г Ryc. 1. L . S i e n i c k i , WWAHJ* xx.ГтШктв* Dokument osobliwego..., W i l n o 1754. F a k s y m i l e s t r o n y tytułowej Sporo jest jeszcze nazwisk, które do d n i a dzisiejszego n i e zostały o d ­ k r y t e d l a h i s t o r i i e t n o g r a f i i S y b e r i i , której początki rozpoczynają się nie t y l k o skrótowymi zapisami autorów rosyjskich, lecz także r e l a c j a m i p o l s k i c h zesłańcowi z epoki caratu. J e d n y m z ciekawszych polskich źródeł łączących się z t y m zagadnieniem jest s t a r o d r u k zatytułowany Dokument osobliwego miłosierdzia boskiego cudownie z kalwińskiej se- �78 ANTONI KUCZYŃSKI kty pewnego sługę у chwalcę swego do kościoła W i l n o 1754, spisany przez L u d w i k a Sienickiego (1677 - ?), pułkownika w o j s k królewskich, wziętego do n i e w o l i przez Rosjan w r o k u 1707 po k a p i t u l a c j i B y c h o w a , skąd w r a z z b r a t e m K r z y s z t o f e m S i e n i c k i m , generałem a r t y l e r i i w o j s k polskich, w y w i e z i o n y został do M o s k w y , a później zesłany n a Syberię do Tobolska, następnie zaś przesiedlony do Jakucka, dokąd dotarł sam, gdyż b r a t K r z y s z t o f zmarł w drodze i pochowany został n a d Obią. W J a k u c k u przebywał L . S i e n i c k i kilkanaście l a t , a po powrocie do k r a j u (1722) napisał wspomnienia, których pozycja chronologiczna w h i s t o r i i etno­ g r a f i i polskiej jest szczególna, gdyż Dokument jest w p r a w d z i e d r u g i m z n a n y m n a m p o l s k i m opisem S y b e r i i , ale z u w a g i n a czas o p u b l i k o w a n i a (1754) w y s u w a się o n na czoło w naszej s y b e r y j s k i e j l i t e r a t u r z e pamię­ t n i k a r s k i e j . N i e ulega także wątpliwości, że znaczenie Dokumentu da się określić zarówno p o d względem jego warunków chronologicznych zapewniających m u należytą pozycję w g r u p i e ówczesnych źródeł do e t n o g r a f i i S y b e r i i , j a k i od s t r o n y z a w a r t y c h w n i m ilościowych i j a k o ­ ściowych elementów f a k t o g r a f i c z n y c h . L . S i e n i c k i znalazł się na S y b e r i i współcześnie z P h . J . S t r a h l e n b e r g i e m , oficerem szwedzkim wziętym do n i e w o l i rosyjskiej pod Połtawą (1709), który dzięki o p u b l i k o w a n i u s w y c h obserwacji z zesłania w książce Das Nord- und Ostliche Theil von Europa und AsiaStockholm 1730, a więc w y d a n e j wcześniej aniżeli Dokument, uważany jest za p r e k u r s o r a studiów ałtaistycznych . Obok książki P h . J . Strahlenberga najbliższą chronologicznie pozycją w piśmiennictwie s y b e r y j s k i m jest w odniesieniu do Dokumentu praca rosyjskiego badacza S. P. K r a s z e n i n n i k o w a , uczestnika W i e l k i e j Pół­ nocnej W y p r a w y (1733 - 1743) V . B e r i n g a oraz książka drugiego członka tej ekspedycji G. W. Stellera , w których odnaleźć można potwierdzenie szeregu spostrzeżeń zanotowanych przez autora omawianego źródła. 4 5 6 7 i Szlak zesłańczej wędrówki L . Sienickiego rozpoczął się w M o s k w i e prowadził etapami przez szereg miast syberyjskich (patrz m a 4 miast Pierwszym i miejsc ofiarowana Wojciecha polskim spisany księdzu w 1874 r. od jego przyjaciół została S. w więzienia Warta. [w:] Bażyńskiemu proboszczowi 50-letniego kapłaństwa i wielbicieli, artykule: Dyarusz jest: Kamieńskiego, na Jubileusz przedstawiona 5 Syberii Adama Franciszkowi Poznaniu o ludach. Syberii, opisem przez moskiewskiego Książka przy w dniu 23 Pierwsza Kuczyński, Św. kwietnia Dyaryusza Poznań 1874. Treść e t n o g r a f i c z n a A. zbiorowa kościele Polska relacja kulturą, „Szkice „Etnografia P o l s k a " , t. 12: 1968, s. 173 - 187. Kałużyński, Polskie badania nad Jakutami i ich z Dziejów O r i e n t a l i s t y k i P o l s k i e j " , n r 2: 1966, s. 174. 6 7 S . P. K r a s z e n i n n i k o w , G . W. wohnern, S t e 11 e r, dereń Sitten, F r a n k f u r t — L e i p z i g 1774. O p i s a n i e ziemli Beschreibung Nahmem, von dem Lebensart Kamczatki, bandę und S t . P i e t i e r s b u r g 1755. Kamtschatka, Verschiedenen dessen Ein- Gewohnheiten, �ETNOGRAFICZNY OBRAZ SYBERII 79 �80 A N T O N I KUCZYŃSKI p a ) — P e r m , Wierehoturję, Tobolsk i inne do J a k u c k a , który przez długie lata był miejscem jego p o b y t u . T u z dala od ojczyzny uderzał polskiego zesłańca o d m i e n n y sposób życia s y b e r y j s k i c h tubylców, a czy­ tając k a r t y Dokumentu odnosi się wrażenie, że jest o n d z i e n n i k i e m podróży, w którym n a żywo rejestrowano obraz k u l t u r y w i e l u ludów m i j a n y c h w drodze n a w y g n a n i e . L . Sienicki zainteresowany z i e m i a m i , które zwiedził, oraz l u d a m i , z którymi się zetknął, pozostawił w Doku­ mencie i n f o r m a c j e cenne d l a etnografów, a przede w s z y s t k i m dla t y c h , którzy zajmują się historią etniczną S y b e r i i . Nie należy j e d n a k zapo­ minać, że Dokument jest n i e k o m p l e t n y m obrazem k u l t u r y opisanych w n i m g r u p etnicznych; jest o n odbiciem t y l k o g r u b y c h i poważniej­ szych j e j elementów składowych. P u n k t e m c e n t r a l n y m , wokół którego obracają się materiały etnograficzne zawarte w Dokumencie, jest ogólny obraz życia ludów spotkanych n a szlaku zesłańczym. Rysuje w n i m L . S i e n i c k i życie tubylców stosownie do największych i najważniejszych dla n i c h potrzeb, j a k pożywienie, mieszkanie, odzież, praca domowa, zajęcia gospodarskie, zwyczaje i obyczaje oraz wierzenia, p r z y o m a w i a ­ n i u których kładzie szczególny nacisk na podkreślenie wpływu c e r k w i prawosławnej powodującej zanik w i e l u t r a d y c y j n y c h , t u b y l c z y c h ele­ mentów k u l t u r y duchowej. 8 Zapewne t y l k o część z tego, co widział L . S i e n i c k i na w y g n a n i u , znalazła miejsce w spisanych po l a t a c h wspomnieniach. Wspomnieć należy, że u t r w a l o n y w n i c h obraz podstawowych elementów k u l t u r y tubylców S y b e r i i zgodny jest w ogólnych zarysach z t y m , który p r z e ­ kazany został przez i n n y c h ówczesnych podróżników rosyjskich, zesłań­ ców p o l s k i c h i późniejszych badaczy. A u t o r Dokumentu n i e podaje i n t e r p r e t a c j i zarejestrowanych przez siebie faktów i właśnie takie bez­ pośrednie czerpanie d a n y c h f a k t o g r a f i c z n y c h z otaczającego środowiska s t a n o w i o wartości historycznej omawianego źródła i w y s u w a j e n a p l a n p i e r w s z y w g r u p i e źródeł p r z y d a t n y c h do studiów n a d r e k o n s t r u k ­ cją d a w n y c h układów etnicznych n a terenie S y b e r i i i k u l t u r y zamieszku­ jących ją tubylców. 9 Na 8 opisane wg mapie oznaczono w Dokumencie. również Cyfry s t a n u n a r o k 1959, uwidocznioną mira, rejony zamieszkiwane u m i e s z c z o n e obok oznaczają w pracy: Czislennost przez grupy etniczne liczebność t y c h ludów i rasselenie narodów r e d . S . I . B r u k , M o s k w a 1962, s. 85 - 88, t a b l . 15 - 16. 9 jego Pamiętnik xiedza i towarzyszów jego 1865; J . K o b y ł e c k i , 1831, Ciecierskiego przeora przygody, doznane Wiadomości Dominikanów na Sybirze o Syberyi 1832, 1833, 1834, p r z e z J . K . , W a r s z a w a Kopcia l i n 1863. brygadjera wojsk polskich z rozmaitych wileńskich, w latach i podróże w niej odbyte 1837; J . K o p e ć , not dorywczych zawierający 1797 - 1801, L w ó w . w Dziennik sporządzony, latach Józefa Ber­ �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 81 SYBERII Kończąc t e n ogólny r y s o Dokumencie i jego autorze podkreślić należy, że szereg faktów oceniał L . S i e n i c k i z p u n k t u widzenia własnej k u l t u r y , dziwił się m i e j s c o w y m z w y c z a j o m i obyczajom, a n i e k i e d y wypowiadał nawet fantastycznie dzisiaj brzmiące Ojpimie. Do wiadomości tej k a t e g o r i i należy n p . w z m i a n k a o J a k u t a c h , którzy ,,[...] j a k o b y z dawnych l a t m i e l i być r o d e m ze S z w e c j i , a niechcąc znosić, które n a n i c h S z w e d z i nakładali, z e b r a w s z y w o d n e z żonami i z dziećmi p o w s i a d a w s z y niesieni do J a k u c k a , w y s i a d s z y , trzymali wybiwszy ciężarów się i z b u n t o w a w s z y na statki n a m o r z e puścili się i w i a t r a m i Tunguzów, którzy n a t e n czas i jakucką przy­ ziemię i wypędziwszy z całego j a k u c k i e g o okręgu t a m o s i e d l i " (s. 1 1 ) . 1 0 Wiadomość t a nadająca f a k t o m z a w a r t y m w Dokumencie cech f a n t a ­ z j i nie pochodzi prawdopodobnie od samego autora, lecz — j a k słusznie zauważa S. K a ł u ż y ń s k i — jest ona zapewne odbiciem panujących już wówczas poglądów o n i e a u t o c h t o n i c z n y m pochodzeniu Jakutów, co jest dzisiaj kwestią bezsporną, gdyż wiadomo, że przywędrowali o n i n a d Lenę ze swej turańskiej praojczyzny . 11 12 Pomijając na razie inne fałszywe stwierdzenia podane przez L . Sie­ nickiego, które znajdą szczegółowe omówienie w części artykułu poświę­ conej analizie etnograficznej, stwierdzić należy, że w Dokumencie wystę­ pują przede w s z y s t k i m k o n k r e t n e f a k t y , i to bez l i t e r a c k i e j przeróbki. W a r t o również zaznaczyć, że Dokument jest pierwszą w naszej l i t e r a ­ turze publikacją zawierającą pochodzące z autopsji wiadomości o Japoń­ czykach , którzy d o c i e r a l i w czasach współczesnych L . S i e n i c k i e m u na rubieżowe obszary A z j i północno-wschodniej, handlując z r o z s i e d l o n y m i tam tubylcami. 13 10 L . S i e n i c k i , Dokument wińskiej Sekty ciągający, Kościoła z Powszechnego nach w Katolickiego, Sektach błędach Ze względu o mniej wymyślonych znanych zostających, w druku dla Kościoła rozumem Kal­ po­ nauką ludzkim y namie- Państwa krai­ duchowego pożytku ludzi odpadłych, częścią z uporu, raz wychodzący, szereg z między wyrażonych Moskiewskiego pierwszy artykule przytoczono Cudownie Chrystusowego zachodzących w tey księdze Powszechnego żyjących, n a to, że w uniknąć p o w t a r z a n i a у innych Boskiego do Kościoła Kontrowersyi jeszcze od jedności częścią z niewiadomości miłosierdzia swego a podaniem Greckiey у z wspomnieniem pogańskich w różnych у Chwalcę niektórych Kalwińskiey, Sekt, osobliwego Sługę wykładem Luterańskiey, nionych Pewnego cytatów jego tytułu, s t r o n y , z których pochodzi W i l n o 1754. z Dokumentu, cytowany aby tekst, po­ dano w nawiasach. op. cit., s. 174. 11 Kałużyński, 1 2 W. S i e r o s z e w s k i , Dwanaście lat w kraju Jakutów, cz. 1, K r a k ó w 1961, s. 161 - 194. 13 Informację tę zawdzięczam prof. dr. B . O l s z e w i c z o w i , do którego się w s p r a ­ w i e L . S i e n i c k i e g o zwróciłem. 6 — Etnografia P o l s k a , t. X I V z. 1 �82 ANTONI Ryc. KUCZYŃSKI 3. N i e n i e c k i zaprzęg w renifery z końca X V I I I w. W g Istoriko-etnograficzeskij atlas Sibirl, p o d r e d . M. i L . P . P o t a p o w a , M o s k w a - L e n i n g r a d 1961, s. 23 G. Lewina T a k przedstawia się zagadnienie oryginalności i przydatności o m a ­ wianego źródła d l a e t n o g r a f i i S y b e r i i o d strony jego zakresu t e m a t y ­ cznego, od s t r o n y zaś faktograficznej najlepszym dowodem w i a r y g o d n o ­ ści zapisów L . Sienickiego są w y n i k i analizy etnograficznej przedstawio­ ne w dalszej, materiałowej części artykułu. ANALIZA ETNOGRAFICZNA „DOKUMENTU" Uwagi metodologiczne. Nakreślony przez L . Sienickiego obraz k u l t u r y tubylców S y b e r i i charakteryzuje się mnogością wątków wymagających w, w i e l u w y p a d k a c h d o d a t k o w y c h uzupełnień i wyjaśnień. L a t a zesłania dały a u t o r o w i Dokumentu możliwość bezpośredniego p o ­ znania ludów s y b e r y j s k i c h i dużą, j a k na owe czasy, wiedzę o i c h k u l t u ­ rze, a chociaż nie w s z y s t k i e materiały dostarczone przez niego można przyjąć b e z k r y t y c z n i e i bez d o d a t k o w y c h k o m e n t a r z y , n i e należy j e d n a k odrzucać i c h bez szczegółowej analizy opartej na w y n i k a c h poszukiwań w bogatej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u . Celem niniejszej analizy jest p r z e d ­ stawienie w o p a r c i u o i n n e źródła i prace etnograficzne, w j a k i m s t o p n i u relacje L . Sienickiego odpowiadają właściwemu o b r a z o w i k u l t u r y ludów Syberii. D l a umknięcia dużej ilości odsyłaczy zgrupowano w niektórych p r z y ­ pisach po k i l k a objaśnień, a niezrozumiałe słowa, z w r o t y oraz bliżej nie znane wydarzenia, i n f o r m a c j e n a t u r y ogólnej i osoby występujące na k a r t a c h Dokumentu zostały skomentowane jednorazowo. C y t o w a n a l i t e r a t u r a ograniczona została do pozycji najważniejszych, a t a m , gdzie �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 83 SYBERII było to szczególnie konieczne, kwestie wątpliwe wyjaśniono bezpośrednio w tekście. Duże uzupełnienia w p r o w a d z o n o z p u n k t u widzenia i n t e r p u n k c j i i pisowni, wprowadzając n p . zmianę samogłoski y n a i , spółgłoski j n a i, dużej l i t e r y na małą i t p . , zgodnie z głównymi zasadami obowiązującymi p r z y p u b l i k a c j i źródeł h i s t o r y c z n y c h . T a k przedstawiają się główne założenia metodologiczne zastosowane p r z y opracowaniu materiałów etnograficznych z a w a r t y c h w Dokumencie, który po raz p i e r w s z y p r z e d s t a w i o n y zostaje w całości j a k o źródło etnograficzne dotyczące wieloetnicznego obszaru S y b e r i i . Dokonana w e wstępie krótka c h a r a k t e r y s t y k a treści Dokumentu s t a n o w i chyba dosta­ teczną metrykę uzasadniającą konieczność k r y t y c z n e g o omówienia za­ w a r t y c h w n i m materiałów, chociaż występujący w n i c h słownik zaga­ dnień k u l t u r o w y c h n i e jest z b y t bogaty. Kończąc, wyjaśnić należy, że artykuł t e n jest t y l k o szkicem obszerniejszej i szczegółowszej p r a c y 0 p o l s k i c h źródłach z zakresu e t n o g r a f i i S y b e r i i , którą autor przygoto­ w u j e do d r u k u , a której ostateczne zakończenie będzie wymagać jeszcze dłuższego czasu. 14 l s * Po t y c h uwagach noszących c h a r a k t e r wstępu — może trochę p r z y ­ długiego, ale koniecznego do z o r i e n t o w a n i a c z y t e l n i k a w p r o b l e m a t y c e p o l s k i c h źródeł do e t n o g r a f i i S y b e r i i — przejdziemy następnie do szcze­ gółowego omówienia materiałów etnograficznych zamieszczonych na k a r t a c h Dokumentu. Egzotyka syberyjska, bo t a k ją trzeba nazwać, rozpoczyna się w t y m źródle od opisu l u d u , który zamieszkiwał w począ­ t k a c h X V I I I stulecia „[...] ziemię permską, t o jest zyrańską , inszy język i obyczaje mającą" (Js. 7). Wnioskując z etnicznego układu obsza16 14 Instrukcja wydawnicza d l a źródeł h i s t o r y c z n y c h od X V I do połowy X I X w i e k u , W r o c ł a w 1953. 15 w Skrótowe artykułach: w badania 1 6 omówienie treści Kałużyński, Dokumentu etnograficznej dokonane zostało Wkład Polaków op. cit., s. 174; K u c z y ń s k i , s. 513- 515. W bliższy k o n t a k t z o b s z a r a m i u w s c h o d n i c h podnóży U r a l u z a m i e s z k a n y m i przez plemiona połowie zwane tego Małą Komi wieku weszli władcy Rosjanie na moskiewscy przestrzeni X I V opanowali tereny Permią, z a m i e s z k a n e p r z e z K o m i - Z y r i a n , a w Księstwo M o s k i e w s k i e objęło w posiadanie obszary Permii wytworzyła się oraz dogodna się po wschodniej Russkoje nasielenie włączenia sytuacja stronie Sibiři Uralu. XVII Nowogrodu do dalszej Dokładniej i naczała XVIII rzeką sto l a t później w y n i k u opanowania do Księstwa penetracji drugiej Wyczegdą n a d górną Wyczegdą K a m ą , n a których r o z s i e d l e n i b y l i K o m i - P e r m i a c y . W 1 Wielkiej stulecia. W nad Moskiewskiego obszarów o t y m zob.: W . (1472) i rzeką Małej (1478) rozciągających Aleksandrów, w., M o s k w a 1964. �84 ANTONI KUCZYŃSKI rów p r z y u r a l s k i c h w o w y m czasie stwierdzić należy, że zetknął się wówczas L . S i e n i c k i z r o z s i e d l o n y m i na obszarach leżących w d o l n y m biegu K a m y K o m i - Z y r i a n a m i i K o m i - P e r m i a k a m i zaliczanymi do t z w . p e r m s k i e j gałęzi ugrofińskiej r o d z i n y językowej. L u d y te stosunkowo wcześnie zetknęły się z cywilizacją rosyjską, gdyż zwycięski pochód Jermaka za U r a l doprowadził już p o d koniec X V I I stulecia do opanowania p r a w i e całej S y b e r i i z wyjątkiem j e j południowych rubieży. Ta p o l i t y c z n a zależność K o m i - Z y r i a n i Komi-Permiaków od państwa 1 7 R y c . 4. N i e n i e c k i zaprzęg w p s y s. 68, r y c . 3 Tamże, rosyjskiego poprzedzona została n a w i e l e l a t wcześniej ekspansją kościo­ ła prawosławnego, co słusznie podkreśla autor Dokumentu pisząc, że m i m o to, iż l u d y te nawrócone zostały przez: „Stefana-Episkopa-Weliko-Permskiego na ruskie ogień z a b o g a chwalić nie p o r z u c i l i i ogniowi wyznanie, jednakże adorację o d d a w a l i , jeszcze a gdym z nimi mówił, że to j e d e n żywioł od b o g a n a usługę i w y g o d ę l u d z i o m s t w o r z o n y , uparcie się s p r z e c i w i a l i , mówiąc żeśmy się tego od n a s z y c h przodków n a u c z y l i , [...] choć t e r a z p r z y m u s z e n i po r u s k u wierzyć, ale u R u s i 1 7 Poważną gonowów rolę w kolonizacji obszarów z miasta Solwyczegodzke, w 1558 r. rozległe i słabo z a l u d n i o n e w o w i e otrzymali dalsze i Obem. Z inicjatywy J e r m a k organizuje opanowywania których zostało obszary i przy poparciu odegrała n a d rzeką K a m ą . W tej r o d z i n y , będący a U Rusi — w Rosji. Stro- Groźnego 1574 S t r o g o n o - n a i c h służbie sam Jermak Kozak systematycznego z Tatarami, wpadł urządzoną p r z e z oddziały a r m i i t a t a r s k i e j i zginął w f a l a c h I r t y s z u . 18 IV n a d r z e k a m i Tobołem, I r t y s z e m (1581), która jest początkiem zdziesiątkowane, rodzina od c a r a I w a n a S y b e r i i . W o j s k o J e r m a k a stoczyło s z e r e g w a l k poważnie a my żadnego t a k mocnego n i e syberyjskich która otrzymała posiadłości p o z a U r a l e m , wyprawę za U r a l 1 8 w podczas zasadzkę, �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 85 SYBERII w i d z i m y boga, bo bogi, co w c e r k w i a c h r u s k i c h stoją, n a s z bóg ogień, k i e d y zechce, z a r a z te spalić może i w n i w e c z obrócić, czego słuchając dziwowałem się bardzo, iż czego się z młodu n a p i l i i od s w o i c h przodków się n a u c z y l i , to za p r a w d ę i f u n d a m e n t m i e l i " (s. 7). 1 9 Ta zdawkowa relacja zawiera ciekawe d l a etnografa szczegóły z za­ k r e s u k u l t u r y duchowej opisanych ludów, a chociaż b r a k w niej w y ­ czerpującego obrazu systemu religijnego, to nawet w z m i a n k a , że „ogień za boga chwalić nie p o r z u c i l i " , jest cenna, gdyż p o t w i e r d z a ona wystę­ powanie k u l t u ognia wśród K o m i - Z y r i a n i Komi-Permiaków, który j a k o siła przyjazna i siła niszczycielska stanowił jeden z istotniejszych ele­ mentów i c h wierzeń. Z r e l a c j i tej w y n i k a również, że w śwatopoglądzie obu g r u p etnicznych występowały — m i m o działalności m i s j i p r a w o ­ sławnych — elementy wierzeń pogańskich, które przetrwały d w u w i e k o wą ekspansję kościoła prawosławnego zapoczątkowaną jeszcze pod koniec X I V stulecia przez biskupa Stefana Permskiego . Po minięciu okolic zamieszkanych przez K o m i - Z y r i a n i K o m i - P e r ­ miaków spotkał autor Dokumentu Mansów ( W a g u l i c z ó w ) , o c z y m pisze: 20 21 „[...] wieźli i Wierzchoturiem nas przez 23 naród Waguliczów, który leży między Solą Kamską 24 i s a m i m l e k i e m k o b y l i m się ż y w i ą , z d a r z a się, że k o n i e z a bogi chwalą; a gdym 25 i m mówił, że to bydlęta d l a usług od boga dane, tedy m i o d p o w i e d z i e l i , że to są bogowie, którzy n a s noszą, n a s karmią i do pożywienia n a m w s z y s t k i e sposoby i 2 2 , pogańskiej w i a r y i osobliwego języka . C i mnóstwo k o n i mają tego n a s p r z o d k o w i e nasi dawni n a u c z y l i i t a k t r z y m a l i , czego i my dają odmienić nie c h c e m y ; ale o n i c h do S o l i K a m s k i e j wkrótce po m n i e przyszedł u k a z , to jest ordynans carski, a b y do w y z n a n i a ruskiego k o n i e c z n i e i c h p r z y m u s i ć , co jeżeli 26 wzięło swój s k u t e k d o s k o n a l e n i e w i e m " (s. 7 - 8). 19 Czego się z młodu n a p i l i — czego się w młodości n a u c z y l i . 20 Pisał o t y m również A . Kamieński-Dłużyk kładniej zob.: K u c z y ń s k i , 21 W a r t y k u l e posługuję Pierwsza polska się przyjętymi w Dyaryuszu, dziś n a z w a m i n i m y podane przez L . Sienickiego u m i e s z c z a m w 22 Miasto Solikamsk. 23 Miasto 24 Język M a n s ó w należy do u g o r s k i e j g r u p y 1874. D o ­ ludów Syberii, a etno- nawiasach. Wierchoturje. u r a l s k i e j r o d z i n y językowej i różni się z n a c z n i e od języka K o m i - Z y r i a n i K o m i - P e r m i a k ó w skiej grupy Poznań s. 179. rodziny u r a l s k i e j . Atłas narodów mira, zaliczanego w skład fiń­ r e d . S . I. B r u k , W. S . Apen- n i e napotkałem p o t w i e r d z e n i a faktu, c z e n k o , M o s k w a 1964, s. 158. 25 W dostępnej m i l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u j a k o b y l u d t e n spożywał k o b y l e m l e k o . W i a d o m o n a t o m i a s t , że t z w . o b s k a i soswińs k a grupa konie Zob.: M a n s ó w posługiwała się w z i m i e końskim zaprzęgiem, l a t e m te w y p u s z c z a n o Narody Sibiři, n a p a s t w i s k a , n a których pasły natomiast się one do późnej j e s i e n i . red. M. G. L e w i n , L . P. Potapow, M o s k w a — L e n i n g r a d 1956, s. 580 - 582. 26 Przyjęcie prawosławia przez grupy etniczne Syberii było tylko czystym �86 ANTONI KUCZYŃSKI Trafność obserwacji autora Dokumentu wobec k u l t u r y Mansów zo­ stała bliżej wyjaśniona w przypisach, zatem przechodzimy do dalszego ciągu jego podróży, podczas której spotkał o n Chantów (Ost jaków): „[...] którzy i n a k s z y język mają, po w o d a c h pływają, z łowienia r y b s w o j e pożywienie mają, skóry z r y b zdarłszy w y p r a w i a j ą i odzienie z n i c h sobie robią, w o d ę z a boga adorują. J e d n a k w ośm l a t po odjeździe m o i m z O s t j a k u , gdy F i l o f e j A r c h i e r e j to jest A r c y b i s k u p S y b i r s k i w y s o k i m s w o i m h o n o r e m i znaczną i n t r a t a w z g a r d z i w s z y d o b r o w o l n i e zdał te a r c h i e r e j s t w o , a obrał sobie życie p u s t e l ­ n i c z e , przesłał do niego o r d y n a n s c a r , a b y jechać n a d rzekę O b i i n n e r z e k i , gdziekolwiek się znajdują O s t j a c y i przepowiadał z ewangelią ucząc r u s k i e g o w y z n a n i a , którzy b y d o b r o w o l n i e c h c i e l i się ochrzcić, a b y i c h k o n t e n t o w a ł biorąc w s z y s t k o od t a m e c z n y c h s y b i r s k i c h w o j e w o d ó w z c a r s k i e g o s k a r b u , którzy b y zaś w s w o i m błędzie b y l i u p a r c i i nawracać się n i e c h c i e l i , a b y i c h gwałtem p r z y ­ muszał. C o się i stało. L e c z c i chociaż p r z y m u s z e n i po r u s k u wierzyć c h r z c i l i się, bynajmniej j e d n a k błędu s w e g o n i e odstąpili, w o d y [którą — A . K . ] b o g i e m m o c n i e j s z y m niż r u s c y bogowie nazywają i w i e r z ą " (s. 9). 2 7 28 A u t o r Dokumentu przedstawił bardzo s k r o m n y obraz gospodarki Chantówi i i c h k u l t u r y duchowej, a uwaga, że „po wodach pływają, z łowienia r y b swoje pożywienie mają, skóry z r y b zdarłszy wyprawiają i odzienie z n i c h sobie robią", w y m a g a k o m e n t a r z a wyjaśniającego, że nie wszystkie g r u p y ludności chantyjskiej utrzymywały się j e d y n i e z połowu r y b , gdyż istniało w i e l e rodów zajmujących się przede w s z y ­ s t k i m myślistwem i hodowlą reniferów. I n f o r m a c j a t a słuszna jest t y l k o w odniesieniu do Chantów mieszkających wówczas w basenie O b i , gdzie n a d r z e k a m i K a z y m , Soswa, Wach, J u g a n i A g a u koncentrowały się osady r y b a k ó w . Kończąc, wspomnieć należy, że t a k skomentowana i n f o r m a c j a znajduje odbicie w opisie S y b e r i i A . Kamieńskiego-Dłużyka i zgodna jest z i n n y m i i n f o r m a c j a m i z a w a r t y m i w bogatej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u . Z i n n y c h wiadomości wymagających k o m e n t a r z a jest stwierdzenie, że C h a n t o w i e „wodę za boga adorują". I n f o r m a c j a ta jest bardzo ogólnikowa, t a k że t r u d n o z n i e j wywnioskować o bliższych szczegółach związanych z k u l t e m w o d y , t y m bardziej że w dostępnej 29 3 0 aktem administracyjnym. ryjscy wyznawali nadal Mimo działalności misji szamanizm i odprawiali prawosławnych swe tradycyjne tubylcy obrzędy, sybe­ których duchowieństwo p r a w o s ł a w n e n i e było w s t a n i e wyeliminować. 2 7 Z O s t j a k u — z k r a j u Chantów (Ostiaków). 2 8 Kontentował — dzającym przyjęcie obdarowywanie wynagradzał. P o w s z e c h n i e religii prawosławnej tubylców tytoniem, — wódką, stosowanym poddanie się metalowymi środkiem aktowi kotłami wynagra­ chrztu — oraz było różnymi świecidełkami w r o d z a j u koralików itp. ska 29 Narody s0 Dyaryusz s. 181. Sibiři, s. 576. wiezienia moskiewskiego s. 382; K u c z y ń s k i , Pierwsza pol­ �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 87 SYBERII i R y c . 5. U k ł a d s z l e i w n i e n i e c k i m zaprzęgu w p s y Tamże, s. 73, r y c . 4 a u t o r o w i l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u n i e natrafiono na j e j potwierdzenie. Woda wi związku z k u l t e m , a przede w s z y s t k i m z magią, występuje bardzo często u różnych ludów świata, zatem przypuszczać należy, iż m a m y t u do czynienia z zespołem w i e r z e n i o w y m sięgającym bardzo odległych, t j . p i e r w o t n y c h okresów k u l t u r y , w y r w a n y m z pierwotnego k o n t e k s t u wierzeniowego i utrzymującego się t y l k o w n i e l i c z n y c h w a r s t ­ w a c h społeczeństwa chantyjskiego. Być może głębsze s t u d i a n a d t y m zagadnieniem, a przede w s z y s t k i m dokładniejsze w y k o r z y s t a n i e źródeł rosyjskich, p o z w o l i w przyszłości n a odpowiednie oświetlenie tego p r o ­ b l e m u . Podkreślić należy, że w okresie wędrówki L . Sienickiego po S y b e r i i właściwą d l a Chantów religią był szamanizm z w i e l o m a p r z e ­ żytkami t o t e m i z m u . �88 ANTONI Ryc. 1 - wygląd KUCZYŃSKI 6. Przenośny stożkowy szałas N i e ń c ó w i j e g o zewnętrzny szałasu, 2 - 4 — przekrój szałas z korytarzem, poziomy — rozplanowanie Wg Narody Sibiři, konstrukcja: 3 - przekrój pionowy, wnętrza Moskwa-Leningrad 1956, s. 619 �ETNOGRAFICZNY W dalszych p a r t i a c h Dokumentu o Nieńcach. OBRAZ 89 SYBERII zamieszczone są skromne i n f o r m a c j e „Naród Samojedów — pisze autor — widziałem t y l k o p r z e j a z d e m n a d rzeką O b , którzy w j e l e n i c h skórach n i c n i e s z y t y c h t y l k o w y p r a w n y c h z przednimi nogami, w szerścią na wierzch zwierza wszela­ które ręce kładą, jedną obróciwszy kiego, chodzą, wszystkie miasto surowo miedziane bałwanki n a obraz do n a r t szerścią odzienia jedzą mają, którym i n a o f i a r y k o n i e wprzęgając skórę do ciała, a drugą używając. i stamtąd Cokolwiek Samojedzią człowieczy w y l e w a j ą ubiją nazwani . Zamiast 3 1 i po s w o i c h k a m e r a c h bogów trzy­ 3 2 różne skóry zwierzęce przynoszą, jeżdżą n a p s a c h , 3 3 n a pięć a r s z y n ó w długości, a t y l k o n a t r z y 34 jako ćwierci a r s z y n a szerokości, n a kształt s a n i z d o b i o n y c h , n a które czterdzieści p u d ó w 3 5 cię­ żarów nakładają" (s. 9). Dopełniając wiadomości o Nieńcach wspomnieć należy, że życie i c h odbiegło już daleko od osiemnastowiecznych wzorów. Zamieszkują o n i obecnie w liczbie 25 t y s . duży obszar — ponad 3 m i n . k m , rozciąga­ jący się od wybrzeży półwyspu K a n i n aż po półwysep T a j m y r . Ongiś podstawą b y t u Nieńców było polowanie n a r e n i f e r y i inne zwierzęta, a także po części pasterska h o d o w l a reniferów. P r z y o k a z j i wyjaśnić należy, że m y l n a jest i n f o r m a c j a L . Sienickiego, j a k o b y j e d l i o n i t y l k o surowe mięso, chociaż stosunkowo często- wchodziło ono w skład i c h pożywienia obok mięsa g o t o w a n e g o . K o m e n t a r z a w y m a g a również stwierdzenie, że Nieńcy „ w j e l e n i c h skórach n i c n i e szytych t y l k o w y ­ p r a w n y c h z p r z e d n i m i nogami, w które ręce kładą, jedną skórą szerścią do ciała, a drugą szerścią na w i e r z c h obróciwszy chodzą, miasto odzie­ n i a używając". Opis t e n dotyczy j e d y n i e futrzanego skafandra z w a n e ­ go przez Nieńców „malicą" ', p r z y c z y m dodać należy, że skafander t e n zszyty był z kawałków Skóry r e n i f e r o w e j , a skórzane spodnie i f u ­ trzane b u t y stanowiły równie ważną część odzieży, co zostało pominięte w Dokumencie . 2 36 37 3S 131 Informacja t a jest o d b i c i e m panujących wśród Nieńców, k i e d y to p o c h o d z e n i e nazwy wówczas że w o b e c częstych głodów n a d a l e k i e j północy zjadano cie n a z w a t a p o c h o d z i od s a m o d y j s k i e j Szczegółowe i n f o r m a c j e graficznej poświęconej etnograficzeskie oczerki, grupy n a t e n t e m a t znajdują tej g r u p i e K a m e r a c h — mieszkaniach. 33 Do nart — o kanibalizmie się t a m n a w z a j e m . W isto­ językowej, do której należą Nieńcy. się w n a j n o w s z e j etnicznej — L . W. Moskwa—Leningrad 3 2 poglądów „Samojed" tłumaczono w t e n sposób, monografii С h o m i с z, Neńcy etno­ istoriko 1966, s. 24 - 28. do wąskich długich sań. Nieńcy używali także zaprzęgu nifery. 34 A r s z y n — d a w n a r o s y j s k a m i a r a długości = 35 P u d •—• d a w n a r o s y j s k a j e d n o s t k a m a s y = 40 funtów = 71,12 c m . 36 С h o m i с z, op. cit., s. 133 - 135. 37 С h o m i с z, op. cit., s. 118. 38 С h o m i с z, op. cit., s. 120 - 121. 16,38 k g . w re­ �90 ANTONI KUCZYŃSKI Powracając do dalszego ciągu syberyjskiej wędrówki naszego r o ­ daka, przytoczyć trzeba zawarte w Dokumencie wiadomości o E w e n k a c h n a z y w a n y c h w starszej l i t e r a t u r z e T u n g u z a m i . L u d t e n , m i m o d o ­ skonałego przystosowania do t r u d n y c h warunków s y b e r y j s k i e j p r z y r o d y , reprezentował n i s k i stopień r o z w o j u k u l t u r y m a t e r i a l n e j . O d d a j m y j e d n a k głos a u t o r o w i , który pisze: 9 3 „Potem przywieźli nas do J e n i s e j s k a , skąd się t u n g u s k a z i e m i a z a c z y n a , których język różny i osobliwy rzęcych w y p r a w n y c h , od i n n y c h narodów, w według s w o j e j osobliwym t a k j a k nić kręconymi, szerść jelenią c z e r w o n o dolkách miasto frędzli dają ubiorze ze skór zwie­ m a n i e r y s z y t y c h , m i a s t o n i c i żyłami j e l e n i m i tylko farbowaną u s u k n i , ogony do koła s u k n i , n a p o ­ z tyłu wyrzynane zostawiają, n a głowach z f r a n c u s k a z tyłu jedną kosę zaplecioną noszą; l u d z i e w z r o s t u kiego, po l a s a c h głębokich u s t a w i c z n i e łowami i s t r z e l a n i e m z w i e r z a się bawią, odzienie i wyżywienie sobie i dań carowi tylko wiel­ różnorodnego z leśnych zwierząt mają. C i już zaczynają mieć d o m o w e j e l e n i e [ r e n i f e r y — A . K . ] , n a których jeżdżą i łanie doją jak krowy, rąk, swojskimi że się a młode j e l o n k i , które się rodzą przyuczają stają, od C i T u n g u z i domów p e w n y c h noszą d l a pożywienia ludzi n i e uciekają, owszem bez z młodu do ludzi tęsknią. n i e mają, u s t a w i c z n i e z m i e j s c a n a m i e j s c e się p r z e ­ j e l e n i o m , n a tychże j e l e n i a c h j u r t y , a po p o l s k u namioty 4 0 s w o j e skórzane przewożą, w których rozpiętych i zimą p r z y o g n i s k u siedzą n a d z y , do koła śniegiem o s y p a w s z y . Z a boga mają 4 1 niedźwiedzia czarnego , że to uczynić m u s i e l i n i e ze s w o j e j proch Ruś władzą Gdy dała zostając rozkazawszy, musiemy a g d y się , 2 i m t r a f i k i e d y niedźwiedzia ubić, tedy n a d z a b i t y m skaczą, krzyczą przepraszając, ochoty, ale z r o z k a z u , bo i strzelbę Ruś robiła, a b y k o n i e c z n i e niedźwiedzie ich rozkaz pełnić, dlatego s t r z e l a l i , pod i m się u d a , k i e d y szczęście w u s t r z e l e n i u z w i e r z a , tedy z r o b i w s z y s z u b i e n i c y ze t r z e c h belek, zawieszają których ty n a nas nie gniewaj się. n a kształt skóry łosie albo j e l e n i e n a cześć niedźwie­ d z i o w i , dziękując z a to szczęście, które m i e l i " (s. 10). 3 9 W literaturze X V I I I Tongusami. Pochodzenie i X I X w. tego słowa Ewenkowie n i e zostało nazywani dotychczas byli Tunguzami jednoznacznie lub wyjaś­ nione. Dzielą się o n i n a d w a p l e m i o n a — E w e n k ó w R e n i f e r o w y c h , którzy nazywają siebie Oroczonami, dolnym biegiem Dokładniej n i e należy mylić z O r o c z o n a m i Drugą o t y m zob.: Narody Ewenkijskij jazyk, i paleoaziatskie 4 0 a których Amuru. Oprócz zabajkalskich) [w:] jazyki, jurt Jazyki grupę stanowią Sibiři, Ewenkowie s. 701 - 7 0 2 ; narodów SSSR, O. A. mongolskie, mieszkającymi Konni — nad Muroczoni. K o n s t a n t i n o w a , tunguso-manczrzyrskie r e d . W. W. W i n o g r a d ó w , t. 5, L e n i n g r a d 1968, s. 68. krytych wojłokiem z a m i e s z k a n i e służył l e k k i c h , gładko o b r o b i o n y c h (forma mieszkania i m przenośny szałas typowa dla składający Ewenków się z 2 0 - 3 0 żerdzi, n a które naciągano zamszową powłokę ze skór reniferowych. 41 Dolną zewnętrzną pokrycia z ziemią część szałasu w otaczano wałem miejscu zetknięcia się jego ze śniegu, który miał n a celu zamszowego zabezpieczenie wnętrza p r z e d zamiecią i napływem chłodnego p o w i e t r z a . 42 Jest to pomyłka, n i e występuje dźwiedź b r u n a t n y Zwieri gdyż na obszarach (Ursus Sibiři — chiszcznyje, niedźwiedź czarny (Selenarctos Thibetanus Cuvier) z a m i e s z k a n y c h p r z e z E w e n k ó w , n a których żyje Arctos L.). Ustalono n a podstawie: M o s k w a 1962, s. 80 - 151. nie­ S. U . S t r o g o n ó w , ��92 ANTONI KUCZYŃSKI Z a w a r t y w Dokumencie obraz k u l t u r y Ewenków zgodny jest z t y m , który nakreślony został przez i n n y c h późniejszych podróżników bądź badaczy korzystających z materiałów źródłowych . W opisie t y m znalazły się jednak i n f o r m a c j e wymagające wyjaśnienia. Taka n p . jest w z m i a n k a o p o l o w a n i u na niedźwiedzia. Wspomniane przez autora prze­ praszanie zwierzęcia za zadaną m u śmierć, p r z y jednoczesnym w s k a ­ z y w a n i u innego w i n o w a j c y , właściwe było n i e t y l k o w i e r z e n i o m e w e n k i j s k i m , lecz p r a w i e w s z y s t k i m l u d o m s y b e r y j s k i m , wśród których występował k u l t niedźwiedzia. Zwyczaj t e n jest odbiciem p i e r w o t n y c h wierzeń, których podstawę s t a n o w i przekonanie o t y m , że wszelkie i s t o t y żyjące równe są człowiekowi. Myśliwy, który zabije zwierzę, uważa, że grozi m u zemsta ducha pozbawionego ciała l u b w s z y s t k i c h i n n y c h zwierząt tego g a t u n k u , które w umyśle p r y m i t y w n e g o t u b y l c a syberyjskiego połączone są ze sobą, t a k j a k ludzie, więzami r o d z i n n y m i . Tego rodzaju uznanie dla niedźwiedzi, na które E w e n k o w i e ciągle p o ­ l o w a l i dla zdobycia cennego f u t r a i pożywienia, p o d y k t o w a n e było wiarą w to, że znajdujący się w okolicy d u c h zabitego zwierzęcia napadnie n a n i c h p r z y pierwszej nadarzającej się okazji, jeśli go wcześniej n i e przeproszą . 43 44 43 Między Tungusija innymi: А. (Ewenkijskij Leningrad gebnisse Р. 1934; F . M u l l e r , der tiersburg, Unter Olenek-Expedition 1 o w i с z, okrug der St. Pietiersburg Tungusen Kais. P. und Russ. krają), Jakuten, kultu Eine Etnografija Erlebnisse in u zagadnienie zob. też: B . K o h u t n i c k i , ludów i ateizmu, bei wierzeń Warszawa den Ainu północnych totemicznych, obszarów święcie roszewski u Ajnów, Mono- SSSR, Mos­ Kult Wybrane [w:] [w:] Kultur i elementów Azji, „Etnografia niedźwiedzia zagadnienia und Sprache, 1962, s. 4 0 4 - Podobieństwo u Ewenków z historii Problem des religii Barenfestes Wiener Beitrage zur K u l t u r - g e s c h i c h t e u n d L i n g u i s t i k , t. 11: 1952, s. 189 - 2 0 3 ; B . P i ł s u d s k i , dzim Pie- d z i k i c h zwierząt p r z e z Ameryki 1954, s. 303 - 322; A . S 1 a w i k, Zum und Giliaken, Er- St. Sibiři, s. 701 - 742. P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 322 - 346; A . F . A n i s i m o w, i und Ethnologische narodów O z a b i j a n i u „boskiego zwierzęcia" oraz p r z e b l a g i w a n i u niedźwiedzia Moskwa— Gesellschaft myśliwych pisał między i n n y m i J . G . F r a z e r, Zíoía gałąź, W a r s z a w a 419. O k u l c i e niedźwiedzia Sowietskaja N a u m o w, geogr. Tungusen. 1879; S . T о к a r i e w, k w a 1958, s. 497 - 504; Narody N. Wostoczno-Sibirskogo L e i p z i g 1882; С. H i e к i s с h, Die graphie, 44 К u гу nacjonalnyj Na niedźwie­ „Sfinks", t. 7 - 8: 1909. A oto co n a t e n t e m a t p i s z e W . S i e ­ przytaczając opowieści jakuckie: „Raz p e w i e n bohater spotkał się bez b r o n i z niedźwiedziem. Dużo i c h p r z e d t e m zabił, wiedział, że są źli n a niego i chcą go zgubić. Więc spróbował wybiegu, zaczął zawstydzać zwierza: »Nie napadać n a m n i e z n i e n a c k a ? Czyż p r z e d napaścią nie budziłem w a s w nie ostrzegałem. bezbronny. Puść mię Spróbujemy się dziś, a j u t r o wówczas«. przyjdę Niedźwiedź n a to s a m o zgodził wstyd ci barłogach, miejsce, j a k dziś, się. N a z a j u t r z łowiec przyszedł n a m i e j s c e w a l k i z pięścią obmotaną r z e m i e n i e m . Uderzył nią po głowie z w i e r z a i zabił go [...] rodowe, zemstę W t y m podaniu za z a b i c i e współbraci wyraźnie przypisują niedźwiedziowi u c z u c i e i rycerskość d z i k i c h wojowników. Dlatego �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 93 SYBERII W następnej części Dokumentu zamieszczone zostały skromne w i a ­ domości o k o c z o w n i c z y m ludzie Zabajkala posiadającym już w X V l I I stuleciu dobrze zorganizowaną gospodarkę opartą n a h o d o w l i owiec, bydła i k o n i . Oto one: „Z J e n i s e j s k a powieźli niedziel mieszkając inszy mnie naród do H e ń s k a 4 5 widziałem nazywający — wspomina się autor Braty — tam kilka [Buriaci 4 6 — A . K . ] , którzy m i e l i p r z e d tern pod swoją władzą wielką Tartarję w d z i k i c h i w i e l ­ kich polach mają, w chlujno leżącą, gdzie i t e r a z m i e s z k a j ą , bydła, k o n i , o w i e c 47 owczych kożuchach chodzą n a kształt Tatarów, t y l k o się noszą, język o s o b l i w y od t a t a r s k i e g o niezmierne zbyt i od i n s z y c h narodów. Mają z a b a w y swoje, jeżdżąc w pole n a k o n i a c h uganiają w s z e l k i e g o zawojowani i Chińczykom też zwierza i na koniach z ł u k ó w strzelają d z i k i e k o z y [...]. C i B r a t y l u d z i e graniczą z Mungułami łowie — A . K . ] , a c i M u n g u l i stada długo i n i e ­ [Mongo­ już p o d władzą chińską zostają j a k o od Chińczyków dań płacą, z tej s t r o n y murów chińskich mieszkają" (s. 10 - 11). Wiarygodność r e l a c j i L . Sienickiego o k u l t u r z e Buriatów została szczegółowo scharakteryzowana w przypisach. W y p a d a jednak podkreś­ lić, że wiadomości o wielkości stad h o d o w a n y c h przez n i c h zwierząt są dość różnorodne u różnych autorów. Najbiedniejsi n i e posiadali zgoła nic l u b co najwyżej nieco owiec i krów; dobytek najbogatszych skłanigdy Jakuci n i e zabijają w barłogach zakłują zamkniętego i osaczonego s k o przyszło bić się«. [...] hymn. Podobny h y m n niedźwiedzi, nie rozbudziwszy ich. N i m z w i a r z a , szturgają go i krzyczą: » W s t a w a j ! Woj­ P o z a b i c i u t r z e b a niedźwiedzia przepraszać, śpiewać m u należy śpiewać r o s o m a k o w i przed zabiciem. Po walce śliwcy piją po m i s e c z c e ciepłej k r w i niedźwiedziej, zjadają po k a w a ł k u my­ surowego mięsa, wątroby i tłuszczu i zwróciwszy się k u n i e b u wołają »uch«. »[...] Niedźwiedź to w c a l e nie zwierz, skóry, żeby lecz czarownik. przekonać Dość spojrzeć się, że to k o b i e t a : wodził m i s t a r y myśliwy. I s t n i e j e n a w e t dźwiedzi". P a t r z : 4 5 46 Heńsk — Sieroszewski, miasto n a niedźwiedzia o b d a r t e g o ze p i e r s i , nogi, podanie — do­ o ludziach zamienionych w wszystko kobiece« nie­ op. cit., t. 2, s. 290 - 291. Kańsk, leżące n a d rzeką K a n — dopływ J e n i s e j u . Również w źródłach r o s y j s k i c h z X V I I s t u l e c i a l u d t e n występuje p o d nazwą „ B r a t y " l u b „Bratscy l u d z i e " , a e t n o n i m B u r i a c h przeszedł do R o s j a n w X V I I I poprzez l u d y t i u r s k i e . P a t r z : 1958, s. 447. O t z w . „brackim z XVIII przez Wyspy i J. Kopeć, całą wzdłuż Kurylskie jeleniach, warte w. Azyą, narodzie" autor lotem [lądem Relacje narodów również pt. Dziennik — A.K.] do portu i stamtąd napowrót inny podróży Ochotska, Józefa Kopcia o ludach Wkład Syberii, polskich w. SSSR, Moskwa polski zesłaniec Józefa Kopcia oceanem do tegoż portu 1837, s. 157. Omówienie treści e t n o g r a f i c z n e j jest w a r t y k u l e : A . K u c z y ń s k i , etnografii. wspomina wspomnień do niższej Kamczatki Wrocław Etnografija S . T о к a r i e w, na Dziennika podróżników do przez psach za­ historii „Etnografia P o l s k a " , t. 13: 1969, s. 88 - 129. I n f o r m a c j a t a n i e jest ścisła. C h o d z i w niej z a p e w n e o to, że w o k r e s a c h poprzedzających w ę d r ó w k ę L . S i e n i c k i e g o po S y b e r i i B u r i a c i z n a j d o w a l i się pod częściowym p a n o w a n i e m m o n g o l s k i m . 4 7 �94 ANTONI KUCZYŃSKI dał się zaś z K i l k u s e t , często nawet z p a r u tysięcy owiec, k o n i i kóz, a według J . G e o r g i e g o jedna rodzina b u r i a c k a posiadając 20 sztuk „różnych zwierząt" (a h o d o w a l i B u r i a c i bydło rogate, konie, kozy, owce i wielbłądy) utrzymywała się nędznie; natomiast mając i c h 50 — do­ statnio; p r z y czym dodaje autor, że w celu zapewnienia sobie lepszych warunków życia zajmowano się jeszcze zbieraniem d z i k i c h płodów p r z y r o d y oraz łowiectwem. Na osobne p o t r a k t o w a n i e zasługuje w z m i a n k a , że B u r i a c i mają „język osobliwy od tatarskiego i od inszych narodów", z której w y n i k a , że a u t o r Dokumentu bacznie obserwował odmienność kulturową g r u p 48 R y c . 8. B u r i a t strzelający z łuku W g H . к a r u t z, Die Volker Noru und Mittel-Asiens, S t u t t g a r d 1925, s. 65, r y c . 15 Cytowane za: K . M o s z y ń s k i , oraz podstawowe wiadomości o formach religijnym i sztuce, K r a k ó w 1953, s. 376. 48 Ludy pasterskie, ich kultura materialna współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 95 SYBERII etnicznych m i j a n y c h na szlaku zesłańczym. B u r i a c i b o w i e m mają rze­ czywiście język o d m i e n n y od tatarskiego, gdyż wywodzą się o n i z m o n ­ golskiej g r u p y ludów, a spora i c h część mieszka obecnie na t e r y t o r i u m północnej M o n g o l i i . Najobszerniejsze materiały etnograficzne zawarte w Dokumencie dotyczą Jakutów, wśród których przebywał a u t o r najdłużej. Relacja z tego zakresu rozpoczyna się opisem drogi, gdzie począwszy o d „[...] Leną Ilimska nazwaną spuścili 4 9 nas s t a t k a m i wodą k u morzu Lodowatemu jest i m o w ą i u b i o r e m i rzeką bardzo wielką do J a k u c k a ; t e n j a k u c k i naród i szeroką odmienny od w s z y s t k i c h t a m e c z n y c h narodów, m o w ę osobliwą mają, ubiór zaś n a kształt s z w e d z k i e g o , t y l k o w s z y s t k o ze skór zwierzęcych, opięte krótko, z tyłu r o z p o r y . O J a k u t a c h t y c h powiadają, j a k o b y z d a w n y c h l a t m i e l i być ze S z w e c j i , a niechcąc ciężarów znosić, które n a n i c h S z w e d z i nakładali, się i z b u n t o w a w s z y n a s t a t k i w o d n e z żonami i z dziećmi p o w s i a d a w s z y puścili się i w i a t r a m i p r z y n i e s i e n i do J a k u c k a , w y s i a d s z y , t e n czas i j a k u c k a ziemię t r z y m a l i , w y b i w s z y Tunguzów, i wypędziwszy rodem zebrawszy na morze którzy z całego na jakuckiego okręgu t a m o s i e d l i ; b a w i ą się l a t e m łowieniem r y b , z j e s i e n i zaś s a m e j udają w głębokie p u s z c z e i d z i k i e l a s y , d l a s t r z e l a n i a soboli, lisów, piesków , gronosta­ 50 jów, sów popielic, tam łosi, i inszego 5 4 jedzą , 55 jeleni , żubrów , 5 1 5Z t a m będącego skóry wynosząc niedźwiedzi, wilków, z w i e r z a , mięso w s z e l a k i e g o do domów, t e m i dań lampartów , carowi tygry­ 53 zwierza, płacą się gdzie zabiją, i co i m t r z e b a kupują, pieniędzy n i e mają, ale n a każdą skórę włożyli cenę, p o p i e l i c a z a kopiejkę, gronostaj a żony z a pięć k o p i e j e k i dzieci [...] ich bawią i t y c h skór używają m i a s t o pieniędzy między sobą, się łapaniem szczurów [...] barunduków 5 6 i inszych n i e c z y s t y c h zwierząt, które jedzą, l a t e m zbierają j a g o d y , p o r z e c z k i c z e r w o n e i c z a r ­ ne, c z e r n i c e albo p i j a n i c e , ludziom znajdują wosk; 49 wozami przedają, się, kształt b r u s z n i c e , które m u r o s z k i , które maliny 5 7 mają, tylko w obfitości t a m się rodzą po m c h a c h koło większe, t w a r d s z e , n a wiosnę kopią różne k o r z e n i e , gotując sobie i ruskim lodowatego morza żółtym k o l o r e m jak n a zimę d l a w i k t u , a n a j - Ówczesne m i a s t o n a d rzeką I l i m , dopływem A n g a r y . Zobacz: mapa z trasą podróży L . S i e n i c k i e g o . 50 Piesków — pieśców. P i e s i e c (Alopex lagopus L . ) , zwierzę łowione ze względu n a c e n n e futro. 51 J e l e n i —• reniferów. 52 T e n gatunek 53 Zasięg występowania l a m p a r t a n i e o b e j m u j e zwierząt n i e występuje n a obszarze r o z s i e d l e n i a Jakutów. obszarów z a m i e s z k i w a n y c h p r z e z Jakutów. 54 T y g r y s n i e występuje n a obszarze r o z s i e d l e n i a Jakutów. 55 Informacja t a n i e jest ścisła, gdyż t y l k o s p o r a d y c z n i e J a k u c i w miejscu upolowania dano po u g o t o w a n i u , 56 Burunduk wiewiórki. zwierzęcia. Przeważnie zanoszono mięso wędzeniu l u b u p i e c z e n i u . (Eutamias Ulubioną zjadali j e do domów i t a m z j a ­ zabawą sibiricum Laxm) — malutkie zwierzątko d z i e c i j a k u c k i c h jest p o l o w a n i e podobne do na burunduka, zła­ p a n y łatwo się o s w a j a . 5 7 pachu. Moroszka (Rubus chamaemoruc L.) — słodkie j a g o d y o bardzo silnym za­ �96 ANTONI KUCZYŃSKI więcej n a wiosnę zdzierają korę sosnową, z której szarą i zieloną zrzynając odrzu­ cają, jedzą, samą białą suszą i tłuką w którą się n a j b a r d z i e j a kupują n a mąkę, a potem z niej 58 u j e j k r e w n y c h , [...] a jeśli się n i e u p o d o b a , z n o w u 5 9 posłuży, to n a zapłacenie c a r o w i karaceny i mają, 6 1 drugiemu przedają, lasach n a strzelaniu zwierza d a n i przywodzą żony i d z i e c i do fortecy R u s k i m ludziom dzonej miłości k u s w o j e j szamanów i fundują i z a p a s u j ą . Żon mają t y l e , ile mogą przekarmić, a gdy się t r a f i którego r o k u , że złe i m szczęście w k u c k u i przedają kaszę warzą n a wieczne w Ja- p o d d a ń s t w o , n i c n i e mając wro­ 60 k r w i własnej. Z a boga mają łabędzia, a n a m i e j s c u popów w żelazne biją w bębny, a n a te bębnienie p r z y c h o d z i diabeł w postaci łabędzia rozmawia którzy czarnoksięską z szamanem jako naukę umieją człowiek, powiadając i ubrawszy m u każdą się r z e c z , o którą się go s z a m a n p y t a , co się m a urodzić, kto m a umrzeć i j a k i e k t o m a mieć szczęście w strzelaniu, w łowieniu ryby i i n s z y c h okolicznościach,' a gdy który mówią, że i c h s z a s t a n zieł' . C i J a k u c i zachoruje, od R u s k i c h l u d z i , którzy z a n i c h 62 carowi j a s a k to jest dań płacić podejmą się z wielką ochotą chrzczą się po r u s k u , a gdy 6S ich ojcowie chrześni płacić, z n o w u odjadą do J a k u c k a i nie m a s z za nich wracają do lasów s w o i c h , j a k u c k i e z w y c z a j e a ruską wiarę rzucają i j a k b y nigdy 58 Zapasują — robią z a p a s y . 59 Dokładniej 60 Zdarzało się n i e r a z , że J a k u t o t y m zob.: s k i m kolonizatorom komu carowi stare nazad dani przyjmują, n i e b y l i c h r z c z e n i t a k się sprawują, a którzy op. cit, Sieroszewski, t. 2, s. 1 6 1 - 1 8 1 . n i e mogąc spłacić p o d a t k u sprzedawał rosyj­ S y b e r i i żonę l u b d z i e c i za skóry zwierząt f u t e r k o w y c h , które następnie dostarczał do s k a r b u państwowego. K a r a c e n a — rodzaj 8 1 rzanej lub zrobionej p a n c e r z a z łusek m e t a l o w y c h z grubego materiału kurtki. przytwierdzonych Strój szamana do skó­ jakuckiego nie był typową karaceną, a n a z w a t a n a d a n a m u została p r z e z L . S i e n i c k i e g o z u w a g i na blaszane szamana krążki p o p r z y s z y w a n e jakuckiego W. do skórzanego k a f t a n a . A Sieroszewski: „Strój szamana oto j a k o p i s u j e jest to skórzany p o d o b n y do f r a k a , z p r z o d u krótki, z tyłu długi, o b s z y t y wokoło frendzlą obwieszony na plecach mają s y m b o l i c z n e słońcem" blachami „słońca" (künge). J e d n o (ojbon-küngáta); (bałyk), która w l e c z e z tyłu się często w kształcie k u l e k p u s t y c h a wzdłuż rąk idą b l a s z a n e boku naszyte listewki blachy wyobrażają Często są tam naszyte nich zawiesza wieka. ramionach skórzaną, z których kobiece, się „prze­ rzemieniu z a sobą się rzędami ryba drob­ brzękadełka (kondej k y c h a n ) , n a s z y t e są epolety żebra (ojogos wątrobę, s e r c e wyobrażenia (bytyrys) nazywa n a długim kilka blaszane blaszane języków (burgiine), s z t a b k i , wyobrażające p i s z c z e l e (tabytała). N a p i e r s i a c h , zwierząt się amagát, mały m e t a l o w y , Frędzle wisi od k a r k u , zwieszają wyobrażają piersi przedziurawione również (chobo), zwitków b l a s z a n y c h płaskich (czyłtyryt k y c h a n ) . N a z formy, c z a s i e czarów po z i e m i i w a b i n i e j s z e übr. N a p l e c a c h poczynając w dziwacznej z n a c z e n i e . Z tyłu, pośrodku, wiszą duże, j a k s p o d e c z k i , krążki, wyobrażające ręblą i piersiach strój kaftan, i timir), oraz inne ptaków wyżej duże organa okrągłe wewnętrzne. czarodziejskich i płaski pierożek z wyobrażeniem zakończone są m e t a l o w y m i kulkami (czoran). prócz czło­ Kaftan za n a j m n i e j s z y m p o r u s z e n i e m drży i dźwięczy l u b w s z a l o n y m tańcu h u c z y j a k b u r z a , jak oddział cwałującej kawalerii". Patrz: op. Sieroszewski, cit, t. 2, s. 321 - 322. 62 S z a s t a n zieł — zły d u c h opętał. 6 3 Chrzczą prawosławną. się po rusku — poddają się aktowi chrztu i przyjmują religię �ETNOGRAFICZNY od ruskich kupieni i pochrzczeni nazad s w o i c h r u s k i e j się w i a r y trzymają z młodości p r z y w y k l i . M ó w i ł e m dziom ca dany, tedy sią nam pokazuje, że nasz bóg 97 SYBERII wrócić n i e mogą, tylko dla panów żałując swego pogańskiego życia, do którego i m , że łabędź jest p t a k a n i e bóg, którego w y z a b i j a c i e m i odpowiedzieli, wiada [...] OBRAZ szastan d l a pożywienia l u ­ i R u s i do z j e d z e n i a łabędzia postać przedajecie. polubił i w tej Na się a m o c n i e j s z y i mądrzejszy jest od w s z y s t k i c h bogów r u s k i c h i o p o ­ n a m w s z y s t k i e przyszłe r z e c z y n a m p o t r z e b n e i o co się go p y t a m , czego r u s c y bogowie uczynić n i e umieją i n i e m o g ą " (s. 11 - 13). R y c . 9. Płaszcze szamanów j a k u c k i c h Tamże, s. 77, r y c . 12-13 Materiał etnograficzny z a w a r t y w przytoczonej powyżej r e l a c j i jest bardzo przemieszany. Opisy z k u l t u r y m a t e r i a l n e j łączą się z zagadnie­ n i a m i z zakresu k u l t u r y społecznej i duchowej. N i e umniejsza t o jednak wartości r e l a c j i , która w dużej mierze zgodna jest z opisami i n n y c h autorów — badaczy k u l t u r y j a k u c k i e j . Zadziwiający jest jednak f a k t , że nie wspomina w niej autor o h o d o w l i k o n i i bydła, o d w i e c z n y m zajęciu Jakutów, które najbardziej odróżniało i c h od sąsiadujących z n i m i g r u p etnicznych A z j i północno-wschodniej — Jukagirów l u b Czukczów. Szczegółowszy komentarz do faktów z a w a r t y c h w r e l a c j i o J a k u t a c h 64 64 w Między i n n y m i : Jakutskoj oblasti Sieroszewski, (Etnógraficzeskije W. T r o s z c z a n s k i j , Nabroski o Jakutach pisami g o, [w:] Izwiestia E. P iek ar sko za 1911 д., t. 27, Kazań 1911. 7 — Etnografia P o l s k a , t. X I V z. 1 op. cit., W . P r i k r o n s k i j , oczerki), „Żiwaja Jakutskogo obszcz. Tri goda S t a r i n a " , 1891, w y p . 3 - 4 ; okruga. archeologii, Pod istorii red. i s i pri- etnografii �98 ANTONI KUCZYŃSKI podany został w przypisach. T u t a j natomiast wyjaśnić należy, że w z m i a n k a o t y m , iż J a k u c i „za boga mają łabędzia", d o t y c z y ducha pomagającego szamanowi, który według m i e j s c o w y c h zwyczajów o b j a ­ wiał się m u podczas misteriów szamańskich p o d postacią łabędzia l u b i n n y c h zwierząt, Zorientować się o t y m można z dalszej p a r t i i t e k s t u : „przychodzi diabeł [ w znaczeniu d u c h — A . K.] w postaci łabędzia i r o z m a w i a z szamanem j a k człowiek" . Dopełniając obrazu wiadomości z dziedziny e t n o g r a f i i S y b e r i i zgro­ madzonych n a stronach Dokumentu wspomnieć należy o E w e n a c h (Łamutkowie): 65 6 6 „[...] mieszkali, którzy przed przyjściem jeden język mieli, jedne a gdy T u n g u z i p r z e z Jakutów rzem Lodowatym Łamą mężni p r z y s w o j e j zaczynali przed Ci 6 9 Łamutkowie szamaństwa, odmienili, mają to jest lecz mieszkający, zostają, z a boga ludzie Tunguzami odzienie Łamutkowie wypędzić się 6 8 nosili, nad Mo­ nie dali i które [...] nie podbili jako niedźwiedzia od Jakutów, p e w n i e b y jakoż i t e r a z l u b o już p o d władzą jednakże gdzie czarnoksięstwa, te błędy, z p o s e s j i się u t r z y m a l i , ale i n a d J a k u t a m i już triumfować nie otrzymali J a k u c i ; te oba n a r o d y pospołu 6 7 trzymali, jednakie z jakuckiej ziemi wygnani, nazwanym dawnej ze S z w e c j i ceremonie i gdyby byli moskiewscy Łamutkami kiewską Jakutów się t y l k o zejdą, srodze białego nauczywszy swoich się przodków morskiego , 7 1 od dawnych mieli a się mos­ się biją od 70 . Jakutów Tunguzów z a najlepszą się prawdę i dotąd u siebie trzymają" (s. 13). Dokładny opis obrzędu szamańskiego r o s z e w s к i, op. cit., t. 2, s. 321 - 330. 65 przedstawiony jest w książce: S i e- E w e n o w i e , l u d , który z u w a g i n a s w o j e pochodzenie, kulturę i język s p o k r e w ­ n i o n y jest z E w e n k a m i . W źródłach r o s y j s k i c h z X V I I , X V I I I i X I X w. E w e n o w i e n a z y w a n i b y l i L a m u t a m i l u b Łamutami. E t n o n i m — Łamut l u b L a m u t w y w o d z i się z języka j a k u c k i e g o , w którym t e r m i n e m „łomuk", „łomut" określano E w e n ó w . Dokładniej zob.: Narody Sibiři, s. 760. 66 6 7 Z o b a c z p r z y p i s 11 i 12. W o k r e s i e poprzedzającym przyjście Jakutów n a o b s z a r y i c h dzisiejszego r o z s i e d l e n i a , t e r e n y te zasiedlone były p r z e z E w e n k ó w i Ewenów, a n a północy p r z e z Jukagirów. Zaznaczyć j e d n a k należy, że n a wschód od r z e k i L e n y w y s t ę ­ powały j e d y n i e r o d y Ewenów. O dokładnym r o z s i e d l e n i u t y c h g r u p e t n i c z n y c h w X V I I w. zob.: В. O. D o ł g i c h , Rodowa j i plemiennoj sostaw narodów Sibiři w XVII wiekie, M o s k w a 1960, s. 442 - 548 oraz m a p a n a końcu książki zatytuło­ w a n a : „Karta r a s p r o s t r a n i e n i j a e t n i c z e s k i c h grup, r a s s i e l e n i j a p l e m i e n i rodów narodów Sibiři w X V I I w . " 58 W języku E w e n ó w słowo „ ł a m u " z n a c z y „morze", „jezioro" — „zbiornik w o d n y " . W g Narody Sibiři, s. 760. W n a j n o w s z y m o p r a c o w a n i u z d z i e d z i n y odkryć g e o g r a f i c z n y c h zatytułowanym: Atłas geograficzeskich otkritij w Sibiři i w siewiero-zapadnoj Amierikie XVII - XVIII ww., pod r e d . A . W. J e f i m o w a , M o s k w a 1964, n a m a p i e n r 164 z n a j d u j e się n a p i s „Morie Łamskoje i i i O c h o c k o j e " . 6 9 O w a l k a c h Jakutów z p l e m i o n a m i r o s z e w s k i , op. cit., t. 1, s. 195 - 216. 70 Niedźwiedź biały (Thalarctos rozsiedlenia Ewenów. 71 t u n g u s k i m i pisze b a r d z o maritimus Phipps) dokładnie n i e występuje na S i e- obszarze �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 99 SYBERII Jak w i d z i m y z powyższej r e l a c j i , L . S i e n i c k i dał n a m w s w y m Dokumencie j e d y n i e d r o b n e o k r u c h y i n f o r m a c j i o Ewenach, i t o i n ­ f o r m a c j i na ogół mało interesujących, do których szczegółowy k o m e n t a r z podany został w przypisach. Wyjaśnić jeszcze należy, że stwierdzenie, iż szamanizm przyjęli E w e n o w i e o d Jakutów, nie jest p r a w d z i w e . Szamanizm b o w i e m był rodzimą religią ludów A z j i Środkowej i S y ­ b e r i i , która u o b u t y c h ludów istniała niezależnie od siebie. Etnograficzne materiały zawarte na k a r t a c h Dokumentu kończą się skrótowymi wiadomościami o J u k a g i r a c h , Czukczach, K o r i a k a c h i K a m czadalach. Wiadomości te pochodzą t y l k o z częściowej obserwacji t y c h ludów, prowadzonej podczas p o b y t u w J a k u c k u , dokąd docierały one w celach h a n d l o w y c h bądź j a k o n i e w o l n i c y r o s y j s k i e j a d m i n i s t r a c j i koncentrującej się wówczas w t y m mieście, stanowiącym stały p u n k t w y p a d o w y w s z e l k i c h w y p r a w p r z e c i w k o g r u p o m e t n i c z n y m A z j i pół­ nocno-wschodniej. O K o r i a k a c h (Korakach) pisze L . S i e n i c k i , że naród ten: ,,[...] także osobliwego j e s t języka i ubiór i n n y formą m a , także ze skór rzęcych. Z ciekawości podszedłem przypatrzyć się i m , gdzie n a m t a m w i e l u zwie­ sto­ jącym z b o k u wyskoczyła świnia, której m y t a m stojący n i e uważyli. A t e n K o r a k obaczywszy świnię upadł n a ziemię wołając, że już muszę umrzeć, b o m obaczył tu swego boga, o którym jakośmy go zaczęli pytać, gdzie go i j a k widział czegośmy z n i m stojący upadszy n i e uważyli; w t y m znowu taż się wracała świnia, on powtórnie wołał, n a t e n c z a s zrozumieliśmy, że to d l a świni uczynił, wziąwszy tego onego pokazaliśmy m u świnię tłumacząc, że świnia t a k s r o m o t n a i s z p e t n a b e s t j a bogiem być n i e może, który będąc stworzycielem wszystkich rzeczy i pięknych s a m najpiękniejszym być m u s i , ale prosty i g r u b y naród s w o i c h s t a r y c h zwyczajów i zatwardziałego uporu bardziej się trzymając, słusznej perswazji i prawdziwej r a c j i przyjąć n i e chciał" (s. 13 - 14). Ta skrótowa relacja o K o r i a k a c h p o p r a w n a jest — w świetle dostę­ p n y c h a u t o r o w i materiałów — t y l k o w pierwszej części traktującej o odrębności językowej i ubiorze. Natomiast dalszy opis poświęcony wyobrażeniom o s p r a w c y śmierci n i e znajduje p o t w i e r d z e n i a w l i t e r a ­ turze. N i e w s p o m i n a o n i c h a n i S. P. K r a s z e n i n n i k o w , a n i Wj. Jochels o n , autor m o n o g r a f i i etnograficznej o K o r i a k a c h , który wyjaśnia, iż według wyobrażeń tego l u d u śmierć jest karą za przekroczenie t a b u l u b za nieskładanie o f i a r poszczególnym bóstwom. Śmierć może spowo­ dować również zły d u c h z w a n y „kalau" l u b „wielki k r u k " , stwórca świata i życia na z i e m i . W świetle powyższego można j e d y n i e p r z y 72 7 3 7 4 72 73 tion. K r a s z e n i n n i k o w , op. cit. W. J o h e 1 s o n, The Koryak, Memoir of the American part Museum 1905 - 1908. 74 J о с h e 1 s o n, op. cit., t. 1, s. 101. 1 - 2 ; The of Natural Jesup History, North Pacyfic Leiden—New expedi­ York, �100 ANTONI Ryc. KUCZYŃSKI 10. B ę b e n s z a m a n a Wg jakuckiego Istoriko-etnograficzesicij..., s. 457, r y c . 3 puszczać, że n o t k a o owej świni, która „z boku wyskoczyła" odnosi się zapewne do wyobrażeń k o r i a c k i c h o złych duchach z w a n y c h „kalau", które Najwyższa Istota zsyłała na ziemię wówczas, k i e d y chciała spo­ wodować śmierć człowieka . Na zakończenie analizy etnograficznej Dokumentu należy jeszcze dodać, że w z m i a n k a o Jukagiraćh i Czukczach nie zasługuje n a w n i k l i ­ wszą uwagę, gdyż jest zbyt ogólnikowa, więcej natomiast wspomina L . S i e n i c k i o Kamczadalach, o których pisze, że są o n i : 7S 7 5 J о с h e 1 s o n, op. cit., t. 1, s. 27, 101. �M Z O o > 2ñ N Z Hj O W M > N [Л и; ш м м i K o m i Zyrianie • Komi Permiacy R y c . 11. M a p k a I Chantowie aMansowie • Ewenkowie • Buriaci v Nieńcy T Jakuci — t r a s a podróż L . S i e n i c k i e g o z M o s k w y w Dokumencie oJukagirzy л Ewenowie —Czukcze L Kamczadale + Koriacy do J a k u c k a oraz g r u p y etniczne opisane �102 ANTONI [...] KUCZYŃSKI od i n n y c h języka o d m i e n n e g o rzęcych, pożywienie najbardziej żywią, największe kopią też i u b i o r u , wszakże z ryb latem z morza, korzenie które różne, w s z y s t e k ze skór które gotują sobie na z i m o w y . A l e to n a j c i e k a w s z e , że t a m mają różne zioła do l e k a r s t w zgodne, się i s a m i c i prości l u d z i e leczą i R u s k i m l u d z i o m udzielają, zwieroboj 7 6 boga mają i wszystkie nazwane, którym n i e m a l w s z y s t k i e d e f e k t a orła, z którego piór zwierze biją . 77 wziętych Japończyków, robią strzały C i Kamczadale którzy z t o w a r a m i z sobą kilku ziele ratują. w płynąc do C h i n y od m o r s k i c h ności p r z y n i e s i e n i n a Kamczatkę r o z b i l i się z s w o i m wikt którymi a mianowicie wnętrza s w o j e i n i m i się od nieprzyjaciół przywieźli zwie­ co i m w y r z u c i , t y m się Za bronią niewolę nawał- s t a t k i e m , i n s i potonęli, a ci w niewolę od K a m c z a d a ł ó w p o b r a n i do J a k u c k a p r z y p r o w a d z e n i podwówczas b y l i " (s. 15). Wiadomości dotyczące K a m c z a d a l i nie wymagają większego k o m e n ­ tarza. I c h prawdziwość potwierdzają prace i n n y c h badaczy — G. W. S t e l lera i S. P. K r a s z e n i n n i k o w a , którzy w d r u g i e j połowie X V I I I stulecia znaleźli się w tej części A z j i . W a r t o również nadmienić, że podobne w i a ­ domości n a t e m a t mieszkańców K a m c z a t k i podał w 40 l a t po L . Sienick i m uczestnik b a t a l i i m a c i e j o w i c k i e j (1794), a następnie jeniec w o j e n n y caratu, J . Kopeć . 7 8 79 80 ZAKOŃCZENIE T a k przedstawia się zagadnienie oryginalności materiałów etnograficz­ n y c h z a w a r t y c h na k a r t a c h Dokumentu. Stwierdzić trzeba, że autor miał dość p o p r a w n e wyobrażenie o t y c h elementach k u l t u r y , które przedsta­ wił w o m a w i a n y m źródle; w w i e l u jednak miejscach jego pojęcia o l u ­ dach S y b e r i i są zawikłane i dosyć chaotyczne, zatem wymagały odpo­ w i e d n i c h k o m e n t a r z y . Z r e l a c j i t e j w y n i k a , że L . S i e n i c k i zwrócił uwagę na różnorodność kulturową S y b e r i i wypływającą z wieloetnicznego ukła­ d u tego olbrzymiego obszaru. Materiały etnograficzne zawarte w Doku­ mencie, m i m o że n i e przedstawiają całokształtu k u l t u r y zwiedzonych obszarów i opisanych ludów, są niewątpliwie poważnym materiałem, który ułatwić może etnografom prześledzenie p r z e m i a n k u l t u r o w y c h zaistniałych n a terenie S y b e r i i pod wpływem i m p a k t u c y w i l i z a c j i e u r o ­ pejskiej. Bezpośrednim celem artykułu było podanie do wiadomości n i e znanego bliżej w h i s t o r i i naszej e t n o g r a f i i źródła i postawienie w odpo­ w i e d n i m świetle z a w a r t y c h w n i m i n f o r m a c j i z zakresu k u l t u r y ludów S y b e r i i , i n f o r m a c j i , które zapewne okażą się pożyteczne d l a dalszych studiów n a d z a b y t k a m i syberyjskiej przeszłości. 70 O roślinie tej (Gentianae spec.) w s p o m i n a również S . P . K r a s z e n i n n i k o w . Zob.: K r a s z e n i n n i k o w , op. c i t . , s. 442. 7 7 O o d d a w a n i u p r z e z K a m c z a d a l i c z c i orłom b r a k j e s t w l i t e r a t u r z e i n f o r m a c j i . та S t e 11 e r, op. cit. 79 K r a s z e n i n n i k o w , 80 Kuczyński, op. cit. Wkład polskich podróżników... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57858e8e5a446e9aa6c29bf45c549dca.pdf 24f7233d04ed58347874427cd9da5fda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2701 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2512 Title A name given to the resource Etnografie Brunona Schulza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.105-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dudziak, Maciej, J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Etnografie Brunona Schulza Próba antropologicznego ujęcia Ulicy Krokodyli jako analizy miasta Maciej J . Dudziak Psychologia - to przeciętność, to wiara w uniformizm, w szare prawo mrówki. Gdy wiek XIX strawił ostatniego wielkiego człowieka, nastała epo­ ka psychologii, jak dzień słoneczny i nudny bez końca. Ludzkość odetchnę­ ła z ulgą. Poprzysięgła sobie nie rodzić więcej wielkich ludzi. Zaprzeczyła ich istnieniu. Nastała restauracja małości. Bruno SCHULZ, Powstają legendy' oszczędził i naszego miasta i zapuścił korzenie na skrawku jego peryferii, gdzie rozwinął się w pasożytniczą dzielnicę. I. 4 Bruno Schulz dość niechętnie odnosił „wprost" swoją twórczość pisarską i malarską do powszechnie jawnej rzeczy­ wistości. Unikał tego, pisał jakby „obok". Nie sposób - pisa! Schulz w Expose do Sklepów cynamonowych - dosięgnąć najgłębszego dna biografii, ostatecznego kształtu lo­ su poprzez opisywanie zewnętrznego życiorysu ani przez analizę psychologiczną, choćby nawet docierała jak najgłębiej. 2 Nie takie zresztą, rzec by można „sprawozdawcze" wy­ tyczne stawiał sobie autor Xsiegi bałwochwalczej. W jego mniemaniu: Zracjonalizowanie widzenia rzeczy tkwiącego w dziele sztuki równa się zdemaskowaniu aktorów, jest końcem zabawy, jest zu­ bożeniem problematyki dzieła. Nie dlatego, żeby sztuka była logogryfem z ukrytym kluczem, a filozofia tym samym logogryfem - rozwiązaniem. Różnica jest głębsza. W dziele sztuki nie zistała jeszcze przecięta pępowina łącząca je z całością naszej pro­ blematyki, krąży tam jeszcze krew tajemnicy, końce naczyń uchodzą w noc i wracają stamtąd pełne ciemnego fluidu. 3 Schulz oddala i przeciwstawia stare miasto nowej dzielni­ cy, której prawa miejskiego odmawia. To, co staje się dla nie­ go istotne, to podjęcie wysiłku przedstawienia ugruntowują­ cej się antynomii starego i nowego Drohobycza, starego ładu, dawnych stosunków panujących w mieście. Bowiem: Kiedy w starym mieście panował wciąż jeszcze nocny, pokątny handel, pełen solennej ceremonialności, w tej nowej dzielnicy rozwinęły się od razu nowoczesne, trzeźwe formy komercjali­ zmu. Pseudoamerykanizm zaszczepiony na starym gruncie mia­ sta wystrzelił tu bujną, lecz pustą i bezbronną wegatacją tandet­ nej i lichej pretensjonalności. 5 Schulz dochodzi tu do przedstawienia relacji między mie­ szkańcami starej i nowej części miasta. Antagonizuje ich, ujawnia społeczno-kulturową (jak chciałby usłyszeć antropo­ log) specyfikę przemysłowej dzielnicy Drohobycza. Rdzenni mieszkańcy miasta trzymali się z dala od tej okolicy, zamie­ szkiwanej przez szumowiny, przez gmin, przez kreatury bez charak­ teru, bez gęstości, przez lichotę moralną, tę tandetną odmianę czło­ wieka, która rodzi się w takich efemerycznych środowiskach. 6 Dlatego też tym bardziej zaskakujący jest tekst zamie­ szczony w tomie Sklepów cynamonowych opatrzony zna­ miennym tytułem Ulica Krokodyli, w którym Schulz daje opis rzeczywistości niemalże etnograficzny, oczywiście: sto­ sując poetykę i ekspresję przedstawiania rzeczywistości sobie właściwą. Lecz bynajmniej! Sztuki, sztuczki i wytrychy lite­ rackie zastosowane przez Schulza w tym tekście nie ujmują mu nic z jego walorów opisowych. Jest bowiem Ulica Krokodyli, przedstawieniem nowej dzielnicy miasta Drohobycza, która rozpleniła się niczym na­ rośl u boku tego miasta właściwego, miasta, by ująć z Schulzowska, godnego. Mamy tu kolejne obrazy, które Schulz ser­ wuje z pozycji, rzec by można, Benjaminowskiego flaneura, przechadzającego się po miejskich placach, chodnikach, który - dość paradoksalnie dla Schulza - nie wzdragając się od opisu, nie poprzestaje również na przedstawieniu zwy­ kłych „faktów", lecz wedłu credo własnego pisania sięga głę­ biej, do niższych pokładów rzeczywistości. Tak, bowiem wprowadza nas autor Wiosny w ów: Dystrykt przemyslowo-handlowy z podkreślonym charakterem trzeźwej użytkowości. Duch czasu, mechanizm ekonomiki, nie I dalej powiada Schulz tak, mówiąc, iż zdarza się czasem w dniach upadku zabłąkać któremuś z mieszkańców starego miasta do owego: Bruno Schulz. Grupa przechodniów, ok. 193? r 105 �eldorada takich dezerterów moralnych, takich zbiegów spod sztandaru godności własnej. Wszystko zdawało się tam podejrza­ ne i dwuznaczne, wszystko zapraszało sekretnym mrugnięciem, cynicznie artykułowanym gestem. 7 Bowiem: Najlepsi nie byli czasem wolni od pokusy dobrowolnej degrada­ cji, zniwelowania granic i hierarchii, pławienia się w tym płytkim błocie wspólnoty, łatwej intymności, brudnego zamieszkania." Zatem: pod wpływem „osadzenia" się nowej, przemysło­ wej dzielnicy Drohobycz zaczyna podlegać zmianom w po­ szczególnych sferach egzystencji; zmianie ulega system spo­ łeczny, gdyż pojawia się nieznana do tej pory w mieście no­ wa kategoria lichości i moralnej tandety, pojawiają się trze­ źwe formy komercjalizmu, zabijające ceremonialny i pokątny handel panujący w starym mieście, miasto industrializuje się, powiększa, przyciąga okolicznych chłopów do pracy w rafi­ neriach. Fakt ten, pobudzający Schulza intelektualnie, znajduje swoje odbicie również w innym źródle. W badaniach etno­ graficznych, które prowadziłem wśród poddrohobyckiej wspólnoty zamieszkującej do 1945 roku wieś Rychcice, po­ wtarza się szereg informacji potwierdzających spostrzeżenia Schulza zawarte w Sklepach cynamonowych. W okresie międzywojennym na skutek uprzemysłowienia subre­ gionu drohobyckiego część Rychoziczan zatrudniła się w pobli­ skim Drohobyczu w charakterze robotników. Jak pootwierali ra­ finerie w Drohobyczu: Polmin i Dross, to chłopy zaczęty tam pra­ cować, bo nie było tak ciężko jak na gospodarstwie. Stała praca i tylko osiem, dziesięć godzin. 4 Wszystko w Drohobyczu było: sukienki, ubrania dla chłopów, wszystko. Nie trzeba było .samemu tego hm tyle robić, można by­ ło kupić, jak się miało pieniądze. A do Drohobycza to tylko kawa­ łek, przez polej" Ulica Stryjska w Drohobyczu 0 komunikacji, i flaneur Ulica jest szeroka jak bulwar wielkomiejski, ale jezdna, jak pla­ ce wiejskie, zrobiona jest z ubitej gliny, petna wybojów, kałuży 1 trawy. Ruch uliczny dzielnicy służy do porównań w tym mie­ ście, mieszkańcy mówią o nim z dumą i porozumiewawczym błyskiem w oku. Szary, bezosobisty ten tłum jest nader przejęty swą rolą i pełen gorliwości w demonstrowaniu wielkomiejskiego pozoru. Wszelako, mimo zaaferowania i interesowności, ma się wrażenie błędnej, monotonnej, bezcelowej wędrówki, jakiegoś sennego korowodu marionetek. Tłum płynie monotonnie i , rzecz dziwna, widzi się go zawsze jakby niewyraźnie, figury przepły­ wają w splątanym, łagodnym zgiełku, nie dochodząc do zupełnej wyrazistości." Chodzi bowiem o zobrazowanie procesu, tego, co jest w Kulturze chyba rzeczą najtrudniejszą do zobrazowania ję­ zykiem literatury (równie i nauki, której piśmiennictwo zali­ czane jest już wszak w poczet gatunków literackich), do uka­ zania dynamiki przemian, tak, aby czytelnik tę metamorfozę niemal „odczuł" uwikłał się w nią niejako, idąc tropem kognitywistów, 'w' empatował. Dotknął nie tylko, by sparafra­ zować Malinowskiego, koścea, lecz również tkanki. Rzecz nie już o to, co jest najistotniejsze i czy przedstawienie jest obiektywne, czy też nie - wszak umowa obiektywności, bo­ wiem o nią tu rzecz idzie, ma również odciśnięte piętno su­ biektywizmu - lecz o to, jak powiada Geertz, by interpreta­ cja, bo tylko z nią de facto mamy do czynienia, oddawała jej sedno. Schulz był, i zdaje się ciągle być awangardzistą, przednim hufcem myśli humanistycznej, choć, jak powiada Zygmunt Bauman: w świecie ponowoczesnym mamy do czynienia z niemożnością awangardy , będąc równocześnie świado­ mym obserwatorem, jak świadomym interpretatorem rzeczy12 Xięga Bałwochwalcza, 106 rok 1936 �wistości. Rzeczy ukazane w Ulicy Krokodyli były ukazaniem niejednorodnego świata interpretowanej kultury, poddającej się zmianom, wyrażały głęboko skrywaną nostalgię za świa­ tem już minionym, ukazując to na przykładzie nowej dzielni­ cy miasta, która: była koncesją naszego miasta na rzecz nowoczesności i zepsucia wielkomiejskiego. Widocznie nie stać nas było na nic innego, jak na papierową imitację, jak na fotomontaż złożony z wycinków zleżałych, zeszłorocznych gazet. 13 Schulz, sam podkreśla, i jest to bodaj wyjątek godny od­ notowania, iż formą ekspresji Ulicy Krokodyli jest s p r a ­ w o z d a n i e , zasadniczo odbiegające w wypowiedzi od „zwyczajowo" stosowanych przez autora Sanatorium pod Klepsydrą środków wyrazu. Ma więc Ulica Krokodyli, jako utwór głęboko literacki, swój odnośnik i związek z tak zwanym opisem etnograficz­ nym, który dziś można by z geertzowska przezwać „opisem zagęszczonym" czy „pogłębionym", w którym rzeczywistość podlega natychmiastowej inerpretacji, jest w nią uwikłana, próbuje natomiast dotrzeć do jakiegoś sedna czy sensu. Przedstawia również samego pisarza-badacza, uwikłanego w własną interpretację, a to już z kolei jest bardzo bliskie wielu antropologom z kręgu tekstualistów, z Jamesem Cliffordem na czele. Ulica Krokodyli, czyli ulica Stryjska w drohobyckim polis, jest przykładem owych zmian. 1 4 II. Odkąd wiek XIX ukonstytuował etnografię, czyniono usilne starania w celu unaukowienia dyscypliny, przypisania jej tych wszelkich cech, których humanistyka pożądliwie zazdrościła naukom przyrodniczym. Myśl, iż opis i inter­ pretacja, o których nazwanie właśnie w ten sposób pokusić się nie było wówczas chętnych i że mogą one stanowić je­ dynie pewną wizyjną propozycję postrzegania rzeczywisto­ ści - stawała się tak nieznośna, że na mocy przyznanych so­ bie samej praw rozstrzygania o zgodności, czyli prawdzie opisu, z jej bękarcią siostrą interpretacją będącą ze swej na­ tury ułomnym i niewłaściwie zmutowanym genem tej pierwszej i fałszu, który przydawany był literaturze. Pomi­ nąć tu rzecz jasna można by okres literatury pozytywistycz­ nej, w której dbałość o obiektywny czynnik społeczny był odwrotnie proporcjonalny, jak w ówczesnej raczkującej je­ szcze etnografii pełnej spoufaleń, ocen i wyroków. Zadzi­ wiające, jak literatura pozytywistyczna zmieniła się w to, co z wielu dzisiejszych perspektyw nazwać by można właśnie etnografią. Opis „naukowy" to opis jakby koścca jakiegoś organizmu, punktów orientacyjnych, po których na zasadzie domniema­ nia jedynie, dojść można do wyobrażenia o jakimś tworze. Język analizy wypruty z tkanki ciała, z jedynie czasem po­ wiewającymi strzępami do końca nie zdartych mięsistych włókien kultury lepiących się ostatnim wysiłkiem do obżar­ tych przez preparat odsączający rzeczywistości kości - uka­ zuje blady i martwy kościec, tak manipulowany, jak tylko ten, co nieżywym manipulowanym być może. Literatura, zakładam, dostarcza tkanki: i tej materialnej, posieczonej arteriami żył, dającej się dotknąć w procesie po­ znania, i tej domyślnej, „urojonej", wizyjnej. Obie są niczym innym, jak propozycjami kolejnych interpretacji znaczeń, które Kultura podsuwa nam nieustannie i wciąż, na nowo pra­ gnąc, byśmy stanęli przed wysiłkiem jej zrozumienia. Bruno Schulz. Ilustracja do Xicgi Bałwochwalczej. 1936 107 �do określania właśnie w ten sposób dawno już minęły. Literatura naukowa jest słab­ Nauka przecie dysponuje sza, stroną kiepskiej literatury: równie niedostępnym języ­ kiem ciężej przyswajalnym, Chciałbym teraz przedsta­ cechującym się tak ogrom­ wić „sposoby robienia etno­ nym natężeniem abstrakcyj­ grafii". Myślę, że etnografię nych środków ekspresji, iż podzielić można na: nie tylko jest nieczytelna, ale 1. etnografię pośrednią martwa, wymagając od czy­ I stopnia, którą jest telnika edukacji naukowego opis literacki sensu metajęzyka. stricto, II stopnia, którą jest Literatura naukowa pisana modernistyczny z pozycji ścisłych zasad lo­ opis naukowy, zza gicznych, jest jedynie kośćktórego „nie widać cem odartym z tkanki, jest ludzi, lecz przed­ „kiepściejszą stroną słabszej mioty, obrzędy, ry­ literatury". Tak samo, jak nie­ tuały, hafty i koron­ wiele dowiedzieć się można ki", z obserwacji samych tylko wierzchołków gór o otaczają­ oraz cych je dolinach, tak samo 2. etnografię bezpośre­ niepełne jest naukowe pisanie dnią, która „dzieje się", jest wszędzie i nie wymaga, ba! 0 rzeczywistości, bez sięgania nie potrzebuje „oka uzbrojo­ do literackich środków wyra­ nego", gdyż jest niepostrzezu. Rola literatury polega bo­ galna, nie mieści się w kano­ wiem na wzajemnym dopeł­ nach naukowych przedsta­ nianiu i objaśnianiu, na wza­ wień świata. Są to relacje jemnym wnikaniu w siebie, na społeczne, które są płynne, tworzeniu pola spotkania się podlegają stałej zmienności, światów: świata literatury Bruno Schulz, Autoportret, 1919 konfiguracji i rekonfiguracji 1 świata nauki. Czy jest to swoich kształtów i form, są w stanie ciągłego ruchu i nie są możliwe? Składając swój głos po stronie głosujących na „tak", po chwili już tym, czym przed ową chwilą jeszcze były, posłuchajmy, co rzekł o kulturze i materii Bruno Schulz: a przynajmniej tym, czym się objawiły. Zdaje mi się, że niepokoi Cię i zbija z tropu fakt istnienia jakie­ Różnica między rejestracją, postrzeganiem, opisem a efek­ goś' niepisanego kodeksu wartos'ci. jakiejś' anonimowej mafii, ja­ tem końcowym w postaci spreparowanego etnograficznego kiegoś' uchylającego się od kontroli consensus omnium. Poza wartościami oficjalnymi, które uznajemy i wyznajemy, kry­ opisu jest tak ogromna, iż - jak to często okazywało się w trak­ je się jakaś nieoficjalna, ale potężna zmowa, nieuchwytny i pod­ cie weryfikacji materiału etnograficznego gromadzonego lata­ ziemny system - cyniczny, amoralny, irracjonalny i kpiący. Ten mi przez „tytanów eksploracji terenowych" - miały i mają się system (ma on bowiem absolutnie cechy konsekwentnego syste­ nijak do permanentnie dynamizującej się kultury. Stąd etnogra­ mu) udziela swej sankcji niewierności przewrotnej kobiety, usta­ fia bezpośrednia posiada swoje walory takie same i może być nawia paradoksalne hierarchie, nadaje druzgocącą silę kiepskie­ mu dowcipowi, zagarnia nas pod władzę solidarnego śmiechu taką samą wizją kultury jak jej pobratymiec - nauka. wbrew naszej woli i wiedzy. Ten nieuchwytny system, nigdzie Intersubiekty wność, która jest podstawą wyróżniania lite­ nie zlokalizowany, przenikający niejako międzycząsteczkowo ratury, a której to odmawia się literaturze właśnie. Prawdopo­ nasze wartościowania, uchylający się od odpowiedzialności i wy­ dobnie nauka w swym werbalizowalnym dyskursie zawła­ ślizgujący próbom osadzenia go i sklasyfikowania - nieuroczysty szcza sobie prawo mówienia o niej, i to w kategoriach przez i niepoważny, zabijający potężną bronią śmieszności - jest w sa­ mej rzeczy zjawiskiem niepokojącym i osobliwym. Nie wiem. samą siebie ustanowioną. Intersubiektywność, cóż to za czy ktokolwiek wolny jest od jego fascynacji." rzecz, której literatura nie posiada, wszak obiektywne zapędy III. PRZYPISY 1 B. Schulz, Powstają legendy, „Tygodnik Ilustrowany", nr 22, 1935 B. Schulz. Expose o książce Brunona Schulza Sklepy cynamonowe, (w:) Bruno Schulz. Księga listów, (red.) J. Ficowski, Wydawnictwo Lite­ rackie. Kraków 1975, s. 177 - B. Schulz, List do St. Witkiewicza, (w:) Bruno Schulz. Księga listów. (red.) J. Ficowski, Wydawnictwo Literackie. Kraków 1975. s. 64-65 B. Schulz, Ulica Krokodyli, (w:) Sklepy cynamonowe, Warszawa 1997, s. 77 ibidem, s. 77 ibidem, s. 78 ibidem, s. 78 : 4 5 6 7 108 8 ibidem, s. 78 M . J. Dudziak, Plemię i szok, (maszynopis), s. 14 Inf. ur. 1919 Rychcice. wy w. nr 6/II, zam. Nowiny Wlk. ibidem, s. 81 Z. Bauman. O niemożności awangardy, „Studia Kulturoznawcze", Poznań 1996 B . Schulz, ibidem, s. 84 zob. ibidem. " B. Schulz, Do Witolda Gombrowicza, (w:) Bruno Schulz. Księga listów, (red.) J. Ficowski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 71 9 10 11 13 13 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/373bedd9a0f6607fda34684bda6bcc75.jpg 5610051d138cb4563cbc7819253ed11d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografowie idący drogą na Budzowym Wierchu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; etnograficzne badania terenowe ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia drogę na Budzowym Wierchu; widać także czterech idących badaczy (od lewej: Jadwiga Gerlach, Henryka Romańska, Konrad Gliński, Henryk Szymczak) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.3.4.3_01 etnograf etnograficzne badania terenowe etnografka formy osadnicze Gerlach, Jadwiga Henryk Szymczak Henryka Romańska Konrad Gliński Murzasichle okolice Nowego Targu osadnictwo osadnictwo wiejskie Podhale wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/88ef0e1d93a79c352b4d1fd7768895e3.jpg 2f71fb94c203c210d8143c564b59081d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografowie siedzący w saniach wyjazdowych / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport zwierzęcy ; narzędzia ; etnograficzne badania terenowe ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia sanie wyjazdowe, na których siedzą badacze (od lewej: Jadwiga Gerlach, Henryk Szymczak i Zygmunt Kłodnicki) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.5.4_01 etnograf etnograficzne badania terenowe etnografka Gerlach, Jadwiga Murzasichle narzędzia okolice Nowego Targu Podhale pojazdy sanie sanie wyjazdowe transport lądowy transport zwierzęcy Zygmunt Kłodnicki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4968c045aae8d26225f2c0bd631cbe8.pdf 8d889b8e345016d8178a2629b36dec60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5706 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5305 Title A name given to the resource Etnografowie w terenie Description An account of the resource 108 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Redakcja katalogu: Anna Weronika Brzezińska, Agata Stanisz Publisher An entity responsible for making the resource available Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text a i JPI f\ ^ t. if fT ï ���K u r a t o r k a wystawy: Izabela Kowalczyk Producent wystawy: Wojciech Janiak Konsultacje merytoryczne: Zbigniew Jasiewicz Redakcja katalogu: Anna Weronika Brzezińska, Agata Stanisz Projekt graficzny i skład katalogu: Katarzyna Tużylak Wystawa „Etnografowie w terenie", Stary Browar Słodownia +1, 3-21 listopada 2014, http://stofotografii.weebly.com/ Kultury Projekt „Wystawa „100 fotografii w setna rocznicę u r o d z i n profesora Józefa Burszty" finansowany jest ze środków Ministerstwa K u l t u r y i Dziedzictwa Narodowego, program Dziedzictwo kulturowe - K u l t u r a Ludowa i Dziedzictwa N a rod owego • Instytucja wnioskująca: Fundacja Laboratorium Inicjatyw Międzykulturowych KEJ: K u l t u r a - Edukacja - Języki Instytucja partnerska: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet i m . Adama Mickiewicza w Poznaniu Na okładce wykorzystano zdjęcie autorstwa Józefa Burszty wykonane w miejscowości Stara Krobia w dniu 6 października 1969 roku. Tytuł „Wesele biskupiańskie. Przy domu weselnym", sygn. AII 3160, ze zbiorów Archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu Publikacja jest dostępną na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych w a r u n k a c h 3.0 Polska. Zezwala się na wykorzystanie publikacji zgodnie z licencją - pod w a r u n k i e m zachowania niniejszej informacji licencyjnej oraz wskazania autorów jako właścicieli p r a w do tekstu. Treść licencji dostępna na stronie: http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/legalcode ISBN: 978-83-937070-0-3 Druk: jacek@polewski.pl �Izabela Kowalczyk ^TInrnnrn p ~r p n p k P tnografowie w terenie" to prezentacja W Wielkopolsce pionierem tych badań wybranych pochodzących był m. in. Oskar Kolberg, wędrujący po z archiwum etnograficznego UAM w Po­ wsiach wielkopolskich od 1840 roku znaniu, wykonywanych podczas badań i zbierający od goszczących go Wiel¬ terenowych przez Józefa Bursztę oraz kopolan „rzeczy ludowe" - najpierw jego współpracowników. Zdjęcia powsta­ zbierając materiał do „Pieśni ludu pol­ fotografii jące od późnych lat 50. XX wieku ujaw­ skiego" (1842), a później w latach 1867¬ niają fascynację kulturą ludową, folklorem, życiem codziennym oraz 1875 gromadząc materiały do siedmiu ludowymi formami zamieszkiwania. tomów „Wielkiego Księstwa Poznań­ Badania terenowe są nieodłącznie związane z etnografią, etnologią skiego" (18751882). Już od samych i antropologią kulturową. Ich koncepcja pojawiła się w XIX wieku, gdy początków istnienia poznańskiej etno¬ uznano, że spekulacje gabinetowych badaczy nie są w stanie wyja¬ logii oraz badań nad folklorem i kul¬ śnić tego, jak żyją „prawdziwi ludzie" i tylko badania terenowe mogą turą ludową prowadzonych też przez pozwolić na poznanie i zrozumienie dynamiki ludzkich doświadczeń . Ryszarda Berwińskiego, starano się 1 1 Por. Katarzyna Wala, O profesjonalizacji badań w antropologii, „Op. cit" http://opcit.pl/teksty/o-profesjonalizacji-badan-w-antropologii/, dostęp 14.03.2014, strona już nieistniejąca. \ �dowartościować pojęcia „lud" i „ludowość", dostrzegając w nich znaczenie terenowe zaczęli prowadzić: Tadeusz dla narodowej wspólnoty . Na początku XX wieku pojawiła się nowa Wróblewski (pracownik Katedry, autor fala zainteresowania kulturą ludową, związana z początkiem tworze­ części zdjęć prezentowanych na wysta¬ nia w Poznaniu wystaw etnograficznych. Jak wskazuje Zbigniew Ja­ wie) oraz i n n i absolwenci tej Katedry: siewicz: „Podobnie jak gdzie indziej, także w Wielkopolsce ważnymi Stanisław Błaszczyk i Adam Glapa. dokumentalistkami kultury ludowej były kobiety: Zofia i Jadwiga Szem- Dołączył do nich Józef Burszta, który bekówny, gromadzące materiały do swych artykułów oraz Helena na Uniwersytecie Poznańskim zaczął i Wiesława Cichowiczowe, zbierające etnograficzne obiekty muzealne pracować w roku 1947, a w 1957 został na początku XX wieku" . W 1919 roku na Uniwersytecie Poznańskim kierownikiem Katedry Etnografii Uni¬ (wówczas Wszechnicy Piastowskiej) powstała Katedra Etnologii i Folk­ wersytetu - wtedy już - im. Adama 2 3 loru, przekształcona jeszcze w okresie międzywojennym w Instytut Mickiewicza. „Kulturę ludową trakto¬ Etnologii. Dwaj pierwsi kierownicy tej placówki, w y b i t n i etnologowie: wał nie tylko jako kulturę środowisko¬ Jan Stanisław Bystroń i Eugeniusz Frankowski, nie prowadzili badań te¬ wą, należącą w znacznej mierze do renowych. Wielkopolska, jako obszar zmodernizowany, nie była atrak¬ przeszłości, ale również jako ważne cyjna dla badaczy poszukujących reliktów kulturowych. Takie badania dziedzictwo narodowe i wyznacznik nad obrzędowością doroczną prowadziła jednak w okresie międzywo¬ tożsamości regionalnej" . Takie ujęcie jennym Bożena Stelmachowska, wówczas pracowniczka Uniwersyte¬ pozwoliło zdobyć poparcie dla idei tu Poznańskiego i Muzeum Miejskiego w Poznaniu, później profesor przygotowania monografii dotyczącej Uniwersytetu w Toruniu. Po wojnie w Instytucie Etnologii i od 1950 k u l t u r y ludowej Wielkopolski i zdo­ roku w Katedrze Etnografii w Instytucie Etnologii i Etnografii badania bycie środków na badania terenowe 2 3 4 4 4 Zbigniew Jasiewicz, Karty z dziejów etnologii uniwersyteckiej w Poznaniu, [w:] Etnologia uniwersytecka w Poznaniu. 1919 - 2009, red. Jacek Bednarski i Piotr Fabiś, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Poznaniu, Poznań 2009, s. 15-16. Z prywatnej korespondencji z prof. Z. Jasiewiczem. Ibidem. �z Wydziału Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej. Były one kiero¬ wystawie zdjęciach, pojawiają się osoby wane przez Józefa Bursztę, który zorganizował zespół składający się towarzyszące, a także kierowcy. Foto­ nie tylko z etnografów, ale też z historyków, wśród których znaleźli grafie przedstawiają m.in. Waleriana się w y b i t n i historycy: Józef Topolski i Czesław Łuczak. Efektem tych Sobisiaka, Stanisława Błaszczyka, Zbi­ badań stała się trzytomowa „Kultura ludowa Wielkopolski" (Poznań gniewa Jasiewicza, Józefa Topolskiego, 19601967) . Duża część zdjęć prezentowanych na wystawie „Etnogra¬ Adama Glapę, Janinę Dydowiczową, fowie w terenie" powstała właśnie w trakcie tych badań, inne zostały panią Marcelinę Bursztową. 5 wykonane między i n n y m i podczas w y p r a w na ziemie zachodnie, Zdjęcia zgromadzone na wystawie Zamojszczyznę, w Rzeszowskie, Nowosądeckie czy Łódzkie. Autorami ukazują obraz wsi i miasteczek, głów¬ fotografii są, obok Józefa Burszty: Bogusław Linette, Tadeusz Wróblewski, nie polskich, jakich dzisiaj raczej próż­ Stanisław Kusza, Bolesław Januszkiewicz, Milan Chlebana, Irena Kabat, no już szukać: z piaszczystymi drogami Walerian Sobisiak. Na wystawie znalazły się też zdjęcia wykonane przez i rozległymi nawsiami (a więc central­ profesora Bursztę podczas jego podróży po Jugosławii w 1960 roku oraz nymi placami), po których chodziły gęsi fotografie Bogusława Linette z Moraw w Czechosłowacji z 1975 roku. i kury, a niekiedy pasły się krowy. Są to Jednym z większych przedsięwzięć wyjazdowych poznańskich wsie z prymitywnymi chatami, doma¬ etnografów była wyprawa EWA 76 - Etnologiczna Wyprawa Azjatycka mi szachulcowymi, dachami krytymi do Afganistanu w 1976 roku, z której wybrane zdjęcia zostały wykonane strzechą, studniami z żurawiem, z kon¬ przez Teresę Okoniewską i Marka Bero. Prezentowane są też fotografie nymi i krowimi zaprzęgami, z ludź¬ ukazujące samych etnografów podczas pracy w terenie, rozmów z miej¬ mi żyjącymi w poszanowaniu tradycji scową ludnością, dokumentujące ich podróże, ale też ukazujące ich podczas swych przodków oraz w symbiozie odpoczynku. Wiele z tych zdjęć nosi tytuł: „Etnografowie w terenie", od z naturą, wśród zwierząt uczestniczą¬ czego pochodzi tytuł wystawy. Obok etnografów, na prezentowanych na cych w codziennym życiu. 5 Za wszystkie te informacje serdecznie dziękuję profesorowi Zbigniewowi Jasiewiczowi. 5 �Choć, jak podkreśla Zbigniew Jasiewicz, Józef Burszta nie idealizował narzędzia, instrumenty, ubiory. Czy polskiej wsi, to jednak obraz, który wyłania się z tych fotografii jest skon­ możliwe, że podczas tych wyjazdów po¬ struowany na użytek badań nad kulturą ludową. Pokazuje zarazem to, na jawiała się tęsknota za prostym, wiej¬ co etnografowie zwracali największą uwagę: zabudowę domostw, organi­ skim życiem, czy też towarzyszyła im zację wiejskiego życia, przedmioty codziennego użytku. Wśród fotografii tylko czysta naukowa ciekawość? Czy z archiwum etnograficznego odnajdziemy też zdjęcia z licznych w czasach przeprowadzając wywiady z miesz¬ P R L u festiwali kultury ludowej, jarmarków, przeglądów twórczości ludo­ kańcami wsi (określanymi w slangu wej. Wspólnie zdjęcia te konstruują wizerunek „wsi spokojnej, wsi wesołej", etnografów - informatorami), wierzo¬ ale też biednej i zacofanej, w której życie biegnie innym rytmem, podpo¬ no jeszcze w obiektywność tych badań? rządkowane jest przemianom pór roku, a oderwaniem od codzienności Spojrzenie etnograficzne nie jest są święta, festiwale oraz uroczystości rodzinne. Fotografie te ujawniają niewinne, tak jak niewinne nie są fo¬ fascynację kulturą ludową oraz coś, co być może stanowi kwintesencję an¬ tografie, które powstawały przy okazji tropologii, którą można zdefiniować, jak piszą Wojciech J. Burszta i Wal¬ badań terenowych, a dziś zamknięte demar Kuligowski, m.in. jako „powołanie do permanentnego zdziwienia są w archiwum i niekiedy tylko po¬ człowiekiem w objęciach owego niewidzialnego tworu zwanego kulturą; wielane jako ilustracje tekstów etno¬ jest to powołanie, które nie zadowala się jedynie naukową analizą i tłu¬ grafów i etnologów. Raczej zdjęcia te maczeniem, ale zmusza do zapisywania wrażeń, spostrzeżeń i fascynacji nie są traktowane jako samodzielne w formie opowieści niestandardowych, z wyraźnie zaznaczoną autorską obiekty estetyczne. Tymczasem patrząc sygnaturą" . 6 Etnografowie wyjeżdżali w teren, aby badać wiejskie życie, przyglądać się ludowym obyczajom, archiwizować stare chałupy, opisywać tradycyjne bardzo ciekawy materiał wizualny, są 6 6 na nie z dzisiejszej perspektywy, wy¬ daje się, że bronią się one właśnie jako Wojciech J. Burszta, Waldemar Kuligowski, Anamorfozy. Poza Akademią, [w:] Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, red. Wojciech J. Burszta i Waldemar Kuligowski, Biblioteka Telgte, Poznań 2002, s. 14. �świadectwem ujawniającym doświadczenia badaczy, ale też ujawniają - wytwórca drewnianych zabawek, hybrydalny charakter samej etnografii. O tym ostatnim pisał James Clif­ Jan Czajkowski z żoną, Paweł Micha­ ford, wskazując, że etnografia jawi się jako „pisanie, zbieranie, moder­ łek w stroju stangreta, Rozalia Pru- nistyczny kolaż; jako imperialistyczna władza i wywrotowa krytyka" . sarczyk - wycinkarka, muzykant Jan Również w tych fotografiach znajdziemy potwierdzenie tego, co Clif­ Matyka. Mieszkańcy wsi, zwłaszcza ford nazywa „etnograficznym autorytetem" , ale odnajdziemy też coś, co na zdjęciach portretowych przybierają można określić rozszczelnianiem tego autorytetu. formalne pozy, stojąc niemal na bacz¬ 7 8 Można zarzucić tym fotografiom swego rodzaju kolonizatorskie ność i z powagą patrząc w obiektyw. podejście do „Innych", a więc fotografowanych chłopów. Najczęściej Przypomina to etnograficzne fotografie przedstawieni są jako anonimowi, wpisani w zbiorowe tożsamości: wykonywane przedstawicielom, jak to „Dzieci wiejskie", „Kobiety przed kościołem", „Gapie weselni", „Człon¬ było kiedyś określane, prymitywnych kowie zespołu ludowego", „Cyganki"; niekiedy określeni są też poprzez kultur. Zwykle przyjmowali oni sztyw¬ swoje profesje: kowal, kominiarz, gospodarze, czyścibut uliczny. Często, ne, niewygodne pozy, z a c h o w y w a l i choć ukazani są na zdjęciach ludzie, tytuły kierują na przedstawienia powagę, a tym samym byli jakby osa¬ przedmiotów czy sytuacje, np. „Wóz drabiniasty", „Nosidła do wody", dzeni w sytuacji ofiarowania białym „Chałupa", „Przy studni z żurawiem", „Pług koleśny podczas pracy". swojej kultury . Podobnie dzieje się Tym samym wydaje się, że pierwszeństwo przyznawano kulturze ma­ w przypadku części zdjęć z poznań¬ 9 terialnej, a mniej interesowano się samymi ludźmi i ich życiem. Tylko skiego A r c h i w u m Etnograficznego, przy niektórych zdjęciach ujawnione zostały nazwiska ukazanych osób, znaleźć można jednak również takie, np. koszykarz Herman Finke, A. Grot prezentująca maślnicę, Jan Guzy których autorom udało się uchwycić 7 8 9 James Clifford, Wstęp, tłum. Ewa Klekot, [w:] Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, s. 21. Idem, O autorytecie etnograficznym, tłum. Joanna Iracka i Sławomir Sikora, [w:] Ibidem, s. 29-63. Anna Wieczorkiewicz, Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Universitas, Kraków 2008, s.182. �przedstawione osoby w naturalnych pozach, okazujące zadowolenie lub ze w s p o m n i a n y m już „autorytetem przeciwnie - niepokój związany z obecnością fotografa. To właśnie te etnograficznym", który, jak wskazuje zdjęcia są najciekawsze, gdyż najwięcej mówią o spotkaniu etnografów Clifford, jest zarówno uprawomocnio¬ z badanymi przez nich ludźmi. Zaś sztywność póz, o której była mowa ny naukowo, jak i oparty na unikalnym wcześniej, uderza zwłaszcza, gdy fotografie te zestawimy ze zdjęcia¬ doświadczeniu osobistym związanym mi ukazującymi etnografów w terenie. Powaga mieszkańców wsi kon¬ z prowadzeniem badań terenowych . trastuje ze swobodą, a nawet nonszalancją badaczy, którzy niekiedy Z drugiej strony, warto zauważyć, sprawiają takie wrażenie, jakby byli na wakacjach, co wskazuje też na że zdjęcia te ujawniają coś, co, według atrakcyjność badań terenowych, zawarty w nich element przygody i od¬ panujących jeszcze wówczas kryteriów krywania tego, co nieznane. dotyczących nauki, powinno być nie¬ Istnieje wiele związków pomiędzy etnografią a turystyką, z jedną widzialne: „ja" badacza, jego/jej pracę, i z drugą wiąże się poszukiwanie i marzenie o autentyczności ; za¬ ale i zabawę oraz emocje, a także jego równo podróżom etnograficznym, jak i turystycznym towarzyszy też (lub jej) bliskość ze spotkanymi ludź¬ fotografia, o której Susan Sontag mówiła, że ustanawia voyerystyczny mi (widać to zwłaszcza w przypadku stosunek do świata i zrównuje sens wszystkich wydarzeń. „Fotografia zdjęć ukazujących ożywione i ciepłe atomizuje rzeczywistość, poddaje ją manipulacji i zniekształca" . Son- rozmowy z informatorami). Ujawnie¬ tag pisała też, że fotografia jest narzędziem władzy, co w przypadku nie interpretującego „ja" można wpi¬ tej wystawy potwierdza wspomniany kontrast pomiędzy fotografia¬ sać w hermeneutykę „podatności na mi przedstawiającymi „Innych", a zdjęciami ukazującymi etnografów z r a n i e n i e " Kevina Dwyera, o której w terenie. Tym ostatnim towarzyszy pewność siebie związana zapewne pisze Clifford, że kładzie nacisk na 10 11 10 Por. Ibidem. 11 Susan Sontag, O fotografii, tłum. S. Magala, Wydawnictwo Karakter Kraków 2009, s. 31. 12 James Clifford, O autorytecie...., op. cit., s. 34. 8 12 �rozdarcia, przeżywanie w czasie badań terenowych, podzielne sta¬ Zdjęcia te są przecież także, a może nowisko i niedoskonałą kontrolę, jaką posiada etnograf. Tym samym przede wszystkim, obiektami material¬ następuje „otwieranie zamkniętego autorytetu" . nymi istniejącymi fizycznie w czasie 13 Każda rozmowa (a wiele z nich zostało uwiecznionych na zdję­ i przestrzeni, działającymi na zmysły, ciach Józefa Burszty oraz jego współpracowników) musiała stwarzać mającymi określony kształt oraz fak- poczucie bliskości, prawdopodobnie kazała porzucić kryterium bycia turę . Archiwum, które zbiera, porząd¬ niezaangażowanym i obiektywnym badaczem. W przypadku tych zdjęć kuje i klasyfikuje, nadało im określone zachwiane zostają relacje między badaczami a badanymi, fotografa¬ - naukowe - ramy, nie tylko metafo¬ mi a obiektami fotografii, etnografowie występują bowiem zarówno ryczne, ale też materialne - w postaci w jednej, jak i drugiej roli. Te zdjęcia oglądane dzisiaj prowokują do kart inwentaryzacyjnych, na których pytań o to, na ile obecna etnologia powinna przyglądać się też osobom odnajdziemy najważniejsze informa¬ samych badaczy, uwzględniać ich uczucia i emocje, czy wreszcie - cje dotyczące zdjęć: ich autora, datę obiektem badań etnologicznych powinny być przede wszystkim nasze i miejsce wykonania oraz temat (np. wyobrażenia o innych kulturach, rzutowane na nie projekcje czy tę¬ „Chałupa", „Maślnica", „ B a b a d z i a d sknoty, a więc przede wszystkim to, jak na własne potrzeby konstru¬ - przebieraniec zapustny" „Garnki na ujemy obraz „Innego". 14 płocie przy ganku", „Etnografowie Jednego tym fotografiom zarzucić nie można, nie sposób nie dostrzec w terenie", „Rozmowa z informatorką"). ich uroku i niezwykłego klimatu. Józef Burszta był z pewnością pa¬ Na każdej karcie znajduje się też numer sjonatem fotografii, zaś tą pasją zaraził swoich współpracowników, inwentaryzacyjny, a niekiedy dodatko¬ asystentów i z pewnością również studentów. we informacje wyjaśniające kontekst 13 Ibidem, s. 52. 14 Por. Gillian Rose, Społeczne życie przedmiotów: materialność, materializacji i mobilność, [w:] Eadem, Interpretacja materiałów wizualnych. Krytyczna metodologia badań nad wizualnością, tłum. Ewa Klekot, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 258-259. �powstania zdjęcia lub mówiące o tym, gdzie dana fotografia została Warto jednak wyrwać te zdjęcia wykorzystana. Wszystkie te informacje pisane były na maszynie do z iluzji obiektywności oraz ze specy¬ pisania, niekiedy jednak zdarzały się błędy, dlatego część napisów ficznego uśpienia związanego z ich przekreślono i długopisem lub ołówkiem wpisano poprawny tekst. archiwalnym istnieniem. Warto po¬ Wszystko to wskazuje na proces nadawania tym zdjęciom znaczeń, przez wystawę tych najbardziej fascy¬ ale również jak te znaczenia ulegały zmianom. Pojawiające się na nujących zdjęć wybranych z tysięcy kartach korekty, a także zużycie się tych kart - w większości są one fotografii zarchiwizowanych w In¬ pożółkłe, pojawiające się na nich zabrudzenia czy zgniecenia - zno¬ stytucie Etnologii i Antropologii Kul¬ wu każą podać w wątpliwość wrażenie naukowej obiektywności, które turowej UAM, nadać im nowe ramy potwierdzać miał specyficzny inwentaryzacyjny schemat tych kart. czy w r ę c z - n o w e życie a przede Allan Sekula pisząc o archiwach fotografii wskazywał, że archiwum wszystkim skontekstualizować i spro- neutralizuje znaczenia fotografii, ustanawia ich wizualną równoważ¬ blematyzować ich archiwalne funk¬ ność oraz generuje iluzję obiektywności . Następuje tu wzajemne po¬ cjonowanie. W kontekście z w r o t u ku twierdzenie, o czym pisze Magdalena Wróblewska: „archiwum opiera rzeczom oraz t e o r i i o społecznym 15 się na 'obiektywności' fotografii, te zaś, nawet jeśli nie zawsze spełnia¬ życiu przedmiotów Arjuna Appadu- ją kryteria opisanej konwencji, uznawane są za prawomocne źródło raia , można zapytać, co te ożywione wiedzy dzięki znakom systemu archiwum, jak podpisy, stemple czy poprzez wystawę zdjęcia powiedzą oznaczenia systemu katalogowego" . nam o etnografach w terenie. 16 17 15 Allan Sekula, Czytając archiwum, [w:] Idem, Społeczne użycia fotografii, tłum. Krzysztof Pijarski, red. Karolina Lewandowska, Zachęta Narodowa Galeria Sztuki i Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 117-118. 16 Magdalena Wróblewska, Bezwład archiwum, [w:] Artium Quaestiones, XXIV, Instytut Historii Sztuki UAM, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań 2013, s. 237. 17 Arjun Appadurai, The Social Life of Things: Commodities in Cultural Perspective, Cambridge University Press, Cambridge 1986. �Zbigniew Jasiewicz mm PROFESOR JÓZEF ouRizin OOIERIIOR [IZIEIŚO rofesor Józef Burszta (17.04.1914-6.07.1987), etnolog, Chałasińskim Studia. i pracę przerwała socjolog i historyk. Urodził się i wychował w trud¬ wojna. Profesor powrócił do rodzinnej nych warunkach w Grodzisku Dolnym w Rzeszow- wsi, zarabiał jako fotograf, prowadził skiem, regionie o żywej kulturze ludowej - jako tajne nauczanie i uczestniczył w pod¬ dziecko mieszkał w chacie kurnej, a jednocześnie ziemnym ruchu ludowym. Do Pozna¬ o aktywnym ruchu ludowym i rozbudzonych po¬ nia przyjechał ponownie w roku 1945. trzebach edukacyjnych. Podjął pracę w Wojewódzkim Urzędzie Po maturze w Liceum im. Bolesława Chrobrego Ziemskim. Jesienią tego roku ukończył w Leżajsku (1934) kształcił się w Wyższym Katolickim Studium Społecz­ studia socjologiczne na Uniwersytecie nym w Poznaniu w zakresie pracy społeczno oświatowej (1934 1936), na¬ Poznańskim przedstawiając pracę ma¬ stępnie studiował socjologię na Uniwersytecie Warszawskim (1937-1939), gisterską Biedota wiejska w strukturze jednocześnie pracując w Państwowym Instytucie Kultury Wsi. Z ramie¬ społecznej wsi napisaną pod kierun¬ nia tego Instytutu wyjechał do Danii badając polskich emigrantów. kiem prof. Tadeusza Szczurkiewicza. W trakcie studiów i pracy słuchał wykładów i kontaktował się ze Z Uniwersytetem Poznańskim Pro¬ z n a n y m i socjologami i etnologami: Tadeuszem Szczurkiewiczem, fesor Józef Burszta związał się w roku Janem Stanisławem Bystroniem, Stanisławem Poniatowskim i Józefem 1946 przyjmując obowiązki asystenta- I �-wolontariusza w Katedrze Historii i Socjologii Wsi na Wydziale Rolni- nictwa), jak i współczesnej, poprzez czo-Leśnym. Stopień naukowy doktora uzyskał w roku 1947 na podstawie terenowe pracy Ruchliwość społeczna Stworzył programy i zorganizował wsi małopolskiej, której promotorem był etnograficzne. również prof. Tadeusz Szczurkiewicz. Już jako adiunkt przeszedł do zespoły badawcze do prac tereno­ Katedry Socjologii Wydziału Humanistycznego, z której, po likwidacji w y c h nad kulturą ludową Wielkopol­ studiów i placówek socjologicznych, przeniesiony został w roku 1951 ski (1956) oraz procesami adaptacji do Katedry Historii Gospodarczej Wydziału Filozoficzno-Historycznego i integracji kulturowej osadników na Uniwersytetu. ziemiach zachodnich i północnych W latach 1954-1956 pracował na Uniwersytecie Łódzkim, w którym 12 badania (1959). uzyskał stanowisko zastępcy profesora, a od r o k u 1955 docenta. Dobrze czuł się w terenie. Otwar¬ Do Poznania, już na Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, powraca tość, życzliwość, znajomość realiów w r o k u 1956, aby objąć stanowisko stworzonego dla niego Zakładu wiejskich sprawiały, że łatwo nawią¬ Historii K u l t u r y Materialnej przy Katedrze Etnografii. W rok póź¬ zywał kontakty i zdobywał zaufanie. niej zostaje k i e r o w n i k i e m tejże Katedry, w latach 50. pracuje także Wiele fotografował. Kultury ludowej, dodatkowo w Instytucie Historii K u l t u r y Materialnej PAN. Katedrą w której wyrósł, nie idealizował, trak¬ kierował do r o k u 1979. Na Uniwersytecie pełnił także funkcje dzie¬ tował ją jako zjawisko o charakterze kana Wydziału FilozoficznoHistorycznego (1962 1964) oraz sprawo¬ społecznym, zmienne w czasie i prze¬ wał urząd prorektora (1965-1967). Na emeryturę przeszedł w r o k u strzeni. Był pierwszym etnologiem 1984, nadal jednakże prowadził seminaria i wykłady. Wykształcił 148 polskim, który zwrócił uwagę na utratę magistrów etnografii oraz wypromował 36 doktorów. przez kulturę ludową statusu żywej kul­ Główne kierunki działalności badawczej Profesora to kultura w s i tury środowiskowej i osiągnięciu przez polskiej oraz dzieje i stan polskiej etnologii. Wieś badał zarówno w per¬ wyselekcjonowane jej elementy pozycji spektywie historycznej (m.in. cenne książki na temat karczmy i osad- dziedzictwa narodowego. Zwrócił się �także ku badaniom przemian społeczno-kulturowych wsi, dla których Należał do ginącej formacji wielkich laboratoryjne wręcz w a r u n k i znalazł na ziemiach zachodnich. Pozosta¬ uczonych - humanistów pochodzenia wił wiele opracowań dotyczących etnologii: jej historii, kierunków me¬ chłopskiego, których zrodziła Galicja. todologicznych oraz stanu współczesnego. Był rzecznikiem współpracy Dzielił z nimi przekonanie o społecz¬ międzynarodowej etnologów i znacznie rozszerzył kontakty etnologów nych zadaniach i wartościach nauki. polskich z naukowcami z innych krajów europejskich. Profesor zebrał wiele dowodów Działalność organizacyjna Profesora przekraczała granice Uni¬ uznania międzynarodowego, ogólno¬ wersytetu. Był członkiem władz Polskiego Towarzystwa Ludoznaw¬ polskiego oraz ze strony środowisk czego, w jego ramach zorganizował w Poznaniu Redakcję Dzieł naukowych i społecznych. Był laure¬ wszystkich Oskara Kolberga (od 1961), redagował „Lud" (od 1969). atem Nagrody im. J. G. Herdera wrę¬ Stworzył ośrodek koordynacji działalności etnologicznej i integracji czonej w roku 1975 na Uniwersytecie etnologów oraz przedstawicieli nauk pokrewnych powołując Sekcję Wiedeńskim, członkiem honorowym Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN (1972), przekształconą wielu towarzystw naukowych i spo¬ w roku 1975 w Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Był współorgani¬ łecznych, wyróżniony został wieloma zatorem i współredaktorem, razem z prof. Zenonem Sobierajskim, odznaczeniami państwowymi i regio¬ „Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski" wydawanego przez nalnymi. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Popierał regionalizm jako Grób Profesora znajduje się w Alei r u c h ważny społecznie i kulturalnie, był współzałożycielem i przez Zasłużonych wiele lat członkiem zarządu Wielkopolskiego Towarzystwa Kultural¬ skiego w Poznaniu. Pamięć o n i m nego. Pragnął współkształtować w a r u n k i i kierunki rozwoju kultural¬ u t r w a l o n a została n a z w a n i e m jego nego kraju. Był członkiem Komisji Ekspertów w Ministerstwie K u l t u r y imieniem ulicy w Poznaniu w dzielni¬ i Sztuki, uczestniczył w historycznym Kongresie K u l t u r y Polskiej cy Świerczewo oraz sali wykładowej w g r u d n i u 1981 roku, został powołany do Narodowej Rady Kultury. w Collegium Historicum Uniwersytetu. cmentarza junikow- i �Poświęcono mu oddzielne tomy czasopism i prac zbiorowych, wzna¬ do wiane są i wydawane z rękopisów jego prace. pominając wkład Profesora w rozwój W roku 2014, w 100-lecie jego urodzin powstało Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty z materiałami etnograficznymi z badań m.in. w Wiel­ kopolsce oraz zorganizowano konferencję naukową Od etnografii wsi antropologii nauki i kultury. współczesności przy¬ �a Agata Maria Stanisz ÏEREI POPRZEZ U l r c h i w u m dokumentacji fotograficznej, prowa­ uczyli mnie nie tyle tajników zawodu, dzonej przez pracowników Instytutu Etnologii co przede wszystkim nowych sposobów i Antropologii Kulturowej, otworzyło przede obserwowania mną swoje podwoje w roku 2010, kiedy zo¬ fotografie moich „dziadków", których stałam w nim zatrudniona na stanowisku znałam jedynie z opowieści. W końcu, i rozumienia świata; adiunkta. Wcześniej, jako studentka i później na własne oczy, mogłam ujrzeć niejako doktorantka, nie miałam pojęcia o jego istnie¬ zaplecze tego, co z pewnością stanowi niu. Doskonale pamiętam ekscytację, jaka towarzyszyła mi, gdy po podstawę tożsamości każdego antropo¬ raz pierwszy całymi godzinami przeglądałam karty inwentaryza¬ loga i etnografa. To teren - jeden z fe¬ cyjne, do których dołączone są wglądówki starych, czarno-białych tyszy antropologicznych, o którym tak fotografii. Szczególnie fascynujące były dla mnie zdjęcia ukazujące bardzo, my przedstawiciele tej dyscypli¬ samych etnografów w trakcie badań terenowych czy spotkań towa¬ ny, lubimy rozważać i w którym funkcjo¬ rzyskich. Oto otrzymałam dostęp do świata, który do tej pory mogłam nowanie tak silnie oddziałuje na nasze sobie jedynie wyobrażać, i który był dla mnie wręcz legendarny. życie, tak zawodowe jak i prywatne. Ten Czułam się tak, jak gdybym przeglądała dotąd skrzętnie skrywa¬ dosłowny wgląd w teren z lat 50., 60. czy ne fotografie z młodości moich „rodziców", którzy od niemal 10 lat 70. XX wieku muszę uznać za niezwykle I �16 dla mnie znaczący, gdyż podstawą mojego w a r s z t a t u zawsze są Weroniką badania terenowe. Nie wyobrażam sobie antropologii bez terenu. niewielkie dofinansowanie na realiza¬ Brzezińską otrzymałyśmy Dzięki przeglądanym archiwalnym fotografiom mogłam zlokalizować cję projektu pt. „Cyfrowe archiwum im. własne projekty badawcze oraz sposoby ich realizacji w obrębie tego, Józefa Burszty - digitalizacja i udo¬ czego nie obawiam się dziś nazwać tradycją dyscypliny. Wreszcie po¬ stępnienie archiwaliów w Internecie". czułam więź z przeszłością a archiwum IEiAK dało mi jednocześnie Dofinansowanie pochodzi ze środków poczucie zakorzenienia, jak i kontynuacji. Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Dużym zaskoczeniem było także dla mnie, że jeszcze nie tak dawno Narodowego w ramach programu fotografia była rzemiosłem, którego adepci etnografii uczyli się na Promesa Kolberg 2014. Celem projektu studiach. W obliczu niedoceniania metody wizualnej w programie nie są działania ratunkowe, często bę¬ nauczania, jaki przeszłam, było to odkrycie szczególne. Dzięki umie¬ dące argumentem za podejmowaniem jętności fotografowania, nie raz wspieranej talentem, poznańskim działań cyfryzacyjnych, lecz realiza¬ etnografom, zarówno pracownikom naukowym jak i studentom, udało cja założeń wolnej kultury i wolne¬ się w sposób często interesujący wizualnie, uchwycić sposoby życia go dostępu. Innymi słowy celem jest tych społeczności, których szeroko rozumiana codzienność stanowiła dehermetyzacja oraz uwolnienie za¬ przedmiot licznych badań terenowych. Natychmiast pomyślałam o tym, sobów archiwum dokumentacji etno¬ że archiwum musi ujrzeć światło dzienne i zostać udostępnione, a jego graficznej powstającej od końca lat 40. niektóre zasoby zasługują na dowartościowanie i umieszczone w nowym, XX wieku, a której bardziej systema¬ koniecznie pozaakademickim, kontekście. tyczny wymiar nadano z początkiem Archiwum IEiAK to nie tylko prosta dokumentacja fotograficzna, lat 70. Uwolnienie, przez lata groma¬ dźwiękowa czy tekstowa. To także ogrom wiedzy terenowej, z którą dzonej wiedzy terenowej, w tym wy¬ mamy obowiązek podzielić się z innymi. Na realizację tego marzenia padku posiadającej formę materiałów musiałam czekać ponad trzy lata. Na początku roku 2014 w r a z z Anną audiowizualnych, to próba wyjścia �poza środowisko akademickie i jej zwrócenie społecznościom lokal¬ materiałów powracano, fotografie nym, których zwyczaje, kultura materialna i przede wszystkim ży¬ często służyły jako ilustracje w publika¬ cie codzienne stanowiły przedmiot badań etnograficznych. W efekcie cjach czy prezentacjach. Było również działań nie tylko cyfryzacyjnych, lecz przede wszystkim reinterpretu- nieustannie nadpisywane i zmienia¬ jących zasoby archiwum, w g r u d n i u 2014 zostanie uruchomiona plat­ ne, co szczególnie wyraźne jest na forma internetowa, działająca w oparciu o licencje Creative Commons. poziomie inwentarzy prowadzonych Prace nad cyfrowym archiwum stały się dla mnie kolejnym, choć przez wiele osób, różnie opisujących swoistym polem badawczym, w którym przebywam niemal codzien¬ poszczególne materiały. Odzwiercie¬ nie. Jest ze mną na zajęciach, które prowadzę dla studentów IEiAK, dla się w nich wielość subiektywnych w trakcie dyżurów, na wszystkich posiadanych przeze mnie nośni¬ perspektyw na to, co i w jaki sposób kach pamięci, także w domu. Działania związane z archiwum dały mi zostało udokumentowane. Reinterpre- także możliwość bliższego poznania wspaniałej osoby, jaką jest Irena tacja archiwum jest także krytycznym Kabat - strażniczka archiwum, bez której skrywane w nim bogactwo przyglądaniem się temu, jak kształto¬ po prostu mogłoby nie przetrwać. Z ogromną przyjemnością i fascyna¬ wała się historia dyscypliny w polskim cją przyglądam się temu, co wywołuje proces rewitalizacji archiwum kontekście, jak zmieniało się „etnogra¬ wśród większości pracowników a także absolwentów poznańskiej et¬ ficzne oko", nomenklatura, relacja na nologii. W ten sposób śledzę jego biografię, splatającą się z osobistymi l i n i i badacz-badany, a także temu jak historiami wielu etnografów, informatorów, całych miejscowości czy antropologia nigdy nie była oderwa¬ materialnych obiektów. na od szerszego kontekstu kulturo- Archiwalia i archiwum potocznie kojarzone są z czymś, co wyszło z użycia, czymś nieaktualnym i martwym. Z archiwum IEiAK rzecz ma wo-społecznego, ekonomicznego czy politycznego. się jednak nieco inaczej, bowiem w zgromadzonych w nim zasobach od Można rzec, że obecne prace pro¬ zawsze tliło się życie. Było częściowo wykorzystywane - do zebranych wadzone nad zasobami a r c h i w u m 1 �IEiAK to proces jego ponownego wytwarzania. Zmieniane są bowiem jego jej efekty uboczne. To zaś pozwala na przeznaczenie i funkcje oraz sposób rozumienia. Jego nowe życie wła¬ porównanie jej do pracy terenowej - ściwie dopiero się rozpoczęło, a jego zasoby są znacznie bardziej rozbu¬ nigdy nie przebiegającej wedle planu, dowane niż tylko materiały audiowizualne. Pochylenie się nad jedynym rządzącej się przypadkiem, zależnej od obiektem archiwum wywołuje kolejne. Pojawia się coraz wyraźniej po¬ spotykanych w jej trakcie ludzi, rzeczy trzeba kojarzenia i łączenia ich z innymi obiektami, by adekwatniej opisy¬ oraz sytuacji. wały zarejestrowaną rzeczywistość. To praca na wiele lat, której przebieg jest trudny do przewidzenia. Dlatego szczególnie intrygujące są również �Anna Weronika Brzezińska g j I U L U U J U L U li L U J U dyby nie pewne zdjęcie, to nie byłoby całego z pelerynką okrywającą ramiona oraz zamieszania ze skanowaniem, obrabianiem umieszczonymi tuż nad talią fałdami. i przycinaniem pozytywów i negatywów. Szyję okala jej, równie sztywno jak kopka, Zdjęcie zostało wykonane w 1969 roku we wykrochmalony kryzik tiulowy, mister¬ wsi Stara Krobia, w powiecie gostyńskim, nie haftowany. Na nim spoczywa sie¬ w południowo-wschodniej Wielkopolsce. To dem sznurów korali. W dłoniach kobieta portret młodej kobiety w charakterystycz¬ trzyma modlitewnik. Ufnie patrzy prosto nym dla mikroregionu Biskupizny nakryciu w obiektyw i delikatnie się uśmiecha. głowy, zwanym potocznie „helikopterami" Zdjęcie wykonał profesor Józef Burszta lub „wiatraczkami". A tak naprawdę jest to i w r a z z zespołem kilkudziesięciu in¬ misternie ułożony i na sztywno wykrochmalony czepek tiulowy, skła¬ nych wchodzi ono w skład kolekcji zdjęć dający się z dwóch części - denka wraz z dwoma pasami tiulu ułożo¬ opatrzonych wspólnym tytułem „Wesele nym w harmonijkę oraz doszytej do niego kopki zwanej też okapem. biskupiańskie". Na portrecie widnieje za¬ Noszono takie czepki - kopki na samym czubku głowy, wiążąc je pod tem Panna Młoda, od której się wszystko brodą wstęgami tworzącymi efektowną kokardę. Kobieta ze zdjęcia zaczęło, a która została nazwana Piękną ma na sobie także czarny kaftan szyty z czarnego, grubego jedwabiu, Panią. O tamtym dniu wiadomo tyle, że 19 �było dużo uczestników ubranych w stroje biskupiańskie, i że całemu przez kolejne pracowniczki i pracow¬ wydarzeniu towarzyszył tłum gapiów oraz etnograf z aparatem. Etno¬ ników Instytutu Etnologii i Antropologii graf w terenie. Bo i uczestnictwo w takiej sytuacji jest z gatunku tych Kulturowej UAM w roku 2014 przecho¬ sytuacji terenowych, o uczestniczeniu w których etnograf - badacz ma¬ dzi transformację - z wersji analogowej rzy. Afirmacja lokalności i regionalności zarazem, reprezentacje tożsa¬ w wersję cyfrową. W sensie naukowym mości, przegląd zdobnictwa i wzajemnych relacji, krajobraz kulturowy swoje zadanie już spełniło - powstały i społeczny w pełnej krasie i w najbardziej jaskrawym wydaniu. prace magisterskie i doktorskie, wy¬ Portret Pięknej Pani jest dla mnie rodzajem biletu do przeszłości, dzięki któremu chce się szperać w materiałach wchodzących w skład dano wiele książek, wygłoszono odczyty i wykłady. archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Patronująca temu przedsięwzięciu Całość zgromadzonej dokumentacji jest efektem badań terenowych, Piękną Pani spokojnie się wszystkiemu a zatem działań stanowiących podstawę naszej pracy. Wyjazdy, poszu¬ przyglądała, a swoje prawdziwe piękno, kiwania, rozmowy z ludźmi, dokumentowanie, tropienie mikrohistori, dotąd ukryte na tzw. wglądówce po¬ poznawanie ludzi - stanowi. o sensie naszego zawodu. Wiele z tych kazała dopiero, gdy zdjęcie zostało zasłyszanych i utrwalonych historii z terenu zamkniętych zostało w y d r u k o w a n e w dużym formacie. w archiwalnych kartonach i pudełkach, zachowanych na taśmach fil¬ Niesamowity kontrast i głębia obrazu mowych i slajdach, opisanych i skatalogowanych w kilku inwentarzach. uwypuklają każdy szczegół stroju bi¬ A jak te chwile zostały zapamiętane przez tę drugą stronę - mieszkań¬ skupińskiego, podkreślając niezwykle ców wielu miejscowości, do których poznańscy etnografowie docierali? delikatną urodę jego nosicielki. Kim To powracające pytanie pozwoliło nam na podjęcie działań mających na była Piękna Pani? Czy pamięta foto¬ celu „uwolnienie" materiałów archiwalnych po to, by mogły one w spo¬ grafa, który zrobił jej zdjęcie kiedy stała sób symboliczny (a z czasem i fizyczny) powrócić tam, gdzie zostały w sieni domu? Jako pierwsza została pozyskane, zdobyte, otrzymane. Archiwum prowadzone skrupulatnie zabrana przez nas w podróż powrotną. �Stara Krobia leży niedaleko, niewiele ponad 70 km od Poznania, Konsultantem był profesor Józef tuż za Gostyniem, w samym sercu Biskupizny. Pojechaliśmy tam Burszta, stąd jego obecność podczas 16 sierpnia 2014 roku. W słoneczną sobotę, z plikiem wywołanych zdjęć wydarzenia oraz zdjęcia jego autor¬ oraz wielkoformatowym portretem Pięknej Pani znaleźliśmy się w cen¬ stwa w instytutowym archiwum. Film t r u m wsi. Pierwsze kroki skierowaliśmy do sklepu, w którym zagadnęli¬ jest często pokazywany mieszkańcom śmy Pana. Pokazaliśmy mu zdjęcia, polecił nam się skierować do jednej Starej Krobi, wielu ma go też w swoich z mieszkanek domu stojącego niedaleko sklepu. Akurat wyglądała przez domach. Ot, pamiątka tamtego wyda¬ okno. Przejrzała plik podanych jej zdjęć i zaczęła wymieniać nazwiska rzenia, a zawsze to miło powspominać osób widniejących na zdjęciach. A Piękna Pani to jej kuzynka. Siedliśmy sąsiadów, członków rodzin, popatrzeć wspólnie na placu w centralnym punkcie wsi i popłynęła opowieść i pośmiać się wspólnie. o tamtym d n i u . . A potem (z pomocą żony sołtysa) trafiliśmy do domu, w którym mieszka z rodziną Piękna Pani. W ten oto sposób dzięki zdjęciu Pięknej Pani dowiedzieliśmy się czegoś Puk puk. więcej o historii kompletu zdjęć, spokoj¬ Słychać kroki, zgrzyt zamka i jest. Stoi. Oderwana od pracy w kuchni, nie czekających w pudełkach na kolejne zaskoczona, z początku nieufna. Od razu wiadomo, że to Piękna Pani! odkrycie. Historie przeszłe i wydawać Te same oczy, rysunek ust. by się mogło, że zapomniane - stały się - Tak, to ja, a o co chodzi? współczesne, a etnografowie powrócili I już siedzimy wszyscy w dużym pokoju przy kawie i cieście, pijemy w teren, do Starej Krobi. toast za spotkanie i za tamto wydarzenie sprzed lat, oglądamy wspólnie Jest to jedno z tysiąca zdjęć, a za f i l m . . . Bo Piękna Pani na tym zdjęciu odgrywała tylko rolę Panny Młodej, każdym z nich kryją się historie. Wszyst­ a jej mąż rolę pana Młodego. Już wtedy byli kilka lat po ślubie, ale zostali kie czekają na ponowne odkrycie. poproszeni, aby wziąć udział w rekonstrukcji wesela biskupińskiego na potrzeby kręconego wtedy przez Wytwórnię Filmów Oświatowych filmu. 1 ��Ą ^\ M M ^™ ^\ M ^\ H ^\ j ^\ ^\ ^™ I w setna rocznice urodzin Procesora J ó z e f a Bursz �I �Kraj (gr. etn.) Woj. (gr. etnogr.) Powiat Gmina Miejscowość Polska Obiekt - temat Grupa rzeczowa p r o f . d r Józef B u r s z t a /1914-1987/ Autor i czas wykonania obiektu Autor i data wyk. fotografii S. Kusza l a t a 70-te Źródło reprodukcji Obiekt znajduje się: Nr neg-poz. ����Rok i m i e j s c e : A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1957, Góra p o d S i e r a k o w e m , pow. międzychodzki Tytuł: E t n o g r a f o w i e w t e r e n i e P a t r o n a t zdjęcia: P i o t r B a c z e w s k i A u t o r : Józef B u r s z t a R u s i e c , pow. wągrowiecki Tytuł: G r u p a etnografów 1959, Patronat zdjęcia: Jv Katarzyna Barczyk i i ��������Autor: Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1967, P y r z a n y , pow. g o r z o w s k i Tytuł: G o s p o d a r z S z c z e p a n W i l k z żoną w d r o d z e z pola p o d c z a s rozmowy z dr S. Błaszczykiem P a t r o n a t zdjęcia: Aleksandra Dzik A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, Sławsk, pow. koniński Tytuł: P o d c z a s w y w i a d u z informatorką Patronat zdjęcia: S y l w i a Geelhaar �����A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1969, K r o b i a S t a r a , pow. gostyński Tytuł: W e s e l e biskupińskie w Krobi S t a r e j . Kobieta w s t r o j u tradycyjnym P a t r o n a t zdjęcia: I n s t y t u t Antropologii i Etnologii PAN ���������A u t o r : Stanisław K u s z a Rok i m i e j s c e : połowa l a t 60. XX w., Krzymów, pow. koniński Tytuł: P o d c z a s w y w i a d u z informatorką P a t r o n a t zdjęcia: M a r i a Knapowska A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1 9 7 1 , P y r z a n y , pow. g o r z o w s k i Tytuł: Powrót krów z p a s t w i s k a P a t r o n a t zdjęcia: Małgorzata Kłych Tytuł: M. A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1957, S o l e c , pow. średzki S t a c h o w i a k p r z e d f r o n t e m s w e j 2 0 0 - l e t n i e j chałupy P a t r o n a t zdjęcia: Elżbieta Kopczyńska 51 ��������A u t o r : Bogusław L i n e t t e Rok i m i e j s c e : 1975, V e s e l i n a d Morawą, Czechosłowacja Tytuł: K o b i e t y w s t r o j a c h l u d o w y c h p r z e d kościołem P a t r o n a t zdjęcia: Mana A u t o r : Bogusław L i n e t t e Rok i m i e j s c e : 1975, V e s e l i n a d Morawą, Czechosłowacja Tytuł: I K o m u n i a św. - dziewczęta w s t r o j a c h l u d o w y c h P a t r o n a t zdjęcia: Ewa M a z u r ����A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1960, o k o l i c e U n i e j o w a , pow. poddębicki Tytuł: D z i e c i w i e j s k i e P a t r o n a t zdjęcia: W i k t o r i a N a j d e n o w a - J a c i u b e k A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1960, K r z y k o s y , pow. średzki Tytuł: Zaprzęg k r o w i na u l i c y P a t r o n a t zdjęcia: Ziemowit Niedzwiecki ����������A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, G o d z i m i e r z , pow. szubiński Tytuł: P r z y s t u d n i z żurawiem P a t r o n a t zdjęcia: P r a c o w n i c y I n s t y t u t u E t n o l o g i i i Antropologii Kulturowej UAM w P o z n a n i u �A u t o r : M i l a n Chlebana Rok i m i e j s c e : 1975, Brzóza S t a d n i c k a , pow. łańcucki Tytuł: F r a n c i s z e k B u s z t a - wytwórca d r e w n i a n y c h łyżek P a t r o n a t zdjęcia: Anna P r z y t o m s k a A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, G o d z i m i e r z , pow. szubiński Tytuł: K o s z y k a r z - Herman F i n k e z k o s z y k a m i o d n a c h półkolistych P a t r o n a t zdjęcia: B e a t a Rakowska A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1968, Ołobok, pow. świebodziński Tytuł: K o b i e t y w i e j s k i e p o d c z a s o d p o c z y n k u P a t r o n a t zdjęcia: J e s s i c a R o b b i n s - R u s z k o w s k i ����A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1960, S a r a j e w o , Bośnia, Tytuł: S a r a j e w o - t a r g P a t r o n a t zdjęcia: M a r t a R u d n i c k a Jugosławia A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1960, B a n j a L u k a , Bośnia, Jugosławia Tytuł: Czyścibut u l i c z n y w B a n j a L u c e P a t r o n a t zdjęcia: Ada S i e b e r s ���������A u t o r : Teresa Okoniewska Rok i m i e j s c e : 1976, Q a j s a r , prow. F a r j a b , A f g a n i s t a n Tytuł: P a s z t u n k a P a t r o n a t zdjęcia: P i o t r S t a r o s t a A u t o r : Marek Bero Rok i m i e j s c e : 1976, D a u l a t a b a d , prow. B a l k h , A f g a n i s t a n Tytuł: R o d z i n a Tadżyka A b d u l a Wachoba P a t r o n a t zdjęcia: Małgorzata S t o l a r s k a 87 ���������A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, C z a r n a , pow. r o p c z y c k i Tytuł: Pług koleśny p o d c z a s p r a c y P a t r o n a t zdjęcia: J a d w i g a W i e c z e r z a k 96 A u t o r : Bogusław L i n e t t e Rok i m i e j s c e : 1970, Ślesin, pow. koniński Tytuł: Zaprzęg w „duhę" P a t r o n a t zdjęcia: Z u z a n n a Wiśnicka-Tomalak �A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1958, O b o r n i k i Tytuł: H a n d e l obwoźny - samochód P a t r o n a t zdjęcia: J o a n n a W o j c i e c h o w s k a ��A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, Królików, pow. koniński Tytuł: Dom s z a c h u l c o w y ( d a w n i e j p o d c i e n i o w y ) , P a t r o n a t zdjęcia: F i l i p Wróblewski A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1957, K r z y k o s y , pow. średzki Tytuł: Ściana stodoły - k o n s t r u k c j a s z k i e l e t o w a P a t r o n a t zdjęcia: A g n i e s z k a W r z o s e k " częściowo • • • • szalowany 99 ���Lista darczyńców Przemysław Adamczewski Ewa Janiak Ewa i Jarosław Antyborzec Zbigniew Jasiewicz Piotr Baczewski Arkadiusz Jełowicki Katarzyna Barczyk Jojagoda Barbara i Bogdan Brykczyńscy Irena Kabat Anna Weronika Brzezińska Dominik Kaczmarczyk Jacek Brzozowski Katarzyna K a r w a c k a S z w a r c Krystyna Brzozowska Magda Kielar Hanna Małgorzata Burszta Karina Kirchhoff Magdalena Chojnacka Ewa Klekot Łucja Cieślar Marta Kluszczyńska Irena (Grześkowiak) Ciszewska Zygmunt Kłodnicki Ewa Cudzich Małgorzata Kłych Maria Knapowska Zuzanna Czaplińska Edyta 102 Czernecka, Fundacja Lokalnego Wsparcia K u l t u r y Elżbieta Kopczyńska AITWAR Michał Kowalski Anita Czerner, Stowarzyszenie Maloka Eliza Kurtysiak Anna Drożdż La Tormenta Szkoła Tańca Flamenco Aleksandra Dzik Tadeusz Łopatkiewicz Sylwia Geelhaar Marta Machowska Kamila Gillmeister Izabella Main Kamila Grześkowiak Natalia Maksymowicz Barbara Hoffmann Małe Instrumenty Aleksandra Hulewska Mana Krzysztof Hulewski Ewa Mazur Instytut Antropologii i Enologii PAN Natalia Mazur �Krzysztof Minakowski Jarosław Solecki Katarzyna Mirgos Agata Stanisz Magda Murawiecka Bartosz Stańda Muzeum Ziemi Rawickiej StaraKicia - Anna Araszkiewicz Wiktoria Najdenowa-Jaciubek Piotr Starosta Ziemowit Niedźwiecki Jarosław Jacek Stępniewski Mateusz Nowak Małgorzata Stolarska Marta Nowicka Dariusz Stryniak Jolanta PawlakPaluszek Marta Strzelecka Agnieszka Pawłowska Jan Surman Danuta PenkalaGawęcka Marta Świtała Marta Petryk Aneta Szczepankiewicz Dionizy Piątkowski Marta Szloser Agnieszka Pieńczak Ewa Szwed-Paczkowska Jacek Polewski Bożena Szota Mirosława Posern-Zielińska Anna PasiukCzepczyńska Pracownicy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Alek Tarkowski Anna Przytomska Agnieszka Telecka Jessica Robbins-Ruszkowski Andrzej Trzeciak Lidia Rozmiarek Urząd Gminy Wągrowiec Beata Rakowska Jadwiga Wieczerzak Marta Rudnicka Zuzanna Wiśnicka Tomalak Adrianna Siebers Joanna Wojciechowska Aleksandra Sergiel Emilia Wojtkowska-Degentysz Dobrawa Skonieczna Gawlik Filip Wróblewski Justyna Słomska-Nowak Agnieszka Wrzosek Łukasz Słotwiński Katarzyna Wyrzykowska Mikołaj Smykowski Roman Zaczkiewicz �PARTNERZY Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Poznaniu Art Stations Fundation by Grażyna Kulczyk Muzeum Narodowe w Gdańsku Urząd Gminy Wągrowiec Muzeum Ziemi Rawickiej Blacom Spółka z o.o. Muzeum Ziemi Kępińskiej im. T. Potworowskiego Gminne Centrum K u l t u r y i Rekreacji i m . Jana z Domachowa Bzdęgi w Krobi Krzysztof Kurłowicz - Fotografia Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne Świetlica Cafe Krakowska 9a �CYFROWE ARCHIWUM IM. JÓZEFA BURSZTY Cyfrowe A r c h i w u m i m . Józefa Burszty: www.cyfrowearchiwum.amu.edu.pl https://www.facebook.com/prof.J.Burszta A r c h i w u m jest budowane w ramach projektu „Cyfrowe A r c h i w u m im. Józefa Burszty" - digitalizacja archiwaliów oraz ich udostępnienie w Internecie", z programu Ministra K u l t u r y i Dziedzictwa Narodowego Kolberg 2014 - Promesa Ministra K u l t u r y i Dziedzictwa Narodowego Kontakt: cyfrach@amu.edu.pl �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e260532a4c7765b0fc009ce1b157d85.pdf 046fd6e68864001320f3587c62450aab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2862 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2667 Title A name given to the resource Etnolog w podróży (2). Konfucjusz przed kamerami, szamanki przy mikrofonie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z. 1-2, s. 87-93 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E J E R Z Y S. D WASILEWSKI o K o r e i chciałem p o j e c h a ć o d zawsze. Jeszcze w czasach ekspedycji mongolskiej próbowałem namówić prowadzącego ją profesora W i t o l d a Etnolog w podróży Dynowskiego, żeby postarał się w P A N - i e o zgodę na t a k i wypad. N i e myślałem oczywiście o badaniu sza­ m a n i z m u w K o r e i Południowej - trwał t a m długoletni Konfucjusz przed kamerami, szamanki przy mikrofonie stan wyjątkowy, kraj był zamknięty dla przybyszów z Europy W s c h o d n i e j , a i stąd n i k o g o t a m nie puszcza­ n o . W o w y m czasie szamanizm był zresztą praktycznie zdelegalizowany także i w tej niekomunistycznej części półwyspu - ale o t y m dowiedziałem się dopiero póź­ niej. Marzyć można było co najwyżej o badaniach w K o r e i Północnej - i t y l k o marzyć. Fascynowało m n i e wizualna mitologia systemu, sa­ kralny język k o m u n i z m u , dopracowany jeszcze lepiej glądowa ilustracja tez Michaiła H e l l e r a czy V i c t o r a od radzieckiego. Z telewizji znałem kimirsenowską pro­ Klemperera na t e m a t języka t o t a l i t a r n e j propagandy - pagandę, p o d względem f o r m a l n y m najbogatszą w ca­ upodobanie do kliszowych epitetów, wiecznych i nie­ łym obozie. Te zbiorowe pierwszomajowe żywe obrazy zmiennych. Z rzadka trafiał się h u m o r bezproblemowy a nieza­ na stadionach, gdzie setki ludzi na m u r a w i e z elektro­ niczną precyzją układało się w hasła i przedstawiało mierzony - efekt uboczny pracy niewprawnego amba- sceny powszechnego szczęścia. A tysiące t y c h na ław­ sadzkiego kach stadionu, wytresowanych na automaty, w ciągu z podpisem „Wszyscy lubią kąpać sobie l a t e m w m o r z u " tłumacza, n p . zdjęcie tłumów na plaży ułamka sekundy zmieniały kolorowe paletki, tak by po (którą to formę gramatyczną wprowadziliśmy z przyja­ scenach kwitnącej i n d u s t r i i pokazać dzieci grające ciółmi do codziennego użytku). Zmagałem się z niepo- w piłkę, przy czym obraz tej piłki, stworzony na mgnie­ jętością, a jednocześnie pękałem ze śmiechu. nie oka z paletek, przelatywał z jednego końca trybuny na drugi. Trernendum et fascinans, Wszystko t o czyniło z K o r e i kraj niezwykle pociąga­ przerażające i i m p o ­ jący- nujące, bardzo straszne, a zarazem trochę śmieszne. 2. Oglądając propagandowe zdjęcia w gablocie przed ambasadą K R L D (wtedy jeszcze w A l e j a c h Ujazdow­ skich, w pałacyku O s t r o w s k i c h ) , przeżywałem euforię Liczyłem na związek emocjonalny profesora z Dale­ poznawczą, bo pasowało to jak ulał do religioznaw­ k i m Wschodem, datujący się o d czasów młodości w ro­ czych k o n c e p c j i Eliadego. O t o obrazki z M a n g y e o n g - syjskim jeszcze wtedy H a r b i n i e (uczucie to wykorzystał dae - przemienionej w niemożliwie wyidealizowany wcześniej Jacek Olędzki, namawiając go na zorganizo­ skansen, rodzinnej wsi W i e l k i e g o Wodza (dziś dzielni­ wanie wyjazdów do M o n g o l i i ) . Spotkał m n i e gorzki za­ cy Pyeongyangu, czyli stołecznego P h e n i a n u ) , gdzie wód - profesor zareagował krótkim, zniecierpliwionym spędził dzieciństwo. Razem ze zwożonymi t u masowo argumentem: „synu, ja nie lubię Korejców". grupami, oprowadzanymi d u m n i e przez pionierów, N i e było dyskusji. N i e pamiętam nawet, czy spyta­ oglądamy mityczną, świętą przestrzeń, w której in illo łem go o p o w o d y tego osądu - pewnie sam sobie o d ­ tempore dokonały się raz na zawsze, z m o c ą paradyg­ powiedziałem, że harbińscy Koreańczycy początków m a t u , wszystkie wydarzenia ważne dla przyszłości. M a ­ X X w i e k u , b i e d n i sprzedawcy czosnku i kapusty, nie ły pionier z impertynencką dumą wskazuje grupie po­ kojarzyli się dobrze profesorowi, który nie był w o l n y kornie go słuchających i wzorowo notujących doro­ od etnicznych idiosynkrazji. Tak jak nie lubił Korej­ słych ludzi d w u m e t r o w y kamień i recytuje: „Oto skała ców, tak lekceważył Kitajców, ceniąc jedynie Japoń­ zwana «Sanie» na którą W i e l k i Wódz wspinał się, ćwi­ czyków (w młodości dostał w Japonii jakiś medal za ra­ cząc ciało i ducha do w a l k i z japońskim najeźdźcą" towanie t o n ą c y c h ) . Wszelkie bardzo w t e d y aktualne [w w i e k u lat dziewięciu]; „oto jezioro, w którym W i e l ­ rozważania o zagrożeniu chińskim dla M o n g o l i i , Rosji, k i Wódz [w t y m samym w i e k u ] pływał, ćwicząc ciało a i Z a c h o d u - stale przecież słyszeliśmy obawy M o n g o ­ i ducha do w a l k i z japońskim najeźdźcą" i t d . łów, że jak wejdą oddziały M a o , to wszystkich i c h w y ­ kastrują - zbywał machnięciem ręki, mówiąc, że o n W t e n sposób poznawałem powtarzające się chwy­ widział kiedyś chińskich żołnierzy z k a r a b i n a m i na ty stylistyczne sakralnego języka k o m u n i z m u : „Lotnicy sznurkach, jak jechali k o n n o podrygując w siodle - t u bronią nieba Ojczyzny jak stalowa twierdza", a obok sam kucał i naśladował o w o podrygiwanie - „Marynarka w o j e n n a jak stalowa twierdza b r o n i wy­ uwierzy w i c h potęgę. brzeża Ojczyzny" i jeszcze trzeci, podobny w a r i a n t . Po- 87 i nie �I Jerzy S, Wasilewski • ETNOLOG W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY MIKROFONIE B a ł e m się, że Korea, jaką zobaczę, przegra w k o n ­ f r o n t a c j i ze swoimi w y b i t n y m i siostrami, że okaże się, tak jak koreańska porcelana, uboższa o d chińskiej, a m n i e j w y r a f i n o w a n a niż japońska. Bo wstyd przy­ znać, ale nie lubię tego, co stanowi o koreańskiej sub­ telności estetycznej - nie podzielam ani upodobania do porcelany wyłącznie białej, białawej i biało-szarawej, z tysiącznymi niuansami i o d c i e n i a m i , a n i miłości do bladej zieleni tutejszej specjalności - c e r a m i k i seladonowej, która jest dla m n i e n u d n a i mdła. N a w e t - jeśli to ma coś do rzeczy - Symfonia ańska Kore­ Pendereckiego wydaje m i się dziełem bez cha­ r a k t e r u , brak w n i m wyraźnej inspiracji. Z Japonii leciałem do Seulu pełen obaw. 3. Jakby na i c h potwierdzenie, koreańskie metalowe pałeczki wyraźnie m i nie leżą. S ą płaskie, gorzej trzyma się je w palcach. Kiedyś r o b i o n o je ze srebra l u b m o ­ siądzu, obecnie są stalowe, nieprzyjemne. Japończycy m i e l i rację, także ryż jest t u gorszy - suchy, nieporów­ nanie m n i e j soczysty. Nicolas Bouvier (Dziennik z wysp Aran miejsc. Kartki z podróży, i z innych Warszawa 2000, s. 89) używa dla scharakteryzowania K o r e i Południowej lat siedem­ dziesiątych czyjegoś określenia „ulepszona prowizor­ ka". Przy wcześniejszym czytaniu niewiele m i to mówi­ ło. Teraz jestem gotów je zaakceptować, widząc to po­ łączenie nowoczesności i byłej akości, wysokiego po­ Początek szamańskiej c e r e m o n i i , tencjału eksportowego i zaniedbanej Korea, Seul, f o t . Jerzy S. W a s i l e w s k i infrastruktury, charakterystyczne zresztą dla niejednego k r a j u , prze­ chodzącego szybki rozwój. Patrzę na nijakie b u d y n k i Pokłony przed ołtarzem o f i a r n y m , i przestaje m n i e dziwić to, czemu nie mogłem dać wia­ Korea, Seul, f o t . Jerzy S. W a s i l e w s k i ry w M o n g o l i i : że tysiące Mongołów wyjeżdżają do K o ­ rei Południowej i znajdują zatrudnienie na b u d o w a c h , m i m o iż synowie stepu nie słynęli dotąd jako b u d o w ­ N i e były to czasy poprawności politycznej, a profe­ niczowie, nawet według standardów własnego, niewy- sor nigdy by się jej nie nauczył. Z pańskim okrucień­ magającego p o d t y m względem k r a j u . stwem charakteryzował ludzi dokoła, stosując trójpo­ N i e znajduję w sobie entuzjazmu dla k i l k u spośród dział, w którym rzadko tylko trafiał się „ktoś", więk­ wynalazków, z j a k i c h d u m n i są Koreańczycy. Słynny szość stanowią „pętaki", a pośrodku są c i , którzy tylko ondol, tradycyjny system ogrzewania podłogowego, nie aspirują do bycia kimś - czyli „podśmietanie". r o b i dobrze d r o g o m o d d e c h o w y m , bo jak się śpi przy O p i n i a profesora o K o r e i jakoś zaciążyła na m o i c h ziemi, t o oznacza to noc z nosem w kaloryferze. Lepsze wyobrażeniach o ludziach i k r a j u . Spodziewałem się to może niż japońskie spanie przy piecyku na naftę, ale pewnej chamowatości w obejściu, na którą na p e w n o dawniej, gdy gorące powietrze szło z węglowego pieca uczulony był profesor. Ostrzegają przed nią przewodni­ k a n a l i k a m i w spękanej, glinianej polepie, zaczadzenia k i , ale o d razu tłumaczą konfucjańską mentalnością. nie były rzadkością. Masowe spożywanie ostrej kiszon­ Otóż każdy Koreańczyk zachowuje się stosownie do k i warzywnej (głównie z kapusty) gimchi, w polskiej pozycji, jaką zajmuje względem partnera, wobec c u ­ wymowie kimczi - narodowego dania Koreańczyków, dzoziemca, którego pozycja jest dlań nieczytelna, nie które ma w Seulu nawet swoje m u z e u m - nie popra­ wie jakoby, ile respektu ma okazać - więc go ignoruje, wia statystyki zachorowań na raka żołądka. Kolejny przepycha się przodem, pokrzykuje. i c h w i e l k i wynalazek, alfabet hangeul, nie jest ani t a k i Takie t a m austriackie gadanie, którego tyle jest łatwy, ani t a k i uniwersalny, j a k zapewniają. A jeszcze w a n t r o p o l o g i i - bo k t o mądry, n i e c h m i powie, dla­ zamieszanie z nową, obmyśloną przez ministerstwo czego w t a k i m razie południowokoreańscy d e p u t o w a ­ k u l t u r y transkrypcją, którą i w t y m tekście muszę przy­ n i tak chętnie okładają się w parlamencie pięściami? j ą ć zamiast starego McCune-Reischauera. 88 �Jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E pienia zarówno dla konfucjańskiego, jak i szamani- 4. stycznego świata wartości i wyobrażeń. Lojalny urzęd­ n i k , wierny władcy m i m o oskarżeń, p o t e m zrehabilito­ I o t o widzę t y c h zapalczywych d e p u t o w a n y c h , nie wany - cóż za okazja do apoteozy konfucjańskich war­ w parlamencie jednak, lecz w świątyni, jak w skarpet­ tości. Jego k r w a w a , niesprawiedliwa śmierć, podobnie k a c h podchodzą do ołtarza i składają ofiary. A l e po jak n i e n a t u r a l n a śmierć dziewczyny, osoby o niedopeł­ kolei. n i o n y m losie, której groźny d u c h będzie się błąkał po Szamańskie seanse gut (pol. kut), jakie widziałem okolicy - idealny powód dla odbywania obrzędów sza­ w Seulu, mają charakter publiczny. Współorganizowane mańskich. przez władze lokalne (na poziomie dużej dzielnicy), o d ­ 5. bywają się raz do r o k u w połączeniu z oficjalną k o n f u cjańską ceremonią ofiarną jesa (pol. dzesa), tworząc z nią całość, w której na początku trudno się zorientować. Pierwsza część c e r e m o n i i , konfucjańska „wielka Pierwsze d n i listopada, Yongsan - jedna z dzielnic ofiara-libacja" daeje, p o l . taedze (może zresztą w odnie­ Seulu. A r c h i t e k t u r a taka sama, jak w całym 1 5 - m i l i o - sieniu do koreańskiej współczesności p o w i n n o się mó­ n o w y m mieście. Ciągnące się jeden przy d r u g i m , d w u ­ wić „neokonfucjańska") rozpoczyna się rano. N a dzie­ piętrowe, byle jakie domy, przeważnie z lat 60. N a nie­ dzińcu przed świątynią gromadzi się około setki gości - j e d n y m z n i c h nasadzona czarna, spiczasta, wysoka prawie sami mężczyźni. Siedzą w rzędach, z przodu pa­ wieżyca - znak, że na piętrze p o n a d sklepem, warszta­ r u d e p u t o w a n y c h z tego okręgu, oficjele z władz m i a ­ t e m czy l o k a l e m mieści się kościół k a t o l i c k i l u b prote­ sta, l o k a l n i przedsiębiorcy. Najważniejsi mają na sobie stancki. A gdzieś n a d t y m i wieżami, na d r u g i m planie, czarny ceremonialny strój d a w n y c h d w o r s k i c h urzęd­ widać nowocześniejsze, potężne mieszkalne wysoko­ ników. U b r a n i e to czy tylko przebranie? C o t u jest ściowce. O d stacji m e t r a jadę jeszcze taksówką, i n a ­ „prawdziwe" a co „sztuczne", co naturalne, a co na po­ czej niełatwo byłoby m i trafić na miejsce plątaniną kaz? Pytanie o autentyczność i jej kryteria będę sobie wąskich ulic bez nazw (w t y m mieście nazwy noszą często stawiał, obserwując różne epizody i zachowania. kwartały, a nie u l i c e ) . Gdzieś wśród n i c h jest wzgórze, Po kolei, rozpoczynając o d najważniejszych gości, a na n i m Nam-i Janggun seodang, lokalna świątynia, przebiega ta sama ceremonia. Dygnitarz wstaje z m i e j ­ poświęcona generałowi N a m - i (inna, mała świątynka, w której też będę oglądał taką ceremonię, to sca, podchodzi do wejścia, obmywa dłonie, w c h o d z i Aegissi- na schody - p o w o l i , po jeden k r o k na stopień, z dosta­ dang, „Świątynia Dziecka" w osiedlu Haedang, poświę­ w i e n i e m drugiej nogi. We wnętrzu klęka i składa serię cona jakiejś n i e w y m i e n i o n e j z i m i e n i a małej dziew­ głębokich pokłonów przed ołtarzem, gdzie o b o k K o n ­ czynce). fucjusza i p a t r o n a świątyni widnieją też w i z e r u n k i po­ Jaka to właściwie świątynia? Szamańska - nie, sza­ staci r o d e m z buddyzmu i kultów l o k a l n y c h . S t o j ą t u m a n i z m jest praktyką interwencyjną, która nie potrze­ już piramidy o f i a r o w a n y c h ciastek ryżowych, piętrzą buje stałych świątyń. Konfucjańska - tak też nie moż­ się owoce późnej jesieni - persymony, pomarańcze, na powiedzieć, bo k o n f u c j a n i z m to nie religia, ale sys­ jabłka, suszona żożoba. N a tacach rozłożone są solone t e m świeckich n o r m , reguł postępowania, raczej re­ ryby i duże porcje mięsa. ceptur niż treści. A przecież właśnie t u będą się odby­ Ofiara z w i n a (słabej wódki, bo soju to oczyszczony, wać obie ceremonie. szlachetniejszy destylat popularnego wina ryżowego), I c h fuzji, trwającej o d X I X w i e k u , patronuje osoba którą po trzykroć składa każdy z urzędników, ma swoje opiekuńczego bóstwa świątyni, n p . historycznej posta­ niuanse. Kolejność nalewania, z której strony, w j a k i m c i średniowiecznego generała N a m - i , który był wier­ kierunku - n y m sługą swego władcy, ale niesprawiedliwie oskarżo­ dwóch śmiertelnie uroczystych oficjantów, którzy mają ny, poniósł śmierć z ręki kata. W d r u g i m przypadku, opanowane przepisy kultowe i podpowiadają, wręcz „Świątyni Dziecka", patronką jest n i e u c h w y t n a histo­ prowadzą ruchy d y g n i t a n y . Trzeci, stojący przed m i ­ nic dziwnego, że ceremonię prowadzi rycznie postać jednej z trzech młodziutkich sióstr, k r o f o n e m u wejścia, k o m e n t u j e dla zgromadzonych na mieszkających w którymś z pałaców (między t y m i pa­ zewnątrz wszystko, co odbywa się w świątyni. M n i e łacami rozrzucone były wsie, które później zespoliły w o l n o być w środku - jestem t u j e d y n y m cudzoziem­ się, tworząc miasto Seul). W r o g o w i e napadli na pałac, cem, gościem niezaproszonym, ale trochę h o n o r o w y m . dziewczęta uciekły na pustkowie, gdzie do jedzenia I chociaż m a m obok i naprzeciw siebie stadko f o t o ­ miały tylko trujące k w i a t y forsycji. Po śmierci zbudo­ grafów i filmowców, i c h kamery i błysk fleszy, to pa­ w a n o i m trzy świątynie - jedna nie dotrwała d o na­ trząc na gesty nalewania a l k o h o l u do naczyń, które szych czasów, druga istnieje, ale nie zachował się kształtem powtarzają chińskie brązy gu sprzed k i l k u ty­ w niej k u l t , t y l k o w tej trzeciej odbywają się raz w r o ­ sięcy lat, nie mogę oprzeć się uczuciu, że uczestniczę k u ceremonie. w akcie naprawdę archaicznym. W przypadku obu świątyń podobna jest logika w y ­ Po k o s t i u m o w o ubranych dygnitarzach podchodzą b o r u postaci. O b i e one stanowią dobry p u n k t zacze­ mężczyźni w g a r n i t u r a c h - przeważnie liderzy miejsco- 89 �I Jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E wego biznesu. Składając pokłony świecą skarpetkami, przed n i m z arkuszy d y k t y sceną - t o one są najkosz­ b o w i e m w odróżnieniu o d urzędników, noszących do towniejszym i najpoważniejszym k o s t i u m u starodawne wysokie buty, wchodząc ofiary. do Przedtem miała składnikiem miejsce ich całej prezentacja w dzielnicy - obniesiono je po uliczkach wokół m u ­ świątyni muszą zdjąć o b u w i e . rów świątyni. N a końcu składa ofiary grupka kobiet - dwie wystę­ pujące dziś szamanki i k i l k a i c h asystentek. To już ma­ Już wcześniej szamanka mudang i jej asystentki ło ważna ceremonia - o f i c j a n c i kierują r u c h e m rozluź­ oczyściły miejsce akcji: oblały dziedziniec t a n i m , męt­ n i e n i , bez żadnej solenności, po d o m o w e m u - zdjęli n y m w i n e m ryżowym makgeolli, rozrzuciły na zewnątrz nawet stroje i teraz trochę rażą i c h kraciaste koszule. trochę ciastek, by na granicy zatrzymać d u c h y niepo­ Wszyscy opuszczają dziedziniec, by przemaszerować żądane i złe. O b o k sceny zasiada na ziemi orkiestra: przez dzielnicę wraz z paradą historycznych postaci. duży klepsydrowy bęben, mniejszy bębenek, smyczek, R u c h samochodowy wstrzymany, generał jedzie na k o ­ dwa flety. Szamanka z pomocą asystentek kończy n i u , a jego u f o r m o w a n i w oddziały żołnierze (licealiści wreszcie miejscowych szkół, zwiezieni autokarami) z poświęce­ z k o m p l e t e m jej k i l k u n a s t u kostiumów, które będą n i e m dźwigają halabardy, dmą w trąby i walą w bębny. używane w t y m występie) i w c h o d z i na p o d i u m . Lee przygotowania (z tyłu stoi długi wieszak Wokół całego, długiego na k i l o m e t r k o r o w o d u bie­ M y o n g ok to sześćdziesięcioletnia, zażywna kobieta, ga ubrany na biało kat, mangnani - ten, który uśmier­ o m o c n o umalowanej twarzy. Ustawicznie chodzi po cił generała. Twarz ma poczernioną, włosy scenie, o d asystentek domaga się poprawek w stroju, w strąkach, w ręku krótki miecz, którym wymachuje rozmawia z publicznością, podśpiewuje, sprawdza m i ­ przed nosem przechodniom. Jak każdy t a k i dżoker niaturowe m i k r o f o n i k i , umocowane - nie w i e m jesz­ spoza t a l i i , mangnani musi też ganiać na posyłki. Dzia­ cze po co - przed ustami. dziką, łając na obrzeżu, przydaje się do przekazywania pole­ W którymś momencie to chodzenie zmienia się c e ń i wiadomości między czołem a ogonem p o c h o d u . w regularne, na poły taneczne k r o k i wzdłuż i wszerz, N i b y stara się być śmieszny, a zarazem groźnie de­ połączone z melorecytacją. Zaczyna się wzywanie k o ­ moniczny, ale po prawdzie kunsztu nie ma w t y m wie­ lejnych duchów, których w sumie przewinie się przez le. G d y podbiega d o l u d z i , paradę scenę kilkanaście. Dowiaduję się, że język jej tekstów z c h o d n i k a , usiłując rozśmieszyć i c h u d a w a n y m zagro­ jest tak archaiczny, a śpiew na tyle niewyraźny, że na­ żeniem, to zamiast rozbawienia dziewczyn, przed któ­ w e t Koreańczykom zrozumienie i c h przychodzi z t r u d ­ oglądających r y m i najchętniej błaznuje, udaje m u się osiągnąć co nością. W i e m t y l k o , że wyśpiewywane przez nią opo­ najwyżej śmiech zażenowania albo odprężenia, gdy już wieści to m i t y (od kosmogonicznych poczynając), le­ sobie pójdzie dalej. U l i c a nie podejmuje gry w niepo- gendy na temat bóstw i duchów, a nawet baśnie. K i e ­ ważność, czasem ktoś powie, że nie ma na co patrzeć dy tańczy ze sztandarem, postukując n i m o ziemię, i wraca do swoich spraw. zgaduję, iż przywołuje d u c h a generała - patrona świą­ Przemarsz t r w a dobrą godzinę; przeszedłszy najważ­ t y n i . Zaraz p o t e m przebiera się w zbroję w o j o w n i k a - niejszymi u l i c a m i wracamy na wzgórze, na uliczkach znaczy to pewne, że odgrywany jest jakiś epizod z jego którego już czeka poczęstunek. Setki ludzi rozgrzewa­ udziałem. ją się gorącymi d a n i a m i i słabymi a l k o h o l a m i . Siedzi­ A k c j a toczy się niespiesznym r y t m e m . Całość po­ my na k a r t o n a c h i m a t a c h rozłożonych na asfalcie. Fe­ t r w a z przerwami d o nocy, teoretycznie obejmując 12 styn, wspólnota, przypomnienie wsi, którą ta dzielnica epizodów, ale to chyba tylko liczba symboliczna, wyra­ była jeszcze w czasach młodości w i e l u uczestników. żająca całość. Szamanka przebierze się k i l k a k r o t n i e , za każdym tazem nakładając strój innego ducha, by t e n 6. mógł poznać, że teraz jego kolej na to, by w nią się wcielić. Czasem w tańcu zmienia ją lub na krótko t o ­ W r a c a m y do świątyni, gdzie zaraz rozpocznie się warzyszy druga, wyraźnie starsza szamanka, zwyczajo­ hut - obrzęd szamański. Poznikali urzędnicy w histo­ w o doproszona - na znak h o n o r u - przez tę, która jest rycznych k o s t i u m a c h urzędników - teraz jesteśmy we niekwestionowaną gospodynią obrzędu. władzy kobiet. Zostało wprawdzie paru przedsiębior­ Osoba generała N a m - i pojawia się w seansie jako ców, którzy współfinansują ceremonię, ale to zwyczaj­ jedna z pierwszych. M o g ę się tego domyśleć po wyso­ ne, starsze kobiety stanowią widownię. Siedzą na zie­ k i m sztandarze, którym postukuje szamanka, a póź­ m i , t w a r z a m i d o specjalnego ołtarza - prowizorycznej niej po n o w y m stroju - zbroi w o j o w n i k a . W między­ świątynki, ustawionej z b o k u dziedzińca (ptawdę mó­ czasie recytowana jest legenda, prezentująca rys sza­ wiąc, jest to t y l k o t e k t u r o w a fasada, zgrabnie t u dziś mański tej postaci. Otóż okazuje się, że kiedy N a m - umieszczona), przed którą piętrzą się ofiary. A l e na tle - i był jeszcze młodzieńcem, dostrzegł pewnego razu t a k i c h samych j a k w części konfucjańskiej ciast i o w o ­ niewidzialnego dla i n n y c h d e m o n a ; siedział o n na k o ­ ców, na froncie zostają złożone trzy w i e l k i e , świeżo szu z o w o c a m i persymonu, wnoszonym właśnie d o są­ wypatroszone wieprze. Imponującej wielkości, leżą siedniego d o m o s t w a . Pokonując opór służby, z krzy­ z wyciągniętymi n o g a m i między ołtarzem a ułożoną k i e m wbiegł d o środka i zastał t a m córkę gospodarza, 90 �I Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E już prawie uduszoną. W ostatniej c h w i l i odpędził swą mitów, legend oraz baśni, dalej sztuka wróżenia, roz­ mocą demona. m o w y i przekomarzania się z publicznością, a wreszcie k o s t i u m , kosmetyka, a nawet kunszt robienia papiero­ Atmosfera na w i d o w n i daleka jest o d jakiegokolwiek w y c h kwiatów. religijnego uniesienia, nic nie świadczy o odczuciu obecności duchów. Kobieca publiczność ogląda spek­ Czekam na ekstatyczne zachowanie, które przeko­ t a k l z zainteresowaniem, ale bez przejęcia. Z czasem nałoby m n i e , że m a m do czynienia z „prawdziwym" przychodzi zapewne znużenie, robione są dłuższe prze­ szamanizmem. Logika jest t u taka, że szamanka po­ rwy. W t e d y roznoszony jest poczęstunek, mętno-mlecz- w i n n a w każdym epizodzie tańczyć na początku dość nej barwy w i n o makgeolli leje się strumieniami z plasti­ żywiołowo, by d u c h zobaczył, iż jest gotowa na jego k o w y c h butelek, towarzystwo bawi się w grupkach. przyjęcie, a p o t e m , gdy o n przybędzie - przejść do f o r m A l e przecież d u c h y naprawdę wstępują w szaman- spokojniejszych, bardziej artystycznych, aby go t a k i m kę. D r o g i i c h zstępowania są różne. Niektóre przysia­ szlachetniejszym tańcem zabawić. Mogłoby się nawet dają pewnie na belce stropowej - można nawet zoba­ zdawać, że element transowy nie jest t u t a k i ważny. czyć, jak schodzą: szamanka p o d c h o d z i t a m wraz z ko­ Przedstawienia szamanów na sakralnych m a l u n k a c h bietą z w i d o w n i (to k l i e n t k a , dla której robiona jest ta są bardzo spokojne, także standardowa maska postaci część seansu). Ta sosnową gałązką dotyka b e l k i , aż ga­ szamanki w d a w n y c h l u d o w y c h przedstawieniach ma­ łązka zaczyna się trząść - w i d o m y znak obecności d u ­ skowych jest absolutnie spokojna, biała, bez żadnego cha, po czym obie zasiadają za s t o l i k i e m do uroczyste­ grymasu. go z n i m spotkania. T a k i c h p r y w a t n y c h , zamówionych N i e znaczy jednak, że w seansie nie ma euforii. By­ epizodów będzie zresztą więcej. wa, że mudang przez dłuższy czas podskakuje obunóż, z r a m i o n a m i w z n i e s i o n y m i do góry, 7. wbiega któraś z kobiet z w i d o w n i i z rozanieleniem na W miarę oglądania seansu narasta we m n i e t u kryć - wykrzykując w uniesieniu. Działa to zaraźliwie, b o w i e m na scenę rozczarowanie. Czy koreański musok co twarzy, stając f r o n t e m do szamanki, jednocześnie z nią to podskakuje j a k sprężyna. w ogóle jest szamanizm? Za t y m , że tak, przemawiają wprawdzie nazwy, w których rozpoznaję Istnieje p o d o b n o koreańskie powiedzenie: „chciała­ ałtajskie, byś wydać szamański seans, ale przeraża cię wizja t w o ­ wręcz mongolskie źródłosłowy. N a z w a obrzędu sza­ jej synowej w t a ń c u " . Słowa te stosują się do teściowej, mańskiego gut, w y m a w i a n a kut, b r z m i prawie j a k ku- tradycyjnie stanowiącej instancję kontrolną dla mło­ tu (g) - „szczęście, dobry los" w językach ludów ste­ dej synowej, dla której t a k i występ może stać się p o k u ­ p u . Szaman-mężczyzna, baksu, baksy, to oczywiście to są rozpasanej ekstatyczności. samo, co środkowoazjatyckie baksy - „szaman", a też „bard, w y k o n a w c a e p o s ó w " (z c h i ń s k i e g o Szamanizm t o w K o r e i d o m e n a kobiet. To one zde­ fa-hsi, cydowanie przeważają, zarówno wśród wykonawców „mistrz", przez mandżurskie i mongolskie f o r m y t y p u bagszi). Szamanka, mudang - też b r z m i (jest i c h bodaj o k . 8 0 % spośród p o n a d stu tysięcy za­ znajomo, rejestrowanych szamanów), jak i wśród odbiorców można słyszeć w n i m mongolskie udagan o t y m sa­ (na widzianych przeze m n i e seansach t e n p r o c e n t był m y m znaczeniu. jeszcze wyższy). Oczywiście, etnologowie nie skąpią A l e przecież szamanki, jakie dopiero co widziałem wyjaśnień. Zwraca się n p . uwagę, że w t y m patriar- w M o n g o l i i , wyglądały zupełnie inaczej. Stara Uldzij c h a l n y m społeczeństwie (męska d o m i n a c j a to kamień czy n i e w i d o m a C e n d - t o były intrygujące postacie, węgielny koreańskiego n e o k o n f u c j a n i z m u ) kobiecie których sam wygląd - przygięte w i e k i e m sylwetki, i n ­ nie przysługuje p r a w o d o rozkoszy, także seksualnej, trygujące fizjonomie - wyrażał osobowości ukształto­ więc szamanizm s t a n o w i klapę bezpieczeństwa. Zdają wane w w i e l o l e t n i m związku z ponadcodzienną rzeczy­ się t o potwierdzać przypadki szamanek bezżennych, wistością. I c h wiekowe, poniszczone stroje, d o których wśród których jest sporo t a k i c h , które porzuciły mę­ odnosiły się z t a k i m nabożeństwem, istne „święte ła­ żów. Deklarują one, że żyjąc ze swymi mężami nigdy chy", miały w sobie coś z prawdziwego sacrum, podczas nie zaznały takiej rozkoszy j a k teraz, gdy przychodzi gdy te kostiumy jak spod igły, z lśniących, nowocze­ do n i c h d u c h . snych materiałów, w ogóle nie mają potrzebnego we wszelkiej duchowości Obserwuję, z jaką radością starsze panie przyjmują u p r a w o m o c n i e n i a przez o d - słowa szamanki, która udziela i m wróżb i przestróg. wieczność. W oparciu o kolor chorągiewki, wyciągniętej na ślepo Powoli dopiero zacznie d o m n i e docierać, że p o w i ­ z podawanego zestawu, zapowiada radosne wydarzenia, n i e n e m inaczej odczytywać wartości leżące u podstaw a w najgorszym razie osttzega przed niebezpieczeń­ koreańskiego szamanizmu. Jest to b o w i e m raczej k o m ­ stwem, co praktycznie sprowadza się do tego, że radzi pleks p r o d u k c j i artystycznych, rozbudowany w s t o p n i u uważać n p . na samochody na przejściu. Po przepowied­ niespotykanym nigdzie indziej w świecie. Istny wielo­ n i kobiety ochoczo wciskają jej do rąk banknoty. bój sztuk pięknych, gdzie sukces szamanki mierzy się Bycie mudang daje satysfakcję nie tylko seksualną. w t a k i c h dyscyplinach, jak taniec, śpiew i recytacja Poza wszystkim to bardzo popłatna profesja. 91 �Jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E za d a w n y m i , d o b r y m i czasami prawdziwej, jeszcze w t e ­ 8. dy wiejskiej (czy lokalnej) wspólnoty. Nowoczesna Korea powraca do swej k u l t u r o w e j N i e j e d e n raz w trakcie seansu szamanka znajdzie specyfiki, odszukuje i utrwala to, co się zachowało. okazję, by zadbać o d a t k i . Czasem obchodzi kobiety ze Tradycję traktuje się urzędowo. Dofinansowanie d o ­ słowami: „To dla was muszę być piękna, dajcie m i pie­ stają tylko te obrzędy, gdzie zachowana jest wierność niądze na k o s m e t y k i " . Może zresztą wypowiada je wobec f o r m tradycyjnych, stwierdzona ciągłość zwy­ d u c h dziewczyny i m i e n i e m H o g u , o twarzy zeszpeco­ czaju oraz ustny przekaz o r y g i n a l n y c h tekstów, i to za­ nej ospą, bo taka postać też f u n k c j o n u j e w szamań­ c h o w a n y c h w pamięci, a nie na piśmie! W składzie skim panteonie i bywa przywoływana w seansie jako komisji, która o t y m decyduje, jest etnograf, który w y ­ p a t r o n k a chroniąca o d tej choroby. szukuje i d o k u m e n t u j e takie zjawiska. Podobnie jak Pieniądze wręczane przez kobiety to przeważnie zabytki k u l t u r y materialnej, najlepsze formy zostają b a n k n o t y pięciomanowe (czyli pięć tysięcy wongów - sklasyfikowane i p o n u m e r o w a n e . W t y m katalogu ob­ równowartości czterech dolarów), a więc połowa tego, rzędów, obchodów świąt, przedstawień maskowych co składają mężczyźni. Mężczyźnie nie wypada położyć i odprawiających je ludzi, wszystkie elementy dostaną b a n k n o t u innego niż t e n o największym n o m i n a l e - swoje etykiety: „Żywy N a r o d o w y Skarb K u l t u r y " , „Nie­ 10 manów. A l e ludzie interesu nie podejdą do szaman­ materialne Okręgowe D o b r o K u l t u r o w e " , „Ważny M a ­ k i po wróżbę za drobne - sami zanoszą pieniądze na oł­ teriał Folklorystyczny n r 55". N u m e r o w a n i e tradycji. tarz, gdzie kładą je na głowach o f i a r n y c h wieprzy, i to Jej przekaz nie odbywa się przecież samoczynnie w p l i k u . Skądinąd, szamanka umie i c h do tego spro­ to w i e l o l e t n i proces uczenia się, nabywania umiejęt­ wokować - żartami, d o c i n k a m i albo wręcz zabawnym ności, p r a k t y k o w a n i a . O p a n o w a n i e wszystkich sza­ przymusem: wlokąc go z asystentkami za obie ręce, ze mańskich kunsztów t r w a 10-20 lat, w czasie których - śmiechem zaciągną opierającego się przed tą płatno­ asystentka pracuje, a czasem i mieszka z szamanka, ścią (nie pierwszą już dziś) do samego ołtarza. Uiściw­ przejmując jej wiedzę. Teraz już r o z u m i e m , dlaczego szy, a p o t e m zdjąwszy buty i poprawiwszy garnitur, de­ szamanka ma przymocowany m a l u t k i m i k r o f o n , o d l i k w e n t klęka i wybija głębokie pokłony. którego przewód idzie p o d k o s t i u m . Gdy się przebiera, Ten, k t o podejrzewałby, że jest to tylko forma auto­ widać, że nosi przywiązany w pasie kasetowy magneto­ reklamy biznesmenów (tak jak o zamiar przypodobania f o n . Zapewne jej uczennice będą korzystać z kaset się w y b o r c o m można było posądzać przebranych do ka­ z nagranym występem, ucząc się śpiewów i tekstów. mer oficjeli w części pierwszej), n i e c h łaskawie zauważy, Przekazywanie iż podchodzą o n i do ołtarza także wtedy, gdy akcja prze­ daru szamańskiego następuje w dwóch k i e r u n k a c h , dwa są b o w i e m typy szamanów: nosi się gdzie indziej, by niezauważenie dołożyć jeszcze dziedziczni i z powołania. Urząd po szamance może ob­ trochę banknotów. Chyba poprzez pieniądze najlepiej j ą ć jej córka, przeważają jednak przypadki, gdy adept widać, jak w szamańskim obrzędzie splata się to co na­ podejmuje decyzję w w y n i k u nieodpartego powołania, turalne i co wymuszone, co autentyczne i co na pokaz. manifestującego się jako rozstrój albo choroba. G u t organizowany jest lokalnie, ale finansowany by­ W trakcie jednego z seansów poznaję mężczyznę, wa odgórnie. N i e jest to ceremonia tania. W i e m , że na który stanowi t a k i właśnie przypadek. Lat trzydzieści, jeden z oglądanych przeze m n i e seansów władze miasta stylowy, by nie powiedzieć dandys, przyszedł z przyja­ wyasygnowały dla samej tylko szamanki i jej zespołu cielem i d w i e m a k o b i e t a m i e f e k t o w n y m i i szykownie - równowartość trzech tysięcy dolarów. Koszt i n d y w i d u ­ w markowe europejskie stroje - u b r a n y m i . W pewnej alnie zamawianego seansu jest zbliżony. W koreań­ c h w i l i wstępuje boso na scenę i zaczyna podskakiwać skich rodzinach gut urządza się przy k i l k u standardo­ na palcach, do pary z szamanka. R ę c e w górze, oczy za­ w y c h sytuacjach. Po pierwsze - w chorobie, gdy trzeba mknięte, na twarzy uniesienie. Wykrzykując opowia­ odpędzić złe duchy postaciujące jej przyczynę. Po wtó­ da, że zostanie szamanem, prosi d u c h y o pomoc. re - gdy trzeba zapewnić narodziny syna (a trzeba, bo W rozmowie próbuję dowiedzieć się, dlaczego chce bezdzietni, pozbawieni szansy synowskiego k u l t u , zo­ zostać baksu. Jego ojciec, majętny przemysłowiec, bła­ staną po śmierci błędnymi d u c h a m i , a nie przodkami, ga, by tego nie robił (status szamana-mężczyzny w spo­ których się czci). Po trzecie - na pożegnanie zmarłego, łeczeństwie jest dość niski, nawet m i m o wysokich za­ by jego dusza została odprowadzona w zaświaty, oraz robków). O n jednak wie, że m u s i n i m być - potrafi ob­ w żałobie (zwłaszcza jeśli śmierć miała charakter tra­ jaśnić to tylko słowami, że ma chwile przerażenia, iż giczny i trzeba żywym zapewnić spokój d u c h a ) . stałoby się z n i m i jego rodziną coś straszliwego, gdyby się tego wyrzekł. Typowa sytuacja, w której prywatnie zamawia się seans, to także stan żalu, rozczarowania, zawodu, po­ Przyjaciel traktuje go jak swego mistrza, m i m o że - czucia goryczy lub pretensji, co wyraża się j e d n y m k o ­ jak sam mówi - w odróżnieniu o d niego w ogóle nie reańskim Natomiast organizowany wierzy w szamańskie duchy. Chce b o w i e m przy n i m w miejskiej dzielnicy gut ma na celu zapewnienie ogól­ słowem wgłębiać się w różne f o r m y n a u k ezoterycznych, by nej pomyślności. Ogląda się go chyba także z nostalgii zrozumieć samego siebie i poznać swoją przyszłość. han. 92 �Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E o d rana po dziedzińcu, uwiązana za nogę. Teraz przy­ 9. szedł na nią koniec. Starsza szamanka - gość h o n o r o ­ wy - m a już w rękach łuk i strzały, którymi ją zabije. jeden Po k i l k a razy strzela do niej mało celnie, podbiega, rzu­ z wieprzy zostaje z męską p o m o c ą podniesiony i nabi­ ca o ziemię dalej w stronę bramy, znów strzela i znów Następuje k u l m i n a c y j n y m o m e n t ofiary - ty o d spodu na krótkie trójzębne widły, które teraz rzuca o ziemię, aż wybiegnie z nią poza bramę, gdzie j ą trzeba postawić pionowo, tak by całość wyraźnie usta­ wreszcie zabije (nie jestem tylko p e w i e n jak, bo działa ła w równowadze przez dłuższą chwilę. Będzie to znak, błyskawicznie, ukrywając ruchy, słabo je też widać że d u c h y przyjęły ofiarę, a t y m samym sprawdzian sku­ w ciemności, ale pewnie dorżnie kurę nożem, bo strza­ teczności szamanki jako ofiarniczki, toteż krząta się ły raczej chybiały c e l u ) . ona przy o f i a r o w a n i u , prowadząc rozmowę z d u c h a m i . 10. A l e najbardziej pomoże dołożenie pieniędzy wprost w rozwarty wieprzowy r y j . Znów zostanie do tego wciągnięty jeden ze sponsorów w g a r n i t u r a c h . Zapadł już zmrok, opustoszał dziedziniec świątyni, całodniową uroczystość zamyka krótka, m e l a n c h o l i j n a D e m o n s t r a c j ą mocy szamanki byłyby też klasyczne w nastroju ceremonia. t r i k i . Należą t u : c u d o w n e , samoistne utrzymywanie się u warg ciężkiego naczynia z wodą, wbijanie noża D w i e asystentki, w t y m córka szamanki, zbierają w pierś albo stąpanie po ostrzach służących do sieka­ i palą paski papieru z nazwiskami osób finansujących nia słomy, a wreszcie połykanie niekończącej się dłu­ uroczystość. N a t y c h rozwieszonych wszędzie białych gości wieprzowych jelit. Proszę m n i e nie pytać, jak to wstęgach wypisane są nie tylko imię i nazwisko, ale też się naprawdę robi - t y c h sztuczek na seulskich sean­ rok, miesiąc, dzień i godzina urodzenia - pełen zestaw sach nie widziałem. d a n y c h astrologicznych, służących do i d e n t y f i k a c j i człowieka i jego losu. N a zakończenie szamanka pokazuje, że bierze na siebie problemy i ciężary wszystkich obecnych, tyle że Dziewczyny siadają przed bramą wyjściową i kolej­ zastąpi ją w t y m dużo młodsza i silniejsza asystentka. n o wyczytując, czy raczej n u c ą c te dane, podpalają pa­ Z zarzuconym na plecy wieprzem ofiarnym, ugięta p o d ski. Podrzucają je w górę, a gdy opadają - l e k k i m i r u ­ jego ciężarem, obiega uliczki wokół murów świątyni c h a m i r a m i o n po kilkakroć podbijają, tak by do końca generała, a p o t zalewa jej wykrzywioną ze zmęczenia spłonęły w powietrzu, przekazując gdzieś wyżej i n f o r ­ twarz. mację o ofiarodawcach. W „Świątyni Dziecka" seans kończy się jeszcze Opadające płomyki, taniec unoszących je rąk i c i ­ mocniejszym akordem. Zło zostaje wygonione poza che, ledwie słyszalne śpiewanie. Prosta melodia, w i e l ­ bramę i t a m uśmiercone. Przeniesione zostanie naj­ kiej symfonii zbudować się z niej nie da, ale będzie do pierw na zupełnie zwykłą kurę, który przechadzała się mnie wracać czasami, wieczorem. 93 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4e581c653acbf1d812a619379072715.pdf 75d9ef7b3406d98df711ac010a887f95 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2900 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2704 Title A name given to the resource Etnolog w podróży (3). Ludzie tajgi, ludzie rena, ludzie... / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002, t.56, z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.60-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text E T N O L O G W PODRÓŻY JERZY S. an Nuur, ku granicy z Rosją, a ściśle z południowosyberyjską Tuwą. Ta ziemia nosiła niegdyś nazwę Kraju Urianchajskiego. Była obszarem rywalizacji Rosji i Chin na tym odcinku ich wielkiej gry o hegemonię w Azji, gdzie szło o przeciągnięcie Mongolii z osi azja­ tyckiej na europejską. Granice nigdy nie były tu jasne — stąd m.in. wzięła się wielość mylących nazw, nada­ wanym mieszkańcom leśno-stepowego pogranicza przez Mongołów, Rosjan i Chińczyków: Urianchaj, Sojot, Tuwa (w miejscowej wymowie Tucha), Ujgur, Caatan. Właśnie pod tą ostatnią, mongolską nazwą, oznaczającą „ludzi rena", są dziś najlepiej znani, choć sami przyjmują ją niechętnie. Caatanowie nie są bo­ wiem ludem mongolskim, lecz tureckim: to rodowici Tuwijczycy, którzy ze swej ojczyzny uciekli do Mongo­ lii całkiem niedawno, bo dopiero przed półwiekiem. (3) WASILEWSKI Etnolog w podróży Ludzie tajgi, ludzie rena, ludzie... i. „... W szamańskiej jurcie panuje mrok. Jakaś skulona postać - może to żona, a może miody pomocnik szamana — trzyma ponad stłumionymi płomieniami ogniska masyw­ ny krąg jego bębna. On sam siedzi nieco w głębi, za sobą mając figurki bóstw domowego ołtarzyka. Oczy przy­ mknięte, (...) słychać ciche mruczenie modlitwy. Nagle podnosi się, chwyta bęben, uderza weń na próbę - nie, dźwięk nie jest jeszcze odpowiednio donośny, cały dzień padał deszcz i skóra na obręczy zupełnie zwiłgotniała, trze­ ba ją długo suszyć. Siedzący po obu stronach obserwują go w napięciu..."'. Kiedy przed ćwierćwieczem tymi słowami zaczyna­ łem swoje studium szamanizmu, nie miałem nadziei, że scenę taką zobaczę kiedyś na własne oczy. Za dużo zmieniło się od czasów Feliksa Kona i innych autorów z przełomu XIX i XX wieku, na relacjach których opie­ rałem swe opisy. W syberyjsko-mongolskim pasie tajgi i stepu pojawił się system, który zmtótł albo zmodyfiko­ wał archaiczne sposoby bytowania, zamieniał szałasy, namioty i jurty na drewniane baraki i domki, pasterzy przerabiał na kolchoźników-traktorzystów, a szamanów likwidował. Tymczasem na początku X X I wieku po­ wtarza się przed moimi oczami prastary obraz: szamań­ ski seans, odbywający się w ciasnym szałasie dla grupki pasterzy. Szaman wygląda tak samo jak wtedy: ma identyczny kostium, tak samo kiwa się i mruczy, po­ dobnie na początku jego córka dosusza nad ogniem bę­ ben - bo dzisiaj padało tak samo jak wtedy; nic dziw­ nego, Sajany Wschodnie to góry, w których stale pada. Tuwijczycy-Caatanowie z północnej Mongolii zato­ czyli pełny krąg - powrócili do wypasu reniferów, do życia w jurtach i szałasach, a także do szamanizmu. Jesteśmy na obrzeżach Kotliny Darchackiej, która zawsze nosiła miano krainy szamanów. Przepływa tu rzeka Sziszchid, która dalej będzie się nazywać Jenisej - to już prawie koniec świata, a my pojedziemy konno jeszcze dalej, na północ od ostatniej stałej osady Cagai Mało kto pamięta, że do 1944 roku istniało takie państwo jak Republika Tuwy — pseudoniepodległy bu­ for między ZSRR a Mongolią - będące poniekąd ob­ szarem interesów dwóch dalekowschodnich konku­ rentów, Chin i Japonii. Niepodległość to była zaiste symboliczna - sprowadzała się do własnych znaczków pocztowych (trójkąty i romby, przedstawiające paste­ rzy i dojarki przy owcach, krowach i wielbłądach). Kiedy pod koniec wojny Stalin ostatecznie przyłączył Tuwę do ZSRR, zaczął się głód i wcielenia do armii. Pasterze ze znaczków zaczęli uciekać przez granicę, a najłatwiej było to zrobić małym grupkom hodowców reniferów, którzy już wcześniej penetrowali górskie po­ granicze. Po paru latach przymusowych powrotów i powta­ rzanych ucieczek kilkuset Tuwijczykom pozwolono zo­ stać w Mongolii, w 1956 roku przyznano obywatel­ stwo, a później rozpoczęto politykę adaptacji, która przerodziła się w akulturację czy wręcz asymilację. Ko­ czowniczych pasterzy osiedlono, część z nich przemie­ niono w rybaków i pracowników technicznych kombi­ natu rybnego, przy czym warto przypomnieć, że ani oni, ani Mongołowie w zasadzie nie łowili i nie jedli dotąd ryb. Leśna kultura była czymś wstydliwym dla postępo­ wej władzy, a już szczególnym kamieniem obrazy był dla niej pierwotny szamanizm. Pewnie dlatego niechętnie pozwalano cudzoziemskim badaczom odwiedzać te okolice, czego sami doświadczyliśmy, przyjeżdżając tu z ekspedycją PAN przed ćwierćwieczem. Wygoniły nas oskarżenia, że jesteśmy agentami wywiadu pracującymi za japońskie pieniądze i podejrzliwość stróżów, widzą­ cych nas w nocy przy świecach - najwidoczniej w ukry­ ciu wywoływaliśmy szpiegowskie negatywy filmowe. Wydarzenia lat 90. zmieniły nie do poznania men­ talność lokalnych decydentów. Ten przygraniczny ob­ szar otworzył się nie tylko dla badaczy i turystów, ale dla wszystkich fortunnych i niefortunnych konsekwen­ cji przeobrażeń systemowych. Kombinat rybny naresz­ cie zbankrutował (skoro nikt nie jadł ryb), kołchoz re­ niferowy rozwiązano, zdążywszy przed prywatyzacją 60 �jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY �Jeny S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY 6. Sujaan w seansie szamańskim. Fot L e c h Mróz 7. N a wpół n i e w i d o m a C e n d wróży z 41 k a m i e n i . Fot. Lech Mróz 8. Początek szamańskiego seansu. G a n d z o r i g przed wyobrażeniami d u c h ó w opiekuńczych. Fot. Jerzy S. Wasilewski 62 �Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY wyrżnąć więcej niż połowę stada, znikły środki na dofi­ nansowanie hodowli, na budowę domów i zagród, na pomoc weterynaryjną, na szkolnictwo. W tych warunkach zaczyna się nieuchronny regres do tradycji jako jedynej możliwej formy przetrwania. Do życia znów muszą wystarczyć kryte podziurawio­ nym brezentem szałasy, niewielkie - po 20-40 sztuk na rodzinę - stada reniferów, skromne produkty tajgi ja­ ko dodatkowe źródło utrzymania. I ledwie zachowane szczątki własnej kultury - tradycji, duchowości, sza­ manizmu. 2. W mroku szałasu, tuż przed północą, czekamy na początek seansu. Niespełna 50-letni Gandzorig to naj­ młodszy wiekiem i stażem, ale i najaktywniejszy z czwórki caatańskich szamanów. Powoli rozkłada strój, buty z nogawicami, opaskę z czarnymi piórami. Wszystko wygląda jak na dawnych rycinach, choć spo­ rządzone zostało dopiero przed trzema laty: rzeczy przechowywane są we wnętrzu dużego, głębokiego bębna (badacz nie może nie zauważyć z satysfakcją, że to typ prawidłowo „południowosajański" wg klasyfika­ cji Prokofiewej), strój z przodu imituje zbroję (poziome paski napierśnika), z tyłu obwieszony jest długimi wstążkami, z wyróżniającym się grubym wężem. Asy­ stująca w całym seansie córka musi jeszcze poprzyszywać ostatnie żelazne przywieszki, które za każdym ra­ zem przed seansem trzeba z niewiadomych powodów zamocować na nowo. Na honorowym miejscu, na­ przeciw wejścia, rozwiesza półmetrowy pas, obwieszo­ ny szmatkami i figurkami z materiału i skórek. To sza­ mańskie świętości - ongony. Przygotował je starszy brat szamana Gost, sam do niedawna regularnie prak­ tykujący; spotkanie z tą znakomitością miejscowego szamanizmu odłóżmy na później. Dochodzi północ. Córka zapala świeczkę i ustawia ja za zasłoną łóżka, co daje znakomity efekt scenogra­ ficzny. Zapada cisza, wszystkich ogarnia nastrój sku­ pienia. Oprócz nas jest para młodych małżonków, któ­ ra po cichu, w języku tuwijskim wyjaśnia powód swo­ jego przybycia - zgadujemy, że chodzi o ich bezdzietność. Teraz ja powinienem przedstawić nasze życzenie - proszę, by udał się nam pobyt tu, byśmy pracowali z powodzeniem i pomyślnie wrócili do domu. Czuję się jak kolejny numer w długim szeregu europejskich ba­ daczy Syberii, podróżników, zesłańców, którzy tak sa­ mo wyrażoną motywacją musieli maskować czczą cie­ kawość, która przywiodła ich tam, gdzie odbędzie się szamańskie misterium. renów. Oprócz mąki, ryżu, konserw i herbaty w ce­ głach są jeszcze podarunki: latarki, świece, liny do wiązania renów, a przydałoby się też więcej lekarstw, buty dla dzieci, brezent na pokrycie szałasów... Jest październik, trzytysięczniki Sajanów na hory­ zoncie pokrył już śnieg, a temperatury — zwłaszcza no­ cą - są mocno ujemne. Konie płoszą się stąpając po zlodzonych strumieniach, ale za to nie grzęzną w „czarnej wodzie", która latem utrudnia poruszanie się po tajdze. Z pokonywanych żmudnie przełęczy roz­ ciągają się widoki na zastygły, zamrożony pejzaż. A n i śladu człowieka - kilometry pożółkłej modrzewiowej tajgi, pokrywającej kopulaste szczyty i rozległe pustacie suchych, trawiastych dolin. Nawet meteoryt tun­ guski nie zrobiłby tu wrażenia. Tajga ma jeszcze jeden kolor - czarny. To nie tylko efekt naturalnego czernienia kory modrzewia, nazywa­ nego tu trafnie „czarnym drzewem". W wielu miej­ scach widać martwe pogorzeliska - ślady po lokalnych pożarach od pioruna. Nasi przewodnicy wzorowo za­ bezpieczają pozostałości po ognisku, starannie okłada­ jąc je taflami lodu z zamarzniętego strumienia. Nic dziwnego - do walki z pożarem jest tu tylko jeden śro­ dek: zamawia się interwencję człowieka, który posiada magiczny kamień dzada, a jego wystawienie na powie­ trze sprowadza natychmiast deszcz. Szczególny to przedmiot - pochodzi z żołądka jelenia, jest więc spetryfikowaną kulką zlizywanej sierści, zupełnie jak cza­ rodziejski kamień bezoar w średniowiecznej tradycji europejskiej. Skądinąd, za magiczną akcję przeciwpożarową pła­ cą łokalne władze. Z rzadka napotykamy znaki ludzkiej obecności: owon — sterta gałęzi z owiniętymi pasemkami włosów, wyrwanych z grzywy konia albo rena i śladami drob­ nych ofiar dla duchów tych miejsc; chadag - niebieska szarfa zawieszona na gałęzi na znak, że gdzieś w pobli­ żu zostały złożone na ziemi ludzkie zwłoki; końska czaszka przybita do drzewa, by nadal rodziły się dobre wierzchowce. Tu i ówdzie widać, że niektóre szamanistyczne praktyki i wierzenia trwają nadal. Mijamy drzewa sza­ mańskie, obwieszone wstążkami, przed które przycho­ dzą z ofiarą ci, którzy mieli szamana w rodzinie. Widzi­ my renifery z kolorowymi wstążkami u szyi: to zwierzę­ ta poświęcone, wyłączone z najcięższej eksploatacji, których nie wołno dosiadać kobietom. Wstążki - takie same jak te, które wiszą na honorowym miejscu w sza­ łasie, jako domowe świętości - są siedliskiem duchów opiekuńczych rodziny, a reny są ich nosicielami. Napotykamy na swej drodze samotnego jeźdźca z niewielkim ładunkiem. Wygląda dziwnie, jakby prze­ nosił się tylko z częścią swego majątku. Wyjaśni się to, kiedy dotrzemy do obozu, z którego wyjechał. Wszyscy szykują się do jutrzejszych wspólnych przenosin na no­ we miejsce, w pobliże zimowych pastwisk. Dzień przekoczowania musi być astrologicznie pomyślny dla 3. W drogę po krainie Caatanów wyruszyliśmy w osiem koni: nasza czwórka (po dwóch badaczy pol­ skich i mongolskich), dwóch przewodników i dwa ko­ nie juczne, obładowane jedzeniem dla nas i dla na­ szych gospodarzy, tak by nie zmuszać ich do zabijania 63 �Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY wszystkich - niełatwo go ustalić dla kilkunastu rodzin tego obozu. Prawie to się udaje, ale dla jednej rodziny jest to wciąż dzień niedobry. Pozostaje tylko rozwiąza­ nie magiczne: trzeba innego dnia upozorować wyjazd, wysyłając przedstawiciela, a wtedy resztę rodziny moż­ na będzie niby nigdy nic przyłączyć do pozostałych. Będziemy tu nocować. Jak zawsze gdy mieszkamy w czyimś szałasie, nie wolno nam wrzucić do ognia ani kawałka papieru - byłaby to obraza domowego ogni­ ska, powodująca u wszystkich wysypkę na twarzy. Mo­ żemy tylko bezradnie patrzeć, jak gospodynie wyrzuca­ ją na zewnątrz nasze czyste opakowania, które bez śla­ du spłonęłyby w ogniu. Tym przykrzejszy to widok, że w tych surowych warunkach będą zaśmiecać tajgę przez długie lata. Nieprzezwyciężalny konflikt postaw, racji i wartości Wschodu i Zachodu - równie może uzasadnionych, ale wzajemnie się wykluczających. A gdy wreszcie kładziemy się spać, gospodarz zdej­ muje ze ściany ongony - wstążki, małe futerka, żelazne przywieszki i figurki. Tłumaczy, że to dlatego, by duchy nie męczyły nas nocą, powodując złe sny. 4. Gandzorig nakłada kostium, okurzając każdą jego część tlącą się gałązką wonnej tui (arc) i samemu wdy­ chając dym. Próbuje bębna, najpierw cicho, spokoj­ nie, twarzą do ognia pośrodku, a potem - odwróciwszy się tyłem do nas - zwraca się ku ongonom. Stojąc prze­ ważnie w tej pozycji będzie tańczył przez kilka godzin seansu. Po kilku - sześciu, ośmiu - wstępnych minutach za­ czynają się regularne uderzenia w bęben. Dwa rytmy będą rozbrzmiewać praktycznie bez przerwy, na prze­ mian, w długich sekwencjach: szybkie serie jednostaj­ nych uderzeń, po 160-180 na minutę - typowy transowy rytm szamański - oraz rytm parzysty: podwójne ude­ rzenia, naśladujące tętent konia. I tak niezmordowa­ nie przez ponad dwie godziny - kiedy ręka zmęczy się uderzeniami w jednym rytmie, Gandzorig przechodzi na drugie tempo. Nuci coś cicho, głosem zmienionym, nienaturalnie płaczliwym. Słowa są nieczytelne, a on sam nazajutrz nie będzie nam mógł ani chciał nic wy­ jaśnić. Czasem pokrzykuje, kuli się, zagarniającymi ru­ chami łapie coś do otwartego z jednej strony bębna. Świszczy i chrapie, jakby leciał w powietrzu jako ptak i rumak zarazem. Ten pozaziemski lot oddaje też bie­ giem w miejscu, dynamicznymi poruszeniami ciała, skokami obunóż. Po kwadransie od wejścia w trans przysiada na mniej niż minutę, a córka podaje mu faj­ kę. Podczas następnych króciutkich przerw, w takich samych odstępach, łyknie herbaty albo zaciągnie się papierosem. się i kręcąc szybko tułowiem w obie strony nie zacze­ pił długimi wstęgami o rurę komina. O n sam nie kon­ troluje swych ruchów, bo wstępuje w niego najwyższy ongon, o którym wiadomo tylko to, że jest kobietą. Jeden z widzów przywiązuje szamanowi do pleców białą wstęgę - cha&ag, dar mający zjednać życzliwość ongona. Może teraz odbędzie się rozmowa z duchem, z której wyniknie wróżba dla zgromadzonych? Nie, Gandzorig rzadko odwołuje się do tego sposobu. Prze­ ważnie wróży z położenia rzuconej kołatki do bębna. Rzuca ją każdemu ze zgromadzonych dwukrotnie: za pierwszym razem trzeba ją złapać w dłonie i oddać, mówiąc „wróżba!" (torog!) i kierując uchwyt w jego stronę; za drugim - nie dotykając, złapać w podołek ubioru, a on spojrzawszy na ułożenie pałki w dłuższych słowach zapewnia o pomyślnym wyniku. Ongon opuszcza ciało szamana, a jednocześnie koń­ czy się lot jego duszy. Obecni komentują, że teraz sza­ man „schodzi na ziemię". Powoli uspokaja się, sam zdejmuje strój, choć mocno się przy tym zatacza. Jeden z mężczyzn zrobi mu krótki masaż, a syn wyprowadza go - rozebranego i rozgrzanego - na dwór, skąd wróci po paru minutach zupełnie odświeżony. Mówi, że nie chciał nas — cudzoziemców - męczyć zbyt długim sean­ sem, który może trwać pięć godzin. Kiedy odchodzimy do swojego namiotu, jest prawie trzecia nad ranem. 5. Dzień w szałasie zaczyna się zawsze tak samo - od przygotowania herbaty. Także i dziś budzi nas znajomy stukot: gospodyni zdziera stalowym dłutem sprasowa­ ne na cegłę liście, trzymane w skórzanym worku, po­ tem rozbija je na proszek w drewnianej stępce. Roz­ grzewamy się nią, przemarznięci mimo ciepłych śpiwo­ rów i słuchamy, co mówią gospodarze: a to że dzieciom było w nocy tak gorąco, że wyszły spać na zewnątrz, na ziemi, a to że oni sami nigdy nie potrafiliby zasnąć w łóżku, w izbie, w mieście. No i że trzeba zabierać się do uboju. Zabijanie renifera zaczyna się od uwiązania psów. Mała, ledwie pięcioletnia Budzeń o wiecznie zdziwio­ nej twarzy i jej starszy brat przywiązują do drzew parę kudłaczy, jeszcze pokrytych porannym szronem, żeby nie przeszkadzały. Gospodarz odprowadził już wybraną sztukę kilka metrów od stada. Ma ze sobą siekierę i długi bagnet własnej roboty - nieforemny kawałek że­ laza w drewnianej pochwie. Posyła jeszcze córeczkę po swój przyboczny nóż, ten z przywieszką z kła dzika, któ­ ry zawsze nosi u pasa, a teraz niby to przez zapomnie­ nie zostawił w szałasie. Kiedy mała z nim wróci, będzie już po wszystkim. Uderzony obuchem topora w głowę ren zwali się na ziemię, by dostać bagnetem w szyję głę­ bokie pchnięcie, skierowane w stronę serca. Leżąc na boku kopie nogami, naciskany stopniowo od zadu przez chłopaka, a ciemna, gęsta krew spływa do misy. Mija sporo ponad pół godziny niezmordowanego tańca, szaman wyraźnie traci panowanie nad ruchami; zaraz upadnie na plecy, ale siedzący nieopodal męż­ czyźni złapią go, ratując przed potłuczeniem o żelazo piecyka. Teraz, trzeba szczególnie uważać, by miotając Mała patrzy, jak obaj mężczyźni rozrzynają skórę: zaczynając od pęcin zdzierają ją, przecinają powłoki 64 �Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY brzuszne, wyrzucają napełniony żołądek, odcinają wą­ trobę i dają wszystkim zgromadzonym po kawałku cie­ płego, słodkawego i nieco twardego mięsa. Psy spokoj­ nie czekają na swoją porcję gorszych wnętrzności. Nie minie pół godziny, a na belkach składziku leży podzie­ lone na części mięso całego renifera, a żebra i serce go­ tują się do szybkiego zjedzenia. Decyzja o jego zabiciu nie przyszła łatwo. Stado nie ma nawet 30 sztuk, ale żona gospodarza jest bardzo słaba, miała niedawno poronienie, mięso powinno ją wzmocnić. Na pytanie, kiedy ostatnio zabijał rena, go­ spodarz wybucha gniewem. O n rozumie, że zmniejsza­ nie mizernego stada prowadzi donikąd, ale przecież muszą mieć co jeść. tugrików (prawie pięć dolarów), a do tego będzie tro­ chę mięsa. Kiedy spadnie taki śnieg, że nawet renifery będą się zapadać po brzuch, założy prymitywne narty własnej roboty - długie, szerokie i ciężkie modrzewio­ we deski z rzemieniami, do których spodów przylepił świeżo zdartą skórę renifera. To urodzeni ludzie tajgi, i właśnie takim mianem - tajgynchyn - Caatanowie sami siebie nazywają naj­ chętniej. Przed wyjazdem mieszkańcy obozu idą pożegnać się ze świętą górą, której podziękują za pomyślnie spędzo­ ną tu jesień. Nam nie wolno uczestniczyć w tym krót­ kim obrzędzie, ale po powrocie pokażą nam dziwne ka­ myki, które stamtąd przynieśli. Gładkie, regularne, okrągłe, z jasnobrązowymi słojami, leżą tam podobno rozrzucone jakby w kamiennych misach. Góra lubi, gdy się je ze sobą zabiera, ale trzeba zostawić jej coś w zamian, choćby kawałek białego materiału. Ale złym ludziom daje swe kamyki niechętnie — tylko te najmniejsze. To jest pierwszy wielki problem tych ludzi, dylemat - bić reny czy też nie bić. One stanowią podstawę ich utrzymania i nieprzypadkowo zapisane jest to już w mongolskiej nazwie grupy. Kilkusetosobowa spo­ łeczność caatańska ze swą specyficzną kulturą prze­ trwa pod warunkiem, że nie wybije do końca stada re­ niferów. Ich pogłowie od lat się zmniejsza, licząc obec­ nie ok. 700 sztuk, a brak świeżej krwi skazuje na chów wsobny i wszystkie jego negatywne konsekwencje. A na dodatek stada są osłabione rabunkowym ob­ cinaniem poroża. Odrastające corocznie rogi renifera są wiosną jeszcze miękkie, bo obficie ukrwione, i w ta­ kim stanie - podobnie jak słynne panty syberyjskiego jelenia plamistego - od wieków wykorzystywane w chińskiej, a od niedawna także w europejskiej me­ dycynie. Z początkiem lata pojawiają się zatem w oko­ licy chińscy kupcy, którzy nie pogardzą też niedźwie­ dzimi skórami i niektórymi produktami tajgi, np. grzy­ bami, a w zamian dają pieniądze, szybko przekładające się na wódkę. W tych warunkach pojawia się pokusa ponownego ścinania rogów odrastających jesienią, co wyjątkowo osłabia zwierzęta, prowadzi do zakażeń i degeneracji poroża. W efekcie coraz więcej jest w sta­ dach takich zmarniałych sztuk - nasz Święty Mikołaj wstydziłby się użyć ich w swoim zaprzęgu. My pojedziemy swoją drogą. Stromymi podejściami osiągamy przełęcze tylko po to, by mozolnie sprowa­ dzać płoszące się konie na dół. Przemierzamy kotliny zasłane skalnym rumoszem, miejsca tak dzikie i odlud­ ne, że jeśli gdzieś w Mongolii miałby żyć almas - tutej­ sza wersja yeti - to właśnie tutaj. Ale nasi gospodarze - choć opowiadają legendy o ałmasie - to nie wierzą w jego obecność. Bardziej boją się niedźwiedzia, który potrafi być śmiertelnie niebezpieczny — zwłaszcza jeśli lato nie obfitowało w jagody i mrówki, a on jest teraz głodny i nie może zasnąć na zimę. Słuchamy opowieści człowieka, któremu całą rodzinę uśmiercił taki właśnie wygłodniały osobnik. Wróciwszy z żoną do szałasu, gdzie zostawili małe dziecko pod opie­ ką babki, zastali pogryzione zwłoki obojga, rzucone wraz ze sprzętami domowymi na środek szałasu, do ognia, tak jakby niedźwiedź chciał wszystko spalić, zacierając ślady swego napadu. Widząc to żona dostała ataku serca; przeżyła go, ale nie wyszła z depresji, która po dwóch la­ tach cierpień doprowadziła ją do samobójstwa. Mężczy­ zna, który odtąd żyje samotnie, prosi nas na koniec spo­ tkania o wpisanie się do zeszytu, w którym gromadzi na­ zwiska wszystkich, którzy go odwiedzili. Dopiero po dłuższym pobycie zdradzono nam, że w powszechnym przekonaniu nieszczęście to musiał spowodować jakiś czarny szaman z Tuwy, który z nie­ znanych powodów nasłał niedźwiedzia. Bo przecież nie ma wytłumaczenia dla faktu, że zwierzę przeszło obojętnie obok innych, bliższych szałasów i że dokona­ ło tak przemyślnej napaści. Wszyscy to niby rozumieją, ale tak jakoś się składa­ ło, że w każdej odwiedzanej grupie szałasów natrafiali­ śmy na świeże mięso, a na głowach reniferów widać było krwawiące rany na miejscu rogów. 6. Czy łaskawy Czytelnik pamięta tytułową postać sy­ beryjskiego myśliwego z filmu Akiry Kurosawy, czło­ wieka natury imieniem Dersu Uzała? Grał go Maksym Bułduk, aktor właśnie z Tuwy - krainy pasterzy leżącej trzy tysiące kilometrów na zachód od miejsca akcji. Teraz już mnie nie dziwi, że z fenomenalną naturalno­ ścią wcielił się w postać człowieka tajgi. Caatanowie są mistrzami polowania. Młodzian ze strzelbą, który pogwizdując jedzie obok nas na renife­ rze, potrafi błyskawicznie zestrzelić siedzącą na gałęzi popielicę i w trakcie jazdy ściągnąć z niej lśniące, czar­ ne futerko. Śmieje się, bo jest ono warte pięć tysięcy 7. Szczerze podziwiam dawnych badaczy, którym uda­ ło się zebrać tyle materiałów na temat ezoterycznego szamanizmu. Umieli pokonać bariery obcości i dystans nieufności, potrafili zrozumieć enigmatyczne symbole, zrekonstruować panteon, nakreślić model świata. 65 �Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W P O D R Ó Ż Y Wśród Caatanów nie uda m i się tego zrobić. Tutejszy szamanizm pozostanie dla mnie nieprzenikniony. Nie umiem nawet odpowiedzieć na pytanie, na ile szama­ ni odmawiając odpowiedzi ukrywają to, co musi być tabuizowane, na ile zaś dbają o aurę tajemniczości, tak potrzebną z komercyjnego punktu widzenia, a do tego maskują swoją niepełną znajomość tradycji. Gandzorig nie pozwala się fotografować w czasie se­ ansu (i ogranicza do czterech liczbę zdjęć, które może­ my mu zrobić nazajutrz), nie chce rozmawiać o żad­ nych szczegółach kunsztu - o inicjacji, przebiegu na­ uki czy śpiewanych tekstach. Mówi, że te pieśni same do niego przychodzą, że poza seansem wcale ich nie zna. Trochę boi się gniewu duchów, a jeszcze bardziej starszego brata, Gosta. wał ją jednego rena), zaczęła lekko uderzać weń pałką i cicho nucić. Podrygiwała, obracała się raz i drugi, ryt­ micznie kręciła głową, tak że trzęsły się zasłaniające twarz frędzle. Ale wiek ma swoje prawa; Sujaan już nie wykonała obrzędu w pełnej postaci. Skończyła szybko, kropiąc herbatą przed szałasem i przez jego górny otwór - dla okolicznych duchów. Jej córka, dobroduszna niewidoma Cend, urządza prawdziwy seans szamański tylko raz na kwartał, ale chętnie powróży, czy uda się nam podróż powrotna. Wróżbę odczytuje z 41 kamieni, które rozkłada kolej­ no na kupki - tak jak to robią wróżbici w całej Azji Centralnej. Bierze je w dłonie i w modlitewnym geście przykłada na długą chwilę do twarzy, potem po wielo­ kroć rozkłada je w kupki (w trzech rzędach, po trzy kupki w każdym), zgarnia ponownie i znów układa. Padają słowa przepowiedni: „wasze nogi są lekkie, po drodze nie ma nic złego, osobisty los każdego z was jest pomyślny", tyle że - jak na końcu wyczytuje - wraca­ jąc, powinniśmy unikać samotnej jurty, inaczej bo­ wiem czeka nas „mała przeszkoda". Jej syn, patrzący na przebieg wróżby i układ kamieni, potwierdza tę prze­ strogę. Gost niedawno przestał być szamanem - podejrze­ wam, że stracił wiarę, widząc jak ten kunszt pospoli­ cieje. Jest surowy, małomówny. Jeszcze przed paroma laty miał opinię „czarnego szamana" - takiego, który potrafi zaszkodzić nieprzyjaciołom, u którego można zamówić nawet śmiercionośny urok. „Ongon już do niego nie przychodzi" - zdradza jego siostra. O n sam nie chce o tym mówić; potępia szerzącą się wśród Mongołów komercjalizację szamanizmu w wersji po­ pularnej. Po latach nielegalnego szamanienia, które przypłacił więzieniem, ma za duży respekt wobec du­ chów, by brać do ręki bęben, skoro nie wierzy już w skuteczność tego działania. A my, niebaczni wróżby, wstąpiliśmy w drodze po­ wrotnej na obiad do jakiejś samotnej jurty. I rzeczywi­ ście, w parę godzin później, tuż przed wjazdem do mia­ sta, nasz gazik zatrzymuje milicja. Wychodzi na jaw, że kierowca jeździ bez prawa jazdy. Okazuje się też, że gdybyśmy byli tu trochę wcześniej, oszczędzilibyśmy sobie sporo kłopotów. Nestorką caatańskich szamanów jest 98-letnia Sujaan. Wprawdzie nadal jeszcze nawleka igłę bez okula­ rów, ale nie jest już w stanie - jak przed paroma laty odbywać kilkugodzinnych seansów szamańskich, wy­ magających ustawicznego tańczenia, ekstatycznych podskoków, bicia w bęben, śpiewu i recytacji tekstów. „Moja głowa już nic nie pamięta, zapomniałam wszyst­ kie modlitwy". Wróżby mogą być mniej lub bardziej przyziemne, ale szamański seans nie ma - wbrew pozorom - cha­ rakteru wyłącznie usługowego. Ku mojemu zaskocze­ niu rysuje się taka oto prawidłowość, rządzącą prakty­ ką starych caatańskich szamanów. Żaden z nich nie szamanił na zamówienie, lecz jedynie w ściśle określo­ nych dniach, kilka razy w roku. Nawet chorzy, przy­ chodzący po wyleczenie, musieli podobno czekać na ów dzień - seans w ich intencji może się zresztą odbyć pod ich nieobecność. Córka Gandzoriga w tajemnicy przed ojcem objaśnia, że kiedy przychodzą do niego duchy, to pytają, dlaczego je wzywał i mogą go ukarać za przywoływanie ich z błahego powodu. Ale przed dwoma laty widok wiekowej Sujaan w starym prawie jak ona sama kostiumie, przygotowu­ jącej się do szamańskiego seansu - to było dla mnie spotkanie z innym światem. Czapka-pióropusz, długi chałat z brzękadłami, nogawice z naszytymi wyobraże­ niami ptasich szponów, wielki bęben z zatartym wy­ obrażeniem n i to sylwetki ludzkiej, n i to drzewa - mu­ siały gdzieś w ukryciu przetrwać minione lata. Starowinka z pomocą synowej z czcią okadziła wszystkie części kostiumu i bęben, a na ongony pryskała gałęzią jałowca, zanurzoną w ofiarnej herbacie z mlekiem. Z drewnianego pudelka wyjęła drumlę - żelazny i n strumencik, który po przyłożeniu do ust, szarpany za języczek, wydaje cichy, wibrujący dźwięk. Głos instru­ mentu umożliwia duchom podróżowanie na dużą od­ ległość, kiedy więc przybył duch główny, „pan ongonów", można było odczytać wróżbę. Rzucona na zie­ mię drumla padła języczkiem do góry, i to nawet dwu­ krotnie. To był dobry znak. Wiadomości te przeczą mojemu dotychczasowemu wyobrażeniu o szamanizmie jako praktyce interwen­ cyjnej, nastawionej na doraźną pomoc zgłaszającemu się z potrzebą duchową, psychiczną czy niedyspozycją fizyczną. Nie potrafię ich ostatecznie zweryfikować godzę się z myślą, że przy intensywnych badaniach w małej społeczności, gdzie liczba rozmówców jest nie­ wielka i każdy przedstawia swój własny, powikłany los, trudno o pewne, sprawdzone uogólnienia. Nie będzie efektownych tez, diagnoz na temat trendów, łatwych generalizacji. Cend, Gost, Sandżin, Bajaraa, Ganbat i inni to konkretne osoby, prezentujące swoje indywi­ dualne doświadczenia, wiedzę i opinie, a także niewie- Szamanka wstała, wzięła do ręki duży bęben, zro­ biony dla niej, gdy jeszcze była młodą kobietą (koszto­ 66 l �Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY dzę, zapomnienie i zwątpienie, które dokładają się tyl­ ko do moich pytań i wątpliwości. 8. Ludzi tajgi nie jest wielu. Renifery hoduje w górach niespełna 40 rodzin, kilkanaście przechodzi stopniowo na pasterstwo w stylu mongolskim: schodzą do Kotli­ ny, gdzie zamiast chorowitych renów hodują odpor­ niejsze bydło i owce, przenoszą się z szałasów do cie­ płych, wojłokowych jurt. Młodzi biorą za żony mon­ golskie dziewczyny. Dopływ nowej krwi cieszy rodzi­ ców, ale prawda jest taka, że synowe tylko czekają, kie­ dy będą mogły wrócić z mężami do swoich. Oglądamy zdjęcia z niedawnego wesela takiej mie­ szanej pary, jednocześnie prowadząc etnograficzny wy­ wiad. Odbywa się ono w szałasie, świeżo postawionym dla pary młodej, ale ceremonie są żywcem wzięte z mongolskiej jurty i generalnie zapożyczone z tamtej kultury. Dziewczyna wjeżdża konno na biały wojłok, rozścielony przed wejściem, gdzie matka męża wita ją kropiąc mleko. Podstawowym daniem uczty jest mięso baranie, którego konkretne porcje podawane są w zgodzie z ceremonialnym kodem, określającym kto co dostaje. Symboliczny sprawdzian dziewczyny pole­ ga na tym, że musi samodzielnie przygotować „herba­ tę panny młodej": rozpalić ogień, utłuc herbatę w stępce, przyrządzić ją z mlekiem, masłem i solą, a potem rozdać wszystkim gościom. W kulminującym momencie dostaje do rąk sznur, który gwarantuje po­ myślność domostwa, stanowiąc „wodze jurty", a tu jest sztucznie doczepiony do szałasu. I tak, krok po kroku, dokonuje się proces, w którego efekcie Caatanowie nie tylko mówią po mongolsku, ale też przechodzą na mongolski język symboliczny. I to jest drugi wielki problem Caatanów - zachowa­ nie odrębności językowej i własnej etnicznej tożsamo­ ści. Nie mając kontaktu z Tuwą, przechodzą powoli, na­ wet w gronie rodziny, na mongolski - język szkoły i ofi­ cjalnej komunikacji. Nie ma wśród nich elity, autoryte­ tów, liderów, którzy dbaliby o utrzymanie resztek trady­ cji i samoidentyfikacji. Słabnie świadomość etnicznej odrębności. Wiedzą, że są Tuwijczykami, ale przecież prawdziwi Tuwa są tam, za granicą; kiedy samych siebie nazywają „ludźmi tajgi", to w ten sposób, bez używania nazw etnicznych, przeciwstawiają się wszystkim żyjącym w Kotlinie „ludziom rzeki", golynchyn. Pozrywały się związki z krewniakami w Tuwie. O d dziesięciu lat nie ma kontaktów lokalnych, granica jest szczelnie zamknięta. Zaprzestano akcji wymienia­ nia reniferów, ustał dopływ nowej krwi, a dotyczy to tak samo zwierząt, jak ludzi. Górskie, przygraniczne odludzia to nie są okolice bezpieczne. Zdarzają się wy­ prawy rabunkowe spoza kordonu - zdesperowani pokołchozowi pasterze, pozostawieni sami sobie, muszą jakoś zdobywać konie i bydło. A parę lat temu mówi­ ło się po cichu (wtajemniczeni powoływali się nawet na raporty amerykańskiego Departamentu Stanu), że przez Tuwę idzie przemyt rosyjskiej broni do muzuł­ mańskich Ujgurów w chińskim Sinkiangu. Mimo że reny wymagają pastwisk górskich, bo w dolinach chorują, a do tego częściej padają łupem wilków, tutejsze strategie przetrwania siłą rzeczy spro­ wadzają ludzi tajgi na dół. Coraz silniej będzie działać obecność zachodnich turystów, docierających tu cza­ sem za sprawą biur podróży z Ułan-Bator, a nie wszy­ scy z nich mają czas na długą drogę w góry. Niekiedy przybywa jakaś zagraniczna akcja charytatywna z żyw­ nością. Świat zaczyna rozumieć, że konieczna jest choćby skromna pomoc, by ta mała grupka ludzi swą odmiennością nadal wzbogacała paletę jego barw. Nie trzeba przecież wiele - trochę mąki, by nie zabijali re­ nów, brezent na szałasy, by nie uciekali do jurt i drew­ nianych domków w osadach, weterynaryjne wsparcie w odbudowie stada. Może, paradoksalnie, to właśnie przybysze z ze­ wnątrz - badacze, podróżnicy, turyści - są ostatnią szansą łudzi tajgi na zachowanie własnej kultury? Któż inny przekona Caatanów, że opłaca się zachować nie­ które elementy dotychczasowego stylu życia — szałasy, reny, szamanizm? I kto - działając w drugą stronę - za­ niesie w świat Zachodu komunikat, że skoro już mamy taki kaprys, by zobaczyć ludzi idących ścieżką kultury tak trudną i odmienną od naszej, to wszyscy powinni­ śmy ich w tym wesprzeć. Przypisy 1 J. S. Wasilewski, Podróże do piekieł riach, Warszawa 1979, s. 5 67 Rzecz o szamańskich miste­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1228bb3a17509db5006ff3bc6c0a1575.pdf 0ad2e52c750246b60e1952b84a74823c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5335 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource podróże - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4956 Title A name given to the resource Etnolog w podróży (4). Kto komu mówi bonjour na Mont Blanc / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.165-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Choć ta rycina nie jest ilustracją Rękopisu znalezionego w Saragossie Jana Potockiego, chciałoby się podpisać ją jego pierwszymi słowami: H rabia Olavidez jeszcze nie był sprowadził osadników do gór Sierra Morena. Strome to pasmo, które oddziela Andaluzję od Manszy, zamieszki­ wali wówczas kontrabandziści, rozbójnicy i kilku Cyganów [...] Podróżny, który odważył się zapuścić w tę dziką okolicę, napastowany bywał, jak mówiono, przez tysiączne okropności, na których w idok drżała najzimniejsza odwaga [...] a niewidzialne ręce popychały w bezdenne przepaście. �1. Etnolog w podróży (4) Etnograf, który wybierze się na turystyczną wypra­ wę w góry wysokie, znajdzie się - patrząc z zawodowe­ go punktu widzenia - nieomal na pustyni. M ało tu kultury m aterialnej, trudno o przyzwoite wywiady, skromne pole do obserwacji kulturowo utrwalonych zachowań. Rośnie pokusa introspekcji - można obser­ wować własne przeżycia wobec m ajestatu, piękna, grozy itd., a potem konfrontować je z zapisanymi w kulturze przekazami, w których góry stanowią źró­ dło uniesień i romantycznych zachwyceń. N o ale ileż można przeżywać? W ostatecznym rachunku przeważa żmudny mozół wchodzenia i schodzenia - godziny, dni, tygodnie na stale takich samych zboczach, osypiskach, piargach. Krótko mówiąc - nuda gór. Niestrudzony w przerabianiu inform acji umysł po­ szukuje w trakcie tych m onotonnych wędrówek tem a­ tów do analizy, każe wydobywać drobiazgi, chce ukła­ dać je w całostki. By mu dostarczyć materiału, trzeba zniżyć się do obserwacji zachowań potocznych, bła­ hych i przygodnych, jakie pojawiają się w trakcie ob­ cowania z górami w dobie turystyki masowej. Przed kilkoma laty w jednym z alpejskich schronisk zbierałem się do kilkunastodniowego obejścia masywu Ecrins, otoczonego popularną turystyczną obwodnicą G. R. 54. Posuwając się po niej, można kolejno doko­ nywać ambitniejszych, dośrodkowych wypadów ku centralnie położonym szczytom (mnie pociągał zwłasz­ cza blisko czterotysięczny La M eije, w ścianach które­ go działał Wawrzyniec Żuławski, autor m.in. Wędrówek alpejskich i Tragedii tatrzańskich —niezapomnianych, bo umiejętnie dydaktycznych lektur dzieciństwa). Kiedy JERZY S. W A S I L E W S K I Kto komu mówi bonjour na Mont Blanc? Próba antropologii zachowań zdawkowych turystów (paniom brakuje jedynie toczków na gło­ wach, które są de rigueur w przypadku Japonek); mają ze sobą nawet czekany, najzupełniej zbyteczne, niemające choćby podpórkowej funkcji ciupagi, zresztą zgoła tandetne, bo kupione w sklepie z pamiątkami na dole. Nie inaczej na zachodniej półkuli. N a trasach Yel­ lowstone czy Grand Teton spotyka się nieskazitelnie wykreowane turystki w świeżutkich koszulach (bywa że białych - wszak przy campingu na dole jest pralnia), którym nie wypada nie powiedzieć z uśmiechem hello! (skądinąd, wymóg kupienia nowego kompletu ubrania przed wyjazdem na wakacje jest w Am eryce formuło­ wany mocniej niż gdzie indziej). Może trochę inaczej jest w dolinie Yosemite, gdzie roi się od ambitnych wy­ czynowców, wspinających się półnago po wielkiej ścia­ nie El Capitan. Tacy nie witają się z nami, kiedy ob­ wieszeni szpejami podchodzą pod ścianę - ale to już inny, wyobcowany świat. pytałem prowadzącego schronisko, w którą stronę le­ piej wyruszyć w tę kolistą drogę, usłyszałem: „niech pan idzie tak jak wszyscy, bo jak pan pójdzie w przeciw­ ną stronę, to tout le mond będzie panu mówił bonjour 2. Dlaczego na górskich ścieżkach nieznani sobie lu­ i wszystkim będzie pan musiał odpowiadać”. To rzeczywiście zmora najpopularniejszych szlaków Alp: niepisany obowiązek ciągłego mówienia, a przynaj­ mniej odpowiadania bonjour, buongiorno czy salute, G ru etzi albo Gruess Gott. Nie inaczej oczywiście w Tatrach, po obu ich stronach: cześć, dzień dobry (zależnie od wie­ ku) albo na zdar! I tak chyba wszędzie na świecie, gdzie dotarła turystyka. Po rosyjsku w górach Azji Centralnej, po nepalsku na himalajskich trasach trekingowych (na­ potkany m nich czy miejscowy tragarz do swojego namaste doda jeszcze złożenie dłoni przed twarzą), po japońsku w okolicach Nagano, w tzw. Japońskich Alpach, gdzie podziwiający koyo (złotoczerwoną jesień) wymie­ niają trzy standardowe powitania, zależne od pory dnia - o-hayo godzaimasu wcześnie rano, konnichi-wa przed południem i kom ban-w a po południu. Z kolei koreańskie hagni haseio słychać stale w gór­ skich parkach narodowych Korei, gdzie - podobnie jak w Japonii - na wzorowo utrzymanych, łatwiutkich ścieżkach, widzi się grupy odświętnie wyekwipowanych dzie, zamiast m inąć się bez powitania, jak to robią we wszystkich innych sytuacjach życiowych, odczuwają potrzebę wymówienia, a przynajmniej wymamrotania czy odburknięcia zdawkowego powitania? Jaki jest sens tego zachowania? Czy w ogóle ma sens pytanie o jego sens, a zwłaszcza o jeden sens? I - chciałoby się zapytać - kogo o ten sens pytać? Przynajmniej w tej ostatniej kwestii mamy niezłą podpowiedź. Pada ona wprawdzie w pewnej scenie obrzędowego unikania, a więc jakby przeciwieństwa zwyczajowego witania, ale można ją odnieść do różnych zachowań symbolicznych. Ryszard Wagner, Tristan und Isolde, akt I, scena 5. Tristan na pokładzie okrętu wiezie Izoldę do jej przy­ szłego męża a swego wuja, króla Marka. Izolda raczej umrze, niż go poślubi, Tristan także gotów jest razem z nią oddać swe życie. A le służka Brangena zamieniła już flakoniki i oboje zamiast trucizny wypijają napój miłosny. Tristan broni się jeszcze, chce wytrwać w swej roli wysłannika-dziewosłęba, Izolda ma mu to za złe. Dlaczego mnie unikasz? - pyta. „Bo tam, gdzie żyłem, 165 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DROŻY zwyczaj uczy (Sitte lehrt): dziewosłęb w przedweselnej drodze z daleka trzyma się od oblubienicy”. „A z jakiej to obawy?” - chce wiedzieć Izolda. „Pytaj Pani zwycza­ ju !” (Fragt die Sitte!) - odpowiada młodzieniec, świa­ dom kulturowego imperatywu, ale przecież nie jego uwarunkowań. No właśnie, „pytaj zwyczaju” - wskazanie enigma­ tyczne niczym słowa wyroczni. Zgodzi się z nim etno­ graf, który dobrze wie, że rozmówca może mu wyjaśnić dużo, tyle że wcale niekoniecznie to, co jego jako ze­ wnętrznego obserwatora najbardziej trapi, a co często on sam potrafi ująć jedynie w ogólnikowym, naiwnym i nieporadnym pytaniu „dlaczego”. W ie, że musi pytać najpierw informatora, ale nie może na tym poprzestać, bo przecież ten nie potwierdzi i nie zweryfikuje skoja­ rzeń, jakie pojawią się w oczytanym umyśle badacza, dostrzegającego zastanawiające analogie i otwartego na odległe uwarunkowania. Rozmówca nie jest w stanie ani zrekonstruować historycznego pochodzenia tych treści kulturowych, które wyjawia, ani dostrzec wszyst­ kich ich głębokich znaczeń i sensów. Potrafi przypo­ mnieć sobie ludową etymologię, wymyślić wtórną racjo­ nalizację, zbudować teorię informatora, przedstawić swój osobisty związek z daną praktyką, aczkolwiek z re­ guły poprzestanie na jakiejś odmianie klasycznego „na­ sze dziaduczki i pradziaduczki tak robili, to i my tak robim” albo po prostu „taki nasz mongolski obyczaj”. Aby zrozumieć w ięcej, trzeba już pytać zwyczaju. Ale jak? Spróbujmy zoperacjonalizować to zalecenie. Mówiąc ogólnikowo - należy umieścić rzecz w najod­ powiedniejszym dla niej kontekście, zobaczyć ją na tle całego - zmieniającego się - otoczenia kulturowego, nie odbiegając zbyt daleko abstrakcyjnymi i arbitralny­ mi skojarzeniami, ale też nie poprzestając na rejestra­ cji sensów jawnie deklarowanych. Zacznijmy od upo­ rządkowania intuicji. Można spokojnie założyć, że omawiany zwyczaj bo przecież jest to skonwencjonalizowana, spetryfikowana forma zbiorowego zachowania, a nie indywidu­ alny odruch psychiczny czy poryw em ocji - sformował się w czasach, gdy chodzenie po górach było zajęciem nielicznych, a towarzyszyły mu poważniejsze niż obec­ nie lęki, bo też większe było ryzyko i zagrożenie. Spo­ tykający się - nieczęsto - na górskich szlakach ludzie dawali sobie znać, że mogą na siebie liczyć. A ch, gdy­ by można było dziś z górskiego powietrza odczytać tamte rozmowy! W ram ach naiwnej rekonstrukcji te­ go, co działo się w A lpach od, powiedzmy, dwóch i pół stuleci (w Tatrach od niespełna dwóch) można sobie wyobrazić, że w czasach pionierów były to dłuższe roz­ pytywania o przebieg drogi, warunki w górze, zagroże­ nia. Poprzedzało je konw encjonalne przywitanie oczywiście inne w ustach „panów”, inne u lokalnych przewodników i napotykanych bliżej szałasów górali. Wszystkie te pochwalony... niech B óg prowadzi... ostań­ cie z Bogiem... i inne życzenia szczęśliwej cesty... Czy wokół nich powstawały jakieś małe tradycje, niesformułowane wymogi savoir vivre’u l K to komu powinien pierwszy powiedzieć „dzień dobry”: może idący w górę schodzącemu (jakby młodszy starszemu), a może ten co ma dogodniejsze warunki, albo - jak zawsze - ten grzeczniejszyl Jakby nie było, w wysokogórskim otoczeniu, w wa­ runkach niepewności, rodzi się wzmożone zapotrzebo­ wanie na ludzką solidarność, a też - prawem wzajem­ ności - gotowość do jej świadczenia. Rozmowa daje wyraz tym nadziejom. Nawet w formie zredukowanej do jednowyrazowego pozdrowienia (ale przecież zakła­ dającego obustronność) jest nie tylko religijnym życze­ niem, by Bóg szczęścił, ale też niesie taki oto kom uni­ kat: znaleźliśmy się w nielicznym gronie śmiałków, wchodzących w groźne obszary, winniśmy sobie poma­ gać - tak jak ty możesz liczyć na mnie, tak ja liczę na ciebie. Postępujące oswajanie gór przyniesie oczywi­ ście banalizację wrażeń, konwencjonalizację komuni­ katu, a więc i stereotypowość powitań. Nie lekceważmy - my, przechodnie wydeptanych szlaków - elementów grozy, niewiadomego i nieprzewi­ dywalnego w percepcji pierwszych eksploratorów. Wszak „dzikość” była dla ich kartezjańskich umysłów sferą nie­ obliczalności.1 Kiedy 18 czerwca 1741 roku Anglik Wil­ liam Windham w towarzystwie ośmiu rodaków i pięciu miejscowych, z końmi jucznymi etc. wyrusza z ówczesnego „Chamougni” na lodowiec Montenvers (tam gdzie dziś wjeżdża się kolejką na M er de Glace; nawiasem mówiąc, jak okropnie to banalna jazda dzisiaj, a jakie wydarzenie towarzyskie przed kilkudziesięciu laty), to proszę sobie wyobrazić, że wszyscy Anglicy zabierają ze sobą pistole­ ty. Zawierająca rady i przestrogi relacja z tej eskapady w której obyło się bez strzelaniny - to bodaj pierwszy no­ wożytny podręcznik turystyki alpejskiej.2 Skądinąd an­ gielscy gentlemani długo jeszcze będą pionierami eksplo­ racji alpejskich - zrazu turystycznych, później ściśle wspinaczkowych, ale także intelektualnych, dostarczają­ cych języka pojęciowego do opisu nieoglądanych dotąd z tak bliska wysokogórskich pejzaży. Jednym z najpopularniejszych p ojęć będzie Burk e’owska kategoria estetyczna sublime - wzniosłości, przygniatającej potęgi, porażającej m aleńkiego czło­ wieka niezmierzonym ogromem. Góry stają się wy­ obrażeniem scenerii metafizycznej czy eschatologicz­ n ej: każą widzieć w sobie pierwszy stopień do tronu Najwyższego M ajestatu, przedsionek krain możli­ wych do odwiedzenia tylko przez wyzwolone z ciała dusze - ja k w malarstwie metafizycznych Am eryka­ nów, np. Fredericka C hurcha. Ukute przez Joh n a Ruskina określenie „góry — katedry św iata” powraca też 2. Przebieg wejścia na M ont Blanc od Chamonix i Les Houches 166 �lab/'êjt le'Retit P6nt, 'Chalelde.Cerro mw Pré V Siçy ; JaTannua .Vit* ... laHenjliére’ îs Tiembla^ Gens iß o in tu e . ie Planet : ,,y6ranges '/ d e s Faux_ W e sifia y e a u * 6 ellevartfe¿t le P e t it 'B é c h a r ie ^ ^ a n d e lîy s = té c h a rM ; ® |1 tochèKf e n d u e 1 -¿'^^i^^ArâWâ^llys mt^achat 2Ú¿ Co/ du M t Lâchât ^ ™ \1 f'Æêftw M Bd Vue Z) urier ->v ifls ôratidei j&s inf -- C o l de îft»„ TaB'envç bises ••V .->1 ■If Pian G la c ie r Rocher- l^ît/sne ' !îauis;A médeï ¡jsssés&iafl Wmesi �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY dobrze już wytyczonych i łańcuchami okutych szlakach. Jeśli nawet z takich zapisów dowiadujemy się, jak ówcześni reagowali na góry (czy raczej - w jakiej kon­ w encji je opisywali), to zupełnie nie wiemy, jak reago­ wali na obecność innych, napotykanych nieuchronnie na ścieżkach. Chyba że sami przyznają się do autocen­ zury w relacjach z takiego spotkania. N ie pow tarzam ich [juhasów] rozmowy, gdyż niewymownie przykre na mnie zrobiła wrażenie. J a sądziłem, że tutaj kał i występek nie przekroczy przez olbrzymie granity zbudow ane ręką B oga — lecz ja k okropnie rozczarow ała mnie rozmowa tych górali!... W ięc wy, moi miejscy panicze, nie zdołacie się pow ściągnąć ani na chwilę, aby nie roznieść waszego zepsucia n a ten biedny, ciemny lud, więc nie umiecie usza­ n ow ać jego niewinnej prostoty? - woła Lucjan Lipiński, lwowski notariusz, który dzielnie dał się przewieźć kil­ ku juhasom przez Morskie O ko (1860). W takiej świątyni nie może się znaleźć żadna n ie­ czystość, w tym kościele nie ma miejsca dla innowier­ ców. W razie spotkania - przemilczeć albo zapłonąć gniewem. Przynajmniej jeden taki gniewny tekst po­ 3. Stanisław Witkiewicz, N a przełęczy w polskich litaniach wzniosłych wyrażeń: a to jako „Tatry — kościół św iatów ” (J. N. Kam iński), a to „chram tatrzański” (Zaruski), czy „swobody ołtarze”, świadectwa „wielkości Boga, nicości Stw orzenia” (Rautenstrauchow a). W powstających wówczas romantycznych z ducha opisach Tatr próżno by szukać opisów powitań z inny­ mi ludzkimi istotami. W góry jechano przecież po to, by zmierzyć się sam na sam z Przedwiecznym, spodzie­ wając się widoków z czasów dla oka ludzkiego niedo­ stępnych: Ja k iś nieład, coś do chaosu podobnego wkoło nas się rozlegało. Wszystko poprzew racane, zburzone, ja k ­ by nazajutrz po potopie. G óral z Bukowiny mówił, że tam ja k przed stworzeniem, mnie się zaś zdawało, że po skoń ­ czeniu świata tak będzie. Trzeba się też zachować tak, jakby doznało się osobistego spotkania ze Stwórcą a przynajmniej trzeba opisać swe wrażenia przez przy­ równanie do takiego spotkania: Wybiegłam, spojrzałam i padłam n a kolana, na twarz... oczy obu rękami przykry­ łam, jakbym odbicie Boga, a przynajmniej tron jego ujrza­ ła (oba fragmenty z opisu wyprawy Łucji Rautenstrauchowej do Morskiego O ka w 1839 r.). Ci, co donoszą o swych „uroczystych wrażeniach”, opisują to tak, jakby w góry wybrali się w pojedynkę i ni­ kogo tam nie spotkali. W takim pejzażu nie ma miejsca na innego. Tatry — to pustynia. Pustynia skalna — dzika, groźna i niebezpieczna - pisze Zaruski jeszcze w 1912 r., wyraźnie ślepy na setki ceprów, letników i kuracjuszy na zwolę sobie przypomnieć - chociaż wstyd, ale dziś, gdy dużo gorsze sprawki wychodzą, nie ma co drzeć szat, że tak myślał wielki Stanisław W itkiewicz i zapisał to w swej tatrzańskiej relacji, zgodnie uznawanej za n a j­ wybitniejszą w polskim piśmiennictwie. Zanim oddamy mu głos, przypomnijmy że W itkie­ wicz, który na pierwszych, wprowadzających stronach swojej opowieści bardzo trzeźwo pisze o góralach i ich mitologizowaniu przez ceprów, zmienia język, kiedy w opisie wstąpi na ścieżkę wiodącą w góry. Przemie­ niają się oni w bohaterów eposu (Homerem zostaje Sabała) związanych z górami tak, jakby ich wioski le­ żały pod Kościelcem czy Rysami; w nieskalanym oto ­ czeniu tym bardziej razi autora wtręt etnicznie obcy. Wszystko roztapia się w powietrzu, w blaskach, staje się czymś niepokalanie czystym, kryształowym... Oczy spoczywają w tej harmonii barw nikłych, przeźroczystych, pełnych światła. Bezludna, bezpłodna pustynia, zawalona ruinami świata, otulona w miękkie, fioletowe opary, traci swoją grozę i dzikość i leży pod naszymi stopami ja k ciche pogodne morze... Nagle na tle błękitów i opalów staje komiczna figura w ser­ daku na długim paltocie, w obwisłych, wlokących się spodniach. Zdejmuje kapelusz, kłania się, uśmiecha z odcieniem pokory, strachu i chęci przypodobania się, defiluje przed całą bandą w ciągłych umizgach i znika ja k widmo, zostawiając za sobą tro­ chę znajomego w dolinach zapachu. Skąd się tu wziął ten Zydek? Z kim przyszedł, za kim poszedł? Nikt nie wie. Trywialne, fantastyczne widmo, które w tejże chwili zaludni­ ło Zawrat całymi tłumami myszuresów, handlem, warchołem małomiasteczkowym, brudami, smrodem, kwestią żydowską... Zewsząd przez czyste otchłanie powietrzne zlatywały się brudne „cienie” i obsiadały wyobraźnię. Ten grzeczny Zydek przyszedł tu jak „cień nieprzyjaciela”, który zjawia się w „Wallenrodzie”, „aby krew mieszać w puchary wesela. Nareszcie zaczynamy się staczać z Zawratu (...) ”.3 168 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY W izerunek tego anonimowego Zyda - narysowany przez samego Witkiewicza, w pozie ni to franta, ni to miszigene - mógłby wejść do zbiorów Narodowej G ale­ rii Wykluczonych. zostaje poprawiona w skali indywidualnej (przez idealizację dzieciństwa, a zwłaszcza okresu płodowego ja ­ ko czasu beztroski, w opozycji do dorosłości) i wresz­ cie wymiar społeczny; w tym ostatnim idealność jest osiągana poprzez próby okresowej, obrzędowej realiza­ cji communitas —społeczeństwa równościowego, opar­ tego nie na dom inacji i grze ról w rygorystycznym po­ rządku, ale na wspólnotowej, wolnej koegzystencji osobowości.4 Przestrzeń Natury, przeciwstawionej skażeniom Kultury czy wynaturzeniom Cywilizacji, bywa również traktowana jako obszar idealny - i to zarówno w sys­ tem ach archaicznych, mimo całej ambiwalencji „dzi­ kości”, jak i w mitologiach współczesnych. Tylko w „czystym”, „nieskażonym” obszarze mogą się odbyć rytualne realizacje ideału. Z am knięta w rezerw atach N atura, chroniona przed eksploatacją i polucją, pozbawiona swej grozy przez n ad anie jej statusu „parku narodow ego” (a przecież p a r k nie może być wrogi człowieko­ wi - nie jest to groźny l a s) jest idealnym środowi­ skiem do realizacji współczesnego święta: niedzieli-weekendu, ferii, wakacji, a zarazem do wyretuszowania jego społecznej kondycji. Działa tu jakiś autom a­ tyzm czy raczej szczególny kulturowy przymus: znala­ 4. A le, w racając do górskich spotkań i pozdrowień, jeszcze raz: nie śmiejmy się z „rzekomej” grozy i „nie­ prawdziwej” pustki skalnych ścieżek. Przygoda Hansa Castorpa w śnieżycy pokazuje, jak łatwo w czarodziej­ skich górach ulec pokusie wyniosłej samotności, za którą z kolei trzeba błyskawicznie płacić - co najmniej wizją własnej śmierci albo popadnięciem w obłąkanie - i to będąc nie dalej niż pół godziny od hotelu So n ­ nenhof. Każde spotkanie z innym w górach odpędza grozę, każde pozdrowienie usuwa deprywację, przy­ wraca normalność. Zmieńmy jednak kontekst, w jakim patrzymy na zwyczaj, od którego oczekujemy odpowiedzi na pyta­ nie „dlaczego?”. Bo przecież zagrożenie nie jest jedy­ nym kontekstem, w jakim rodzi się wspólnota, której wyrazem są słowa powitania. Takie same konw encjo­ nalne pozdrowienia słyszy się przecież na bezpiecz­ nych, nizinnych szlakach. Zejdźmy z gór do nizinnej oazy Natury, do rezerwa­ tu przyrody, choćby takiego jak Chicontigue na atlan­ tyckim wybrzeżu U SA . Idylliczny krajobraz, raj nie tyl­ ko dla ornitologów, bo nieopodal jest odludna plaża dla nudystów, gdzie przywdziawszy strój Adamowy można w rócić do rajskiej kondycji. A na śródleśnych ścieżkach mijane starsze panie mówią nam radośnie hello! (jeśli nie zdążymy pierwsi) i choć można by wi­ dzieć w tym także po amerykańsku socjotechniczną prewencję - zapobieżenie incydentowi na odludziu, to przecież zasadnicze sensy i konteksty są inne. W takich sielankowych m iejscach, tak samo jak na trudnych drogach górskich, człowiek czuje powinność pokazania się od swojej lepszej, otwartej, nieegoistycznej strony. Dlaczego? W czasach minionych kilkanaście lat temu, kiedy z entuzjazmem konstruowaliśmy paradygmaty antro­ pologii symbolicznej, udzielałem sobie takiej oto cało­ ściowej odpowiedzi - znajdując dla zachowania m iej­ sce w pewnym systemie. D la zrozumienia ludzkich za­ chowań symbolicznych kluczowe znaczenie ma fakt, że odnoszą się one z reguły do wyobrażeń o stanie ide­ alnym, który albo jest zupełnie niemożliwy (jako mi­ tyczny, rajski), albo nie występuje na co dzień (jest trudny do urzeczywistnienia); jest on jednak postulo­ wany i symbolicznie odtwarzany, zwłaszcza w sytu­ acjach obrzędowych początków i święta. Ów stan ide­ alny ma różne, acz przenikające się płaszczyzny i wyra­ żany jest w kilku wzajemnie wymiennych i uzupełnia­ jących się kodach. M a swój wymiar stricte mitologicz­ ny (obrazy złotych czasów, które istniały i/lub nastą­ pią), dalej wymiar osobniczy, gdzie ludzka kondycja złszy się w naturalnej przestrzeni (w czasie świątecz­ nym) wracamy do swej naturalnej/idealnej kondycji: kiedy ustaje obowiązek pracy, podległość i opresja 4. 169 Stanisław Witkiewicz, N a przełęczy �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY społeczna, wtedy zmniejszają się też dystanse między­ ludzkie, rodzi się poczucie wspólnoty. W itanie, po­ zdrawianie, uśmiechy. 5. Rozważania takie jak powyższe prowadzą do dwóch równie uzasadnionych, choć w zasadzie odległych punktów dojścia. W witaniu się można widzieć zarów­ no reakcję na zagrożenie, jak też demonstrację rado­ snej, idealnej wspólnoty. Czy te wyspekulowane kon­ kluzje można sprawdzić w trakcie obserwacji etnogra­ ficznej, która przyznałaby rację którejś z dwóch hipo­ tez, a zarazem przydała ustaleniom więcej realności? N ic nie stoi temu na przeszkodzie. Wybierzmy się na M ont B lan c i zobaczmy, w jakich m iejscach po drodze ludzie będą nam mówili bonjour (turyści niefrancuskojęzyczni - z reguły hello!). Z Cham onix dojeżdżamy kilka kilometrów do Les Houches, skąd podchodzimy stromą leśną ścieżką, m ając po lewej ręce erozyjne leje Arandellys. Wąsko tu i cienisto, prawie nikt nie schodzi, raz czy drugi trzeba coś powiedzieć przy mijaniu - inne zachowanie byłoby tak niekulturalne, że aż nienaturalne. Nocleg jeszcze w lesie, ale rano już po krótkim marszu otwie­ ra się widok na szczyty. Ścieżka dochodzi wkrótce do torów kolejki, która kilkaset metrów dalej, na stacji końcowej (to dopiero 2372 m) wyrzuca z siebie tłu­ mek tych, dla których jest to maksymalna osiągalna 5. bliskość Białej Góry. I tu właśnie, dwadzieścia metrów od stacyjki, zaczyna się wysyp bonżurów. Rodzice z młodzieżą, ładne panie - a więc konieczne słowo po­ witania, drobna mimika ust. Ścieżka wkrótce pustoszeje, zaczynają się suche zbocza Rognes, a u ich kresu pusty kamienny baraque forestiere —nie wiadomo dlaczego forestiere, skoro gra­ nica lasu daleko poniżej. Ktoś tu będzie nocować, trze­ ba trochę porozmawiać i iść dalej, do schroniska pod szczytem Tete Rousse. Poranne wyjście odbywa się jeszcze po ciemku. Przez śniegowe pole lodowca (w rozstawionych tu nam iotach ktoś jeszcze śpi) kie­ rujemy się ku osławionemu W ielkiemu Kuluarowi, który trzeba przetrawersować. Gdy piszę te słowa, m ając już to przejście za sobą, nie umiem obiektywnie scharakteryzować stopnia je ­ go ryzykowności. O to co mówi kompetentny autor: Szacuje się, że na samym tylko M ont Blanc straciło do tej pory życie ok. 7000 ludzi (...) D użą ich liczbę pochłania osławiony trawers w skroś wystawionego na lawiny k a ­ mienne wielkiego kuluaru Aiguille du G oû ter n a grani G oûter-Bosses. I to pom im o założonych w tym miejscu lin poręczow ych [nieprawda, żadnych poręczówek tu nie ma - JS W ]. Przewodnicy nazywali ten trawers „rosyjską ruletką”, z trudnymi do uniknięcia kamieniami, które czę­ sto i w nieprzewidziany sposób ze świstem spadają w dół.5 Dlatego właśnie jesteśmy tu o świcie, kiedy kam ie­ nie są jeszcze przymarznięte i ryzyko bombardowania mniejsze. Dużo groźniejsza niż później w ciągu dnia Stanisław Witkiewicz, N a przełęczy jest za to półka, którą prowadzi przejście - oblodzona, wąska, grożąca zsunięciem się w dół; po raz pierwszy naprawdę przydają się czekan i raki jako nieodzowne ekstensje ostrożnie operujących kończyn własnych. Nikogo tu jeszcze nie ma, więc nie istnieje problem witania się, ale każdy jest zbyt skoncentrowany na wła­ snych ruchach, by zważać na innych. Dopiero na skal­ nej grzędzie po drugiej stronie żlebu, wyprowadzającej pionowo w górę, ale ubezpieczonej łańcuchami, można odetchnąć, czując się jak na Orlej Perci. N a szczycie, czy raczej na skalnej krawędzi schronisko pod Aiguille du Goûter, a wokół niego przedpołudniowy ruch. Nie oczekujmy powitań, kiedy kręcimy się wokół, ale kiedy już wyruszymy po posiłku w dalszą drogę, znów przez lodowcową połać, to kilkakrotnie miniemy wracają­ cych z przechadzki po lodowcu, odwzajemniając ich jednowyrazowe pozdrowienia i uśmiechy. Długa droga przez łagodnie wznoszącą się śniegową pustać. Zanocujemy z konieczności w ostatnim przed szczytem możliwym punkcie, schronie Vallota (4347 m ). Ta bezzałogowa aluminiowa puszka o arktycznej konstrukcji smagana jest huraganowym wiatrem, któ­ rego do wnętrza nie wpuszcza specjalne wejście-śluza. W środku są już jacyś Niemcy, którzy z satysfakcją fo­ tografują to chyba najbrudniejsze pomieszczenie Euro­ py: sterty puszek, papierów, stare i brudne materace. W ielu tu się zatrzymuje, a nikt nie wynosi po nich śmieci - można się pośmiać z niedbalstwa Francuzów. 170 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY Nad ranem, jeszcze po ciemku wyruszamy na ostat­ ni etap. Podejście szczytową granią to najpiękniejszy chyba epizod wyprawy. Kilkuosobowe grupki połączo­ nych liną wspinaczy majaczą jak kolumny duchów. Z daleka widać tylko światełka czołówek - robaczki świętojańskie posuwają się powoli do góry. Wszyscy idą uważnie po krawędzi, na której byłoby stromo jak na dachowej kalenicy, gdyby nie gruba warstwa śniegu, w której wydeptujemy bezpieczną, głęboką ścieżkę. N a wierzchołku jest już zupełnie jasno. Krótki triumf, jakieś okrzyki, zdjęcia, ale każdy woli sam pa­ trzeć na panoramę szczytów i cieszyć się sukcesem. Zresztą wiatr głowę urywa, a ona przecież i tak trochę boli na tej wysokości. A zatem - by odpowiedzieć na pytanie z tytułu nikt nikomu nie mówi bonjour na M ont Blanc. Podob­ nie w pospiesznym zejściu, kiedy wszyscy chcą szybko znaleźć się na dole, bo najgorsze, co się może przyda­ rzyć, to załamanie pogody na lodowcowych połaciach bez punktów orientacyjnych, a do tego poprzecina­ nych niżej szczelinami. I znów schron Vallota, znów ostrożne wnioski. A więc, kiedy znajdujemy się na bar­ dziej empirycznym poziomie badania, bliżej rzeczywi­ stości, to dostrzegamy, że ludzkie zachowanie i działa­ nie (każdorazowa realizacja danego zwyczaju, jego praktykowanie) uwarunkowane jest zupełnie innymi względami, niż to się wydawało, kiedy patrzyliśmy z odleglejszej, idealizującej i spekulatywnej perspekty­ wy. Chciałoby się powiedzieć, że psychologia triumfu­ je wtedy nad etnologią. Może zresztą te konkretne determinanty nie unie­ ważniają tam tych ogólnych, ale trzeba uczciwie odno­ tować, że górskie powitania nie wypadają ani w chwi­ lach zagrożenia, ani w m om entach podziwu dla natu­ ry (w obu tych sytuacjach człowiek koncentruje się na sobie), ale przy spotkaniach przelotnych i migawko­ wych. Nie wynikają z głębokich doznań, ale są sposo­ bem reagowania na przygodność - sytuację dość dylematyczną i wymagającą arbitralnej decyzji. Jej niedogodność polega na tym, że w warunkach otaczającej pustki każde, nawet przelotne zetknięcie z innym człowiekiem nabiera charakteru spotkania. ktoś go fotografuje, a więc zdawkowe półuśmiechy. Podobnie parę razy przed samym dojściem do schroni­ ska, w którym można sobie wreszcie pozwolić na obia­ dowe rozluźnienie. Potem, w stromym zejściu skalną grzędą, nie ma się ochoty odzywać do nieporadnych a panikujących mło­ dych Amerykanek, przypinających się krótką uprzężą do każdego kawałka metalu na tej śmiesznie łatwej drodze, bo w głowie ma się jedno: jak będzie wyglądać trawers kuluaru? Jest popołudnie, kamienie mogą spa­ dać często-gęsto. Czy uratuje przed nimi kask albo zręczne uchylenie ciała? Odpowiedź - zdecydowanie negatywną - otrzymu­ ję natychmiast. A kurat kiedy doszedłszy do wylotu ścieżki wyglądam zza grzędy w pionowy lej żlebu, prze­ latuje tamtędy istna torpeda - wielki blok skalny, któ­ ry pędzi na dół długimi susami, odbijając się co kilka metrów od ścian. Jedyna nadzieja, że teraz będzie spo­ kój przez kilkadziesiąt sekund potrzebnych na szybkie przejście ścieżki, o tej porze dnia już odtajałej i wydep­ tanej. Nie ma mowy o odzywaniu się do kogokolwiek przed i po przejściu. Po drugiej stronie następuje od­ prężenie, bo dalej nie ma już zagrożeń. Chyba sporo osób przeżywa te kilkadziesiąt sekund jako rozpaczliwy skok skazańca - jeśli się udało, to trzeba gnać dalej, nie oglądając się za siebie. Tak przynajmniej myślę pa­ trząc na niemałą ilość markowych czekanów, zosta­ wionych - najwyraźniej przez zapomnienie - w m iej­ scu, gdzie wszyscy zdejmują i chowają niepotrzebny już sprzęt. Sam też zmykam, nie odzywając się do nikogo. Nieznajomy staje się na chwilę kimś fizycznie bliskim, wręcz jedynym, trzeba więc to odnotować, wejść z nim w relację, przywitać. W gruncie rzeczy niewiele różni się to od przygodnych sytuacji, których pełno na co dzień: w windzie, w przejściu, przy stole. Powstają­ cą tam mikrorelację społeczną można albo milcząco zi­ gnorować, albo zdawkowo zaakcentować jakimś lako­ nicznym komunikatem: dziękuję, przepraszam, bon appetit, oops itp. Ogólnie przyjęte standardy kulturalności przecinają ten dylemat, kierując się także pew­ ną psychiczną ekonomią: ma więcej sensu uśm iech­ n ąć się raz, zdawkowo, do współtowarzysza w windzie niż przez cały czas patrzeć na czubki własnych butów. Kultura każe nam akcentow ać społeczny wymiar ta ­ kiej sytuacji, choć wygodny egocentryzm wolałby go zignorować. W itanie się ma związek z odbiorem danej sytuacji jako społecznej, nawet w kategoriach pewnej powin­ ności. Dlatego zawsze powiedzą nam bonjour rodzice z dziećmi, dbali o należyte ich wychowanie oraz ładne panie i aspirujący nowicjusze, ceniący poprawność form bardziej niż stare wygi. Wiąże się też ono z uznaniem danej sytuacji za re­ lację międzyludzką, międzyosobową, a nie za frag­ m ent bezosobowego tłumu. Istnieniem takiego percepcyjnego rozróżnienia tłumaczyłbym fakt, że nie ma zwyczaju pozdrawiania się i dziękowania np. sąsiado­ wi z krzesełka na wyciągu narciarskim (zupełnie nie spotyka się go w przeludnionych stacjach alpejskich, błyskawicznie zanika też w Polsce). A za to na pewno przywitają się przy mijaniu osoby na nartach biego­ 6. wych w podwarszawskim lesie. Nie ma wtedy wysoko­ górskiego poczucia wartości współczłowieczeństwa na bezludziu, ale jest chwilowe doznanie wspólnoty n ie­ licznych pasjonatów, może coś więcej niż zdawkowy żeton savoir vivreu. Przy wszystkich oczywistych niedostatkach powyż­ szej relacji, mimo umowności przyjętej „procedury ba­ dawczej”, można chyba zdecydować się na jakieś 171 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY 7. 8. A może jednak zachowania zdawkowe - traktuję już to słowo jak termin techniczny, oczywisty i zrozu­ miały, choć, o ile wiem, nikt go dotąd w antropologii nie używał - ukrywają jakąś głębszą tajemnicę? Może coś jest w nich zapisane jakimś starym, nieczytelnym pismem, zrozumiałym tylko dla etnologa? Amerykański folklorysta A lan Dundes podpowiada nam - na marginesie swej większej pracy o wierzeniach na tem at płynów i wilgoci jako istoty życia - by zwró­ cić uwagę na funkcjonujące do dziś w różnych trady­ cjach europejskich wyrażenia i życzenia, wypowiadane w trakcie zbiorowego posiłku.6 Zadajmy zatem pytanie, dlaczego siadając do stołu albo na widok jedzących mówi się enjoy your meal, bon appetit, buen provecho, G uten Appetit, smacznego, prijatnogo apetita itp. N a początek wywodu należy przypomnieć sformu­ łowaną przez George’a Fostera (od którego wychodzi Dundes) koncepcję istnienia w m entalności tradycyj­ nej w różnych kulturach europejskich takiej oto „idei ludowej”: przekonania, że w świecie jest tylko ograni­ czona ilość dóbr, z czego wynikała obawa, iż każdy obiekt, który żywi się, wzrasta i rozwija, czyni to n ie­ Ale zgódźmy się, że nie żyjemy już w czasach, do których stosowałyby się takie fo lk ideas. Jaki jest zatem najbardziej współczesny, ch cąc-n iech cąc supernowo­ czesny i ponowoczesny kontekst zwyczaju alpejskiego witania? Jego tłem i sceną są przecież nie tylko Alpy bezlud­ ne, ale w równej mierze Alpy społeczne, cywilizowane, wręcz coraz bardziej ukulturowione. Historii owego odwiecznego procesu nie da się w tym miejscu nawet zarysować, ale przynajmniej uporządkujmy parę oczy­ wistości. Naturalny pejzaż Alp poddany jest od wieków pro­ cesowi przemiany w pejzaż kulturowy. Gdyby pisać h i­ storię ludzkich prac i środków materialnych, którymi przekształcano góry, to za symboliczny początek moż­ na by przyjąć ów sławetny ocet winny, który służył Hannibalowi do kruszenia skał w pochodzie na Italię. W późniejszych epokach byłyby to kilofy i rozliczne in ­ ne narzędzia drążących sztolnie górników kruszco­ wych, alchemików i poszukiwaczy skarbów.7 Chętnie przeczytałbym dzieło, sumujące w antropologiczny sposób wielkie opus późniejszych czasów: udostępnie­ nie gór poprzez sieć dróg z imponującymi tunelami, gi­ gantyczne roboty hydrotechniczne, tworzenie kolosal­ nej infrastruktury narciarskiej i turystycznej, zabezpie­ czeń antylawinowych itd. Kogo mianować symbolicznym patronem tych przedsięwzięć? Dajmy spokój Hannibalowi i jego sło­ niom; Alpy były dla niego tylko przeszkodą, a nie ce­ lem, acz zapiszemy mu na plus, że wybrał sobie na uchronnie kosztem innego, sąsiedniego obiektu, od­ bierając mu tę siłę. Stąd biorą się wierzenia w niepo­ wodzenie siewu wspólnie rozpoczynanego przez dwóch siewców, złego wpływu płodu na niemowlaka w rękach ciężarnej, wspólnie rozpoczynanej kon­ sumpcji. N a tej właśnie zasadzie, powiadają Foster i Dundes, wspólne jedzenie musiało - w przekonaniach tra­ dycyjnych - grozić nierównym korzystaniem z ograni­ czonych dóbr. (Czytelnik, którego nie przekonuje taka teza, niech łaskawie przypomni sobie duży materiał Frazerowski w Złotej gałęzi o magicznych zagrożeniach w trakcie wspólnego jedzenia i sposobach jego unika­ nia). Jednym z nich stała się słowna deklaracja dobrej woli -wypowiedziane głośno życzenie, aby współbie­ siadnikom jedzenie też poszło na zdrowie, tym bardziej obowiązujące gdy jest się niejedzącym - a więc poten­ cjalnie najbardziej zawistnym - świadkiem, np. prze­ chodzącym obok stołu. Takim świadkiem jest - jak zauważa Foster - przejście piękne Cham onix. To zresztą pewnie tylko legenda: dziś przyjmuje się raczej, iż przeprawiał się ze swymi zwierzętami przez Alpy Kotyjskie, chyba poko­ n ując przełęcz pod Petit M ont Cenis, a zresztą jest tych hipotez bodaj około trzydziestki. Może zatem cofnąć się - korzystając z odkrycia sprzed 12 lat na przełęczy ponad doliną Oetztal, na sa­ mej linii austriacko-włoskiej granicy - do epoki brązu i postawić na piedestał owego znakomicie zachowane­ go w lodzie osobnika, który nie wiedzieć po co polazł w wieczny śnieg, na wysokość 3 2 0 0 m? Zadziwiający ten epizod ma zapewne prozaiczne wyjaśnienie: skoro ów Oetzi został tam zabity (a ma ranę w plecach), to pewnie w napadzie - może przy próbie zagrabienia wy­ pasanych tam owiec. Pasterstwo owiec, bieda i rzadkie zaludnienie - h i­ przede wszystkim podający do stołu, czyli w lokalach kelner. To on stanowi zagrożenie, a jednocześnie to je ­ go pozbawiają osoby jedzące magicznych mocy wzro­ stu. Musi mu to zostać wyrównane. Czym? - Napiw­ kiem! Nie przypadkiem w różnych językach słowo to odwołuje się do okoliczności, że za te pieniądze kelner ma sobie kupić coś do picia. Mogą to być, co znamien­ ne, różne płyny: ogólnikowo Trinkgeld, propine, gorgeta, napojnica, niskoalkoholowo pourboire, zgoła bezalko­ holowo na czaj, czajewyje (dieńgi). Proponowany jest napitek, bowiem to właśnie płyny stanowią (co ilu­ struje oddzielnie Dundes) pierwiastek życia. storia ludzkiej penetracji Alp symbolicznie zaczyna się od tych motywów i będzie stać pod ich znakiem aż do współczesnej inwazji masowej turystyki. Pochodzący z biednej tyrolskiej wioski Reinhold Messner powtarza do znudzenia w swej najnowszej książce, zawierającej przemyślenia zrodzone w czasie spotkań z góralami wszystkich kontynentów, że jego dzieciństwo upływa­ ło w warunkach niewiele różniących się od życia Szer­ 172 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY pów, Dardów i Kalaszów - stąd tak dobrze się z nimi porozumiewa. Wszędzie w górach widzi to samo para­ doksalne zjawisko: coraz dalsza eksploracja turystycz­ na, a jednocześnie regres demograficzny i ekologiczny - obniżanie granicy stałego osadnictwa, porzucanie trudnego i ryzykownego pasterstwa, wyludnianie wsi powodowane odpływem do pracy we wchłaniającym wszystkich przemyśle turystycznym.8 Chyba nie zdajemy sobie sprawy, jak wiele zmian jest owocem dopiero ostatniego półwiecza. Jeszcze w 1949 r. wioska Saas Fee, dziś masowo uczęszczany kurort niedaleko Zermatt, była połączona ze światem jedynie ścieżką dla mułów, a jej drewniane domy na przedwojennych zdjęciach naprawdę przypominają Nepal albo Bałkany. Z drugiej strony trzeba też pamię­ tać, na co w tych domach można było - paradoksalnie - natrafić. Opowiadał profesor Dynowski, jak to kie­ dyś, jeszcze przed wojną, wszedł do takiej chaty (trzech groszy byś, synu, za nią nie dał) , z której dochodził mia­ rowy terkot, a w środku brodaty góral na nożnej tokar­ ce wyrabia kółka zębate do zegarków - pewnie na zle­ cenie jakiejś niezbyt renomowanej firmy. Historyka m entalności trzeba by pytać, jakie znaczenie dla naro­ dzin szwajcarskiego zegarmistrzostwa miała prote­ stancka akuratność i szacunek dla czasu u górali oko­ lic Genewy; etnograf doda, że innym owocem tych po­ staw było też koronczarstwo albo wyrób pozytywek idealne zajęcia na długie zimowe miesiące. Powie ktoś, że to anegdoty i jednostkowe przykła­ dy. A le co innego może stwierdzić turysta, któremu jednostkowe spostrzeżenia układają się stale w ten sam wzór: supernowoczesne dodatki na archaicznym podłożu. Przecież nadal spotyka nawet na wysokości u podstaw szczytu - o geologicznych początkach, n a­ stępne o przyrodzie i o żywych istotach, a na samym wierzchołku - najbardziej wzniosły i ogólnikowy. Peł­ na uniwersalność, do tego w czterech językach: po francusku, niemiecku, angielsku i japońsku. Pobyt w górach najwyraźniej wzmaga zapotrzebo­ wanie na mistykę. W idać to zwłaszcza w kurortach po włoskiej stronie Alp, gdzie księgarnie zawalone są lite­ raturą na tem at lokalnych, co bardziej tajem nych ry­ tuałów (przebierańcy, demonologia, karnawał), ale też mistyki Tybetu, hermetycznych mitologii gór - od ezoteryczno-himalaistycznych zainteresowań twórców SS po opracowania na tem at mistycznych krain: Szambhali, Shangri-la i Agarthy. Tam - w księgarniach trzeba więc badać dzisiejszą duchowość, a potem już konstruować nową definicję kultury, która zastąpi sta­ re, Tylora czy Malinowskiego: kultura jest to system sposobów używanych do produkcji, a przede wszyst­ kim sprzedaży i dystrybucji dóbr. Skończyły się czasy kiczowatych posągów świętych, takich jak strasząca wielkością złota Madonna na uczęszczanej przełęczy M onte Moro ponad Macugnagą. Zamiast popularności miejsca to właśnie jego niedostęp­ ność kwalifikuje do wystawienia tu pomnika. W skałach Congo Star, trudnego szczytu wspinaczkowego wznoszą­ cego się ponad M er de Glace, na skraju przepaści stanę­ ła pięciometrowa sylwetka z lśniącej w słońcu nierdzew­ nej stali - rozkrzyżowana postać, puszczająca ręką ni to 3200 m te same co za czasów hom o tyrolensis owce, ty­ le że wszystkie one mają w uszach plastikowe trójkąty identyfikacyjne z kodem kreskowym. Zarządzają tym pewnie wielkie koncerny, D anone czy Bridel, i niedłu­ nowej estetyzacji Alp? Ja zaryzykuję tylko spostrzeże­ nie, że nawet umieszczana w alpejskiej scenerii rekla­ ma (billboardy, plakaty z luksusową biżuterią, zegarka­ mi, słodyczami) powoduje jakieś odwrotne niż to do­ tąd przyjmowano konsekwencje. To nie góry dodają atrakcyjności reklamowanym na ich tle dobrom kon­ sumpcyjnym - to raczej atrakcyjność tych dóbr prze­ nosi się na szczyty, w scenerii których są eksponowane (reklam ow ane na sta cja ch k olejek, wystawiane w sklepach o najlepszej lokalizacji, z górskimi widoka­ mi w tle). Czekolada z regularną piramidą M atterhornu na samolot, ni to ptaka; umieszczono ją w miejscu niedo­ stępnym, a nawet niewidocznym dla nikogo poza za­ awansowanymi wspinaczami (droga T D + ). Jakiego teoretyka ponowoczesności prosić o celną charakterystykę zjawisk, które składają się na proces go przyjdzie dzień, kiedy geostacjonarny satelita b ę­ dzie odczytywał te kody i komputerowo kierował ru­ chem stad. Duchowa kulm inacja procesu kulturowego podbo­ ju środowiska naturalnego to umieszczanie w górach materialnych rekwizytów kultu. Tu zamyka się n aj­ większe koło historii - od liczących 20 tysięcy lat enig­ matycznych znaków w Val Cam onica i tylu innych m iejscach w Alpach, przez kaplice w m iejscach daw­ nych, przedchrześcijańskich kultów i górujące nad do­ linami krzyże, po nowoczesną sztukę na szczytach. D o­ znania duchowe w górach wspomagane były zawsze scenografią religijną - dziś przyjmuje ona coraz czę­ ściej postać pozakonfesyjną, abstrakcyjną. Wzdłuż drogi na szczyt Roterrothorn niedaleko Zermatt stanął ostatnio zespół pięciu takich nowoczesnych quasi-kapliczek - obiektów kontemplacyjnych. N a m etalo­ wych stojakach umieszczono kolorowe szklane tafle, a do nich krótkie natchnione teksty - enigmatyczne, ale w czytelnym, wstępującym porządku: pierwszy, opakowaniu dodaje szlachetności tej bardzo przecież kamienistej i lawiniastej górze, która dzięki niej staje się łatwiejsza do przyswojenia. W szechobecne wize­ runki szw ajcarskich zegarków, nastaw ionych na uśm iechniętą godzinę 10.09, w ielokrotnie na plaka­ tach reklamowych powiększone i przez to bardzo su­ gestywne, jeszcze przydają takim szczytom gracji. Zwłaszcza, gdy są to marki takie jak Breguet, Blancpain czy V acheron-C onstantin (by spośród najbar­ dziej ekskluzywnych wymienić tylko te, które założo­ no w osiemnastym stuleciu; wszak Bregueta nosił Oniegin, aczkolwiek wykonanego jeszcze w Paryżu, 173 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY Przypisy przed przeniesieniem firmy do doliny Joux w szwaj­ carskiej Jurze). Związane z nimi wyobrażenia punktu­ alności, niezawodności i wyrafinowania przenosimy na otaczający pejzaż, oplatając go - niczym szczyt K-2 poręczówkami na słynnym zdjęciu, ilustrującym hasło ekologów „Uwolnić góry” - siatką skojarzeń oswajających, odbierających mu dzikość i nieprzewidywalność. Tylko człowiek z charakterem Diogenesa nie ulegnie presji tych ikon elegancji i nie zauważy, że podnoszą one status przyjeżdżającego, dodają wykwintności całem u pobytowi, więcej - uszlachetniają same Alpy. 1 M. Oelschlager, The Idea o f Wilderness, New Haven 1995 2 W. Windham, A n Account o f the Glaciers or Ice Alps o f Savoy, London 1744 3 4 S. Witkiewicz, N a przełęczy, Warszawa 1891, s. 147 J. S. Wasilewski, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa 1989 5 G. Hattingh, Najpiękniejsze drogi wspinaczkowe świata, Katowice 6 A. Dundes, Wet and Dry, the Evil Eye. A n Essay in Indo-Europe­ 2000, s. 82 an and Semitic Worldview (w:) Interpreting Folklore, s. 102-105, Bloomington 1980 7 Warto przypomnieć uroczą rozprawkę Jacka Kolbuszewskiego Skarby króla Gregoriusa, Katowice 1971 oraz zbiór studiów Józe­ fa Szaflarskiego Poznanie Tatr, Warszawa 1972. Niedoścignio­ Góry robią się coraz bardziej eleganckie - i tego sa­ mego oczekują od wszystkich tych, którzy w ich oto ­ czeniu się znaleźli. Za pobyt każą płacić nie tylko pla­ stikową kartą, ale też zdawkową m onetą dobrego wy­ chowania. nym w swej erudycji studium postrzegania gór pozostają oczywi­ ście Góry niewzruszone. O różnych wyobrażeniach przyrody w dziejach nowożytnej kultury europejskiej Jacka Woźniakowskie­ go (Warszawa 1974). 8 R. Messner, Bergvoelker. Bilder und Begegnungen, Muenchen 2001 Afganistan. W drodze do Jalalabachu. Fot. A nna Beata Bohdziewicz 174 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1994c3996b8be9236d8bd975c510dd9.pdf 7271ab38d17f311948d9605aa793e75e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5404 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource podróże - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5022 Title A name given to the resource Etnolog w podróży (5). Śladami wymyślonej ucieczki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.65-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text l. Nie mam dla niej dobrej nazwy, ale wierzę, że w antropologii/etnologii powinna powstać specjalność, w ramach której gromadzono by i analizowano materiały na temat ucieczek i wszelkich przypadków wyswobadzania się człowieka z niewoli, więzienia, zesłania. Taka nauka (może eskapologia? chyba lepiej z grecka: eleuterystyka) musiałaby zbierać opisy uwolnień, by na tej podstawie budować strategie ratowania się, przezwyciężania przeszkód naturalnych i sztucznych, pokonywania ludzi wrogich i przekonywania obojętnych. Mogłaby nanosić na mapę ich trasy, tworząc siatkę linii oplatających cały glob. Wynikłyby z tego jakieś nowe modele i schematy ("liminalna faza anty-obrzędu przejścia od Niewoli do Wolności"), ale też praktyczny pożytek dla przyszłych uciekających - katalog typowych błędów, wskazanie na momenty newralgiczne i podstawowe zagrożenia. Etnologia ma tu dobre prawo pierwszeństwa. Może się powołać ma przypadek markiza Condorceta, który w jej historii zajmuje poczesne miejsce jako autor Szkicu postępu ducha ludzkiego poprzez dzieje. Po wybuchu rewolucji francuskiej ten liberał i aktywny wróg terroru miał powody obawiać się o swą głowę i zaszył się w paryskim ukryciu. Po pewnym czasie, by nie narażać osób udzielających mu schronienia, opuścił miasto, a po kilku dniach prowadzony głodem trafił do podparyskiego Clamart, gdzie w jakiejś oberży zamówił omlet. Oberżysta spytał go, z ilu ma być jajek. Światły encyklopedysta wiedział bardzo wiele, ale nigdy nie zadał sobie trudu dowiedzenia się, ile jaj potrzeba do zrobienia omletu -odpalił więc na chybił-trafił, że z dwunastu. Wzbudziło to w karczmarzu podejrzenie, że nie ma do czynienia z prostym człowiekiem. Cichcem powiadomił kogo trzeba i nasz uciekinier został zatrzymany, a w parę dni później zapłacił życiem za swoją niewiedzę. Historię tę poznałem dzięki innemu klasykowi etnologowi, Jamesowi George'owi Frazerowi. 1 Pewnie była ona swego czasu dobrze znana, nie wymagała objaśnień. Aluzja do niej pojawia się przecież bez dalszego tłumaczenia w powieściowej scenie - w Józefie Balsamo Aleksandra Dumas - w której podczas kolacji w arystokratycznym towarzystwie obdarzony nadnaturalnymi zdolnościami Balsamo-Cagliostro przepowiada zgromadzonym, co będzie przyczyną ich śmierci; pod adresem Condorceta pada wtedy budząca wesołość przepowiednia, że umrze on od ... jajka. Nie czytając Frazera, nie zrozumiałbym dowcipu, tak jak nie rozumiał go najwyraźniej redaktor współcze­ snego wydania, skoro nie dał tu żadnego komentarza, wyjaśniającego zapomnianą dziś historyjkę, a niegdyś znaną anegdotę o oczywistym dla czytelnika sensie. 2. Przyszła nauka o ucieczkach dokona ich klasyfikacji, podzieli je na udane i nieudane, znane i nieznane, praw- ETNOLOG W PODRÓŻY (5) JER ZY S. WASILEWSKI ~ Siadami wymyślonej ucieczki dziwe i nieprawdziwe. W relacjach z nich poszuka toposów, konwencji, chwytów. Wskaże te wiarygodne, fałszy­ we i przesadzone. Takie kwalifikacje nie będą absolutne, muszą ulegać zmianie wraz z zapominaniem jakiegoś motywu łub odwrotnie - z rozwojem badań. Oto np. relacja Maurycego Beniowskiego z jego morskiej ucieczki z kamczackiego zesłania była od dawna przedmiotem debaty, w której oskarżano autora o konfabulację; sąd ten trzeba chyba zmienić w wyniku niedawnych prac zasłużonego dla polskiej orientalistyki Edmunda Kajdańskiego, który przez drobiazgową analizę tekstu i kompetentne porównanie go ze źródłami marynistycznymi dowiódł, że ten awanturnik naprawdę otarł się o brzegi Alaski. z Długi marsz - relacja zmarłego przed kiłkoma miesiącami w Anglii Sławomira Rawicza, wrześniowego kawalerzysty z Fińska rodem, który aresztowany przez Rosjan i skazany w wieku dwudziestu pięciu łat na tyle samo łat syberyjskiego obozu ucieka przez Mongolię, Tybet i Himalaje do brytyjskich Indii, by w końcu znaleźć się w polskich siłach zbrojnych na Zachodzie dopiero w ostatnich łatach robi światową karierę) Czekała na nią ponad czterdzieści łat, licząc od daty pierwszego, niepozornego angielskiego wydania. Dziś jej łączny nakład w różnych językach dojdzie niebawem do miliona, ostatnią edycję opatruje przedmową sam Nicolas Bouvier, papież podróżników, recenzują ją największe światowe czasopisma, BBC zrobiła film telewizyjny, a Hollywood zakupił prawa do wielkiej ekranizacji kinowej. Wykorzystują ją jako źródło znani autorzy książek poważnych: a to Anne Applebaum, pisząca o Gułagu (nagroda Fullitzera 2003), a to himalaista Reinhold Messner, który przytacza Rawiczowy opis spotkania z yeti w swojej niedawnej książce, gdzie krytycznie analizuje przekazy na temat himalajskiego "człowieka śniegu". Globtroterskie sła­ wy, takie jak francuski autor-filmowiec Sylvain Tesson z towarzyszem, rozpoczęły już przejście tą samą trasą.4 Tamto stare wydanie The Long Walk wpadło mi w ręce po raz pierwszy na początku lat osiemdziesią­ tych, a dowiedziałem się o nim z pewnej amerykań­ skiej bibliografii książek zawierających doniesienia o spotkaniu z yeti. Nie była to wtedy pozycja znana, ale w bibliotece dobrego amerykańskiego uniwersytetu okazała się łatwa do odnalezienia. Biednie wydana �)erz::j .). WasileWSIU • ;)Lf\U!"\JVll W I NI I ;)LVI'4CJ mą, ale już zmienioną scenerię, porównywać widoki z opisami. Podróżujący po Tybecie u schyłku XIX wieku rosyjski badacz Pozdniejew spotkał (a nawet korzystał z usług) tego samego przewodnika, o którym pisali wcześniejsi o pół wieku pionierzy europejskiej eksploracji, francuscy misjonarze Huc i Gabet. Poruszając się w ciągu kilkunastu lat po różnych partiach tych samych bezdroży, przez które jakoby przeszedł "Slav" i jego towarzysze, zadawałem sobie często pytanie: jak naprawdę musiałaby przebiegać taka ucieczka, gdyby rzeczywiście miała miejsce? Jak powinien wyglądać opis tych krain, gdyby autor widział je naprawdę? Co mogłoby i musiało zdarzyć się po drodze, a nie ma o tym w relacji, bo autor zmyślił ją, nie znając tamtejszych realiów? Co powinno było znaleźć się w opisie, bym mógł uwierzyć w jego prawdziwość? Na syberyjskie rzeki, na tajgę z jej moczarami i gę­ stwiną, na mongolskie i tybetańskie bezludzia patrzyłem pytając: czy tędy dałoby się przejść i dojść do obranego celu - bez mapy, kompasu, bez dobrych butów i odzieży, bez broni, lekarstw i środków zdobywania pożywienia, bez elementarnej znajomości języków i realiów geograficzno-politycznych? Czy można było przeżyć, mając przez cały czas za wrogów zarówno przyrodę, a więc brak ludzi, jak i ich obecność? Albo- · wiem przez ponad połowę trasy, w granicach stalinowskiego systemu, każdy jego syberyjski czy mongolski poddany musiał być chcąc - nie chcąc prześladowcą uciekinierów; natomiast w drugiej połowie trzeba było iść przez tereny ogarniętych wojennym rozgardiaszem Chin północnych i plątaninę pasm górskich wschodniego Tybetu, gdzie grasowały bandy niepłaconych żołnierzy i rabusiów, w tym zwłaszcza z plemion Khampów i Goloków, którzy napadanie na przejezdnych traktowali jak sport. Dopiero niedawno, będąc w Jakucji, zaznajomiłem się z chronologicznie pierwszym, a dotąd mi nieznanym, odcinkiem Rawiczowego szlaku; tam przeczytałem książkę po polsku - z tymi samymi uczuciami zmieszania i zażenowania, co kiedyś. Jak można traktować ją jako autentyk i stawiać autorowi pomnik? Przecież to okraszona gołosłownymi zapewnieniami o prawdziwości powieść przygodowa, która co najwyżej w swej początkowej partii (aresztowanie, obóz) relacjonuje czyjeś autentyczne losy. W tej części, która zapewniła jej popularność, nie jest dokumentem, ale właśnie powieścią młodzieżową, zawierająca tak wiele naiwnych wyobrażeń, prostodusznych lapsusów i pomysłów z kalendarza, że zwłaszcza ktoś, kto był w tych miejscach, musi zakwestionować prawdziwość opisów - ubogich w konkrety, a bogatych w błędy i groteskowe zmyślenia. Chwalący tę książkę nie zauważyli, że autor miesza ze sobą elementy dwóch konwencji- wspomnieniowej i fabularnej. Zapewnienia, iż naprawdę przebył tę niewiarygodną peregrynację, formułuje w pierwszej, ale "dowodów" dostarcza, niestety, tylko w konwencji - szary, byle jaki papier, amatorskie szkicowe rysunki, zapewne niewielki nakład. Najbardziej mnie interesująca część azjatycka okazała się zaskakująco uboga w konkrety. Po jej przeczytaniu wzruszyłem ramionami, i to wcale nie ze względu na krótki opis widzianej z oddali pary ni to ludzi, ni to zwierząt. Znając część opisanej trasy z autopsji, nie miałem wątpliwości- ta książka to oczywista fikcja, naiwna i rażąco nieprawdziwa, przynajmniej od połowy, kiedy młody narrator we wzorowo międzynarodowym towarzystwie (typowym dla młodzieżowej literatury przygodowo-podróżniczej) wyswobadza się zza drutów jakuckiego łagru i dzielnie przewodząc towarzyszom niedoli pokonuje na piechotę kilka tysięcy kilometrów. Załączona mapka śmiałą kreską zaznacza szlak przecinający rzeki Lenę i Witim, pasma Gór Jabłonowych, Czerskiego, Borszczawocznych i parę mniejszych, prowadzący dalej wschodnim brzegiem Bajkału, przez mongolski Chentej, step, pustynię Gobi, tybetański płaskowyż, by gdzieś na zachód od Lhasy przekroczyć grzbiet Himalajów i zakończyć się w nienazwanej miejscowości we wschodnich Indiach. Co do wcześniej­ szych indywidualnych perypetii bohatera, to nie wątpi­ łem w ich prawdziwość, bo aresztowanie przez Rosjan po wrześniu 1939 roku, Łubianka i inne więzienia, droga na Syberię, łagry - to oczywiste elementy losu niejednego, zwłaszcza kresowego Polaka tamtych czasów. Po lekturze wzruszyłem zatem ramionami i nie dokonywałem dalszych sądów krytycznych. Rozumiałem, że opublikowanie doniesienia o sowieckich łagrach w powojennej Europie, gdzie nikt nie chciał słyszeć prawdy o zbrodniach niedawnego sojusznika (przed Sołżenicynem przecież nawet Herling nie był w stanie przebić się przez ten mur), było możliwe jedynie pod warunkiem ubrania relacji w kostium przygodowy i dodanie orientalizującego sztafażu. Powoli zapominałem szczegóły książki, która jednak - na przekór wszelkim spodziewaniom - wydostała się ze zbiorowej mogiły. Po roku 1989 mogło już ukazać się jej wydanie polskie, na którego podstawie zrobiono filmik telewizyjny (z tymi samymi biednymi rysunkami w roli materiału ilustracyjnego), pojawiały się jakieś wzmianki w prasie, potem w Internecie i wszystkie pochlebne. Zatrąbiła narodowa trąbka: "któż inny jak nie Polak mógł być inicjatorem takiego przedsięwzięcia", "drugi Rufin Piotrowski" (XIX-wieczny zesłaniec-uciekinier), domagano się dla autora orderu Polonia Restituta.s Chyba dość nagle wybuchła też światowa kariera Długiego marszu. Czułem się coraz dziwniej: czy tylko ja widzę, że król jest nagi? A może się mylę, może zapomniałem lub przeoczyłem jakąś wartość tej książki w trakcie dawnej, anglojęzycznej lektury? 3. Etnolog jadący śladami jakiegoś U~IC~l.l'>l w teren ma czasem okazję kroczyć sławnego poprzednika, oglądać tę sa- 66 �]ertJ S. Wasilewski • ŚLADAMI WYMYŚLONEJ UCIECZKI Konno przez Sajany Jerzy S. Wasilewski przygodowej. Nie daje żadnych poważnych świadectw nie stara się przekonać ewentualnych sceptyków. Wrażenie prawdziwości stara się stworzyć na dwa równie sprytnie naiwne sposoby: albo tłuma­ czy się niepamięcią w odniesieniu do spraw zasadniczych, albo serwuje pozornie konkretne szczegóły, które nie mają żadnej wartości dokumentalnej. Z jednej strony są zatem częste tłumaczenia, że "nie potrafię sobie przypomnieć, jak kolejno zmieniała się topografia" (s. 124); z drugiej- kompensująca to zmyślona szczegółowość, pozorująca realność wydarzeń, takich jak dokładne podawanie nic nieznaczących szczegółów, np. że wspinaczka trwała pół godziny. Kiedy autor pisze, że ogrodzenie tybetańskiego domu miało około metra wysokości, to niewiele ryzykuje, zmyślając (bo ile mogło mieć - przecież nie pół metra ani nie pięć); jednak nie podaje już informacji, czy było ono z drewna, kamienia, cegły, gliny czy krowiego nawozu - bo to wiarygodności, musiałby naprawdę wiedzieć. Popatrzmy, co jest w tekście i jak to się ma do realiów znanych etnografowi. Zignorujmy całą tę paplaninę - infantylne dialogi włożone w usta wymyślo­ nych, wyciętych z papieru postaci: dziarskiego rotmistrza, jowialnego siłacza, milczącego Amerykanina Smitha (który nie ma nawet imienia) i paru innych oraz dodanego na okrasę tej męskiej monokultury polskiego dziewczęcia, Krystyny, znalezionej przypadkiem w tajdze (sztuczne to jak przedwojenna kinematografia). Nie chodzi o krytykę literacką, ale o weryfikację autentyczności zdarzeń, które miały jakoby leżeć u jej podstaw. Jeśli rzeczywiście grupa więźniów łagru doszła aż do Indii, to kwestią zasadniczą nie były ich rozmówki, chętnie serwowane przez autora, ale sposoby pokonywania przeszkód terenowych i zdobywania pożywienia oraz rozumna obserwacja tego, co ich otacza- ło- a to wypada w tekście wręcz fatalnie. Zadajmy zatem trzy podstawowe pytania: jak szli bohaterowie, co widzieli i czym się odżywiali? 4. Zacznijmy od ucieczki, a więc od połowy książki, kiedy to w kwietniu 1941 roku siedmiu mężczyzn wydostało się nocą przez druty obozu nr 303, położonego gdzieś niedaleko Jakuckai-mając w oczach mapę, widzianą przez Rawicza u komendanta obozu - skierowało się prosto ku Indiom. Dla dzielnych wędrowców znalezienie drogi nie było żadnym problemem - wystarczyło, że najpierw będą szli na południe, w dowolnym miejscu przekroczą zamarznięta Lenę i skierują się ogólnie na połu­ dniowy zachód. Nawet pościgu nie bali się zbyt dłu­ go, bo ślady zasypywał śnieg. Wszystko szło zatem jak z płatka. Przeszedłszy rzekę, "napiliśmy się jeszcze zimnej, czystej wody z Leny, wspięliśmy się na wysoki brzeg i ruszyliśmy naprzód, w kierunku jeziora Bajkał, następnego etapu naszej wędrówki" (s. 122). Pięknie powiedziane, ale nawet z wysokiego brzegu nie było przecież widać oddalonego o tysiąc kilometrów w linii prostej jeziora, wąskiego jak igła (w syberyjskich proporcjach) i oddzielonego niezliczonymi górami. Jak zatem określili kierunek marszu, że już po paru tygodniach znaleźli się dokładnie nad jego świętymi wodami? Ale dajmy spokój fikcji przygodowo-powieściowego myślenia - w realiach górskich nie ma przecież możliwości marszu po najkrótszej linii. Należałoby raczej spytać, którędy musieliby naprawdę iść uciekinierzy, po czym opisać, jak wygląda taka droga i porównać to z wersją książkową, by wskazać, że nie ma tam tego, co być powinno, a jest to, czego być nie mogło. �Przez obszary bezleśne przepływają często podskórne cieki wodne, powodujące zabagnienia na długości kilkudziesięciu kilometrów, które trzeba całymi dniami obchodzić, gubiąc się i myląc zasadniczy kierunek. Po majowych roztopach na miejscu zamarzniętego i dają­ cego się przejść gruntu pojawią się grzęzawiska; zaraz wylęgną się tu chmary meszek i komarów, które przez całe lato nie dadzą spokojnie przejść przez tajgę; będzie je wspominał każdy, kto tam był - poza autorem. Można by dalej pytać, dlaczego nie zaobserwował takich szczegółów, jak odczuwalne w czerwcu "białe noce", nie skomentował obfitości kwiatów, pojawiających się wraz z falą wiosny, która w błyskawicznym tempie zalewa tajgę (zwłaszcza jeśli idzie się na południe), nie podał kolejności dojrzewania latem jagód, którymi powinien się po drodze żywić (najwcześniej poziomki, potem czarne i czerwone porzeczki, czarne jagody, na końcu brusznice), nie zwrócił uwagi na mnóstwo jadalnych pieczarek w stepie (za to wymyślił tam rydze) itd. Wraz z wkroczeniem na tereny tajgi górskiej musiałoby się zacząć ustawiczne, mozolne wchodzenie i schodzenie, które szybko zaowocowałoby zwątpie­ niem: czy przedzierać się prosto na przełaj, czy raczej korzystać z myśliwskich ścieżek i kuszących dolinek; ła­ twiej byłoby nimi iść, ale za to wiodły one w bok, niebezpiecznie blisko ludzkich siedzib, skądinąd również pociągających dla wygłodniałych zbiegów. Zaczęłoby się ciągłe błądzenie, powroty na to samo miejsce po całych dniach wyczerpującego marszu w koło, okresy apatii, gdy chmury i deszcz uniemożliwiały orientację . Nawet miejscowi gubią się na całe tygodnie w bezludnej tajdze (donoszą o tym co lato jakuckie gazety), strzelba - której uciekinierzy nie mieli - jest zasadniczym warunkiem przetrwania. Korzystanie ze znają­ cych wszystkie przejścia lokalnych przewodników było i jest kolejnym nieodzownym elementem podróżowa­ nia po górzystych partiach Syberii; piszą o tym dawni kupcy i eksploratorzy. Opis próby samodzielnego przejścia małego kawałka tej drogi, właśnie wschodnim brzegiem Bajkału, zostawił nam Konstanty Rengarten, który w ostatnich latach XIX wieku szedł pieszo do Chin (i tak zatytułował swoją opowieść, pełną krajoznawczych szczegółów). Męczamię bezowocnego przedzierania się na własną rękę przez zarośla, stromizny i żleby, kwituje słowami: "Las dziewiczy dał mi dobrą nauczkę, żeby nigdy nie zwiedzać go bez przewodnika". A przecież ten nieprzemyślany epizod trwał tylko jeden dzień!6 Ale nasz autor potrafi sobie poradzić, a jak nie wie, to zmyśli. "Trzeciego dnia, gdy oddaliliśmy się od jeziora, doszedłem do wniosku, że osiągnęliśmy punkt, w którym należało skręcić na południe, by trafić na szlak wiodący w odległości kilkudziesięciu kilometrów od brzegów jeziora" (s. 142). A wolno spytać, w oparciu o co dochodzi się właśnie trzeciego dnia do takiego wniosku? I co to za szlak, i skąd o nim można się dowiedzieć, i jak go w tajdze znaleźć? Tak pisać może O tej porze roku prawdziwą drogą pieszej ucieczki tylko Lena, zamarznięta zawsze do maja, kiedy to zaczyna się ledochod, a w późniejszych miesią­ cach idący wzdłuż niej trakt Irkuck- Jakuck. Ten trakt, podstawowa linia komunikacji lądowej między połu­ dniową Syberią a Jakucją, liczył zawsze 2761 km i ani jednego kilometra mniej. Poruszanie się nim- tak jak i samą Leną- groziło może niepożądanymi spotkaniami, ale był to przynajmniej wytyczony szlak, przetarty i równy; na zamarzniętej rzece jed)rną przeszkodą, a i to niewielką, mogły być wypiętrzone zwały lodowe - torosy. Musiało to skusić każdego uciekiniera. Bo przecież wszę­ dzie dookoła jest tylko gęsta tajga, w maju może już nie bardzo zaśnieżona (zresztą zarówno Jakucja, jak i dalsze obszary stepowe to kraina kontynentalnego klimatu, bez obfitych opadów zimą; jednak w wyższych górach śnieg byłby prawdziwą przeszkodą). Jej pokonywanie oznaczałoby ciągłe przedzieranie się przez suche, czarne gałęzie modrzewi, przekraczanie zwalonych pni, obchodzenie błot i grzęzawisk, mordercze brnięcie w górach. Tajga to teren niełatwy do chodzenia, zwłaszcza na wprost. To wcale nie potężne okazy drzew, wśród których przechadzka byłaby przyjemnością - to gęsty las modrzewi, sosen, brzóz, wprawdzie wysokich, ale niezbyt dorodnych. Obecność lodowej zmarzliny tuż pod powierzchnią uniemożliwia im głębokie zakorzenienie, co sprawia, że cięższe wywracają się, tarasując przejścia, i tak zarośnięte gęstymi krzakami. Do ich przecinania służyły Jakutom krótkie żelazne maczety na trzonku, tzw. palmy. Nie rozpoznaję tego wszystkiego w takich oto opisach: "pagórkowate tereny z rzadka porośnięte karłowatymi drzewami i krzakami", "teren zarośnię­ ty karłowatymi drzewami, krzakami i kępami traw" (s. 122, 124). Oczywiście, niecały obszar, który mieliby do pokonania nasi uciekinierzy stanowiła tajga (ale też na pewno nie byłaby to tundra z opisu powyżej). Począt­ kowe równinne obszary centralne, z brzozami i olchami, powinny przypomnieć autorowi rodzime Polesie (czego nie dostrzega). Częstym elementem jakuckiego pejzażu, na który musieliby się natknąć wśród lasów, są kilkukilometrowe "polany", tzw. alasy. Zarodek alasu stanowi powiększające się latami jeziorko z wytopionej zmarzliny, wokół którego rosną trawy, dobre do wypasu i sianokosów. Stoi tam zwykle jeden lub kilka balaganów - domów z bali, o ukośnych ścianach, obmazanych krowim nawozem i takie same zabudowania gospodarcze, a na skraju - parę starych krzyży rodzinnego cmentarzyka. Ta typowa forma odosobnionego letniego bytowania Jakutów sprzed kolektywizacji była w czasach stalinowskich zastępowana standardowymi domami w kołchozowych wioskach, ale przetrwała do lat 60., kiedy to padła ostatecznie ofiarą polityki ukrupnienia (przesiedlania ludzi do większych wsi) . Do dziś jeżdżąc po ułusach centralnej Jakucji spotyka się takie opuszczone chutory. mogłaby być 68 �jerzY S. Wasilewski • ŚLADAMI WYMYŚLONEJ UCIECZKI Jak przejść przez taką rzekę - Jangcy w górnym biegu. Fot. Jerzy S. Wasilewski Ulica modlitewnych młynków. Fot. Jerzy S. Wasilewski �Pora deszczowa we wschodnim Tybecie. Z młynkiem modlitewnym w ręku. Fot. j erzy S. Wasilewski Tybetańczyk Fot. j erzy S. Wasilewski 70 z Syczuanu. Fot. jerzy S. Wasilewski �Jerzy S. Wasilewski • ŚLADAMI WYMYŚLONEJ UCIECZKI tylko ktoś, kto przed oczami ma pustą kartkę papieru, a nie rzeczywiste doświadczenia, i pomaga sobie wodząc palcem po mapie. Ta dziwna droga prowadzi nas do jeszcze dziwniejszej krainy. Ledwie uciekinierzy wyszli znad Bajkału, a już znaleźli się "w krainie sadów, kwitnących wiśni i moreli" (s. 145). Jako żywo, zdziwiliby się mieszkań­ cy Zabajkala, dowiadując się, że mieszkają wśród sadów! Kolejne absolutne zmyślenie z zakresu flory: bawełna. Oto czekający na dogodny moment, by przekroczyć tory kolei transsyberyjskiej (ten prozaiczny fakt jest rozwinięty w nie lada jaki thriller) widzą "przechodzącą w oddali karawanę wielbłądów obłado­ wanych bawełną" (s. 152). Te ustawiczne południowe motywy u autora, który był jakoby w łagrze na północ­ nej Syberii, muszą dawać do myślenia ... Pora w końcu zapytać, co też jedli nasi bohaterowie. Otóż okazuje się, że całkiem spory zapas pożywie­ nia można było odłożyć z głodowych obozowych porcji (i to już po krótkim tam pobycie), a zresztą tajga wprost sama dostarcza żywności, nawet tym, co nie mają strzelby. Pomysłowości nie powstydziłby się baron Munchhausen. "Jeden szczęśliwy rzut kijem, trochę szamotania, pył wzbitego w górę śniegu - i świet­ na kolacja z syberyjskiego zająca dla wszystkich" (s. 123); potem jest jeszcze weselej: na drodze uciekinierów znalazł się jeleń, zaplątany rogami w korzenie zwalonego drzewa, który dostarczył siedmiu mężczyznom takiej ilości mięsa, że nie ·byli w stanie dźwigać go ze sobą; na rewelacje owocowe przyjdzie jeszcze czas. Pisarz jest wobec swego czytelnika w dużo bardziej komfortowej sytuacji, niż uciekinier wobec swego żo­ łądka. Może z łatwością powiedzieć słuchaczowi, że "minęło kilka tygodni" (s. 128) i okrasić to jednym polowaniem na jelenia, a czytelnik nie będzie wymagał codziennego opisywania, jak udało się zdobyć żywność. Inaczej żołądek; ten domaga się jedzenia co dzień, a do jakiego stanu potrafi doprowadzić psychikę, kiedy jest pusty - o tym pisali ci, którzy naprawdę przeszli przez obozy i nie zrobili z tego wesołkowatej przygody. "odziany w charakterystyczny stożkowy kapelusz" pozdrawia ich z uśmiechem (s. 161), zaś na lądzie mongolskie powitania brzmią "oby twoje nogi służyły ci jak najlepiej w drodze" (s. 163; byłby to dobry przykład do studium nad zmyślonymi konwersacjami prowadzonymi przez Europejczyków z literackimi tubylcami, typu "ile odmieniło się księżyców, odkąd szlachetny pan raczył opuścić progi swego pałacu?"). Z Mongołami zamieszkującymi "wioski o płaskich dachach" (nie jest to chyba najdokładniejszy opis obozowiska białych, wojłokowych jurt) rozmawia autor po rosyjsku (którego nieksiążkowi Mongołowie absolutnie nie znają) o ich osłach i mułach (których tam nie ma), oni zaś częstu­ ją go figami i orzechami (jak wyżej). A nawet tym, którzy nie rozumieją rosyjskiego, wystarczy powiedzieć słowo "Lhasa", by "wywołać w odpowiedzi gest ręki, wskazujący kierunek" (s. 158). Zapewne w Azji wszystkie drogi prowadzą do Lhasy, co bardzo ułatwia wymyśloną wędrówkę. Skądinąd owe melony, które nasi uciekinierzy dostali od wdzięcznego starego Chińczyka za pomoc w ściągnięciu dżonki z mielizny, rozwiązały najwyraź­ niej (autorowi) problem zdobywania żywności- wszyscy, łącznie z czytelnikiem, objedli się nimi tak, że nie trzeba było wracać do tej przyziemnej kwestii aż do końca pobytu w Mongolii. No, gdzieś jeszcze pojawi się jednozdaniowe zapewnienie, że "nieraz trzeba było zatrzymać się na kilka godzin, by [... ] po prostu zarobić na żywność" (s. 169). Nie wiadomo wprawdzie, jaka to była żywność i jak na nią zarabiano, ale na pewno "po prostu". Jakże rozczarowany byłby prawdziwy uciekinier, który zamiast tych serdeczności i smakołyków musiał­ by się zetknąć z prawdziwym obliczem stalinowskiej (czojbałsanowskiej) Mongolii. Bez dżonek i melonów, w biedzie wyłącznie pasterskiej gospodarki, za to z obsesją szpiegów i agentów, świeżą jeszcze po ledwie co wygasłych walkach z Japończykami nad Chałchyn gol. Bo ten pasterz owiec, zdziwiony wizytą w jurcie gromady cudzoziemców, bełkoczących coś rozpaczliwie już by on wiedział, tak samo jak ów oberżysta z Ciamart, kogo i gdzie trzeba powiadomić. Nie później niż nazajutrz podjechałby pod jurtę gazik, z którego wysiadłoby dwóch niemających ochoty na żarty panów, w czarnych kapeluszach i tegoż koloru długich, skórzanych płaszczach (sam takich widziałem, bo ta między­ narodowa moda utrzymywała się w Mongolii jeszcze w latach siedemdziesiątych), a zaraz potem dojechała­ by ciężarówka, na którą pod lufami zapakowano by naszych bohaterów i zawieziono na nieprzesadnie dłu­ gie śledztwo z wiadomym zakończeniem. Im dalej w głąb Mongolii, tym częściej pojawiają się w tekście duby smalone. "W drugim miesiącu podróży przez Mongolię trafiliśmy do wioski złożonej z ubogich domostw. Dla Europejczyka uderzający był brak płotów i w ogóle brak jakichkolwiek granic mię­ dzy obejściami. Wieś prowadziła pewnie wspólną go- 5. Wejście na teren Mongolii rozpoczyna autor od opisu, który jest wystarczającym dowodem, że nigdy w życiu, ani przez chwilę tam nie był. Oto wśród "terenów uprawnych" przepływają "liczne rzeki, którymi płynęły wyładowane sampany. Łodzie musiały płynąć do Urgi, miasta leżącego u zbiegu trzech rzek" (s. 159). Śmiać się czy płakać, czytając o tych terenach uprawnych i wyładowanych sampanach, których jako żywo nigdy tam być nie mogło, bo pływają dopiero po rzekach południowych Chin? A gdy jeszcze okaże się niebawem, czym są one wyładowane ... Otóż "melonami wielkości piłki futbolowej"! (s. 168). Nasz Munchhausen śmiało raczy nas zapewnieniami: "widzieliśmy póź­ niej wiele dżonek na innych rzekach Mongolii Zewnętrznej" (s. 162). Na niejednej z nich Chińczyk 71 �spodarkę i płoty były zbędne. Podeszliśmy do zbudowanego z kamienia domu o płaskim dachu. Na twardo ubitym klepisku przed domem stał słup, wokół którego chodził powoli wół [... ]-młócił żyto" (s. 169). To już chyba rekord! Ani jeden z użytych w tym opisie rzeczowników (wioska, wspólna gospodarka, domostwo, kamień, płaski dach, klepisko, słup, wół, żyto) nie ma przecież w Mongolii takiego odniesienia przedmiotowego! Za to, jak na ironię, istnieje to, co autor neguje - szczelne, wysokie płoty z desek często oddzielają poszczególne podwórza w miejskich i osadowych jurtowiskach. Późniejsze obrazy również zasłu­ gują na ulokowanie w światowej księdze etnograficznych nonsensów: woły ciągnące wozy wyładowane snopkami, studnie do nawadniania pól, gdzie w kieracie chodzą kobiety, mongolskie modły odczytywane jakoby z jedwabnej taśmy, wyciąganej z cylindra (jakieś echo młynka modlitewnego? ale z niego nic się nie wyciąga!), owce pieczone na rożnie (Mongołowie wy- nistracji, w imieniu której odpisywał na prośby o wizy, składane w Indiach przez ludzi Zachodu. Wśród starających się byli chorzy na płuca, którzy upatrywali ratunku w wysokogórskiej krainie dalaj-lamy, ale decyzje były wyłącznie odmowne. Nasz autor nie przedstawi ani jednej próbki takiej gęstej prawdy historycznej czy realiów etnograficznych, a przecież mógłby opisać choćby jednego lamę, przydrożne miejsce ofiarne - czortem, wygląd namiotu albo klasztoru. Co najwyżej opowie bajeczkę, jak to konwersował sobie, znów po rosyjsku, z... Czerkiesem, który nie wyjaśnił mu jednak, jak i dlaczego przeniósł się tam spod Kaukazu. To ów góral wskazał jakoby uciekinierom właściwą drogę, a objaśnienia tego starczyło na cały Tybet. Kiedy więc bohaterowie na drodze do Lhasy (którą nie wiedzieć dlaczego ominą - cóż, w tym bogatym w szczegóły mieście autorowi groziła­ by dekonspiracja ... przez czytelnika), spotykają misjonarza, i to ni mniej, ni więcej, tylko niemieckiego, to w porywie uczuć patriotycznych nie chcą z nim rozmawiać. Najwidoczniej nie potrzebują żadnych wskazówek; nie rozumiem tylko, dlaczego przynajmniej Mr. Smith nie był przytomniejszy. Szło się im pewnie jak po maśle. "Gdy trzeba było, przepływaliśmy spienione rzeki [a żadnemu z wycień­ czonych zbiegów nie zdarzyło się od początku trasy choćby dostać od tego kataru; w rzeczywistości w takich przeprawach tonęły nawet konie - JSW]. Forsowaliśmy góry, które [... ] z bliska okazywały się dziwnie łatwe do przebycia" (s. 227). Na tym tle opis spotkania z parą yeti brzmi, muszę przyznać, zupełnie realistycznie. Pośpieszę z nieładnym podejrzeniem, że stworzył go zapisujący książkę ze słów Rawicza Ronald Downing, o którym wiem, że interesował się ta problematyką. Czary mojej irytacji dopełnił za to sposób, wymyślo­ ny przez autora, by wspiąć się na wyjątkowo stromą, zaśnieżoną przełęcz. Oto do niesionego od dawna kawał­ ka drutu przywiązuje on ciężki kamień, przerzuca go na drugą stronę przełęczy i po tym drucie się na nią wcią­ ga! To istne Himalaje groteski. Ale jak inaczej chłopak z Fińska, który pewnie nie był nawet w Zakopanem, mógł wyobrażać sobie pokonywanie tych gór w latach, kiedy na dobrą sprawę dopiero zaczynano je zdobywać? Nie muszę mówić, że autor jest konsekwentny i do końca i nie podaje ani nazwy miejscowości w Indiach, do której trafia, ani żadnych szczegółów na temat tamtejszej jednostki wojskowej czy jej oficerów - anonimowi ludzie bez narodowości, nazwisk, stopni. Podobnie też rozpłyną się w niebycie pozostali przy życiu bohaterowie książki - najwidoczniej zbyt papierowi i ulotni, by dało się odnaleźć ich po wojnie. łącznie gotują mięso). Opis przekraczania pustyni Gobi przekracza granice tolerancji i właściwie odbiera recenzentowi wiarę w sensowność jego krytyki. Autor niestety zupełnie nie wiedział, że jest to ogromna i geologicznie zróżni­ cowana strefa, gdzie dziesiątkami kilometrów ciągną się najpierw partie skaliste i żwirowe (Czarna Gobi, Czerwona, Szara, Fiaskowa i in.). W opisie Rawicza zostaje ona przedstawiona jak pustynia z obrazka: nic tylko piaszczyste wydmy, a po tygodniu chodzenia po nich wprost przed naszymi wędrowcami pojawia się ratująca od śmierci z pragnienia oaza, i to z palmami (ale za to bez ludzi, bo konwersacja byłaby zbyt trudna). A żeby nie wszyscy bohaterowie zmarli z głodu, po drodze aż roi się od wielkich węży, które dostarczają pożywienia przez cały rozdział (nie muszę mówić, że nic o nich nie wie mongolska herpetologia). 6. Niech łaskawy Czytelnik sam sobie czyta dalsze banialuki. Zapewniam, że nie ma w nich ani jednej poważnej obserwacji, jaka mogłaby uprawdopodobnić przejście przez Sinkiang, Kansu, Tybet czy Himalaje. Chętnie dowiedziałbym się, jak wyglądała wówczas sytuacja w północnej części tego buntującego się obszaru: czy jeszcze trwają ruchawki lat 30., na fali których pojawiają się lokalni watażkowie i ich zbiry, ści­ nający głowy na prawo i lewo? Z kolei w południowo­ -wschodnim Tybecie, wzdłuż Himalajów- za przyczyną wojny trudne do wyobrażenia ożywienie: masowy ruch towarów, zarówno przemycanych z Indii do Chin, jak i dostarczanych tędy przez aliantów dla oddziałów Czang Kaj-szeka walczących z Japończykami. A jednocześnie teokratyczna biurokracja lamów, ści­ śle kontrolująca swoich, skrajnie nieufna wobec obcych i bardzo skutecznie broniąca im wstępu. Wiedział coś o tym Heinrich Harrer, który - kiedy już sforsował ten mur - pracował dla tybetańskiej admi- 7. Ktoś, kto nie czytał książki, może spytać, czy na pewno nie ma w niej takiej oto furtki: że autor rozpoczął ją jako opowieść o prawdziwych przeżyciach wię­ zienno-łagrowych, a w pewnym momencie zaczął rela- 72 �cjonować swe obozowe marzenie. Przecież, leżąc na obozowej pryczy, często uciekał na wolność - w myślach. Wyobrażał sobie krok po kroku drogę do Indii; snuł tę słodką myśl, konkretyzował ją, nadawał obrazom postać literacką. A potem, zapisując ją już w Anglii, tylko zrezygnował z wyraźnej granicy, zacierając przejście między jawą i marzeniem. Nic w tekście nie wskazuje, by taka była geneza książki, a jej jednolicie prostoduszny styl wyklucza taką dwupoziomową interpretację. Zresztą przyjrzenie się pierwszej części, tej zupełnie prawdopodobnej, może zaowocować generalną wątpliwością, czy Sławomir Rawicz był w ogóle na dalekiej Syberii. Zwróćmy uwagę na dwa epizody. Pierwszy to opis drogi konwoju więźniów z Irkucka nad Lenę, owe dwa i pół tysiąca kilometrów, przebyte pieszo, przez śnieg, na wspólnym łańcuchu. Otóż "tak naprawdę", to taki konwój nie szedłby z Irkucka. Zawieziono by więźniów koleją transsyberyjską jeszcze dalej na wschód, do stacji Niewier. To właśnie stamtąd szły transporty towarów do Jakucji. Stalin polecił zbudowanie drogi-magistrali od Niewieru przez Tompo, Ałdan, Ojmiakon do Magadanu dopiero w czasie wojny, ale przedtem też biegł tam szlak. Było stąd do Jakucka o półtora tysią­ ca kilometrów bliżej niż z Irkucka, co obniżało straty i koszty logistyczne. Jak pisze sam Rawicz, nawet eskorcie zależało na doprowadzeniu na miejsce jak największej liczby żywych robotników. Szczegół drugi - lapsus etnograficzny zdradzający zmyślenie. Podczas marszu w konwoju pomysł później­ szej ucieczki podsuwa bohaterowi pewien napotkany w drodze stary... Ostiak, który jest tam akurat ze swym synem, saniami, reniferami i peroruje na temat wolności. Widocznie Ostiakom, tak jak Czerkiesom w Tybecie, parę tysięcy kilometrów odległości w lokalizacji nie robiło różnicy. Jak jednak znalazł się on w Jakucji, zważywszy że jego rodacy żyją nad dolnym Obem chyba, że jako stalinowski więzień, co nie było niemożliwe, ale nie obejmowało reniferów. Trzeba też powiedzieć - jakkolwiek dziwnie to zabrzmi- że Jakucja nie była krainą obozów. Osławiona Kołyma i królestwo Dalstroju to był odległy, inny świat. Wprawdzie kwestie te nie są jeszcze dobrze przebadane, ale jakuccy badacze doliczyli się "tylko" 104 obozów, przy czym akurat w środkowej Jakucji (a właśnie tu miałby być Rawiczowy numer 303) ła­ grów nie było w ogóle!7 Nic zatem dziwnego, że wspomniany Sylvain Tesson rozpoczął swój marsz śladami Rawicza od jakiegoś starego łagru nad Ojmiakonem, a więc znacznie dalej na południowy wschód, a do tego na drugim brzegu Leny; notabene, późniejsze doniesienia internetowe na jego temat, pochodzące z Irkucka mówią, że przesiadł się już na rower. Jak sugerowałem, podejrzanie często lapsusy Rawicza zdradzają, że jeśli miał on przed oczami jakieś obrazy (stereotypowe czy autentyczne), to pochodzą one raczej z południowych republik ZSRR: wszystkie te frukty, osły i karawany wielbłądów z bawełną są na Syberii zupełnie nie na miejscu. Parokrotnie powtarza się też idiotyczna myśl, by uciekać do Afganistanu, na który to pomysł nie wpadłby żaden więzień łagru nad Leną, a prędzej już ktoś, kto przebywał w środkowo­ azjatyckiej części Gułagu. Może zatem autor przeszedł w rzeczywistości inną, bardziej typową drogę polskiego żołnierza-zesłańca: z łagru gdzieś za Uralem (tam mógł usłyszeć o Ostiakach) przez południe ZSRR do armii Andersa? Może to wspomniany Downing namówił go na przesunięcie scenerii ku Tybetowi, w czym miał swój interes ze względu na zainteresowanie dla tematu yeti? A skoro już punktem dojścia miała zostać kraina śniegów i Indie, to naturalniej było rozpocząć literacką ucieczkę gdzieś na wschodniej Syberii (im bardziej oddalonej na północ, tym dzielniej, no i ciekawiej dla czytelnika). �Uruchomiliśmy już 8. mechanizm sceptycyzmu, zaostrzmy więc podejrzliwość i spytajmy wprost: czy Rawicz był w ogóle w jakimkolwiek łagrze? Przecież opis przygotowań do ucieczki nie grzeszy prawdopodobień­ stwem (doradza ją nie tylko "stary Ostiak", ale też żo­ na komendanta obozu, która pomaga w jej przygotowaniu). Przemilczane są za to okrutnie rzeczywiste w łagrach kwestie kar za ucieczkę, losu złapanych, a także udziału tubylczych ludów Syberii w polowaniach na zbiegów, dezerterów z armii, "agentów wroga" itp. Patrząc na to chłodnym okiem, trzeba powiedzieć, że grupa nowicjuszy nie miała w tajdze żadnych szans w konfrontacji z jakuckimi czy ewenkijskimi myśliwymi, którzy motywowani nagrodą- 50 lub 100 rubli, butelka spirytusu - dostarczali władzom obozów obcięte głowy lub ręce. Można więc podejrzewać, że przy takich uwarunkowaniach pisać o ucieczce przez całą Syberię w konwencji przygodowej mógł tylko człowiek, który nigdy w łagrze nie był. Na dodatek obraz życia obozowego, jaki rysuje Rawicz, nie jest rozbudowany, a przecież wiemy, jak bogaty i różnorodny był to świat - pod względem ludzkim, przedmiotowym i językowym. Wszystkie te urki, zeki, wory w zakonie, zona, kawecze u Rawicza jest takiej etnografii bardzo mało. No tak, nie każdy musi być Sołżenicynem, Herlingiem czy Sza- Jedno nie ulega wątpliwości: Sławomir Rawicz istniał rzeczywiście, bowiem naprawdę zmarł - 5 kwietnia 2004 r., w swym domu pod Nottingham, pozostawiając kilkanaścioro dzieci i wnuków. W miesiąc póź­ niej ukazało się w Guardianie wspomnienie pośmiert­ ne pióra jego angielskiego znajomego, z którym ten pracował po wojnie jako technik ceramik. Nie podaje ono żadnego szczegółu, który uzupełniałby tekst książ­ kowy - nekrologowa biografia rekapituluje pokrótce książkowe zmyślenie . Podkreślona jest skromność Slava jako człowieka, jego religijność i umiłowanie wolności. Nie ma mowy o jednym choćby przedmiocie gwoździu, pasku, kawałku druta - który autor wyniósł­ by i pokazywał jako pamiątkę tamtych lat. Nie dowiemy się już zatem, co odczuwał skromny, przyzwoity człowiek, którego świat nagrodził uznaniem i pieniędzmi za dokonania nieprawdziwe. Co myślał, kiedy musiał odpowiadać na pytania czytelników - a z obituarium wiadomo, że odpisywał z żoną na wiele listów, zwłaszcza od młodzieży. Jak ów miło­ śnik wolności znosił dożywotnie uwięzienie we wła­ snej fikcji, jak się czuł, będąc - także przed najbliższą rodziną - zakładnikiem swego dawnego zmyślenia, od którego w miarę napływu propozycji kolejnych wydań, przekładów i spotkań z czytelnikami nie było już odwrotu? I najgorsze - co czuł, gdy przypominał sobie (albo dowiadywał się) o losach tych więźniów łagru, którzy naprawdę, a nie w książkowej banialuce, spróbowali ucieczki. Takich jak ten szesnastoletni chłopak, którego złapano zimą po kilku godzinach, przetrzymano gołego przez dobę w karcerze, a potem na placu apelowym posadzono na klęczkach, związanego, z wbitym w ziemię zaostrzonym palem między pośladkami, w taki sposób, by wraz z postępującą utratą sił sam się nań coraz głębiej nabijał; po dwóch dniach dowódca obozu dobił go strzałem z rewolweru w potylicę ... 10 Pewnie to o takich momentach wspomniał w przedmowie spisujący słowa Rawicza Downing: "Nie był zbyt emocjonalnym narratorem, pamiętam jednak, że przynajmniej trzy razy puściły mu nerwy i płakał" (s. 14). Nie dowiem się nawet, jak Sławomir Rawicz wyglądał. Ani w pośmiertnym wspomnieniu, ani w książ­ kach nie ma jego zdjęcia. li łamowem.8 Są jednak w jego opisie nieliczne, ale zaskakująco autentyczne szczegóły; to może śmieszne, ale takim dotknięciem autentyku wydaje mi się opis towarzyszą­ cej konwojowi specjalnie przerobionej ciężarówki na gaz drzewny. Wprawdzie nie jest to żaden dowód, ale rosyjski badacz problematyki łagrowej Wieniamin Ioffe z zasłużonej w tych sprawach organizacji Memoriał nie znalazł w archiwach Gułagu żadnych dokumentów na jego nazwisko; jest on też bardzo sceptyczny w kwestii jego ucieczki. 9 Zdobądźmy się zatem na pytanie najbardziej podejrzliwe, najbezczelniejsze: czy Rawicz w ogóle przeszedł aresztowanie, więzienia, transport? Ile koloryzował, co usłyszał od innych, od dziesiątków Polaków, niemających pretensji literackich? Pytam, bo krytyczna lektura powieści rodzi wątpliwości już od samego jej początku. Oto bardzo młody człowiek traktowany jest przez machinę NKWD, jakby był kimś bardzo ważnym - jego proces trwa długo i odbywa się na Łubiance, w samej Moskwie; autor nie ujawnia, czym zasłużył na takie zaszczytne traktowanie. Dalej, opisy zaliczanych więzień są bardzo schematyczne i znów tylko powieściowe- bez wymieniania prawdziwych ludzi, znanych postaci, dających się sprawdzić nazwisk współwięźniów, realistycznie przytoczonych rozmów na aktualne tematy. Parniętam jednak, że to półliteracka konwencja mogła pociągnąć za sobą zafałszowania czy uproszczenia, które nie muszą być dowodem nieprawdziwości faktu aresztowania. 9. Oczywiście także niewątpliwy uczestnik wydarzeń może po latach to i owo zapomnieć, jak ten weteran napoleoński, który pytany przez wnuki o odwrót spod Moskwy pamiętał tylko, że były wtedy straszne upały. Autor ma też prawo to i tamto zmyślić, a dobre zmyśle­ nie nie podważa przekonania czytelnika o autentyczności reportażu jako całości. W jednym z syberyjskich rozdziałów swej podróży po Imperium Ryszard Kapuściński (skądinąd również pińszczanin) opowiada fa- 74 �Jerzy S. Wasilewski • ŚLADAMI WYMYŚLONEJ UCIECZKI scynującą historię, jak to zimą na Dalekiej Północy idą­ ce rano do szkoły dziecko wyczuwa przed sobą korytarz odrobinę cieplejszego powietrza - wtedy wie, że przed nim szedł już inny, nieco wyższy uczeń. Będąc w Jakucji w okolicach, gdzie temperatura minus 50 stopni jest zimą na porządku dziennym, pytałem, czy możliwe jest takie wyczuwanie ciepła; wszyscy zgodnie odpowiadali (a rozmawiałem także z wytrawnymi myśliwymi, uczulonymi na niuanse stanu natury), że to wykluczone. Jeśli etnologia podjęłaby się roli nauki o ucieczkach, to tym bardziej mogłaby się zająć zmyśleniami. Ma już swoich słynnych fantastów, jak Carlos Castaneda, który rewelacjami o nadzwyczajnych mocach meksykańskiego czarownika najpierw zasłużył sobie na doktorat na UCLA, a potem na jego odebranie (a mimo to wydawnictwo tego uniwersytetu do dziś wydaje jego bestsellery). Nasza nauka zajęła się już takimi facecjami, choć były to raczej miłe przyczynki. Oksfordzki etnolog Rodney Needham przedstawił parę barwnych przypadków, w tym niejakiego George'a Psalmanaazara, który w Europie pierwszych lat XVII wieku zasłynął jako przybysz z Formozy i jej znawca (wtedy jeszcze Tajwan był praktycznie nieznany); zaprezentował on pochodzącą li tylko z jego wła­ snej wyobraźni całościową konstrukcję tamtejszej kultury, społeczeństwa, historii, religii, pisma, języka etc., zyskując uznanie kręgów naukowych i towarzyskich. 12 Nie był zatem Rawicz pierwszy, nie będzie i ostatni. Im ryzykowniejszy przedmiot fałszywej identyfikacji, tym większa pokusa sławy, ale też większe ryzyko kompromitacji. Pod obozy, wojnę, Holocaust też już się podszywano. Było zmyślone dzieciństwo w Oświę­ cimiu - zdemaskowane "pamiętniki" Bruchstucke Binjamina Wilkomirskiego, który, jak się okazało, jeśli widział Auschwitz i Majdanek, to tylko jako turysta. Parniętamy kontrowersje wokół Malowanego ptaka Jerzego Kosińskiego, perwersyjnego zmyślenia zaprezentowanego jako świadectwo okupacyjnej dziecięcej tułaczki. Bo też czytelnik nie chce delektować się jawną fiknabywca, domagający się najbardziej niewiarygodnych historii wewnątrz książki, żąda, by na obwolucie zapewniała go ona o swej absolutnej prawdziwości. Blaga będzie bestsellerem pod warunkiem, że przytrzyma nas w dwoistym poczuciu obcowania z tym, co niewiarygodne, ale prawdziwe. Rozszyfrowane kody Leonarda, literatura spisku i odkrycia wieczystej tajemnicy zawsze są opatrzone klauzulami prawdziwości. Czy nie taka jest zresztą charakterystyka mitów, które nie zdarzyły się nigdy, ale są prawdziwe zawsze? Może zresztą wytaczam zbyt potężne armaty, a tu raczej trzeba westchnąć "sancta simplicitas" i pogodzić się z prawami literatury naiwnej i piśmiennictwa amatorskiego? Tak przynajmniej twierdzi mój rosyjski przyjaciel, folklorysta Sasza Gura, który uznaje za ciekawą cechę mentalności autora "skłonność do marzycielstwa, romantycznych fantazji o dalekich podróżach, cją; charakterystyczną dla przedstawiciela polskiej kultury prowincjonalnej". Tacy zmyślacze, jakie ich czasy. Nie pytajmy autora, dlaczego jest naiwnym fantastą; pytajmy, jak mógł mu uwierzyć czytelnik. W przypadku Długiego marszu rysują się trzy domeny, w obrębie których można szukać odpowiedzi na to pytanie. Pierwsza z nich to styl samego dzieła. Jest w nim trudny do odparcia - bo niby-prostoduszny - swoisty emocjonalny szantaż: prostolinijnością, ułańską szlachetnością, patriotyzmem, wiarą w opatrzność, umiarkowaną boleściwością, łagodzoną siermiężnym humorem. Potraktowany wstępną martyrologią czytelnik przechodzi na odbiór emocjonalny - wyłącza krytycyzm, nie waży się nawet sam przed sobą kwestionować szlachetności autora-ofiary, zawierza narratorowi. Jak chyba w każdym przypadku "wierzenia w coś", działa tu zarówno czynnik zewnętrznego przymusu (autorytet, doxa, przekonanie ogółu), jak i wewnętrz­ nego pragnienia odbiorcy, by to była prawda - by dobro zwyciężało ze złem, a życie ze śmiercią. Drugi obszar to kulturowa (nie)kompetencja czytelników, w tym także osób, które wzięły się do recenzowania książki: brak etnograficznej wiedzy o Wschodzie, o realiach obyczajowych i językowych, o praktycznym wymiarze uwarunkowań środowiska naturalnego. Autor, piszący zaraz po wojnie o Syberii, Mongolii czy Tybecie (a też o łagrach), mógł mieć poczucie bezkarności - dość słusznie uważał, że zwykły czytelnik też nic o nich nie wie, a co najwyżej ma schematyczne wyobrażenie, które wystarczy powielić. Dziś wprawdzie wiemy więcej, ale za to silniej działają okoliczności trzeciej płaszczyzny - mechanizmów przekazu medialnego, w strumieniu którego funkcjonuje także i ta książka. Bardziej niż w czasach jej debiutu zatarta jest obecnie granica między wirtualnym a realnym. Poczekajmy jeszcze trochę, a zobaczymy, że kreacja George'a Clooneya (bo to on kupił prawa do ekranizacji Długiego ma1Szu) w połączeniu z hollywoodzką reklamą filmu jako historii autentycznej ustalą na zawsze kwestię jego prawdziwości w masowym odbiorze. W czasach, w których za rzeczywistość uchodzi telewizyjne realit:y, wszystkim nam coraz mniej zależy na tym, by wiedzieć naprawdę, czy coś jest faktem historycznym, czy medialną kreacją - czy e vero, czy tylko bene trovato. 10. W prawdziwym świecie, aby wyjść żywym z opresji - a też by napisać wiarygodną o tym relację, a nawet by odróżnić prawdziwą opowieść od fałszywej -warto wiedzieć, ile jajek potrzeba do zrobienia omletu. �P rzypisy J.G. Frazer, Gorgona's Head and Other Literary Pieces, London 1927, s. 370-372 E. Kajdański, Tajemnica Beniowskiego. Odkrycia, intrygi, fałszer­ stwa, Warszawa 1994. Tytułowe intrygi i fałszerstwa to rosyjskie działania - poczynając od kontrofensywy ambasady w Paryżu mające zdezawuować zesłańca, który skompromitował imperium carycy Katarzyny w oczach świata. Nic też dziwnego, że i dziś rosyjscy uczeni są sceptyczni w kwestii prawdziwości tej relacji - patrz: D. Griffiths, Maurice August Benyowsky. A Military Adventurer in Revolutionary America, "Mir lstorii. Rossijskij Elektronnyj Żurnal", nr 4/2002, przyp. 7 (www. historia. ru /2002/04/ griffiths. htm). S. Rawicz, The Long Walk, London 1956; wyd. polskie: Długi marsz, Gdańsk 2001 wydawnictwo Gord (dalsze cytaty z podaniem tylko numeru strony według tej edycji). Wydanie polskie podaje jako oryginał tytuł angielski- byłoby to zatem tłumacze­ nie, dlaczego jednak anonimowe? Czy Rawicz sam napisał tekst polski? A. Applebaum, Der Gułag, Berlin 2002, s. 426, 671; R. Messner, Yeti, Warszawa 2002. Rosyjskie głosy o książce i doniesienia o wyprawie Tessona: http:l(if.russ.ru/tssue/6!20010816_ knigi.htrnl; www.gazetayakutia.ru l re a d. a s p? i d = 3 O l O3- l 3 & d a t e s= 5 l 6/2 OO3; http:l/lib.ru/PRIKL!SHKLYARSKIJ1tomek04.txt h ttp: l Iw ww. bgtrk . ru l ru l mod u l e. php? na me= news&go=dat&fid=2747 http:llwww. vgtrk.comlrnews.html?sid = 22&id = 14248&date = 04-07-2003 T. Lisiecki, Sławomira Rawicza ucieczka z lagru 303, "Prace Uczestników Studium Doktoranckiego" [UŚ), t. l, Opole 2002, s. 134; C. Chlebowski, Ciernisra droga Długiego marszu, "Tygodnik Solidarność", nr 912002, s. 14 K. Rengarten, Pieszo do Chin. Wrażenia z podróży, Warszawa 1899, s. 46 E. Alekseev, Priznaju vinovnym. Slużba bezopasnosti Respubliki Sacha Uakutija), Moskva 1996, s. 92 Warto by też sprawdzić, jak relacja Rawicza prezentuje się na tle całościowego obrazu łagru, wyłaniającego się z dziesiątków nieliterackich zapisów; materiał do takiego porównania zestawia np. l. Sariusz-Skąpska, Polscy świadkowie GUŁagu. Literatura lagrowa 1939-1989, Kraków 2002 Opinię tę przywołuje Applebaum, ale nie odważa się dyskredytować dzieła Rawicza, które raz i drugi cytuje jako dokument. IO S. Waydenfeld, Droga lodowa, Lublin 2002, s. 123 II Już po napisaniu tego tekstu natrafiłem na wcześniejsze polskie wydanie (1993, Londyn-Warszawa, wydawnictwo Unicorn) z podobizną autora, a także bogoojczyźnianymi wstępami jego oraz Ryszarda Reiffa. Nie ma w nich ani słowa uwiarygodniają­ cego ucieczkę, lecz jedynie martyrologia, Katyń i Jałta. Oba te teksty znikły z następnych wydań - szkoda tylko, że wraz ze Buddyjskie stupy. For. Jerzy S. Wasilew>ki zdjęciem. Il 13 Miejsce ofiarne u podnóża świętej góry. Fot. Jerzy S. Wasilewski 76 R. Needham, Exemplars, Berkeley 1985, s. 75-116 Janusz Głowacki, pisząc o zakończonej samobójstwem ucieczce Kosińskiego od własnej mistyfikacji, przypomina słowa Audena, że "jak się raz zacznie uciekać, to potem nie ma już ucieczki od ucieczki", J. Głowacki, Z glowy, Warszawa 2004, s. 261 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7b0942f7c17388e75e4f58fd0830a28.pdf d4f40d12f0706a4e523ac94c37c4967f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6261 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource podróże - aspekt antropologiczny Arktyka - relacje z podróży święto szamanizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5838 Title A name given to the resource Etnolog w podróży (6) : smutek Arktyki w masce święta, w szamańskim kostiumie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006, t.60, z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, t.60, z. 2, s. 5-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM 1. ETNO LO G W PODRÓŻY (6) N a eweńskie sanie trzeba wskakiwać szybko, najczęściej w biegu, zwłaszcza jeśli jedzie się w zbiorowym zaprzęgu, w którym powiąza­ nych jest jeden za drugim kilka pojazdów i tyleż ciąg­ nących je par reniferów. Te ruszają z kopyta i w mgnieniu oka można znaleźć się pod ich nogami, a potem pod płozami sań. Wprawdzie reny to zwierzę­ ta skoczne i w biegu zadziwiająco lekkie, ale też impul­ sywne, trudno poddające się kierowaniu. Nierzadko jadący musi najpierw przebiec obok nich kilkaset me­ trów, by wdrożyły się do truchtu w określonym kierun­ ku, podczas gdy one uparcie zawracają, chcąc wrócić do stada, z którego zostały odłowione. Sztukę szcze­ gólnie narowistą trzeba tego oduczać, waląc ją z całej siły kułakiem w pokrytą długim włosem klatkę piersio­ wą. Najbardziej oporne są osobniki mieszanego, dziko-domowego pochodzenia. Jesienią, w czasie rui, zdarza się, że do samic z wypasanego stada podchodzi dziki samiec z tajgi. Z zostawionego przezeń potomka poży­ tek będzie niewielki: nie chce chodzić w zaprzęgu, ucieka na swobodę. Zresztą takie powroty do natury zdarzają się też osobnikom niby to oswojonym. Stado jest w ciągłej fluktuacji, bo renifery to w gruncie rze­ czy zwierzęta nie do końca udomowione. Przez noc pasą się w tajdze, w ciągu dnia są dwu- lub trzykrotnie przyganiane na krótko w pobliże obozowiska, by unik­ nąć zupełnego ich rozproszenia i pogubienia. Ich zwią­ zek z człowiekiem jest ostatnio jeszcze słabszy, niż był dotąd. Otóż prawie wcale się ich nie doi, choćby z bra­ ku kobiet w pasterskiej brygadzie, złożonej z samych tylko młodych mężczyzn, podczas gdy kobiety, dzieci i starsi żyją w osadzie odległej o kilkadziesiąt lub kilka­ set kilometrów od stada i jego koczowisk. Nic zatem dziwnego, że warstwa udomowienia, cywilizacji jest dziś na renach szczególnie cienka. Pytanie, czy to sa­ mo w jakiejś mierze nie odnosi się również do ludzi. Kontakt eweńskich pasterzy z kulturą jest ponie­ kąd okresowy. To, co odbywa się w tajdze, przy sta­ dzie, można nazwać gołą egzystencją. Przebiega ona w grupie kilku mężczyzn, kiedyś stanowiących bryga­ dę. Dziś w miejsce tej starej, po komunistycznemu bo­ jowej nazwy weszła zresztą nowa, przyjęta w „Unitar­ nym Przedsiębiorstwie Państwowym” (tak prze­ chrzczono większość dawnych sowchozów): podsta­ wowa grupa wraz ze zwierzętami nazywa się jeszcze do­ sadniej - stado. Stado siódme, w którym jesteśmy, to niespełna trzysta reniferów, brygadier - czterdziestolatek Stiepan - i trzej młodzi, dwudziestoparoletni: Kola, Anton i Timur. Czasem któryś pójdzie w tajgę na polowanie na dzikiego rena - mięsa starczy na tydzień, nie trzeba będzie zabijać sztuki ze stada. Mieszkają w brezento­ wej pałatce, która wyparła już wszędzie dawny, kryty skórą namiot - czum. W niej śpią, gotują i jedzą, wy- J E R Z Y S. W A S I L E W S K I Smutek Arktyki w masce święta, w szamańskim kostiumie konują drobne prace gospodarcze i naprawcze, słucha­ ją radia, grają w karty - tej listy aktywności nie da się zanadto przedłużyć. Czasem któryś zagada coś do po­ zostałych w zborsuczonym rosyjskim (Kola nie mówi po eweńsku, bo ma ojca „Gruzina” - w ten delikatny sposób daje się do zrozumienia, że spłodził go jakiś nie­ zupełnie zidentyfikowany przyjezdny). Wieczorami można się wzajemnie postraszyć opowieściami o niedź­ wiedziu, który potrafi dokonywać przerażających ata­ ków nawet na ludzi przy domowym ogniu. W niektórych takich obozowiskach jest jeszcze etatowa czumrabotnica —gospodyni-kucharka, jedyna kobieta w tym towarzystwie. Wszystkie inne, młode i stare, żyją w osadzie. Są przy dzieciach, niektóre pracują w administracji albo w szkole, inne prowadzą jakiś sklepik, łapią się dodatkowych prac, na przy­ kład uszyją komuś unty, zimowe buty ze skóry zdjętej z goleni łosia lub renifera, części najbardziej odpornej na wilgoć. Takie buty nie są tanie: latem trzeba za nie dać dziewięć tysięcy rubli, czyli ok. tysiąca złotych, a kto się spóźni z zamówieniem, ten zimą zapłaci i dwana­ ście tysięcy, przyciśnięty koniecznością. Od stycznia do początków marca mrozy będą dochodzić do minus sześćdziesięciu stopni i tylko w miejscowym obuwiu da się wytrzymać. Mogą to być też filcowe walonki albo prawdziwie myśliwskie torbaza, nader wygodne, bo luźne i miękkie, nie tylko miękkością wyprawionej na zamsz skóry, ale i zostawionym na niej futrem, stano­ wiącym wnętrze buta. O ich wartości przekonuję się w trakcie jazdy w prawie czterdziestostopniowym mro­ zie połowy marca. W moim markowym obuwiu alpini­ stycznym, mimo dwóch par grubych skarpet (a może właśnie z ich winy - krew w tak ściśniętej stopie ma utrudnione krążenie) wytrzymuję tylko cztery godziny, po czym muszę ratować się przed odmrożeniem, zmie­ niając je na unty. Sanie Ewenów są niższe niż ich pobratymców Ewenków, więc siedzi się blisko ziemi, z lewą nogą wy­ ciągniętą przed siebie, podczas gdy prawa, opuszczona z niedbałym szykiem, spoczywa na płozie, by w razie 5 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI 2. potrzeby stabilizować pojazd albo hamować. Trzeba tylko uważać, by nie trafiła między kamienie czy gałę­ zie. Saniom nic się nie stanie - mają niezbędną gięt­ kość, którą zapewniają im rzemienie, łączące ze sobą również elastyczne brzozowe pręty oraz deski wymosz­ czonego skórami siedzenia. Reny, nie zwalniając tempa, przeskakują ponad zawałami - wywróconymi w czasie wiosennych powo­ dzi drzewami, które wmarzły w lód i teraz tarasują drogę. Naszym traktem jest bowiem rzeka zamarznię­ ta do dna, co umożliwia komunikację. To paradoks Syberii: siarczyste mrozy i śniegi, gdzie indziej będące przeszkodą w transporcie, tu umożliwiają łączność. Ogromne obszary są podmokłe i błotniste, bo leżą na wiecznej zmarzlinie, a te na niżu mają do tego nie­ wielki stopień nachylenia. Dlatego latem są z reguły nieprzejezdne - nawet wierzchowy renifer pod prymi­ tywnym, niepewnym siodłem nie gwarantuje długo­ dystansowego transportu: zbyt często zdarzają się upadki z jego grzbietu w błoto. Jako że pomniejsze rzeczki są zbyt płytkie dla łodzi, trzeba czekać, aż za­ marzną, tworząc zimniki, którymi będzie mógł ruszyć cięższy transport. Wielkie, takie jak Lena, stają się na czas od listopada do maja szlakami i mostami dla naj­ cięższych maszyn oraz lotniskami dla samolotów. 20, 30, 40 ton - kolejne komunikaty określają dopusz­ czalne obciążenie lodowej pokrywy, jesienią w po­ rządku rosnącym, na wiosnę w malejącym. Ale dwa okresy pośrednie, ledostaw i ledochod, kiedy to lód jest jeszcze zbyt słaby lub już niepewny, a kry wykluczają użycie łodzi i promów, oznaczają zupełne przecięcie komunikacyjnych arterii na wiele tygodni. Do siódmego stada jechaliśmy najpierw po lodowej tafli Tompo (dopływu Ałdanu, który z kolei wpada do Leny), w górę rzeki, by wkrótce skręcić w jej dopływ Sach, a potem jeszcze w głąb potoku Chułania. Rzeki te wiją się wśród szczytów Gór Wierchojańskich, któ­ re teraz, w marcu, wyglądają jak osypane cukrem, z powtykanymi w środkowych partiach zapałkami drzew, przechodzącymi u podnóży w gęstszą, burą szczecinę tajgi. Jej prawie wyłącznie modrzewiowy drzewostan jest o tej porze roku praktycznie bezbarw­ ny, koloru nie dodają też nadbrzeżne smugi topoli i wierzby koreańskiej, na której łuszczą się krótkie, wy­ schłe na wiór paski kory. Punktem wyjścia była osada Topolinoje, położo­ na w połowie odległości między Leną a Kołymą, dwa dni drogi od Jakucka - siedemset kilometrów, z cze­ go większość po dobrze przeprowadzonym, gładkim w zimie jak stół magadańskim trakcie. Budowali go w latach czterdziestych więźniowie GUŁagu, wyście­ łając nie tylko modrzewiem, ale i swymi martwymi ciałami; resztki otoczonych drutem kolczastym bara­ ków bez skrępowania znaczą tę drogę do dziś. Łagro­ wy rodowód to grzech pierworodny większości tutej­ szych osad. „Smutek Arktyki”, to oczywiście formuła zapoży­ czona, i to podwójnie: tytuł klasycznej pozycji strukturalizmu sprzed półwiecza w ten właśnie sposób prze­ tworzył przed laty profesor Dynowski, zbierający się stale i bezskutecznie do spisania wspomnień ze swych młodzieńczych podróży po Syberii, Dalekim Wscho­ dzie i Północy. Bo syberyjska Północ już w tamtych czasach, przed stu laty, robiła na przybyszu przygnębia­ jące wrażenie. Beznadzieja egzystencji w żałosnych, oddalonych od świata osadach, pijaństwo mężczyzn i apatia kobiet, na próżno wypatrujących kandydata na męża - niechby i przelotnego - wśród rzadkich przybyszów, kupców czy marynarzy, uzupełniających ograniczoną lokalną pulę kandydatów, co dałoby szansę wyjścia poza chów wsobny (i może jakieś bły­ skotki, podarki, jeśli na rzecz patrzeć nie w katego­ riach interesów gatunkowych, genetycznych, lecz osobniczych, ekonomicznych). Dzisiaj role się poniekąd odwróciły: to mężczyźni na próżno wypatrują kobiet - kandydatek na żony. Nastąpiło bolesne rozszczepienie resztek rdzennej kul­ tury i lokalnych społeczności na część produkcyjną, pasterską, męską, koczującą w tajdze i pozaprodukcyj­ ną, kobiecą, osiadłą. „A która chciałaby tu przyjść i żyć w pałatce?” - odpowiada retorycznym pytaniem Anton, kiedy pytam go o perspektywy żeniaczki. No tak, one mieszkają w osadzie niewielkiej wprawdzie, ale noszącej w oficjalnej nomenklaturze miano „typu miejskiego”, z takimi jego wykładnikami jak kilka blo­ ków mieszkalnych, drewnianych, ale piętrowych, nie dość że z bieżącą wodą (leci wszędzie z kranów przez całą dobę, bo inaczej zamarzłaby w rurach), to jeszcze z toaletami w mieszkaniu, co przy tych mrozach ma niemałe znaczenie. Usadowione w otwartym miejscu, nad rzeką, na tle gór, Topolinoje nie razi brzydotą, co może zdziwić, jeśli widziało się takie połagrowe miasteczka jak Chandyga czy Batagaj. Tam odnosiłem wrażenie, że budujący je i żyjący w nich skazańcy nienawidzili tych miejsc i mszcząc się na nich za swoją tragedię dokła­ dali starań, by wyglądały jak najgorzej: zeszpecone koszmarną infrastrukturą rozpadających się rur i ko­ minów, zabłocone i niemożliwie zaśmiecone wszelki­ mi odpadkami, po sowiecku byle jakie i zdewastowa­ ne. To zresztą jeszcze przedradziecka specyfika. W a­ cław Sieroszewski, zesłany do Wierchojańska w la­ tach 80. XIX wieku, opisuje w czarnych barwach tę osadę w autobiograficznej powieści Ucieczka, tyle że ukrywa ją przez uprzejmość pod nazwą Dżurdżuj. Można by pomyśleć, że to jakaś fikcja, groteskowa przesada. Ale kiedy w powieści pada nazwa Morze Gnoju, jaką zesłańcy obdarzyli wielki staw zajmujący do dziś centrum osady, to wiem - po ubiegłorocznym tam pobycie - że czytelnik dostaje najszczerszą praw- 6 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI dę geograficzną bez żadnego zmyślenia. Okropieństwo, doprowadzające do skrajnej rozpaczy. To tu już na trzeci dzień po przyjeździe popełnił samobójstwo młodziutki student z Petersburga skazany za udział w zamachu na cara. Zostawił list do matki i powiesił się na Baranuckiej Górze, po drugiej stronie rzeki Jany, co do dziś wspominają mieszkańcy, jakby nieświa­ domi tego, że jest to najgorsze w historii świadectwo wystawione ich małej ojczyźnie. Topolinoje dopiero niedawno wkroczyło w fazę za­ uważalnego kryzysu. Przedtem, za rządów lokalnego satrapy, stanowiło siedzibę pokazowego sowchozu, skupiającego eweńskich pasterzy renów. Staraniem owego wpływowego dyrektora zbudowano tu nawet kombinat hodowli świń (dziś oczywiście w ruinie), do którego pasza - produkowana gdzieś w Europie - była dostarczana helikopterami... Taniej byłoby pewnie dowozić gotowe obiady z najlepszych kalifornijskich restauracji, ale przecież nie rachunek ekonomiczny wtedy decydował. Pasterze mieli za wszelką cenę pro­ dukować mięso, którego brakowało dla robotników w zakładach wydobywających cynę, złoto, diamenty... Stada reniferów osiągały wielkość nieznaną w prze­ szłości i ten nienaturalny stan jest dziś wspominany ja­ ko „tradycyjny obraz gospodarowania” ! Obecnie, gdy gigantomania minęła, bo nie ma środków na jej finansowanie, ci którzy pracowali w jej chorobliwym ideologicznym czadzie, stracili sens ży­ cia. Pasterze są w stanie zupełnej frustracji: na ich pro­ dukt nie ma prawdziwego rynkowego zapotrzebowa­ nia, skoro amerykańskie kurczaki („nóżki Busha”) kosztują połowę tego, ile musi kosztować mięso rena, by jego producent mógł przeżyć. Ta rąbanka nie ma zresztą dobrej marki u jakuckich gospodyń. A komu potrzebne są dziś skóry czy rogi? Nawet panty - młode, ukrwione poroże, przedtem sprzedawane do Chin i na Zachód z przeznaczeniem farmaceutycznym - nie znajdują już odbiorcy. Gdzie widzieć pocieszenie i sens życia? Czym re­ kompensować sobie wyrzeczenia i trud bytowania w skrajnie trudnych warunkach tajgi? Jak zachować zdrowie psychiczne, żyjąc miesiącami bez kobiet, w oddaleniu od rodzin - bo helikopter nie przywiezie już w tajgę dzieci po szkole, jak to bywało w dobrych czasach. Co może robić chłopak w osadzie pełnej bez­ robotnych rówieśników, poza szabaszką —jakąś doryw­ czą pracą czy usługą dla sąsiada? Jak bronić młodych przed alkoholizmem, który doprowadza do tylu no­ żowniczych bójek kończących się śmiercią? Jak odwo­ dzić od samobójstw młodych ludzi, którzy widzieli w telewizji, w wojsku - zgoła inny świat, i wiedzą, że nigdy się w nim nie znajdą? Triste Arctique, zaiste. Czy zatem na naszych oczach odchodzi w niebyt trwająca od tysięcy lat aktywna symbioza człowieka i renifera? Może tak, skoro nie uwzględniają jej żela­ zne reguły światowej ekonomii, nie ma dla niej miej­ sca w systemie skutecznych subsydiów, nie będzie kontynuacji wiedzy i doświadczenia pasterskiego przy sztucznym, brygadowym systemie pracy, gdzie rozbity zostaje przekaz rodzinny i kontakt pokoleń. No i ta plaga samobójstw. Wiadomo, to problem całej Arktyki, nie tylko poradzieckiej. Uczestnicząc w debatach zachodnich antropologów tego obszaru w ramach projektu Boreas spotykałem się z wyspekulowaną hipotezą, że jednym z czynników ułatwiają­ cych decyzję o samobójstwie jest tradycyjna wiara w reinkarnację; takie opinie bulwersowały mnie, po­ nieważ wiem, że było ono zawsze traktowane ze zgro­ zą, kończyło się nietypowym, hańbiącym pochów­ kiem, samobójca miał przeradzać się w upiora itp. Tak - myślę teraz - ja to wiem, ale czy wiedzą dzisiej­ si młodzi kandydaci na samobójców? Czy mają jakąś znajomość tych spośród dawnych treści wierzenio­ wych (opowieści, obrzędów), które odwodziłyby ich od strasznego zamiaru? Przecież w głowach zostały tylko marne ich resztki, może więc mgliste wspomnie­ nie wiary w reinkarnację rzeczywiście pozwala im wi­ dzieć w samobójstwie nie tylko doraźną ulgę, ale tak­ że jakąś nadzieję? 3. Zadaniem święta jest dostarczanie sensu. Wbrew realiom, wbrew temu, co widać gołym okiem, ma ono przekonać, że hodowla reniferów ma przyszłość, że władze wysoko cenią trud pasterzy, że kultura ludowa Ewenów ma się dobrze. Kwietniowy Dzień Pasterza Rena jest typowym świętem biurokracji, bez uzasad­ nienia w tradycji, ale przecież ma tę tradycję okresowo ożywiać. Gospodynie wyciągają więc pochowane stro­ je, które imitują dawne. To nic, że większość z nich cienkie skórzane kurtki, zdobione haftem - nie nada­ je się na zimę. Nakłada się je dwa razy do roku, na­ stępnym razem w czerwcu, w czasie święta narodowe­ go, a ściślej republikańskiego, wywodzącego się z jakuckiej tradycji Ysyachu. Renifery też dostaną ozdob­ ne, poobszywane koralikami popręgi, czasem z ra­ dzieckimi jeszcze symbolami. Przemówienia, odznaczenia, gratulacje. Zawraca­ nie kijem rzeki Tompo: rocznicowe wspominanie dy­ rektora - bohatera pracy socjalistycznej, nostalgia za okresem świetności, gołosłowne napominanie, żeby utrzymywać ducha tamtej epoki. Wreszcie akcja prze­ nosi się z salonów władzy lokalnej na gładką po­ wierzchnię zamarzniętej rzeki za osadą, gdzie obok ofi­ cjalnej areny każda brygada - teraz już wzmocniona o kobiety z osady - postawiła swoją pałatkę, w niej przyjmuje odwiedzających i częstuje ich wszystkim, co ma najsmaczniejszego. Wczoraj, dziś i jutro występują w domu kultury amatorskie zespoły pieśni i tańca, miejscowe i przywiezione z innych ułusów. Pokazują etniczność odświętną, kostiumową, choreograficzną. 7 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Fot. 1 Wyścigi, Fot. Lech Mróz Fot. 2 Radzieckie symbole, Fot. Lech Mróz Fot. 3 Na saniach, Fot. Lech Mróz 8 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Ostatni prawdziwy szaman eweński, Stiepan Spiridonowicz Kriwoszapkin nie zostawił następcy, ale przecież natura nie zniesie próżni; Ewenowie z Jakucka przyznali to miejsce pobratymcowi, Ewenkowi z Nieriungri, Siemionowi Stiepanowiczowi Wasiliewowi znanemu pod imieniem Sawieja. To pewnie rzeczy­ wiście ostatni prawdziwy szaman ewenkijski, przynaj­ mniej w Jakucji (pamiętajmy, że lud ten, choć o li­ czebności nieprzekraczającej kilkunastu tysięcy, żyje na całym ogromnym obszarze od Jeniseju po Ocean Spokojny). Zarówno jego asystentka, w średnim wie­ ku kobieta o wymownym imieniu Oktiabrina, jak i uczeń Soduot to Jakuci. Ponoć on sam pytał duchy, czy są jeszcze w Jakucji szamani, a one odpowiedziały mu, że jest jedyny. Stosownie do tego utrzymuje się za­ potrzebowanie na jego praktyki wróżebne i lecznicze. Sawiej mieszka na prowincji, ale klientela jest przecież głównie w stolicy, więc i on, jak Mahomet do góry, musi czasem przyjechać do Jakucka. Mamy szczęście. Nasz eweński przyjaciel, etnograf z Jakucka Anatolij Aleksiejew współpracuje z nim od dziesięciu lat, pełniąc funkcję organizatora jego wizyt w mieście. Tak się szczęśliwie składa, że właśnie będzie się odbywać leczenie. Anatolij ma też nadzieję, że w trakcie seansu pojawią się tajemnicze ognie, jakie od kilku lat ujawniają się na fotografiach, które Sawiej pozwala mu robić w czasie seansu. Jest późny wieczór, ale jeszcze nie ciemno, bo w marcu zmrok zapadnie dopiero po dziewiątej. Stary, parterowy dom przy ulicy Ojuńskiego, jednej z głów­ nych ulic Jakucka. Pokrzywiony jak wszystkie tu bu­ dynki drewniane od ruchów płytkiej warstwy ziemi na wiecznej zmarzlinie. Wygódki i szopy na podwórku, ciasne dwupokojowe mieszkania w budynku. W cho­ dzimy przez kuchnię do pokoju stołowego. N a stole czeka obfity poczęstunek z przywiezionych ze wsi, z tajgi surowców: wędzone mięso rena, kiełbasy, kon­ fitury. Są i ryby w kilku postaciach, głównie nelma z Kołymy czy Indygirki (pobliska Lena w dobrą rybę nie obfituje, skażona pewnie nieczystością z kursują­ cych po niej statków). Jemy zarówno soloną w dzwon­ kach, mniej smaczną, jak i największy przysmak Sybe­ rii, stroganinę —kawałki surowej, zamrożonej na kość ryby, strugane wzdłuż grzbietu w jego najlepszej części. Szaman musi się najeść, bo czeka go daleka droga, a my jemy razem z nim, i w odróżnieniu od niego tak­ że pijemy - na etykietce ma to napis Zołoto Jakutii. Jest nas razem 17 osób (ktoś zwraca uwagę, że to dobrze liczba nieparzysta), prawie same kobiety, z których po­ łowę stanowią Jakutki, a drugą Rosjanki. Wszystkie miastowe, a jedna, ta najważniejsza, przyjechała nawet z Moskwy. Jest artystką estrady, ma stosowną tuszę i puszystą fryzurę blond. Skarży się na ciężkie nogi, to dla niej zorganizowany jest seans, z którego dobro­ dziejstw także i my będziemy mogli skorzystać. Sawiej wychodzi do pokoju obok, gdzie po kolei wchodzimy Oczywiście, występy swojaków, zwłaszcza małych dzie­ ci, cieszą widzów i nie mam poczucia zupełnego braku autentyczności. A jednak przypomina mi się masowa sztuka ludowa, taka jaką widziałem w Jakucku w warsztatach jubilerów, którzy na nowoczesnych ma­ szynach tłuką „ludową” srebrną biżuterię, mówiąc na tę produkcję lekceważąco: nacjonałka. Siebia pokazat’ i liudej posmotret’ —ta ogólnorosyjska dewiza przyświeca i temu świętu. Każdy nakłada na siebie najlepszą, odświętną maskę, usiłując pokazać się od najlepszej strony. Urzędowy optymizm władzy po­ zwala zapomnieć o marnych perspektywach. Bardzo tego potrzebują zwłaszcza ci w brygadach, więc pozjeż­ dżali tu po miesiącach izolacji. Dla tych, co koczują 400-500 kilometrów dalej, nieobecność mogła trwać nawet pięć lat. Święto daje nadzieję na poznanie dziewczyny, na ożenek - tak przynajmniej chcieliby to widzieć starsi, którzy przy każdej okazji robią do tego aluzje; pasterska młodzież sceptycznie ocenia widocz­ nie swe szanse, skoro oddaje się piciu w zamkniętym, męskim towarzystwie. Nie wszyscy zresztą odważą się na konfrontację oczekiwań z rzeczywistością. Nasz Kola z siódmego stada dobrowolnie został sam w pustym obozowisku. Wie, że świętowanie oznaczałoby bezustanne picie, przy czym każda kolejna butelka wódki będzie sprze­ dawana coraz drożej. Narobiłby długów, których nie ma jak spłacić z mizernej pensji; a zresztą, od począt­ ku roku jeszcze jej nie wypłacano. Jego koledzy ekscytują się udziałem w wyścigach re­ niferowych zaprzęgów. Tu naprawdę mogą i siebie po­ kazać, i na innych popatrzeć. Wskakiwanie na grzbiet rena wierzchowego, w mgnieniu oka, z wykorzystaniem pasterskiego kija jako podpórki, to prawdziwie cyrkowa sztuczka. Zawody obejmują kilka biegów na różnych dystansach i w różnych grupach wieku, widać więc, ja­ ką rolę gra eksperiencja: starzy prowadzą sanie dokład­ nie po szlaku, młodym reny uciekają na boki tak samo jak w tajdze. Najwięcej emocji budzi ostatni bieg, któ­ rego uczestnicy sami fundują nagrodę: zwycięzca zabie­ ra renifery pokonanych. Tylko siedmiu pasterzy decy­ duje się na takie ryzyko, ale po aplauzie publiczności widać, że Ewenowie lubią hazard i doceniają śmiałków. 4. Rozszczepienie pasterskiej kultury przebiega nie tylko po liniach codzienność - święto albo brygada osada. Pewne treści przeniosły się jeszcze dalej, wywędrowały bowiem do miasta. Do nich należy szama­ nizm, którego próżno by szukać w tajdze. Pasterze pa­ miętają, który z ich przodków był szamanem, prze­ strzegają też przed żartowaniem lub niedowiarstwem w tej kwestii, przytaczając z respektem przykłady nad­ zwyczajnej a groźnej mocy jakiegoś dawnego szamana, ale nie stykają się z takimi praktykami osobiście. 9 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Fot. 4 Topolinoje osada, Fot. Lech Mróz Fot. 5 Łagier, Fot. Lech Mróz Fot. 6 Galop, Fot. Lech Mróz 10 �005-14 Wasilewski.ps 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODRÓŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Fot. 7 Ofiara ogniowi na początek święta, Fot. Lech Mróz Fot. 8 Ubój rena, Fot. Lech Mróz Fot. 9 Obozowisko, reny, Fot. Lech Mróz 11 �005-14 Wasilewski.ps 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODRÓŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Fot. 10 Występy artystyczne, Fot. Lech Mróz Fot. 11 Łagier, Fot. Lech Mróz Fot. 12 Szaman, Fot. Lech Mróz 12 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODROŻY (6). SMUTEK ARKTYKI i przedstawiamy mu swe prośby; ja proszę o zdrowie dla mojej dwuletniej córki; szaman nie mówi po rosyj­ sku, więc jego pomocnica tłumaczy mu, że proszę o ochronę dziecka przed czarami i urocznym okiem. Nareszcie zrobiło się ciemno, można zaczynać. Wynosimy do kuchni stół z jedzeniem, rozsiadamy się na podłodze i na krzesłach z rękami położonymi luźno na kolanach, trzymając je otwartymi dłońmi do góry. Szaman i jego pomocnica nakładają skórzane stroje, oba są obficie haftowane kolorową nicią, płaszcz Sawieja jest poobwieszany żelaznymi przywieszkami. Ona zapala w żelaznej miseczce ogień, a on to ziewa, to czka, i jeszcze łapczywie wypala papierosa. Sawiej bierze do rąk bęben, który suszył się dotąd ponad płytkami kuchenki elektrycznej i zaczyna ryt­ miczne uderzenia w tempie ok. 120 na minutę. Nie przerwie ani nie zmieni tempa przez następną godzinę. Najpierw siedzi, po kwadransie pomocnica pomoże mu się podnieść, a on zaczyna niemrawy taniec z czę­ stymi skłonami ciała do ziemi i rzadszymi półobrotami, czemu towarzyszy cichy, przerywany śpiew, a raczej zu­ pełnie nieczytelne zawodzenie. Zaczyna się faza wróżb: szaman rzuca pałkę od bęb­ na kolejno ku każdemu z nas, a na podstawie tego, czy upadła ona właściwą stroną do góry, pomocnica orze­ ka, czy wróżba jest dobra czy zła. Może niewłaściwie to odczytuję, ale chyba pałka musi upaść przed każdym trzy razy z rzędu w pozycji „dobrze”, a to niełatwo uzy­ skać, dlatego rzutów jest co najmniej kilkadziesiąt. Teraz czas wziąć się do leczenia głównej chorej. Kładzie ona ręce na bębnie, a szaman i pomocnica białą szmatką zbierają z jej ciała choroby. Już po chwi­ li mają ich materializację - pokazują brud na szmatce. Potem choroba z ciała zostanie wydobyta za pomocą bębna przeciąganego ponad ciałem - znów nazbiera się w nim całkiem sporo jakiegoś śmiecia, które zosta­ nie demonstracyjnie wysypane na szmatkę. Minęła już godzina od początku seansu. Sawiej zdejmuje kolejno strój, nakrycie głowy i bęben, odda­ je je chorej, która na kilka minut podejmuje szamanienie. Jeszcze kilka kobiet przejmuje rekwizyty, ich taniec jest momentami żywszy, a uderzenia w bęben energiczniejsze aniżeli u samego Sawieja. On zaś, zmęczony, siedzi w kącie, odpoczywając ze szmatą na głowie, która zakrywa mu oczy. Wreszcie wychodzi do pokoju obok, a razem z nim chora - pewnie opo­ wie mu, tak jak to potem zadeklaruje nam, że od ra­ zu poczuła się lepiej, a szaman da jej jeszcze ostatnie wskazówki. Znów zasiadamy do poczęstunku w kuchni; kobie­ ty, zwłaszcza Rosjanki, są podekscytowane i rozrado­ wane, Jakutki przeżywają to spokojniej. Wychodząc, żegnają się wylewnie, mówiąc nam, że choć zdawało­ by się, iż spotkaliśmy się tu przypadkiem, to przecież w życiu nie ma przypadków, a wszystkim pokierował Gospod. 5. Ale na najwyższe piętro wtajemniczenia wprowa­ dza nas Anatolij. Otóż stanowczo zapewnia, że cały czas widział wspaniałe ognie. Jedna czy dwie osoby nieśmiało to potwierdzają; przypuszczam, że nazajutrz będą o tych ogniach z przekonaniem opowiadać... Gdybyś chciał, łaskawy Czytelniku, wiedzieć, jak one wyglądały, nie pytaj o to sceptycznego zachodnie­ go obserwatora. Sam spójrz na zdjęcia Anatolija, któ­ re ukazują dziwne złociste czy pomarańczowe smugi. Czasem wychodzą one szerokim płomieniem z sza­ mańskiego bębna albo też z naczynia z rozpalonym na wstępie oczyszczającym ogniem, czasem przebiegają przez kadr wąskimi, zapętlonymi sznurami. Niekiedy towarzyszą im mroczne plamy, w których Anatolij do­ patruje się to głowy niedźwiedzia, to ptaka, to ludzkiej dłoni. Wyjaśnia, że efekt pojawił się dopiero po latach jego współpracy z Sawiejem, pewnie też w związku z tym, że i sam szaman zdobył już wtedy większą moc - mógł docierać do dwunastego, a nie tylko do dzie­ wiątego nieba. Szamańskie duchy-pomocnicy? Trajektorie sił sa­ mego szamana, jego mocy duchowej? Resztki tej ener­ gii, które zostały w przestrzeni po jakichś niegdyś żyją­ cych ludziach, przywołanych w seansie? Obraz eweńskiej „gospodyni ogniska domowego”, Tow muhonni? Anatolij przyjmuje wszystkie te wyjaśnienia jednocze­ śnie, a do tego zarzuca nas terminami i pojęciami, któ­ re same w sobie mają wszystko wyjaśnić: a to ciała astralnego, a to efektu Kirliana, falowo-korpuskularnej natury światła, strumieni elektronów, równań Maxwella i Heisenberga, jakiejś przestrzeni Kozyriewa i równie dla mnie tajemniczej energii czasu. „Prawda jest wielowariantowa, a rzeczywistość objawia się w mirażach” - powtarza za którymś z rosyjskich ni to mistyków, ni to profesorów, których dzieła zapełniają dziś rosyjski rynek masowych czasopism i książek, do­ cierając - jak to parę razy stwierdzałem w rozmowach w syberyjskiej głuszy - do bardzo szerokich kręgów od­ biorców, głodnych, jak się okazuje, tych iście pankosmicznych wyjaśnień. „Wielowariantowość prawdy” to sformułowanie, które bardzo odpowiada tricksterskiej naturze Anatolija. Ten Ewen z krwi i kości, niemłody, a późno przeflancowany z tajgi na uniwersytet, o bogatym życiorysie, łą­ czy w sobie zarówno dalekosiężne ambicje poznawcze, jak i fantastyczne poczucie humoru, dzięki któremu mi­ strzowsko posługuje się tzw. mową nienormatywną (a jak wiadomo, język rosyjski daje tu utalentowanemu rozmówcy niemałe możliwości). To poczucie humoru każe mu też mówić o sobie samym, stosując cytat z Puszkina: „ja, Tunguz dziki”. Ma on też niewątpliwie ów spryt tubylca, co to chętnie wykołuje obcego (Jaku­ ta, Rosjanina, Europejczyka), by wykazać mu - przy wszystkich swoich kompleksach i aspiracjach - wyż- 13 �005-14 Wasilewski.ps - 8/30/2006 3:13 PM Jerzy S. Wasilewski • ETNOLOG W PODRÓŻY (6). SMUTEK ARKTYKI Fot. 13 Szaman i tricster, Fot. Lech Mróz Fot. 14 Portret, Fot. Lech Mróz szość własnej kultury. Czy nie postąpiłby on zatem tak samo jak szaman, który pokazuje ukryty wcześniej śmieć jako materializację wyciągniętej właśnie choroby, a jednocześnie wierzy w prawdziwość swych działań? Oglądam negatywy zdjęć i widzę te same co na od­ bitkach smugi. Nie jestem specjalistą od fotograficz­ nych trików, nie potrafię tych efektów przekonująco objaśnić i zdyskwalifikować. Pytani o to praktycy nie umieli mi dotąd pomóc - stale czekam na bardziej kompetentne opinie. Wykluczmy, czytelniku, takie czynniki jak zleżała błona albo defekt przesłony czy lampy: na jednej i tej samej kliszy ognie pojawiają się tylko na zdjęciach szamana i jego akcesoriów, z lampą i bez, także bez związku z ewentualnym źródłem świa­ tła w kadrze. Skądinąd, dokumentacja opisanego wy­ żej seansu z naszym udziałem, robiona przez mego eks­ pedycyjnego kolegę, nie ujawnia ogni, a przecież na fotografiach Anatolija są one widoczne nawet wtedy, gdy to my, widzowie, zaczynamy szamański taniec. Może zatem same negatywy zostały już poddane montażowi i skopiowane? Ale byłby to trochę zbytecz­ ny, nadmierny trud. Skądinąd, identyczny efekt widnie­ je na zdjęciu szamanów nepalskich, opublikowanym z wcale nie sceptycznym komentarzem - przez Piersa Vitebsky’ego w jego popularnej książce Szaman (trzeba też pamiętać, że Anatolij towarzyszył przez lata Piersowi w jego wyprawach do Ewenów).1 Słyszałem też o po­ dobnym przypadku od godnego zaufania kolegi robiące­ go zdjęcia tybetańskich ceremonii mistycznych cam. Na dodatek, kiedy w Jakucji pokazywano mi pamiątkowe zdjęcia z obchodów początków lata, organizowanych przez newage’owe grupki nawiedzonych, a na tych zwy­ kłych polaroidowych fotkach widać było niekiedy jakieś małe, złociste plamki, to uczestnicy interpretowali to ja­ ko zapis manifestującej się wtedy mocy. Co ma zatem zrobić z ognistymi zdjęciami mój ra­ cjonalny umysł? Pewnie muszę sobie powiedzieć, że płomienne emanacje to coś, co funkcjonuje dużo po­ wyżej moich potrzeb psychicznych czy duchowych, że mogę je zostawić w tamtej wysokiej sferze nieba, gdzie docierają tylko najwięksi szamani, a razem z nimi tak­ że najlepsi tricksterzy. Przypisy 1 Fot. 15 Szaman i duchy, Fot. Anatolij Aleksiejew P. Vitebsky, Reindeer People. Living with animals and spirits in Si­ beria, London 2005; tenże, Szaman, Warszawa 1996 Fot. 16 Szaman i duchy, Fot. Anatolij Aleksiejew 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/950a52c39d3e582a2950deca693f2e8a.pdf 3929b341d1b86667a88ddba2c0c6a1e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3083 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2887 Title A name given to the resource Etnolog w podróży. Opisywanie Chin / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, 2001, t.55, z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001, t. 55 z.1-4, s. 472-481 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text jerzy S. WWemlu • OPISYWANIE CHIN JERZY S. nia to przecież wysłuchiwanie czyichś relacji, czytanie opisów poprzedników, budowanie w oparciu o nie wła­ snych wyobrażeń. Czyż nie jedzie się po to, by sprawdzić wcześniejsze wyobrażenia? Ruszamy w podróż, bo trzeba zareagować na ten osobisty sygnał, odpowiedzieć na indywidualne wezwanie, usłuchać powołania, którego głos może po­ chodzić nawet z podejrzanego źródła. WASILEWSKI Etnolog w podróży Opisywanie Chin ' I T T ~T podróży takiej jak ta najbardziej lubię ostat\ Y / nie dwa, trzy wieczory. Nieuchronność W końca, przymus pożegnania przeplatają się z perspektywą powrotu do domu, a gdzieś w tle są jesz­ cze nadzieje i pomysły na powtórny przyjazd. Żal osło­ dzony ulgą, satysfakcją i oczekiwaniem. Ulice chińskiego miasta, takiego jak Czengdu albo Hsian, nigdy nie wyglądają lepiej. W dzień okropnie ruderowate, z irytująco błotnistą nawierzchnią (może to i historyczna stolica imperium albo prowincji, ale Paryż to na pewno nie jest), przemieniają się na noc w świetliste tunele, z zamykającym perspektywę lukiem bramnym Wieży Bębnów albo Wieży Dzwonów. Szyb­ ko zapadający zmrok usuwa przestrzeń nieboskłonu, dramatycznie obniżając pułap widzialności i dając wespół z koronami ulicznych drzew - kojące przykrycie ciemnością tuż ponad głowami. 2 Do Pekinu (w którym dotąd nie byłem) jechałem w gruncie rzeczy po to, by zweryfikować pewną opo­ wieść. Usłyszałem kiedyś od pracującego w Chinach przed laty znajomego, że jeśli w wypadku ulicznym przejechany został człowiek (samochód pojawiał się tam wtedy pewnie raz na pół godziny, ale może był przez to groźniejszy dla nieobytych pieszych i rowerzy­ stów), to nie zadawano sobie próżnego trudu ustalania personaliów ofiary i szukania jej adresu, tylko chowano ją od razu, na miejscu - kopiąc grób gdzieś z boku, na trawniku. Chodników nie oświetlają latarnie (jeśli już, to n i ­ skie i słabe), a jedynie mocne gołe żarówki, zawieszone niby lampiony przed otwartymi do późna sklepami, lo­ kalikami i przeróżnymi warsztatami. Wabią półmro­ kiem mijane w ostatniej przechadzce zakłady fryzjer­ skie, pól-oświetlone różowymi jarzeniówkami i żaróweczkami wokół luster, a młode fryzjerki machają za­ chęcająco, jakby miały do zaoferowania coś więcej niż tylko standardowe strzyżenie, połączone z masażem głowy i akupunkturą uszu. Przyznam, że sugestywna to była wizja. Dzisiaj wiem, że wystarczy nawet krótki pobyt w Pekinie, by znikła jej hipnotyczna moc. Traktuję ją jako zmyślenie, typowe dla ambasadzkich emisariuszy, dodających w ten spo­ sób egzotyczności miejscom swego wygnania. Historie takie z jednej strony szokują niewiarygodnością, z dru­ giej strony wydają się zgoła wiarygodne, bowiem odwo­ łują się do obiegowych klisz (na temat przeludnienia C h i n , braku szacunku dla jednostki) i wyobrażeń słu­ chacza o kraju nieznanym mu z autopsji, ale wystarcza­ jąco już zmitologizowanym. Trzeba samemu przejść się pekińską ulicą, by prysło zaklęcie tej opowieści - oto przecież obok poruszają się ludzie, a nie termity. Nawet przed ćwierćwieczem nie było inaczej. ' Znów kusi jedzenie - powtarzane do znudzenia w całej podróży słodko-kwaśne smaki, do których nie­ prędko wrócę. Szkoda, ze nie kupię już pachnącego, świeżo upieczonego placka z sezamem - ich sprzedaw­ cy poznikali z ulic, bo wieczór nie jest porą na uliczną przekąskę, ale na prawdziwy obiad. A l e coś z „mitu" zostaje, skierowuje naszą uwagę na pewne sceny, wyostrza wzrok w poszukiwaniu wyda­ rzeń, podsuwa takie a nie inne ich interpretacje. Je­ stem oto na statku, płynącym po Jangcy w jej środko­ wym biegu, na odcinku tzw. Trzech Przełomów. Te sła­ wione w Chinach od wieków za swą urodę miejsca, przedstawiane w dawnej poezji i malarstwie, ze starymi tekstami wykutymi w skalnych ścianach nad wodą, ze świątyniami i miejscowościami, w których mieszka dziś prawie półtora miliona ludzi, zostaną niebawem zalane w efekcie budowy wielkiej zapory w Guizhou. Żal wyjeżdżać, bo przecież zniknie zaraz z oczu cały świat. Pozostanie garść wrażeń, które uzbierały się na sicie pamięci po odsianiu tego co zbyteczne, jałowe, nudne. Już się one układają w relację, już wybieram to, co będę opowiadać po powrocie. Syndrom Dżambla opowiadanie jako ostatnia, najprzyjemniejsza część po­ dróży, na równi z pierwszą - przygotowaniami do wy­ prawy. Zresztą obie one nakładają się. bo przygotowa­ Przepływamy właśnie przez jedną z malowniczych partii - jak wszystkie takie miejsca w Chinach ma ono poetycką nazwę „Wątroba Konia i Płuca Wołu", pew­ nie od kształtów nurtu, układającego się w pełne zawi­ rowań tonie. Stojąc na pokładzie widokowym dostrze­ gam unoszące się na wodzie dwa ludzkie ciała. Półna­ gie, bladosine i miśkowate od opuchnięcia, z wycią­ gniętymi do góry ramionami i rozkraczonymi nogami. 472 �Jerzy S. Wasilewski * OPISYWANIE CHIN �Jerzy S. Wasilewski * OPISYWANIE CHIN �Jerri S. Wasilewski • OPISYWANIE CHIN �krzy S. WasitMski * OPISYWANIE CHIN Banknoty dla zmarłych 476 �Jerry S. Wasdewslu * OPISYWANIE CHIN twarzami do dołu, płyną tak pewnie juz jakiś czas, nie wywołując reakcji żadnego z kursujących tam statecz­ ków i motorowych dżonek. Także i my przepływamy nieopodal, nie robiąc sobie z nimi kłopotu. Nie umiem wyjść poza banał zdawkowej konkluzji, że życie ludzkie nie miało tu nigdy wysokiej ceny, skoro po śmierci los jednostki jest wszystkim zgoła obojętny. ba nie przestaną tracić nadziei na ucieczkę przed losem, który wydaje się przecież nieunikniony" - już przed półto­ ra wiekiem tak patrzyła na Chiny współczująca Euro­ pa, a konkretnie pastor G . N . Wright w pierwszym po­ pularnym przedstawieniu Państwa Środka, The Chine­ se Empire lllustrated (1859). Opisy zilustrował stosow­ nymi rycinami Thomas A l l o m , który nigdy w Chinach nie był i nadał im klimat „Orientu bajecznego". 3 Jaką głębszą prawdę o chińskim społeczeństwie mo­ że sformułować etnolog w podróży? Jakie wartości jest w stanie dostrzec ktoś, kto nie zna chińskiego, nie mo­ że prowadzić intensywnych badań terenowych, jest niewiele więcej niż turystą? Co szokuje mnie jako przy­ bysza z Europy i co z tymi spostrzeżeniami mam uczy­ nić jako nieuleczalny zawodowy interpretator? A przy tym - wracając znów do współczesnych kuli­ nariów - obsesja świeżości, głęboko mądra w gorącym klimacie. Czujne sprawdzanie, czy kłute palcem w brzuch tłuste żaby będą żwawo podskakiwać przed upchaniem ich do plastikowej torby. Przed restauracyj­ kami na wyspie Putuoshan, na której wznosi się kilka­ naście świątyń buddyjskich i ogromny posąg Buddy Miłosierdzia (stąd wysepka jest celem tłumnych week­ endowych wycieczek niby-pielgrzymów, czy po prostu turystów z Szanghaju) pływają w miednicach wysta­ wionych na chodnik ryby i morskie stworzenia. Głodni pielgrzymi wyszczególniają je palcem, a kelner chwyta je oburącz, unosi ponad głowę i miłosiernie uśmierca jednym silnym walnięciem o asfalt. Kiedy widzę, jak po dworcowym peronie biegnie do pociągu mężczyzna w średnim wieku, niosąc na ple­ cach starowinkę, najpewniej matkę, to myślę o trwa­ łości konfucjańskich przykazań synowskiej miłości. Chodząc po bazarze, patrząc na rozmaitość fauny, b u ­ dzącej zainteresowanie nabywców, przekonuję się, że Chińczycy naprawdę kochają zwierzęta - pod wszyst­ kimi postaciami i we wszystkich smakach. Ta miłość nie zna ogtaniczeń gatunkowych, jest chyba wręcz ambicją tej kultury zrobienie użytku ze wszystkich istot. Idąc przez bazar w stolicy Syczuanu, Czengdu, mija się dział hobbystyczno-hodowlany z dziesiątkami rodzajów rybek akwaryjnych, krabików pełzających w swych kolorowych muszlach, żółwików i wszelakich reptiliów, który to dział płynnie przechodzi w sektor gastronomiczny. Dobrze utrzymane kotki z błyszczą­ cym futrem będą domowymi pieszczochami, ale w ko­ lejnych klatkach ustępują miejsca mniej zadbanym, prze znaczonym 11 a pewno do garnka. I znów ta chiń­ ska mitologizująca poetyczność' taka zupa nazywa się walka smoka z tygrysem" bo pływają w niej kawałki mięsa kota i węża „Wszędzie w Chinach widzi się ludzką zarhezność. Każde zajęcie i zatrudnień* wydaje się mieć za swój cel za­ spokojenie apetytu. Bogaci i wysoko postawieni są defmityunie uybrednymi smakoszami. Klasy średnie i niższe to zdecydowani sensuaUści. Upodobania tych pierwszych ograniczają jedynie rozmiary ich dochodów, żarłoczność tych drugich jest nkpomiarkowana, a to dzięki niezuryklej ilości gatunków jadalnych. Jest to najbardziej wszystkozerny naród na świecie. Nie ma zwierzęcia ani rośliny, któ­ rych ci gastronomowie nie umieliby, dzięki kunsztowi i przemyślności, podać na stół i zjeść bez groźby dla życia: mięso dzikich koni, larwy ćmy, łapy niedźwiedzia (...) Naj­ bardziej poszukiwanym rodzajem psa jest spaniel: biedne te zwierzęta zdają się szczególnie opuszczone w swym więzie­ niu, nie wyglądając nawet z kosza w nadziei wolności, pod­ czas gdy koty, przeciwnie - drą się bezustannie i nigdy chy­ 477 Każda restauracyjka ma podział na „owoce morza" i „żywe owoce morza", ale w praktyce ta dystynkcja często ulega zatarciu. W syczuańskim Ludingu, w byle jakiej knajpce na ladzie leżą do wyboru talerzyki z su­ rowymi porcjami, przygotowanymi do wrzucenia do go­ tujących się kociołków na stolikach. Właśnie doniesio­ no coś z zaplecza, male rybki (z głowy i wąsów sądząc sumiki) mają wprawdzie rozprute brzuchy, ale żaden weterynarz nie wystawiłby im świadectwa zgonu w i ­ dząc ich żwawe ruchy, nawet jeszcze gdy pływają we wrzątku w moim kociołku, zamaszyście zgarnięte przez restautatora. N a drugim biegunie gastronomii, w szanghajskim Ritzu, podają sławne „pijane krewetki" - przebierając odnóżami pływają jeszcze ochoczo w winie, w którym będą się na naszych oczach gotować. Nieostatnią rzeczą, która mnie w tym porusza, są re­ akcje przybyszy ze światów o odmiennych systemach przekonań konsumpcyjnych. W hotelowym korytarzu wpadam na ttzech przykucniętych młodzianów, gotu­ jących coś na turystycznym palniku. Zaskoczony py­ tam, dlaczego w kraju taniej gastronomii muszą sami gotować. Nie dokończywszy pytania dostrzegam smagłość ich twarzy i sam odpowiadam, że musi to się wią­ zać z regułami Kaszrutu. Potwierdzają domysł i żalą się, że nigdzie nie mogą być pewni koszerności jedzenia. C i gorliwi (bo, jak się dowiaduję, świeżo sprowadzeni do Izraela) Żydzi marokańscy skarżą się, że jako jedzenie wegetariańskie podawano im kurczaka albo w a rzywa smażone na wieprzowym smalcu, a sposoby traktowa­ nia i uśmiercania zwierząt są dla nich budzącym grozę przejawem braku szacunku do życia. �h-rry S. Wasilewski •OPISYWANIE CHIN Żydzi (których, jak wszędzie w świecie, często spo­ tyka się wśród turystów) mają szczególne kłopoty z ży­ wieniem, nawet jeśli są to liberałowie z Nowego Jorku. Muszą zweryfikować albo przenegocjować ze swymi współmałżonkami wcześniejsze indywidualne warian­ towe wybory w kwestii wierności przepisom („wieprzo­ wina - nigdy, owoce morza - tylko w testauracjach, żeby nie robić problemu, ale nie w domu, lody - za­ wsze tak, i t d . " ) . N a prośbę prowadzącego restaurację Tybetańczyka (który jest zresztą rzutkim człowiekiem rozlicznych i n ­ teresów i rozumie potrzebę wyjścia do takich klien­ tów) piszę zachęcający tekst po angielsku dla tury­ stów, obiecujący im jedzenie zgodne z ich standarda­ m i . M a m satysfakcję pomagając człowiekowi, który wspiera tybetańską społeczność w chińskim otoczeniu, ale jednocześnie jako etnolog jestem świadom, że ptzyczyniam się do zacierania różnic w zglobalizowanym świecie, gdzie nawet w Tybecie będą podawać koszerne jedzenie. 4 Miasto chińskie potrafi być odrażająco brzydkie. Jeden buduje przez drugiego, przed drugim, na dru¬ gim. Widać to szczególnie w zachodnich, górzystych rejonach kraju, gdzie terenów zdatnych pod budowę jest niewiele, a jeszcze trzeba o nie walczyć z rolnic­ twem, które potrafi wykorzystywać parometrowe spłachetki między skałami, szosą a rzeką. Położone nad Jangcy-kiangiem na obszarze dokładnie 1 k n r miasto Fengdu liczy n i mniej n i więcej tylko 40 tysię­ cy mieszkańców - niech to czytelnik łaskawie porów­ na ze znanymi mu z Europy wskaźnikami. Porówny­ walne wyniki notują tylko południowoazjatycke mo­ lochy - Bombaj, Kalkuta, Dżakarta; nawet T o k i o ma gęstość zaludnienia trzykrotnie niższą. Takie upako­ wanie ludzi można osiągnąć przez pięttzenie wysokich blokhauzów. Wszędzie goły cement, szarość, brud. Ubłocone ulice, góry śmieci zsuwające się do rzeki m i ­ mo ustawicznej pracy biedaków, którzy odzyskują każdy kawałek papieru, żelastwa, nawet styropianu. Chwila naiwnej futurologu i ciarki przechodzą po ple­ cach na myśl, że to wcale nie jest przejściowy epizod na drodze do porządnej metropolii albo lokalny subkontynentalny wariant, ale nieunikniona przyszłość dla całego globu. wnętrz skarży się, że nawet w tym zamożnym, zeurope­ izowanym mieście ludzie przywykli odbierać mieszka­ nia z wykończeniem betonowym i tak to już zostaje. Prowincjonalna metropolia w miniaturze, taka jak Kanding, nieodparcie przywodzi na myśl koszmarne miasta przyszłości w wersji apokaliptycznej, z takich fil­ mów jak Piąty element albo Łowca androidów. Kinema­ tograficzne skojarzenia narastają, gdy przyjrzeć się wieloetnicznemu tłumkowi na ulicy i na bazatze. Różno­ rodność antropologii, pstrokacizna strojów, niepraw­ dopodobne przybrania głowy, zupełnie jak w Wojnach gwiezdnych - skupiska istot najróżniejszych gatunków, nie tylko sapiens. N o i monstrualne, nieludzkie kalectwo. Idąc w Czengdu wzdłuż Shun chengu, istnej ulicy żebtaków, nie mogę oprzeć się idiotycznej myśli, że starożytne wy­ obrażenia psiogłowców albo ludzi nakrywających się własną stopą tu właśnie miały swoje źródło. Podchodzę do jednego z nieszczęśników (dolna połowa twarzy przerośnięta tak, że sięga do piersi), rzucam parę mo­ net i administruję sobie trening empatii, na wzór zale­ canego przez psychologów okresowego ćwiczenia asertywności: staram się opanować lęk i spojrzeć mu, jak człowiekowi, w oczy. 5 Wieś chińska też potrafi być brzydka. Nawet w za­ chodnich, górzystych Chinach, gdzie urozmaicenie te­ renu maskuje nijakość domostw, poprzysłanianych zie­ lenią, domy są z teguły byle jakie, kryte szarą dachów­ ką, z gołymi cementowymi ścianami. Wewnątrz jest jeszcze gorzej: ani śladu tego obowiązkowego układu ptzestrzennego, jaki pamiętam z chińskich miasteczek w Malezji. Wejściowy hol - wnętrze centralne, pełnią­ ce funkcje salonu ogólnorodzinnego i towarzyskiego był tam uporządkowany p r z e z dominantę domowego ołtarza i symetrię hieratycznych krzeseł. T u jest on równie niechlujnie zagospodarowany jak kolejne po­ mieszczenia (kuchnia, spiżarnia, sypialnia). Wypełnia go zbieranina przypadkowych, rozklekotanych rupieci (szczególnie odstraszają siedzenia autobusowe, z p o r o Z " rapicerką z dermy), porozstawianych byle jak, tak że nawet telewizor nie wpływa na zorganizowanie czy uładzenie całości. Przypadek szczególny: Szanghaj. Kilka lat temu, w szczycie koniunktury, pracowało tu - uwaga, to licz­ ba wręcz nieprawdopodobna - 60 procent wszystkich dźwigów budowlanych na całym świecie! Dziś zostało tylko 20 procent, a i tych nie widać, bo zasłaniają je setki nowych wysokościowców, biurowych i mieszkal­ nych - w większości nijakich, nie składających się na urbanistykę, niezintegrowanych z ulicą. A r c h i t e k t 478 W układzie wsi nie ma mowy o regułach feng shui, które zalecały, by dom „siedział na północy, patrząc na południe". Ludzie śmieją się z dawnej geomancji, a skomplikowane kompasy służące niegdyś do określa­ nia właściwej lokalizacji domostwa względem stron świata, gwiazdozbiorów itp. poniewierają się wśród sta­ roci sprzedawanych na bazarach turystom. Jak to się dzieje, że tylko mniejszości etniczne zacho­ wują przywiązanie do wypracowanej, uporządkowanej formy? W e wsi tybetańskiej zachodniego Syczuanu �I Jerzy S. Wasilewski * OPISYWANIE CHIN Uliczna apteka. Ilustracja Thomasa A l l o m a do albumu The Chinese Empire Ittitstrated, L o n d o n 1859 wszystko budowane jest foremnie. Kamienne domy-twierdze mają nienagannie trapezoidalną sylwetkę wzbogaconą jedynie o talerz satelitarnej telewizji na dachu, gdzie po dawnemu odbywa się młócenie zboża. Strojem codziennym nie jest też wyszmelcowana mary­ narka, ale fantazyjnie przerzucona przez jedno ramię szuba, u kobiet kapelusz, a do tego różaniec albo mły­ nek modlitewny, stale w ruchu, nawet w czasie bazaro­ wych zakupów. Mniejszość etniczna, narodowa - grupa ludzi, którzy c h c ą pozostać w mniejszości, a kulturą materialną bro­ nią się przed znijaczeniem, upodobnieniem do domi­ nującej reszty wytartych marynarek i byle jakich bara­ ków, przed utratą tożsamości. 6 Religijność tybetańska, lamajska, jest poważniejsza niz chińska, taoistyczna. Świątynia Tao, zwłaszcza bar­ dziej rozbudowana, większa, nieodparcie przywodzi na myśl jakieś disneyowskie wesołe miasteczko. Pstrokacizna barw, nachalna polichromia posągów w długiej ga­ lerii, bóstw astralnych, deifikowanych postaci histo­ rycznych, cesarzy, generałów, patronów różnych kunsztów i profesji. Gips, papier, tandeta - nie tylko f i ­ zyczna umowność, ale i myślowa płycizna symboli. 479 W i e r n i składający w ofierze przodkom „banknoty zmarłych", spalane całymi plikami kolorowe pliki pa­ pieru z kiczowatymi emblematami, o nieprawdopodob­ nych, idących w miliardy, nominałach. Ogólna weso­ łość przy wykonywaniu zalecanych praktyk, które zresztą wyglądają jak sztuczki, mające zapewnić zba­ wienie: pokonać długie schody nie oddychając, z za­ mkniętymi oczyma przejść po linii prostej, a przed ołta¬ rzem — licząc do trzech ustać na czubku mosiężnej pół­ kuli na jednej nodze. W lamajskim klasztorze ciemności wnętrza odpo­ wiada chromatyka chóru mnisich głosów. Niskie, baso­ we dźwięki bezustannej, nawiedzonej recytacji tek­ stów. Skupione obchodzenie flgut, mozolne, długo­ trwałe obracanie wielkiego bębna - młynka modlitew¬ nego. Kiedy pochodzę, podbiega lama i pokazuje pra¬ widłowy kierunek obracania. Nie wie najwidoczniej, że ma do czynienia z autorem studium na temat religijnej symboliki ruchu obrotowego. Dzięki C i , Panie Boże, ze stworzyłeś lamaizm. 7 Napisy nad drzwiami antykwariatów, wyliczające co można tu dostać, często wymieniają „cztery przedmio­ ty do uprawiania nauki", bez dalszej ich identyfikacji. �Jerzy S. WasgeuaM • O P I S Y W A N I E C H I N Sprzedawca kotów i herbaty. Ilustracje Thomasa A l l o m a do albumu The Cń.ue.st Empire JHiutrored, L o n d o n 1859 Chińska mnemotechnika - wpajanie cyfrowych go­ towców. Kultura bogata i skomplikowana, a przy tym autorytarna, może być przyswojona najłatwiej pod po­ stacią skrótów, haseł, maksym, odwołujących się do okteślonej, policzalnej ilości elementów. „Jedno państwo, dwa systemy" (po przyłączeniu Hongkongu), „trzy (razy) mieć" (trzy przedmioty chiń­ skiej minimalnej stabilizacji), „trzy naciski i trzy repre­ zentacje" (ostatnie hasła partyjnej propagandy), „ban­ da czworga" itd. - kolejno można tak pewnie dojść aż do „filozofii stu kwiatów". A l e wcześniej jeszcze te „cztery przedmioty do nauki", którymi okazują się: pę­ dzelek, papier, sztabka tuszu i ozdobna płytka do jego rozrabiania. Bie, mo, dzy. je - sylabizuję. - Nie tak; bie, dzy, mo, je - poprawia antykwariusz. Ważna jest też kolejność. Najpiękniejsza płytka jaką widziałem, właściwie pły­ ta, bo to krąg metrowej prawie Średnicy, wykonana z kamienia, pochodzącego ze złóż od wieków słynących z najlepszego surowca, ma kosztować niespełna sto ty­ sięcy dolarów. Szacunek dla odwiecznego wzorca nie wyklucza podróbki. Wręcz przeciwnie, utrudnia zmianę, ale za­ chęca do imitacji, naśladownictwa, produkowania ko­ pii. Chiny są i zawsze były krajem falsyfikatów - prze­ konuje się o tym każdy, kto spróbuje poruszać się po tutejszym rynku antykwarycznym. Terakotowe figury koni i jeźdźców (nie myślę 0 oczywistych imitacjach armii z Hsianu, sprzedawa­ nych turystom) pochodzą z dzikich wykopalisk. O d antykwariuszy słyszy się opowieści, jak chłopi szukają gro­ bów z pomocą metalowych prętów, i „na czucie" od­ najdują je do głębokości 4 metrów. Natychmiast trafia­ ją do sprzedaży, pokryte jeszcze resztkami ziemi. Hieratyczne, nieruchome figury jeźdźców z epoki Han, galopujące rumaki z czasów dynastii T a n g , konie Sung, z dziwną formą siodła - choruję na nie wszystkie, nie wrócę bez choćby jednego, muszę przełamać strach 1 dokonać wyboru. Niech więc będzie to ten koń Sungów - pewnie z dwunastego wieku - brutalnie wytar­ gowany (aż mi żal prowincjonalnego antykwariusza, który teraz zupełnie zamilkł, skonsternowany: nie po­ trafił opierać się dłużej na widok banknotów, ale jesz­ cze nie wierzy, że zgodził się na tak niską cenę, bo spo­ dziewał się kwoty dużo wyższej za taką udaną sztukę, na ogół bowiem dostawcy przynoszą mu proste, nie­ zdarne figurki). Teraz już mój, krępy, szerokopierśny wierzchowiec stoi z dumnie wyciągniętą do ptzodu pra­ wą nogą, z fantazyjnie przewiązaną tkaniną u siodła, istny pomnikowy rumak czekający na bohatera. 480 �)erzy S. Wasilewski * OPISYWANIE CHIN W kilka tygodni później widzę podobny obiekt u nieco już obznajomionego handlarza, który wie, że nie wciśnie m i byle czego i w swych objaśnieniach po­ zwala sobie na szczerość. „A to jest taka dziewiętna­ stowieczna podróbka konia Sungów" - rozwiewa mo­ je iluzje. 8 W dzisiejszej chińskiej produkcji granica między oryginałem a fałszerstwem przestaje istnieć. Nie ma już prostego przeciwstawienia, są gradacje, niuanse i ustawiczna niepewność. Pekiński „Bazar Jedwabny" (gdzie nie sprzedaje się wcale jedwabiu, ale współcze­ sne tekstylia) kaze myśleć o jakiejś nowej, uogólnionej teorii symulakrów. Człowiek Zachodu zjawia się t u w poszukiwaniu dwóch - gdzie indziej niesprowadzalnych do siebie - wartości. Pierwszą z nich jest marka, ten złoty cielec konsumeryzmu, obietnica absolutu i materializacja ideału, której to marki posiadanie wznosi we własnych i cudzych oczach do U ] \ >j | | wybr i- nych. Drugą, przeciwstawną wartością jest przystępność, taniość. Ta druga wartość dyskwalifikuje oczy­ wiście pierwszą. W zamian za satysfakcję finansową przysparza rozterek duchowych. Do jakich uczuć ma prawo ktoś, kto za parę dola­ rów kupi koszulę z magiczną sylwetką gracza w polo? Nie wie, co ma o tym wszystkim myśieć. Nie wie na­ wet, co kupił, bo panuje tu zasada nieoznaczoności nie da się stwierdzić statusu przedmiotu. Może to do­ kładnie taki sam egzemplarz, jak ten do nabycia w ele­ ganckim świecie, ale tani, bo prosto od wytwórcy? Może był on przeznaczony na eksport, ale został wy­ kradziony z fabryki? A l b o to raczej nielegalna konty­ nuacja oficjalnie zakontraktowanej partii? A może ja­ kieś niezauważalnie gorsze odrzuty? A l b o pełnopraw­ na, ale potaniona na użytek biednego kraju mutacja, wykonana przez lokalną firmę-córkę, jakieś Chino-Po­ lo? A może nabywca, spojrzawszy nieuważnie na zna­ czek, nie dostrzegł, że ma on tylko przypominać ten wiadomy, ale jest trochę inny, dzięki czemu ominięto zarzut bezprawnej imitacji? Zgroza, snob pada ofiarą nieuwagi - cóż za bolesna nauczka dla tego, którego istotą jest przecież umiejętność odróżniania, wyszuki­ wania różnicy, wybredne znawstwo. A może produ­ cent poszedł jeszcze dalej, sparodiował znak oryginal­ ny, robiąc świadomie oko do nabywcy? 481 Wątpliwości niweczą poczucie prestiżowego sukce­ su. Absolut zdewaluowany, nie wiadomo nawet o ile. 9 Pewnych rzeczy nie zrozumiem nigdy. Konfrontacja z realiami higienicznymi Chin to intelektualne wyzwa­ nie dla każdego przyzwoitego anty-antyrelatywisty kul­ turowego. Szczególnie trudny jest chyba test plucia. Chińczycy plują wszędzie. Taksówkarz pluje przez swoje okno, pasażer przez swoje. Kelner pluje na pod­ łogę, wychodząc z daniami z kuchni (on przynajmniej ma po temu jakiś zrozumiały powód), piesi i rowerzyści na ziemię, pasażerowie samolotu - do torebek, które na pokładach innych linii używane są tylko w skrajnej potrzebie; na lotniskach, w nowoczesnych, wyłożonych marmurami pawilonach pluje się do koszy na śmieci, ale chyba trochę rzadziej. Najgorzej jest na stacjach autobusowych i w autobu­ sach dalekobieżnych. Ktoś podróżujący po Chinach z zamkniętymi oczami czułby się jak w szpitalu gruźli­ czym - wszędzie słychać odgłosy szczególnie dojmujące, bo poprzedzone długim, głośnym, głębokim odkrztusza­ niem flegmy, czyli po prostu charknięciem. Jeśli to ja siedzę (lub leżę na pryczy autobusu sypialnego) od stro­ ny okna, to mój sąsiad nie będzie na tyle niegrzeczny, by strzykać mi przed nosem i śmiało zacznie pokrywać plwociną podłogę w przejściu. Dobrze jest siedzieć obok kobiety. Kobiety w autobusach prawie nie plują. Pytałem, czy są jakieś tubylcze uzasadnienia tej no­ torycznej praktyki, może odwołujące się do gimnastyki dróg oddechowych, do wymogu czystości organów we­ wnętrznych albo nawet do obrzydzenia brudem doko­ ła. N i k t nie był w stanie podać jakiejkolwiek racji, moi rozmówcy uciekali w formułki potępienia i nadziei, że odpowiednia kampania władz to wypleni. Widocznie nie każde ludzkie działanie, nawet powszechne, jest pochodną jakiejś wiedzy i notm. Rozumiem że „oni" wietzą w co innego niż „my" proszę bardzo, niech sobie wierzą w smoki, prądy ziem­ ne, nieśmiertelną moc nefrytu, niech mają swoje war­ tości - ale dlaczego oprócz tego nie podzielają moich, naszych, zachodnich, przecież najważniejszych, (chcia­ łoby się) uniwersalnych. 10 Za Chinami się tęskni. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/45d1421982adef744d2dcc8ef5672a95.pdf 8b2089659d90072502251e7a03289dfe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4998 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4635 Title A name given to the resource Etnologa kłopoty z globalizacją ; czy w nią wierzyć, jak ją badać, jak o niej mówić? / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.136-147 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy S. Wasilewski Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Etnologa kłopoty z globalizacją: czy w nią wierzyć, jak ją badać, jak o niej mówić? Antropologowie zajmujący się problematyką globalizacji mają obecnie chwilę przer­ wy O t o bieżąca rzeczywistość: niedawna zapaść w światowym systemie finanso­ w y m , załamanie ekonomiczne, a w ślad za tym, w sferze zjawisk społecznych, kryzys zaufania do podstawowych instytucji społecznych, głód nowych rozwiązań politycz­ nych - wszystko to z bolesną naocznością przekonało sceptyków co do wszechobecności i siły mechanizmów ponadpaństwowych, odsłoniło zarazem negatywne konsekwencje tych „ponadnarodowych" czynników. Dla studiów globalnych jest to więc czas (przejściowo) marny tylko w t y m sensie, że trudno o fascynację zjawis­ kiem, które akurat ukazuje swe ciemniejsze oblicze. Jeśli nawet sytuacja taka nie unieważnia dotychczasowych rozważań teoretycznych, to przynajmniej zmniejsza zapotrzebowanie na takie debaty T r u d n o też proponować czytelnikowi kolejny et­ nologiczny przyczynek do studiów globalnych, oparty na schemacie: „badać lokal¬ nie, interpretować globalnie". A przecież był to sprawdzony - i w gruncie rzeczy całkiem niezły - sposób, w jaki badacz (empiryk, terenowiec) mógł bezpiecznie wypowiadać się na temat tak złożony i wieloaspektowy jak globalizacja. Etnolog przedkładał swoje obserwacje i refleksje co do lokalnego sposobu, w jaki globalny proces przeciska się przez ściśle umiejscowione ucho igielne, czyli wybrane przezeń miejsce akcji. Ten tryb pisania o globalizacji (szczególnie w wydaniu popularyzatorskim i dzien¬ nikarskim) stawał się pewną manierą. Tekst zaczynał się od migawki, która przed¬ stawia barwny przypadek, uderzający kontrastem między egzotyczną lokalizacją a pojawiającym się tam ponadnarodowym elementem kultury: czasem przybywał on z Zachodu, a wtedy treść ta była ultranowoczesna; czasem szokujące zjawisko przybywało z innej, równie egzotycznej plemienności; i wreszcie trzeci wariant: scen­ ka pokazywała plemienność, która zawędrowała do metropolii. Po przykłady w y ­ starczy sięgnąć do znanych publikacji: mogą to być artykuły pioniera-klasyka bada­ nia przepływów ponadnarodowych Ulfa Hannerza (2006, s. 11, 31, 137), programo­ wy wstęp w niedawno wydanej podręcznej antologii tekstów The Anthropology of 136 �Etnologa kłopoty z globalizacją Qlobalization (2005, s. 3-4) czy wreszcie, na rodzimym gruncie, publikacje Walde­ mara Kuligowskiego, niestrudzonego w ukazywaniu globalnego wymiaru dominują­ cych zjawisk współczesnej kultury (2007 i liczne teksty wcześniejsze). Zauważę bez złośliwości, że pewnie to obserwacja tej rodzącej się wtedy maniery skłoniła przed 10 laty Jonathana Friedmana, skandynawskiego antropologa zasłużo­ nego w badaniu społeczno-historycznej infrastruktury procesów globalizacyjnych, do porównania stylu i języka większości publikacji z zakresu antropologii globaliza­ cji d o audycji telewizji C N N . Jego uogólnienie brzmiało: N i e k t ó r e prace na t e m a t g l o b a l i z a c j i są a n a l i t y c z n i e i t e o r e t y c z n i e doniosłe, j e d n a k w i ę k s z o ś ć z n i c h t o j e d y n i e z b i ó r luźnych o p i n i i i refleksji. N a m y s ł n a d g l o b a l i z a c j ą w o b r ę b i e s t u d i ó w n a d kulturą jest b e z t r o s k i i b a z u j e g ł ó w n i e na i n t e l e k t u a l n e j o b r ó b c e p r z e k a z u medialnego, w y n i k ó w poszukiwań w I n t e r n e c i e i p o d r ó ż a c h (Fried¬ man, publ. i n t . ) . Przypomnę jeszcze kilka jego sarkastycznych pytań. C z y świat stał się g l o b a l n y d o p i e r o o d niedawna? C z y dzisiaj w s z y s t k o r z e c z y w i ś c i e jest inne? C z y p r a k t y k i l u b ( p r o s z ę o w y b a c z e n i e ) „kultury" t e r y t o r i a l n e f a k t y c z n i e p r z e s t a ł y i s t n i e ć ? [ . . . ] p o s t ę p t o g l o b a l i z a c j a , t w o r z e n i e g l o b a l n e j w i o s k i , k t ó r a jest tak naprawdę g l o b a l n y m m i a s t e m . Jakie t o e k s c y t u j ą c e ! . . . t y l k o - dla kogo? (Fried¬ man, publ. int.) Ironia tych uwag nie straciła chyba całkiem na aktualności. A zatem wspomnianą na wstępie chwilę przerwy proponuję wykorzystać na re­ fleksję ogólniejszą i przyjrzeć się naszemu dotychczasowemu ujmowaniu globaliza­ cji. C h c ę podzielić się własnymi kłopotami w odbiorze i ocenianiu globalizacji, tak jak jest ona przedstawiana w literaturze antropologicznej. To piśmiennictwo powinno być przecież źródłem inspiracji, wskazówek metodologicznych i pomocą w kształtowaniu osobistej postawy wobec globalizacji. Oczywiście da się t u je za¬ prezentować tylko w skromnej próbce, siłą rzeczy mało reprezentatywnej wobec jego natłoku. Zacznę od zasygnalizowanej dopiero co wątpliwości, w jakim stopniu studia globalistyczne w wykonaniu naszej dyscypliny są czymś nowym, na ile otwierają oczy na to, co nieznane lub niedostrzegane, a ile w nich kontynuacji dawnych etnologicznych aksjomatów albo, co gorsza, oczywistości i banału (ktoś napisał „globanalistyka"). By nie zakwalifikować się t y m i słowami od razu do zrzędliwej ariergardy i nie wpaść w jej ton, podkreślę naprawdę ambiwalentny, dylematyczny charakter tej sy¬ tuacji. Z jednej strony wystarczy przypomnieć, że etnologia od zawsze akcentowa¬ ła globalny dyfuzyjny charakter kultury; z drugiej - czy wobec jakościowej odmien¬ ności dzisiejszych przepływów ktoś miałby prawo kwitować najnowsze odkrycia słowami „to od dawna wiadomo"? 137 �Jerzy S. Wasilewski A przecież to i owo wiadomo. Jak długo już trwa przywoływanie w literaturze etnologicznej owego Lintonowskiego rodowitego Amerykanina, który budzi się w łóż­ ku (wynalazku pochodzącym z Bliskiego Wschodu), w bawełnianej pościeli (wyna­ lazku indyjskim), w piżamie (z C h i n ) , a potem spędza dzień wśród przedmiotów rodem z wszystkich możliwych kultur i kontynentów? Ta pouczająca historyjka ma lat ponad 70, kursowała po podręcznikach etnologii moich lat studenckich, a dziś cytują ją przywoływani Hannerz czy Kuligowski (2007, s. 28-29), teraz w związku ze zjawiskiem globalizacji. Ale nawet jeśli globalizacyjna lekcja nie we wszystkich punktach jest lekcją nową, to nie mam zamiaru dziś jej zbywać - już choćby dlatego, że ja sam (a tylko w swoje piersi się t u biję) wcześniej nie wyciągałem z niej wniosków i ignorowałem ją w swo­ ich badawczych paradygmatach. Jak wyrzut sumienia brzmi cytat z Wyspiańskiego, który przed stu laty usłyszał od chłopa z podkrakowskiej wsi pytanie, czy Chińcyki trzymają się mocno. M n i e ten cytat - zbanalizowany w setkach użyć, aktualnych w różnych czasach z różnych powodów, a dziś szczególnie - służy jako przypo¬ mnienie, że informacja z drugiego końca świata bywała obecna także w środowisku, które wolałem widzieć raczej jako „zakapsułowany" orbis interior. G w o l i wyjaśnienia: pierwsze z trzech ostatnich słów to było ulubione wyrażenie Witolda Dynowskiego, patronującego ze swej pozycji wiekowego dyfuzjonisty kul¬ turowego młodzieńczym próbom mojej strukturalizującej generacji, która z kolei wprowadziła do obiegu łacińskie sformułowanie po t y m słowie następujące. Tyle że dla staromodnego dyfuzjonisty owe kapsuły były tylko oazami względnej izolacji w szerokiej przestrzeni transkontynentalnych wędrówek. Młodzi strukturaliści nie wiedzieli jeszcze, że to globalne przepływy wczesnego kapitalizmu na terenach ko¬ lonialnych prowadziły czasem do powstania takich zredukowanych systemów ple¬ miennych, które zachodnia etnologia (nie tylko strukturalizm) odhistoryzowała, zamroziła i uznała za wzór prostych i chodzących jak zimny zegar społeczeństw bez historii. N i e bez poczucia złośliwej satysfakcji czytam w książce Hannerza (2006, s. 72), z jakim zdziwieniem uświadomił on sobie, że studia nad globalizacją oznaczają pe­ wien powrót do koncepcji o charakterze dyfuzjonistycznym, który to kierunek w an­ tropologii uznawał za dawno pogrzebany Moja schadenfreude bierze się tylko stąd, że sam przeżywam podobne zaskoczenie, widząc, jak zagadnienia, niegdyś przeze mnie odrzucone jako nieinteresujące, wracają dziś w glorii globalistycznej aktualności i at¬ rakcyjności. „Dlaczego Inuici z północnej Kanady zachłysnęli się technologią GPS, rezygnując z wypracowanych przez stulecia sposobów poruszania się po lodowych pustyniach" - pytają Burszta, Czubaj i Kuligowski (2007, s. 49). W pierwszym od¬ ruchu chciałoby się odpowiedzieć serią równie retorycznych pytań: a dlaczego pol¬ scy górale noszą dziś adidasy skoro kierpce sprawdzały się nawet lepiej? A dlaczego Tyrolczycy chodzą do dyskotek, zamiast pięknie jodłować i klepać się w tańcu po łydkach, jak ich dziadowie? A dlaczego lapońscy pasterze reniferów ganiają za zgu138 �Etnologa kłopoty z globalizacją bionymi sztukami helikopterem, zamiast pytać o to sprawdzonych szamanów nojdów? A mieszkańcy kanaryjskiej Gomery - czy nie mogliby nadal używać języ¬ ka donośnych gwizdów zamiast telefonów? A dlaczego chłop białostocki jedzie do żniw na kombajnie, wszak już Kaziuk z Konopielki ustalił, że kosą prędzej, a i snopki wyglądałyby piękniej niż te białe plastikowe bele? Wszystkie takie zagadnienia dyskwalifikowałem przez lata jako należące do nieciekawego dla mnie obszaru stu¬ diów modernizacyjnych, bo w praktyce badawczej oznaczało to trywialne docieka¬ nia nad dojazdowością robo-chłopów do miasta, rolą zlewni mleka w życiu wsi i t d . Ale pochopnie odrzucony bumerang wraca i uderza w głowę, boleśnie przypomi¬ nając, że realiów - nawet tych poziomych, a może ich t y m bardziej - ignorować nie wolno, pod karą zasłużonej dezaktualizacji własnego paradygmatu. Dylemat „globalizacja: nowe zjawisko czy odwieczny fenomen" staje się wyraź­ ny kiedy różni autorzy sięgają do antecedensów historycznych. Podawane są różne cezury czasowe, zawsze zresztą ze świadomością, że mogą one być tylko umowne. Nowoczesna siatka komputerowych łączy? A może raczej o kilka dziesięcioleci wcześniejsza sieć telewizyjna, która wedle proroctw pewnego, skądinąd ultrakatolickiego, wizjonera sprzed ponad ćwierćwiecza miała zmienić świat w globalną wioskę? A dlaczego nie położenie transatlantyckich kabli telegraficznych w poło¬ wie X I X w.? A l b o oświeceniowy pochód rozumu? Kolonialna ekspansja renesanso­ wej, kapitalistycznej Europy? Światowe rozpowszechnienie uniwersalistycznego chrześcijaństwa? Hellenizm, podboje Aleksandra Wielkiego i wszelkie pochody i m ­ perialne? Powstanie rolnictwa przed 12 tysiącami lat? A czemu nie - regressus ad infinitum - wszystkie inne, wcześniejsze i późniejsze wędrówki ludzi i dóbr kultury od wyjścia człowiekowatych z wąwozu Olduvai poczynając? W a r t o pamiętać, po części wbrew Anthony'emu Giddensowi i tylu innym, że kompresja czasu i przestrzeni to zjawisko bynajmniej nie nowe; przypomnieć sobie czasem o istnieniu w dziejach transkontynentalnych przepływów, pomostów i połą¬ czeń, o przemieszczaniu się ludzi, towarów, pieniędzy, informacji, symboli. Wpraw¬ dzie dzisiejsza globalizacja to proces dużo szybszy i bardziej intensywny niż daw¬ niejsze ekspansje, ale ta intensywność to przecież tylko pochodna naszego późnego, zaawansowanego miejsca na krzywej ewolucji gatunku i rozwoju społeczno-kulturowego; wzrastając w porządku wykładniczym, wspina się coraz szybciej w górę, ale jest to stale ta sama krzywa. By tak całkiem nie ignorować przełomowych zmian jakościowych, które zdarzy­ ły się na tej drodze, zaryzykuję tezę, że ciągłemu procesowi globalizacji w dziejach towarzyszą okresy skokowej, wzmożonej „świadomości globalizacyjnej", która wzra¬ sta w momentach wyraźnych skoków - politycznych, geograficznych, cywilizacyj¬ nych. N i e k t o inny, jak rzymski historyk Polibiusz, sformułował zdanie, że „przed¬ tem rzeczy, które działy się na świecie, nie wiązały się ze sobą, [ale od powstania Imperium] wszystkie wydarzenia tworzą jedną wiązkę"; cytuje go też nie k t o inny a klasyk tematyki globalizacji Roland Robertson, który wprowadził to pojęcie do 139 �Jerzy S. Wasilewski obiegu socjologicznego (i który sam zdaje się rzecznikiem takiego właśnie odleg¬ łego datowania początków globalizacji - Robertson 1990, s. 21). Podobny wzrost świadomości odczuwamy dziś, a skłaniają nas do tego zachodzące na naszych oczach, niewyobrażalne jeszcze przed ćwierćwieczem przemiany polityczne (upadek M u ¬ ru, osłabienie pozycji państwa narodowego, rozszczelnienie jego granic, sukcesy uniwersalistycznej idei praw człowieka), deregulacje rynkowe, ułatwienie maso¬ wych przepływów ludzi, towarów, zasobów kapitałowych, nieograniczona potęga Internetu. Antropologiczna dyskusja nad t y m , czy jakieś odległe zjawisko historyczne sta¬ nowiło już przejaw globalizacji czy jeszcze nie, to oczywiście potrzebne ćwiczenie erudycyjno-intelektualne. Świadomość, że uderzające nas swą globalnością feno¬ meny współczesności mają swe analogie w niedalekiej (ale jednak przedponowoczesnej) przeszłości, może też obniżyć gorączkę, z jaką się je prezentuje. O t o przy¬ kład indyjskiego Bangaluru, żyjącego z przekazywania telefonicznie i internetowo informacji i świadczenia usług zewnętrznych (outsourcing) dla całego świata, co - naj­ zupełniej słusznie - przedstawia się jako ukoronowanie dzisiejszej delokalizacji. Ja­ ko szczytowy element owego oderwania podaje się informację - pod robiącym wra­ żenie hasłem Outsourcing Qod - że zachodnioeuropejskie kościoły cierpiące na braki kadrowe i zmuszone do oszczędności, właśnie duchownym w Indiach zlecają od¬ prawianie mszy zamawianych przez wiernych (cena usługi wynosi tylko 1-3 euro zamiast europejskich 50 - Srivastava 2004). Sensacyjność takich doniesień zbled¬ nie jednak, kiedy przypomnimy sobie, że już przed laty polskie kościoły i poje¬ dynczy księża otrzymywali podobne zlecenia (stanowiące zarazem pomoc finanso¬ wą) od parafii niemieckich. A skądinąd w y m o w n y m świadectwem zaiste ponowoczesnej dysjunkcji (Appadurai, 2005) i niekoherencji zjawisk jest dla mnie raczej okoliczność, że w żyjącym z angielszczyzny stanie Karnataka, którego Bangalur jest stolicą, nauka angielskiego w szkołach podstawowych jest od l a t . . . zakazana, a to w obawie przed utratą przez dzieci umiejętności posługiwania się rodzimym języ¬ kiem (Das, publ. int.). Pora na postawienie kolejnej zasadniczej kwestii, w porządku logicznym może nawet pierwotnej wobec pytania o to, czy globalizacja jest zjawiskiem starym czy nowym. Czy ona w ogóle istnieje? W antropologii takiej tezy bodaj nie stawiano (bo koncentracja w badaniu na lokalności i ignorowanie wymiaru globalnego to jed¬ nak co innego niż jego otwarta negacja) i nie mam zamiaru być jej eksponentem. Trzeba jednak pamiętać, że nawet w ekonomii słychać głosy przestrzegające przed przecenianiem globalnego, ponadnarodowego wymiaru produkcji, handlu, przepły¬ wów finansowych, migracji siły roboczej, a więc tych najbardziej oczywistych skła­ dowych. Nazwałbym to na własny użytek teorią 10 procent, za harwardzkim ekono¬ mistą Pankajem Ghemawatem (2007), który w ciągłych polemikach z Thomasem Friedmanem i jego zawołaniem „Ziemia jest płaska" proponuje studzące hasło semiglobalizacji; pokazuje on, że owszem, umiędzynarodowienie zjawisk rynkowych 140 �Etnologa kłopoty z globalizacją jest faktem, ale obejmuje ono tylko owe 10 proc. rynku; cała reszta ma nadal wymiar lokalny czy narodowy. Jeśli zatem można wątpić w istnienie jakiejś istotnej procentowo ekonomii global¬ nej, to t y m bardziej wolno pytać, czy istnieje coś takiego jak kultura globalna. Dy¬ skusja na ten temat będzie czasem przypominać debatowanie, czy szklanka jest w p o ­ łowie pełna, czy w połowie pusta, a i tak skończy się oczywistym kompromisem, że niezależnie od wszelkich ograniczeń globalizacji kultury narodowe i społeczności lokalne podlegają jej działaniu i przechodzą istotne przeobrażenia. Jeśli abstraho¬ wać od politycznego aspektu sprawy, warto przypomnieć przynajmniej dwa najoczywistsze, związane ze sobą mechanizmy, pracujące najefektywniej na rzecz kul¬ turowej uniformizacji świata. Pierwszy to szerzenie się ideologii konsumeryzmu, obejmującej w przybliżeniu tę samą grupę towarów, czy raczej marek; drugi to maso¬ wy medialny przekaz treści kultury przeważnie o charakterze rozrywkowym. W tej sferze dochodzi do znacznego ujednolicenia kulturowego, chociaż niebawem trze¬ ba będzie wprowadzić korektę do takiego uproszczonego obrazu. Ale jeśli stawiam pytanie o istnienie globalizacji, to także dlatego, by nie zapomi¬ nać, że wartość teoretyczna tego pojęcia jest mocno problematyczna. Zwłaszcza krytyczni wobec systemu intelektualiści zachodni traktują je nie jako neutralny ter­ min opisowy ale jako fikcję, stan istniejący tylko w mediach (głównie dzięki Inter­ netowi), jako mit czy „metamit", czasem wręcz „skrypt gwałtu" (Suzanne Bergeron) czy „narrację eksmisji" (Saskia Sassen), zaś w najlepszym razie tylko „projekt" (Pierre Bourdieu), stworzony w istocie przez ponadnarodowy wielkokorporacyjny kapitał dla uzasadnienia i odproblematyzowania zachłannej ekspansji. W szczegóło¬ wych studiach antropologicznych nad działaniami wielkich instytucji finansowych pokazywana jest zresztą fikcyjność, a co najmniej wieloznaczność i rozmyty cha¬ rakter owej domniemanej globalizacji jako ich sztandarowego hasła. Okazuje się ono raczej instrumentem promocji i mobilizacji, narzędziem perswazji i autorekla¬ my, elementem wewnętrznej religii wielkiego banku, a nie spójnym programem, bo nie jest przekładane konsekwentnie na konkretne działania (Ho, 2005). Globalizacja ma więc najwyraźniej swoje - mówiąc językiem Appaduraia - dysjunkcje, rozszcze¬ pienia i nieciągłości, jak wszystko w ponowoczesnym świecie. Wiąże się z t y m pytanie, czy globalizacja jest dobra czy zła, i dla kogo. Utrwala się przekonanie, że jej beneficjentem jest Zachód/Północ (a ściślej: finansowe elity tego obszaru, bo nawet na t y m uprzywilejowanym terenie wzrastają nierówności między bogatymi i biednymi), że dopływ korzyści wynikających z globalizacji do krajów Trzeciego Świata co najwyżej wyrównuje poczynione przez nią szkody, w każdym razie jest wątpliwy lub ograniczony (ochrona zdrowia, walka z głodem, oświata). By jednak obserwacje te nie przerodziły się w orientalizujący dyskurs supremacji (bo mogą wyglądać na dowodzenie wyższości ekonomicznej i technologiczno-intelektualnej Zachodu, składając się na ogólną postawę the West and the rest), uzupełnia się je kontrastowymi przykładami kulturowych importów z dawnych 141 �Jerzy S. Wasilewski kolonii, głównie w takich obszarach jak działalność artystyczna i rozrywka, np. ta¬ niec czy muzyka. W gruncie rzeczy to od postawy politycznej badacza będzie za¬ leżeć, czy przywoływane fakty będzie on interpretował jako przejaw żywotności treści kulturowych peryferii, zajmujących eksponowane miejsce w życiu metropolii, czy też potraktuje je jako kolejny przejaw dominacji korporacyjnego przemysłu k u l ­ tury, i tak decydującego o tym, który z plemiennych artystów będzie się cieszył glo¬ balnym rozgłosem. W przypadku etnologa taki wybór polityczno-aksjologiczny przekłada się na de¬ cyzje co do miejsca badań i obranego przypadku. Trzeba być tego świadomym, bo pewnie nie da się w ogóle oczyścić od przedsądów, jeśli zajmujemy się tematem tak siłą rzeczy upolitycznionym. A skoro już o t y m mowa, zauważę bez przygany dość oczywisty fakt, że na pytanie, czy można badać globalizację, nie zajmując stanowis­ ka politycznego, polscy antropologowie (znów mówię „my", nie „oni") nie śpieszą z o d ­ powiedzią ani t y m bardziej z deklaracjami. A przecież to od tej postawy zależy de­ cyzja, co badać, a na co zamknąć oczy; to ona jest w gruncie rzeczy pierwszą instancją przy - tylko pozornie neutralnym politycznie - wyborze terenu, ona bowiem wy¬ znacza naszą wrażliwość na pewne informacje i czyni ślepym na inne. Pora wreszcie na pytanie do niedawna dyżurne w antropologii, o zasadniczej wa¬ dze: czy globalizacja prowadzi do homogenizacji kulturowej świata, czy raczej d o wzrostu różnorodności w procesie hybrydyzacji, kreolizacji, powstawania nowych lokalnych jakości? T u znów powtarza się sytuacja ze szklanką połowicznie wypeł¬ nioną: kasandryczne proroctwa tych, którzy ubolewają nad grożącym zanikiem od¬ rębności kulturowych, są równoważone autorytatywnymi zapewnieniami Appaduraia i wielu innych, że globalizacja różnicuje, a nie odróżnicowuje. W a r t o chyba zauważyć, że te dwa wielkie a sprzeczne dyskursy są takimi samymi elementami rze­ czywistości społecznej, jak obiektywnie zachodzące w świecie procesy homo- i heterogenizacyjne. Dość oczywisty kompromis dawno temu sformułował Friedman i częs¬ to się jego słowa powtarza: „fragmentaryzacja kulturowa i modernistyczna homoge¬ nizacja to dwa równie konstytutywne trendy rzeczywistości globalnej" (1990, s. 311). Przyglądając się szczegółowym antropologicznym propozycjom w tej kwestii, warto pamiętać o istnieniu pewnego antropologicznego skrzywienia. Jest nim zawo¬ dowe przekonanie, że różnorodność kulturowa jest wartością, że sens i przyszłość antropologii leży także w dokumentowaniu odmienności. C z y takie nastawienie da się jednak pogodzić z neutralnym spojrzeniem na globalizację? M o t y w o w a n y wiarą w wartość odmienności badacz ryzykuje, że jego obserwacje będą dowodzić istnie¬ nia groźnego, unifikującego działania globalizacyjnego walca albo przeciwnie - po¬ stępującej dywersyfikacji jako efektu nałożenia się globalizacji na różne tła lokalne (oba warianty będą zapewne skorelowane z osobistymi uwarunkowaniami badacza, z postawą polityczną na czele). Antropolog za swój zawodowy obowiązek uważa ochronę kulturowej rozmaitości świata - przynajmniej przez jej dokumentację, popularyzowanie wiedzy o niej i sty142 �Etnologa kłopoty z globalizacją mulowanie troski o nią. Ale zarazem d o b r y badacz to taki, który dostrzeże różnice pod poziomem podobieństw, który potrafi pokazać, że ta sama treść globalizacyjna oznacza co innego w różnych adaptujących ją środowiskach. Urządzenia systemu GPS służą Eskimosom d o orientacji w trudnym terenie, wypierając narzędzia i me­ tody tradycyjne (jak piszą cytowani powyżej trzej autorzy), ale już Indianom Z u n i pozwalają - jak ustala ich monografista - na precyzyjniejsze ustalenie granic pól i t y m samym przyczyniają się do lepszego rozwiązywania sporów o ziemię, które zakłócały rewitalizację tubylczego rolnictwa (Cleveland 2000). Brazylijska salsa, importowana przez Zachód i tańczona w wielkomiejskich zbiorowiskach, okazuje się innym zjawiskiem społecznym w Sacramento, gdzie wyraża postawy kosmopo¬ lityczne, innym w Belfaście, gdzie służy segregacji, a innym w Hamburgu, gdzie jest elementem niemieckiego multikulti (Skinner 2007). Najważniejszy przykład to oczywiście sieć McDonald's. Badacze prześcigali się w wychwytywaniu jej lokalnej specyfiki i odmienności recepcji społecznej, mimo wzor­ cowo zestandaryzowanych procedur działania. W Pekinie M c D o n a l d y będą dawały młodym aspirującym yuppies poczucie uczestnictwa w kulturze amerykańskiej czy nawet globalnej, w Moskwie będzie wokół nich tworzona atmosfera „naszości", choćby przez wprowadzenie rosyjskiej kartoszki, zaś dla mieszkańców Hongkongu jakoby liczy się wygoda, niezobowiązujący styl i czystość toalet (Caldwell 2008). Wszystko to są może i trafne obserwacje (pytanie, w jakim stopniu odkrywcze), ale czy zawodowy nawyk przyglądania się przez lupę nie doprowadza do pewnego rozregulowania skali? Skoncentrowany na niuansach antropolog nie przyzna, że choć może nie wszędzie identyczny ale w smaku to jednak nieomylnie... M c D o n a l d . Będzie obstawał, że telefonu komórkowego inaczej używa się w Indiach, gdzie prze­ kazuje się SMS-em długie teksty epickie, a inaczej w Japonii, gdzie jest on obwie¬ szony dyndającymi plastikowymi laleczkami, nawiązującymi do dawnych miniaturo¬ wych dziełek sztuki, przywieszek netsuke, chociaż noszących nowoczesną nazwę maskot; z kolei w Mongolii odnajdzie obyczaj dawania prezentu w postaci zasilenia konta komórki osoby obdarowanej. A zatem globalizacja - powie taki badacz - nie pociąga za sobą homogenizacji, a wręcz przeciwnie: heterogenizuje i stymuluje do wielości. Dla nieantropologicznego obserwatora ważne zaś będzie to, że t u i tam widać takie same telefony, że wszędzie oglądane są te same telewizyjne bajki, że identycznymi symbolami wizualnymi, złotymi łukami McDonalda - nie mówiąc o je­ go sygnałach zapachowych i smakowych - będzie okraszony miejski pejzaż Zachodu i Dalekiego Wschodu. Nie jestem wcale pewien, czy antropologiczna obserwacja zróżnicowanych niuan¬ sów, choć precyzyjniejsza, jest ostatecznie słuszna. Jak bowiem ustalić, czyj punkt widzenia jest t u słuszny, nie wpadając w zamknięte koło ani nie czyniąc z tego wy¬ łącznie kwestii smaku? Przecież przeciwnicy globalizacji będą mieli rację, twier¬ dząc, że obszar tego, co po przejechaniu globalizacyjnego walca zostało stracone czy wyrównane, jest większy albo ważniejszy niż to, co powstało jako nowe; że ele143 �Jerzy S. Wasilewski menty zhomogenizowane, zglajchszaltowane są widoczniejsze i wyrazistsze od lokalnych permutacji. Wyszukiwanie niuansów, powstałych w różnych miejscach po przejściu fali globalizacji, przywodzi mi na myśl - choć obawiam się, że moja metafora nie będzie przejrzysta - precyzowanie w kolejnych obliczeniach cyfr, które znajdują się na coraz dalszych miejscach po przecinku; cóż z tego, że obliczy­ my następną, iluśtysięczną składową liczby pi - i tak nie wzniesie się ona od tego d o wielkości 3,15; standard jest już bezlitośnie ustalony (przez centralę sieci M c D o ­ nald's, oczywiście). Znów warto wspomnieć o rozterkach politycznych czy światopoglądowych, które może przeżywać badacz, oraz o takich właśnie uwarunkowaniach jego badań. Bowiem to od jego postawy politycznej bardziej niż od immanentnych cech rzeczy¬ wistości będzie zależeć, czy zechce akcentować dominację globalizacyjnego prze¬ mysłu kulturowego czy przeciwnie - potęgę małych, a więc pomysłowość konsu¬ mentów owego przemysłu. W pierwszym wypadku narazi się na zarzut ignorowa¬ nia podmiotowości czy sprawczości konsumentów i dokonywanego przez nich „negocjowania znaczeń", albowiem podobno to „podmiot mediuje w procesie globa­ lizacji". W drugim przypadku badacz zgrzeszy niedocenieniem totalizującego efek¬ tu światowego kapitalizmu (nie mówiąc już o t y m , że czyha nań arystokratyczna krytyka bylejakości tych treści). W sumie najbezpieczniej pójść na wyważony k o m ­ promis encyklopedycznego hasła: „Kultura popularna coraz mocniej kreuje global­ ny smak, ale jednocześnie wytwarza krytycznych konsumentów, którzy nie pozwa­ lają jej ostatecznie się zuniformizować" (Boli, Fechner 2001, s. 6 2 - 6 3 ) . Inna postać tej samej zasadniczej niepewności - czy i w jakim stopniu konsekwen­ cją globalizacji jest upodobnienie, a w jakim zróżnicowanie - zawiera się w dwóch często używanych, przeciwstawnych terminach: kreolizacja i bałkanizacja. Te dwa hasła o geograficznym rodowodzie potraktujmy jako składowe następującego dyle¬ matu: w jakiej mierze przeniesienie jednej lokalności w obręb innej zlokalizowanej kultury czy melanżu kulturowego (np. nigeryjskiej plemienności do Londynu) po¬ ciąga za sobą nową jakość kulturową, a na ile jest tylko dodaniem obcego ciała; skoro taki proces nie skutkuje integracją, to można go również nazwać gettoizacją, choć w praktyce odizolowanie kulturowe może mieć dziś jedynie względny charakter. Zilustruję tę wątpliwość konkretnym, celowo wyrazistym przykładem. Londyń¬ ska policja poszukuje dziś d o współpracy antropologów znających realia kulturowe różnych grup etnicznych, by pomóc we właściwej interpretacji przestępstw. O t o np. odnalezienie martwego dziecka z wyciętą wątrobą byłoby interpretowane - gdy¬ by ignorować kontekst kulturowy - jako poszlaka wskazująca na handel organami. Tymczasem, jeśli pojawi się t u jakiś ślad kulturowy, np. kontekst nigeryjski, to znają¬ cy go specjalista może przypuszczać, że kryje się za t y m zlecenie od starszego, cho­ rego Nigeryjczyka, który zgodnie ze starą metodą, nadal podobno praktykowaną, będzie nosił ten organ przyłożony do ciała z nadzieją na wyleczenie własnej wątro­ by (informacja od dr. Kacpra Gradonia). 144 �Etnologa kłopoty z globalizacją Na przeciwległym biegunie można umieścić przykład muzyczny, choćby nigeryjski styl juju, który jest produktem skreolizowanym i nadal podlega kreolizacji. Muzyka to oczywiście w czasach przekazu stechnicyzowanego składnik kultury szczególnie łatwo poddający się globalizacji. Pokonuje międzykontynentalne odległości i przepaście między kulturami (swego czasu tak zapewniał nas chórek We are the World'). Kariera ra­ pu w Japonii albo muzycznych filmów z Bollywood akurat w Nigerii to podręcznikowy przedmiot zainteresowania antropologów globalizacji; na szczęście dostrzegają oni, że „nawet world music nie płynie swobodnie przez świat" (Schade-Poulsen 1997, s. 79). Bo koncentracja na przejawach, nazwijmy to, łatwej kreolizacji może doprowa¬ dzić d o wykrzywienia obrazu globalizacji. Pod wpływem takich przykładów jest ona postrzegana jako proces nieledwie samoistny, jak reakcja chemiczna, jak roz¬ puszczanie i sklejanie. Tymczasem to przecież złożona, konfliktogenna praktyka, w której nie wszystko płynie równie gładko przez świat jak Oda do radości. Z e globa¬ lizacja to proces realizujący się w starciach i tarciach, to niby oczywiste, ale trzeba było dopiero książki p o d takim właśnie tytułem (Tsing 2005), by hasło friction stało się bodaj najatrakcyjniejszym ostatnio pryzmatem, przez który patrzy się na globa­ lizację (przynajmniej w środowisku antropologów harwardzkich - informacja od H e ­ leny Patzer). Tytułowe „tarcie" to metafora opisująca istotę czy raczej całokształt procesów zachodzących na styku społeczności Dajaków indonezyjskiego K a l i mantanu i przybyszów eksploatujących tamtejsze zasoby drewna - oprócz negatyw­ nych elementów są t u także te kreacyjne, które wskazują, że właśnie uciera się nowa jakość. W t y m świetle trzeba przemyśleć zarówno tezy o uniwersalizującym działa¬ niu dobrze naoliwionej machiny globalistycznej, jak i katastroficzne przekonania o zgubności zderzenia cywilizacji. Na koniec ostatnia wątpliwość, którą dzielę się nie bez niepokoju, ma ona bo¬ wiem mało akademicki, acz na pewno nie antyakademicki charakter. O t o wiele teks¬ tów o globalizacji jest zwyczajnie nudnych, a zamieszczone tam migawki są do bólu banalne. Przyznam się, że o taką właśnie „globanalizację" przykładów mam najwięk­ szą ochotę oskarżyć nie kogo innego jak Ulfa Hannerza, przypominając choćby jego obserwacje dotyczące zróżnicowania etnicznego Sztokholmu albo wyliczenie cech składowych miasta kosmopolitycznego (Hannerz 2006, s. 223-236). Wręcz wywo¬ łują we mnie zażenowanie jego obserwacje, że w kioskach dzielnic zamieszkanych przez azjatyckich imigrantów sprzedawane są inne gazety niż w centrum, że widzi się tam inne sklepy i inne marki albo że światowa metropolia musi mieć lotniska, hotele i przemysł r o z r y w k o w o - k u l t u r a l n y . . . („Jakie to e k s c y t u j ą c e ! . . . tylko - dla kogo?" Chyba dla kogoś, k t o tego sam nie miał okazji zauważyć, bo nie ruszał się z miejsca; ale skąd wziąć dziś takiego prostaczka - coraz mniej ich wśród zglobalizowanych badanych, t y m trudniej zatem o nich wśród badających). Miałoby się ochotę krzyknąć, że ten król teoretyzowania jest za skąpo przyodziany. N i e chcę zostać oskarżony o etnologiczny eskapizm - nie uśmiechają mi się cię¬ gi, jakie odebrał (od Kuligowskiego 2007, s. 24) staruszek Lévi-Strauss za okazywa145 �Jerzy S. Wasilewski nie w czasie podróży do Korei zainteresowania wyłącznie archaicznym szamaniz­ mem, a ignorowanie osiągnięć przemysłowych gospodarzy Dlatego zadeklaruję, że na pewno uznałbym za ciekawą próbkę „wiedzy lokalnej" sztokholmskich kioskarzy na temat etnicznych uwarunkowań sprzedawalności prasy albo zrelacjonowane ze znajomością rzeczy „modowe" nastawienia tureckich emigrantek. Antropologowi nie wolno już pisać, że coca-cola i adidasy są sprzedawane na całym świecie, tak sa¬ mo jak pisarzowi, że markiza wyszła o piątej. Jeżeli chce powiedzieć coś poznawczo wartościowego, powinien zapoznać się choćby z konkretnymi strategiami marketin¬ gowymi, przez których świadome, przemyślane, a więc zapewne elastyczne kulturo¬ wo zastosowanie taki efekt rynkowej omnipresence zostaje osiągnięty Ryzykuje wprawdzie wtedy wyjście poza tradycyjny warsztat i zakres z d o b y t y c h na uczelni kompetencji, ale przecież akurat antropologia globalizacji wcale nie każe szewcowi pilnować jego kopyta. Bibliografia Appadurai A . 2005 Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, przeł. Z . Pucek, Kra¬ ków Boli J., Lechner EJ. 2001 Globalization and world culture, w: International Encyclopedia of the Social & Behavio­ ral Sciences, red. N . J. Smelser, P B. Baltes, O x f o r d , s. 6261-6266 Burszta W , Czubaj M . , Kuligowski W 2007 My handlarze zadziwienia i agenci miłości. Po Qeertzu, „(op.cit.,)", 2 (35), s. 44-51 Caldwell M . 2008 Domesticating the French fry: Mc Donald's and consumerism in Moscow, w: The An­ thropology of Globalization..., s. 237-253. Cleveland D.A. 2000 Commentary: globalization and anthropology: Expanding the options, „Human Orga­ nization", jesień, http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3800/is_200010/ ai_n8903560 (dostęp 20.04.2010) Das G. (publ. int.) Foreword to Guy Soman's book, Year of the Rooster, http://ccs.in/gdas/?page_id = 72 (dostęp 20.04.2010) Friedman J. 1990 Being in the world: globalization and localization, w : Global Culture. Nationalism, Glo­ balization and Modernity, red. M . Eeatherstone, London, s. 311-328 146 �Etnologa kłopoty z globalizacją (publ. int.) Konflikty rdzenne a dyskretny urok burżuazji, przeł. M . Turowski, www.uni.wroc.pl/~turowski/friedman.htm (Indigenous Struggles and the Discreet Charm of the Bourgoisie, „Journal of W o r l d Systems Research", t. 5, nr 2, s. 391-411, http://csf.colorado.edu/jwsr/5) (dostęp: 20.04.2010) Ghemawat P. 2007 Redefining Global Strategy: Crossing Borders in a World Where Differences Still Matter, Boston Hannerz U . 2006 Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, Kraków H o K. 2008 Situating global capitalisms: A view from Wall Street Investment Banks, w : The Anthro­ pology of Globalization..., s. 137-164 Kuligowski W. 2007 Antropologia współczesności. Wiele światów, jedno miejsce, Kraków Robertson R. 1990 Mapping the global condition: Globalization as the central concept, w: Global Culture. Nationalism, s. 15-30 Globalization and Modernity, red. M . Featherstone, London, Schade-Poulsen M . 1997 Which world? On the diffusion of the Algerian rai to the West, w: Siting Culture. The Shifting Anthropological Object, red. K.F Olwig, K. Hastrup, London, N e w York, s. 5 9 - 8 5 Skinner J. 2007 The salsa class: a complexity of globalization, cosmopolitans and emotions, „Identities", t. 14, nr 4, s. 485-506 Srivastava S. 2004 Outsourcing religion, on a wing and a prayer, „Asia Times online", 1 maja, www.atimes.com/atimes/South_Asia/ FE01Df05.html (dostęp 20.04.2010) The Anthropology of Globalization. 2008 T h e Anthropology of Globalization. A Reader, red. J.X. Inda, R. Rosaldo, Malden Tsing A . L . 2005 Friction. An Ethnography of Global Connection, Princeton, O x f o r d 147 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d0d0b615240404eb41238f4dfe81871.pdf 44c5b3a6ade52034fa1f064dc248c346 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2938 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2742 Title A name given to the resource Etnologia dzisiaj albo siła peryferii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech J . Burszta ENTOLOGIA DZISIAJ A L B O SIŁA PERYFERII „ P o d o b n i e jak inne zjawiska k u l t u r o w e , a n t r o p o l o g i a — będąca raczej niewielką dziedziną nauki w p o r ó w n a n i u z pra­ w e m , fizyką, muzyką lub e k o n o m i ą — często zanika, ale niekoniecznie często się o d r a d z a " Clifford Geertz Teksty, w t y m e t n o l o g i c z n e , pisze się z najrozmaitszych w z g l ę ­ d ó w : o d potrzeby serca poczynając, a na p o w o d a c h o f i c j a l n o - i n s t y t u c j o n a l n y c h s k o ń c z y w s z y . Niniejszy jest w y r a z e m p o ­ trzeby wyrażania o s o b i s t e g o p o g l ą d u na status t y t u ł o w e j " e t ­ nologii dzisiaj" u p r a w i a n e j t u i teraz, w r o d z i n n y c h realiach pozornie peryferyjnej k u l t u r y średniego p a ń s t w a europejskiego. Nadal dość p o w s z e c h n i e ( z a r ó w n o „ t a m " , jak i „ t u " ) u t r z y m u ­ je się przekonanie, że mapę ś w i a t o w e j a n t r o p o l o g i i ( e t n o l o g i i , etnografii) d a ł b y się przedstawić tak o t o . Zasadniczą jej część zajmuje o g r o m n y dobrze z a g o s p o d a r o w a n y K o n t y n e n t nauki amerykańskiej, brytyjskiej i francuskiej — t o g ł ó w n y ląd ant­ ropologii m i ę d z y n a r o d o w e j (international anthropology). Wo­ kół niego, w ś r ó d otaczających g o w ó d u s a d o w i ł y się mniejsze lub większe A r c h i p e l a g i w y s p — t o a n t r o p o l o g i e lokalne, regionalne w z g l ę d n i e n a r o d o w e . Istnieją między nimi sporadyczne k o n t a k t y , ale są t o k o n t a k t y na skalę peryferii i t a k i c h dotyczące p r o b l e m ó w . W ł a ś c i w y kierunek o d d z i a ł y w a n i a ma charakter j e d n o s t r o n n y : impulsy, teorie, idee i w i e d z a zawsze n a d c h o d z ą z K o n t y n e n t u , załamując się w l o k a l n y m w y m i a r z e p o s z c z e g ó l n y c h e t n o l o g i i n a r o d o w y c h r o z p r o s z o n y c h w y s p A r c h i p e l a g u . Cóż pozostaje zatem np. e t n o l o g o m polskim? A l b o k o n t y n u o w a ć tradycyjne zainteresowania, narzucone niejako przez historyczny r o z w ó j tej gałęzi w i e d z y w tej części ś w i a t a , bądź — będąc z a p a t r z o n y m w blask K o n t y n e n t u — p r ó b o w a ć w ł ą c z a ć się w p r o b l e m a t y k ę „ t a m " istotną, być au courant z k t ó r y m ś z k i e r u n k ó w akurat m o d n y c h . W p i e r w s z y m p r z y p a d k u jest t o d o b r o w o l n e skazanie się na peryferyjność z w s z y s t k i m i k o n s e k w e n c j a m i p o z o s t a w a n i a o b o k ż y w y c h s t a n ó w kultury, w d r u g i m p r z y p a d k u — z g o d a na to, że będzie się ś w i e c i ć ś w i a t ł e m o d b i t y m . I j e d n a i d r u g a sytuacja jest korozyjna dla statusu e t n o l o g i c z n y c h badań nad kulturą — ani nie o w o c u j e interesującą lokalnością, ani nie stwarza szans na rzeczywiste w ł ą c z a n i e się w t w o r z e n i e o w e g o — tradycyjnie p o j m o w a n e g o — n u r t u p r o b l e m a t y k i między­ n a r o d o w e j , a w i ę c t r a k t o w a n e j j a k o centralna. Wracając d o m o t t a tego szkicu p o t w i e r d z i ć m o ż n a , że przy t a k i m układzie s p r a w grozi nam, iż e t n o l o g i a polska zaniknie i p r o b l e m w t y m , czy się odrodzi, c o — jak m ó w i Geertz — niekoniecznie musi się stać. W y d a j e się, że e t n o l o g o w i e nasi przyzwyczaili się już na d o b r e do myśli, że są reprezentantami d y s c y p l i n y niezbyt znanej szer­ szemu o g ó ł o w i czytającej p u b l i c z n o ś c i , w p e w n y m sensie ( n i e ­ dobrym d o d a j m y ) elitarnej i zajmującej się j a k o b y ściśle w y o d ­ r ę b n i o n y m zakresem zjawisk. A w i ę c peryferie peryferii? Czyta się w p r a w d z i e t u i ó w d z i e o niemałej roli a n t r o p o l o g i i w świecie, gdzieś t a m na k o n t y n e n c i e , ale w ł a s n e ambicje przykrawa d o skromnej chaty jednej z w y s p rubieży t a m t e g o ś w i a t a . Z a o b s e r w u j m y d z i w a c z n o ś ć sytuacji, jaka w y t w o r z y ł a się w polskiej e t n o l o g i i ostatniej dekady. Podczas g d y „ b y c i e t a m " oznacza dla a n t r o p o l o g ó w z a c h o d n i c h (i nie t y l k o ) p o prostu penetracje m o ż l i w i e dużej liczby kultur i s p o ł e c z e ń s t w , dla niektórych ich p o l s k i c h o d p o w i e d n i k ó w oznacza o n o — bycie, choć przez krótki czas, w ś r ó d „ p r a w d z i w y c h " a n t r o p o l o g ó w „ s t a m t ą d " . Zatem, podążając za tą myślą, b a d a c z - a n t r o p o l o g „ s t a m t ą d " , m ó w i ą c dzisiaj o kryzysie a n t r o p o l o g i i , kryzysie k o n ­ cepcji przedstawiania ś w i a t a zjawisk i n t e n c j o n a l n y c h , nadal zajmuje się p r z e d m i o t o w y m i badaniami nad w y b r a n y m i przez siebie aspektami takiej t o a takiej kultury. Postępuje o n tak, chociażby n a w e t w z o r e m p o s t m o d e r n i s t ó w m ó w i ł , iż przed­ miotem wyjaśniania w a n t r o p o l o g i i należy uczynić niemożność 1 w y j a ś n i a n i a . B a d a c z - e t n o l o g k r a j o w y , p r o w a d z ą c refleksję nad sytuacją h u m a n i s t y k i współczesnej w ł a ś n i e z p u n k t u w i d z e n i a kryzysu d o t y c h c z a s o w e g o jej p a r a d y g m a t u p o z n a w c z e g o , n e g ­ liżuje fakt, w jaki s p o s ó b przełożyć te p r o b l e m y na rodzime realia badawcze. Następuje r o z d w o j e n i e : część j e g o zainteresowań d o t y c z y „ t a m t e g o " ś w i a t a , część d r u g a w ł a s n e g o kontekstu k u l t u r o w e g o , w ramach k t ó r e g o bądź w o g ó l e , bądź w s t o p n i u m i n i m a l n y m w y k o r z y s t u j e o n w i e d z ę o g ó l n o t e o r e t y c z n ą (i k o n ­ s e k w e n c j e tej w i e d z y ) j a k o zasadniczy p r z e w o d n i k po b a d a n y m „ t u t a j " świecie kultury. Obie części nie składają się w spójną i t w ó r c z ą całość. Sytuacja opisana przed m o m e n t e m rodzi n i e z w y k ł y paradoks. Otóż w s p o m n i a n a debata na temat kryzysu koncepcji przed­ stawiania k u l t u r y w a n t r o p o l o g i i d o t y c h c z a s o w e j przeniknęła co p r a w d a d o kraju, została tutaj o m ó w i o n a i zanalizowana, ale p o w s t a j e pytanie: o j a k i m kryzysie d y s k u t o w a ć w naszych realiach? Jeśli b o w i e m „ t a m " rzecz d o t y c z y k o n k r e t n y c h pro­ g r a m ó w zmian m o d e l i u p r a w i a n i a badań a n t r o p o l o g i c z n y c h , w w y m i a r z e naszej dyskusji jest raczej w y ł ą c z n i e kwestia, jak a n t r o p o l o g i a m i ę d z y n a r o d o w a w i d z i samą siebie w t y m szcze­ g ó l n y m okresie rozterek p o s t m o d e r n i s t y c z n y c h , p o d w a ż a n i a w i e l u k a n o n i c z n y c h d o t ą d zasad p o z n a w c z y c h . Nie p o j a w i a się jednak n a w e t pytanie u s e n s o w n i a j ą c e podjęcie takiej dyskusji w ł a ś n i e w Polsce: c o t o oznacza dla nas, dla rodzimej e t n o l o g i i , czy n a w e t szerzej biorąc — humanistyki? J a k i c o badać t u t a j , skoro tak w i e l e z m i e n i ł o się i nieustannie zmienia z a r ó w n o na k o n t y n e n c i e , jak na p o s z c z e g ó l n y c h w y s p a c h Archipelagu? Sko­ ro takich pytań nie w i d a ć , nie s t a w i a się ich explicite przynajm­ niej, jest t o t e d y taka sobie dyskusja o dyskusji, meta-komentarz „ s t ą d " o antropologii „stamtąd". I to wyłącznie o antropologii, nie zaś — jednocześnie — o b a d a n i u k u l t u r y przez nią. Przecież a n t r o p o l o g o w i e , nie m ó w i ą j e d y n i e o samych sobie i w ł a s n y c h k ł o p o t a c h z tożsamością. 2 Tymczasem istnieje, jak się w y d a j e , sposób rozwiązania o w e g o rozdwojenia. Nie pociąga o n o za sobą rezygnacji z przynależności d o d o t y c h c z a s o w e g o Kontynentu Myśli A n t r o p o l o g i c z n e j , a może p o n a d t o dodać niezwykle istotny w y m i a r i impuls samemu bada­ niu kultury i t o bez w z g l ę d u na t o czy w grę w c h o d z i mityczne „ c e n t r u m " , czy też r ó w n i e mitycznie t r a k t o w a n e „peryferie". U j m i j m y t o w postaci kilku tez, które w kolejności pokrótce r o z w i n i e m y w f o r m i e komentarza d o każdej z nich. ( 1 ) A n t r o p o l o g i a ( e t n o l o g i a , entografia — t o dla mnie s y n o n i ­ my) jest nauką z a i n t e r e s o w a n ą o d s w e g o zarania i ze swej istoty p r o b l e m e m k u l t u r o w e j o d m i e n n o ś c i . Obojętnie jak w y ­ glądają deklaracje p o s z c z e g ó l n y c h k i e r u n k ó w i szkół a n t r o p o l o ­ g i c z n e g o myślenia o kulturze, g ł ó w n y m p o l e m zainteresowań tej nauki jest relacja „ M Y " — „ O N I " j a k o opozycja wyrażająca p o z n a w c z y dystans d w ó c h o d p o w i e d n i o różnych w s p ó ł c z y n ­ n i k ó w h u m a n i s t y c z n y c h . Z a d a n i e m badacza jest dystans ten z n i w e l o w a ć , przezwyciężyć w s t o p n i u m a k s y m a l n y m po t o , by przynieść d o naszej k u l t u r y „ p r a w d z i w e " i zaskakujące wieści ze ś w i a t a , o k t ó r y m założono z góry, iż jest w ł a ś n i e „ o b c y " , „ o d m i e n n y " , „ n i e p o r ó w n y w a l n y " , różny s ł o w e m o d naszych przyzwyczajeń. Dzieje się tak nie t y l k o w sytuacji, g d y bierzemy p o d u w a g ę analizy kultur i s p o ł e c z e ń s t w w rzeczywistym, w i e l o ­ rakim sensie „ i n n y c h " , o d d a l o n y c h geograficznie, czasowo, przesiąkniętych magią, strukturalnie „ p ł a s k i c h " , etc. Zasada ta ma m o c uniwersalnej a n t r o p o l o g i c z n e j timbre, wyróżniającej e t n o l o - 3 �g ó w w ś r ó d i n n y c h h u m a n i s t ó w . Dobrze ujmuje t o L u d w i k S t o m m a m ó w i ą c : „ A n t r o p o l o g i a jest przybraniem p o s t a w y c z ł o ­ w i e k a d z i w i ą c e g o się / . . . / . Ś w i a t j a w i się j a k o g a b i n e t rzeczy d z i w n y c h , k o n i e c z n y c h d o w y j a ś n i e n i a . Krótko m ó w i ą c — jest t o p r z e c i w i e ń s t w o p o s t a w y c o d z i e n n e g o życia, w k t ó r y m w s z y s t k o dzieje się n a t u r a l n i e . " I jeszcze K o ł a k o w s k i na ten sam temat: „ a n t r o p o l o g i a , t o znaczy praca, która zakłada zawieszenie w ł a s ­ nych n o r m , o s ą d ó w i n a ł o g ó w m e n t a l n y c h , m o r a l n y c h i estetycz­ n y c h , aby przeniknąć tak daleko, jak t o jest m o ż l i w e , w pole w i d z e n i a i n n e g o i p r z y s w o i ć sobie j e g o s p o s ó b p e r c e p c j i . " ' Właśnie z p o w y ż s z y c h p o w o d ó w , w i d o c z n y c h w c y t o w a n y c h w y p o w i e d z i a c h , a n t r o p o l o g ma tendencję d o p o s z u k i w a n i a o d m i e n n o ś c i d o s ł o w n i e w e w s z y s t k i c h przejawach życia s p o ł e ­ cznego, a w i ę c w życiu klasycznych p l e m i o n t u b y l c z y c h , w k u l ­ turze s k i n ó w , w c h ł o p s k i m b y t o w a n i u X I X - w i e c z n y m , w " k u l ­ turze n ę d z y " w i e l k i c h miast, w sztuce. ( 2 ) A n t r o p o l o g i a jest nauką par exellence europejską, c o ma swoje zasadnicze k o n s e k w e n c j e dla w s z y s t k i c h , którzy ją u p r a ­ w i a j ą . Badacz o d m i e n n o ś c i k u l t u r o w e j , tej dalekiej, jak i t z w . bliskiej obcości ( o b c y w e w n ę t r z n y ) w i n i e n sobie z d a w a ć s p r a w ę z d w ó c h rzeczy. Po pierwsze, w i n i e n t r a k t o w a ć s w e w ł a s n e zakorzenienie w kulturze j a k o rodzaj k o n w e n c j i , której p o d s t a w y należy odsłonić, aby u ś w i a d o m i ć sobie, że jest się t y l k o l o k a l n y m przypadkiem lokalnie d a n y c h f o r m ludzkiej egzystencji. Po d r u g i e jednak, nie jest m o ż l i w e ostateczne w y z b y c i e się własnej partykularności, a kultura, która zrodziła a n t r o p o l o g i ę , a w i ę c kultura europejska, najlepiej jak d o t ą d potrafi z m i n i m a l i z o w a ć z a c i e m ­ nienie i n n y c h k o n w e n c j i życia okularami s w y c h w ł a s n y c h reguł i n o r m . Dlatego wszelkie n a r o d o w e w a r i a n t y a n t r o p o l o g i i mają s w ó j u n i w e r s a l n y rdzeń w p o s t a w i e „ b r a n i a w n a w i a s " nie tyle j e d n o s t k o w y c h s y s t e m ó w k o n w e n c j i ( j a p o ń s k i c h , s u d a ń skich i t d . ) , ile najogólniej pojętej cywilizacji n o w o ż y t n o e u r o p e j skiej. Nauka jest w y n a l a z k e m tej w ł a ś n i e kultury. A b y stać się a n t r o p o l o g i e m , d a j m y na t o w A f r y c e , trzeba pierwej a k u l t u r o w a ć się w „ k u l t u r z e a n t r o p o l o g i c z n e j " , aby e w e n t u a l n i e później podać w w ą t p l i w o ś ć jej e f e k t y w n o ś ć i p r a w o m o c n o ś ć j a k o źródła poznania w s z e l k i c h kultur i n n y c h . T e g o p o d s t a w o w e g o etapu akulturacji z a w o d o w o - p r o f e s j o n a l n e j nie daje się jednak o m i n ą ć . E d m u n d Leach opisuje takie p r ó b y c z y n i o n e przez badaczy c h i ń s k i c h , p r ó b u j ą c y c h o d w e w n ą t r z , „ e m i c z n i e " o p i s y w a ć rze­ czywistość „ k r a j u ś r o d k a " , bez p o ś r e d n i c t w a osiągnięć ant­ r o p o l o g i i rozwiniętej poza C h i n a m i . Efekt był bardzo, ale t o bardzo marny. 3 s M a m y w i ę c pierwszą rysę na b u d o w l i u f u n d o w a n e j na o p o z y ­ cji „ c e n t r u m " — „ p e r y f e r i e " . Otóż wszyscy, i ci z K o n t y n e n t u , i ci z A r c h i p e l a g u muszą de facto uczyć się k u l t u r y będącej p r a w ­ d z i w y m c e n t r u m myślenia t y p u a n t r o p o l o g i c z n e g o . A t o c e n t r u m nie posiada już dzisiaj s w e j lokalizacji przestrzennej, o b o w i ą z u j e w i ę c A m e r y k a n ó w , B r y t y j c z y k ó w , R u m u n ó w , Rosjan, że nie w s p o m n ę o i n n y c h stronach ś w i a t a , gdzie a n t r o p o l o g i a istnieje jako odrębna specjalizacja n a u k o w a . O b o w i ą z u j e w i ę c na r ó w n i wszystkich. (3) A n t r o p l o g i a bada p o prostu kulturę bez p r z y d a w k i ( l u d o ­ w a , plemienna, t r y b a l n a , r o b o t n i c z a , taka i siaka), ale bada ją na s w ó j , w y p r a c o w a n y przez lata s p o s ó b . W y d a j e się, że t e g o akurat faktu nie trzeba szczególnie podkreślać; d o r o b e k p i ś m i e n n i c t w a kilku p o k o l e ń badaczy m ó w i sam za siebie. Rzecz jasna, że c o i n n e g o znaczą teoretyczne deklaracje i postulaty, a c o i n n e g o pokazuje praktyka b a d a w c z a . J e d n o jest wszakże p e w n e . N a w e t jeśli d o n i e d a w n a badania a t r o p o l o g i c z n e ograniczyły się jednak do pewnego tylko, wybranego typu wspólnot ludzkich, tych zwłaszcza, które d a w a ł y się ująć s y n c h r o n i c z n i e i c a ł o ś c i o w o , ukrytą przesłanką t a k i c h badań b y ł o założenie, iż badając n a w e t w y ł ą c z n i e społeczności „ z i m n e " d o k ł a d a się jakąś cegiełkę d o o g ó l n e j w i e d z y o C z ł o w i e k u . Wszak ó w przechodzień z N o w e g o J o r k u i w y t a t u o w a n y t u b y l e c z odległej w y s p y mają coś ze sobą wspólnego. W m o m e n c i e , g d y w s p o m i n a m y już wcześniej h a s ł o w o kryzys koncepcji przedstawiania (crisis of representatio) został przez a n t r o p o l o g ó w p o w s z e c h n i e u ś w i a d o m i o n y , zasadność p u n k t u ( 3 ) stała się bardziej jeszcze w i d o c z n a . „ P r z e d s t a w i e n i e " o b e j ­ muje b o w i e m nierozłączną a l t e r n a t y w ę „ w y r a ż a n i a " (system pojęć) i jego odniesienia p r z e d m i o t o w e g o ; jeśli zatem w grę w c h o d z i kryzys, t o d o t y c z y o n zawsze o b u c z ł o n ó w powyższej 4 a l t e r n a t y w y . Skoro legł w gruzach j e d n o z n a c z n i e w y z n a c z a n y zakres penetracji p o z n a w c z e j naszej nauki (kres t r y b a l i z m u w czystej postaci, rozpad t z w . tradycyjnej k u l t u r y c h ł o p s k i e j , p r o b l e m s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i g r u p , rola k o n t a k t ó w c y w i l i z a c y j ­ n y c h itd.,itp.), r ó w n o l e g l e załamał się s p o s ó b p o j ę c i o w e g o u j m o w a n i a t e g o , c o p o j a w i a się „ z a m i a s t " d o t y c h c z a s o w y c h s t a n ó w rzeczy. N a p r a w d ę t r u d n o dziś p o w i e d z i e ć , gdzie k o ń c z y się już, a gdzie d o p i e r o zaczyna a n t r o p o l o g i a . W k a ż d y m bądź razie nie p o ­ szukuje już o n a usilnie istniejących gdzieś t a m s z c z ą t k o w o r e z e r w a t ó w kultury. Nie szuka g e n e r a l n e g o sensu ludzkiej egzys­ tencji w ideale p e ł n e g o o p i s u c a ł e g o systemu kultury. W s z y s ­ t k i c h nas otacza kultura a d e c y d u j ą c e znaczenie ma w y ł ą c z n i e s p o s ó b , w jaki się jej przyglądamy. Interpretacja d r o b n e g o szczegółu, o d s ł o n i ę c i e n i e j a w n e j s t r o n y o c z y w i s t y c h c z y n n o ś c i dziejących się w o k ó ł nas r ó w n i e dobrze może p o w i e d z i e ć n a m tyle w a ż n y c h rzeczy o c z ł o w i e k u , c o sięgające daleko w s t e c z studia. P o w s z e c h n i e poza t y m m ó w i się już o b e c n i e o potrzebie a n t r o p o l o g i z a c j i naszej w ł a s n e j k u l t u r y , c o oznacza, iż na r ó w n i zaczynamy przyglądać się d o t y c h c z a s o w y m b a d a n y m i s a m y m sobie. T o p r o b l e m „ J a — j a k o i n n y " . J a k pięknie p o w i a d a S t e p h e n Tyler z w i e r c i a d ł o a d e k w a t n e g o przedstawiania ś w i a t a istniejącego poza nami pękło i nie da się g o p o n o w n i e złożyć. Nie w a r t o t e g o zresztą robić. Z n a j d u j e m y się w a u t o p o e t y c k i e j sali luster, w k t ó r y c h przeglądamy się z najrozmaitszych p e r s p e k t y w w c a l e nie pragnąc p o w i e d z i e ć kategorycznie ( „ o b i e k t y w n i e " ) : „patrzcie! taki jest n a p r a w d ę ś w i a t " . A n t r o p o l o g i a daje szczegól­ nie d o b r e p r z y g o t o w a n i e , by przed w y r a ż a n i e m t a k i c h s ą d ó w się w s t r z y m y w a ć . P o s t u l o w a ł t o już przed laty Claude Lévi-Strauss określając p o s t a w ę a n t r o p o l o g a j a k o p o s t a w ę f i l o z o f i c z n e g o zwątpienia. 6 7 ( 4 ) W k o n d y c j ę myślenia a n t r o p o l o g i c z n e g o w p i s a n e są zało­ żenia bariery p o z n a w c z e j , n i e o c z y w i s t o ś c i i n i e a d e k w a t n o ś c i koncepcji przedstawiania. Dyskurs n a u k o w y , tak charakterys­ t y c z n y dla a n t r o p o l o g i c z n e g o s p o s o b u o p i s y w a n i a k u l t u r y , której reguły są zawsze inne o d naszych p r z y z w y c z a j e ń , stał się już w ł a s n o ś c i ą p o w s z e c h n ą . A d a p t o w a n y jest przez badaczy róż­ n y c h maści: poczynając o d f i l o z o f ó w , poprzez h i s t o r y k ó w , soc­ j o l o g ó w , a r c h e o l o g ó w , p e d a g o g ó w , a na l i t e r a t u r o z n a w c a c h kończąc. O j e g o atrakcyjności d e c y d u j ą w y m i e n i o n e przed c h w i ­ lą trzy założenia przenikające myślenie i pisanie o " i n n y c h " . Ich u w z g l ę d n i e n i e p o w o d u j e , iż zawsze pozostają w ą t p l i w o ś c i , czy s p r a w y mają się akurat tak, jak n a m się w y d a j e . Zainteresowanie k u l t u r o w ą o d m i e n n o ś c i ą p o w o d u j e , iż m o ż l i w e jest nieustanne komplikowanie i poddawanie w w ą t p l i w o ś ć osiągniętych nauko­ w y c h orzeczeń o k a ż d y m z j a w i s k u i n t e n c j o n a l n y m , zwłaszcza w ó w c z a s g d y w y p o s a ż a się je w cechę „ o b c o ś c i " . M o ż e jest tak, a może tak? A może j e d n o i drugie? J a k o ilustrację p r z y w o ł a j m y t o c z o n y nieustanie spór p o m i ę d z y r e l a t y w i s t a m i i racjonalistami k u l t u r o w y m i , kwestię przekładu m i ę d z y k u l t u r o w e g o ( w tym j ę z y k o w e g o ) pojęć i s ą d ó w , p r o b l e m y z ujęciem ś w i a d o m o ś c i magicznej, interpretacją roli rytuału, statusu p o z n a w c z e g o , poró­ wnania międzykulturowego. 8 D o c h o d z i m y wreszcie d o tezy ostatniej, najistotniejszej dla nas w kontekście t e g o c o zostało d o t ą d p o w i e d z i a n e i d o czego w ostateczności zmierza cały szkic. ( 5 ) A n t r o p l o g i a t o nauka zarazem p e r y f e r y j n a i c e n t r a l ­ n a , skąd biorą się w szczególności jej k ł o p o t y , ale i atrakcyjność dla przedstawicieli i n n y c h nauk. W tej d w o i s t o ś c i u p a t r y w a ł b y m też f a k t u jej ż y w o t n o ś c i teoretycznej i dużej rangi. N o dobrze, ale jak coś może być r ó w n o c z e ś n i e peryferyjne i centralne? Nawet w bajkach nie ma g r u b y c h c h u d z i e l c ó w . A jednak. Wyraz „ p e r y f e r i a " p o c h o d z i o d g r e c k i e g o peripherëia (obwód, o k r ą g ) i jest w języku p o l s k i m rodzaju żeńskiego. Obecnie używa się g o p r a w i e w y ł ą c z n i e w liczbie m n o g i e j i w t ó r n y m znaczeniu krańca czegoś, np. najdalej p o ł o ż o n y c h dzielnic miasta. Stąd „ p e r y f e r y j n y " kojarzy się z „ u b o c z n y " , „ d r u g o p l a n o w y " , mniej j a k b y istotny. Istnieje j e d n a k p i e r w o t n e i oryginalne znaczenie „ p e r y f e r i i " które Słownik Wyrazów Obcych A r c t a tak określa: „ o b w ó d koła lub innej płaszczyzny k r z y w ą linją zamkniętej, o k r ą g , p o w i e r z c h n i a jakiegoś ciała, zakres, sfera, o b r ę b " . Zaś „ p e r y f e r y c z n y " w t y m s a m y m źródle, t o " d o t y c z ą c y o b w o d u , w o b w o d z i e , z n a j d u j ą c y się w o b w o d z i e " . M ó w i ą c z a r ó w n o o c e n t r u m , jak i peryferii (peryferiach) 9 �w przypadku a n t r o p o l o g i i , m a m na myśli w y ł ą c z n i e ten pierwszy, pierwotny sens d r u g i e g o pojęcia. B o w i e m „ p e r y f e r i a " rozumiana jako zewnętrzna część czegoś zakłada — j a k o s w o j e p r z e c i w i e ń s ­ two — jakąś część centralną, z którą pozostaje w styczności. A zatem, żeby p o w i e d z i e ć „ o t o m a m y c e n t r u m " niezbędnie musimy mieć możność p o w i e d z i e ć o d p o w i e d n i o : „ a o t o peryferia tego c e n t r u m " . J e d n o zakłada d r u g i e i o b a c z ł o n y o p o z y c j i pozostają w ścisłym z w i ą z k u p o j ę c i o w o - l o g i c z n y m w obrębie określonego ściśle t e r y t o r i u m . Dokonajmy teraz metaforyzacji naszych „ ź r ó d ł o w y c h " pojęć. O w y m terytorium zakładającym istnienie o p o z y c j i c e n t r u m / p e r y ­ feria niech będzie k u l t u r a w n a j o g ó l n i e j s z y m sensie k u l t u r y j a k o przedmiotu ludzkiego g a t u n k u . W c e n t r u m k u l t u r y stoi zawsze człowiek, w s p ó ł r z ę d n a w s z y s t k i c h f a k t ó w k l a s y f i k o w a n y c h j a k o przynależące d o porządku s p o ł e c z n e g o . Jest tak bez w z g l ę d u na to, jak będziemy c z ł o w i e k a c h a r a k t e r y z o w a ć — czy w trybie p r z y r o d n i c z o - g a t u n k o w y m czy k u l t u r o w o - a n t r o p o l o g i c z n y m . Człowiek jako istota k u l t u r o w a zamieszkuje t e r y t o r i u m zróż­ nicowanych s y s t e m ó w p o s z c z e g ó l n y c h p a r t y k u l a r n y c h kultur różnego rodzaju. W t y m znaczeniu nie m o ż n a w y z n a c z y ć ż a d ­ nego „ c e n t r u m " , ż a d n e g o jądra k u l t u r y ź r ó d ł o w e j dla w s z y s t k i c h kultur pozostałych, c h y b a że p o w r ó c i m y d o teorii „ k r ę g ó w k u l t u r o w y c h " . Zatem t o „ c e n t r u m " w y z n a c z y ć m o ż e m y w y ł ą c z ­ nie określając najogólniejsze, u n i w e r s a l n e c e c h y c z ł o w i e k a . T y c h cech z kolei szukać m o ż e m y wszędzie, gdzie t y l k o pomieszkuje człowiek. U n i w e r s u m ludzkiej k u l t u r y ogranicza p o prostu linia zamknięta kuli ziemskiej i t o u z u s j ę z y k o w y każe nam m ó w i ć , że Trobriandy leżą na peryferiach, a U S A w c e n t r u m s p o ł e c z n e g o świata. Jednakże t e n w ł a ś n i e j ę z y k o w y s p o s ó b p o r z ą d k o w a n i a prze­ strzeni geograficznej s p r a w i a , iż zaczynamy w analogiczny s p o ­ sób myśleć o organizacji w s z e l k i c h zjawisk b a d a n y c h przez naukę — jedne stają się j a k o b y ważniejsze, powszechniejsze przy­ k ł a d o w o , a w i ę c centralne. Inne, j a k o bardziej ezoteryczne t r a k t o w a n e są, z g o d n i e z p o w s z e c h n i e a k c e p t o w a n y m r o z u m i e ­ niem peryferii — j a k o d r u g o p l a n o w e w o b e c t y c h p i e r w s z y c h . W ostateczności t e n s p o s ó b r o z u m o w a n i a i w e r b a l i z o w a n i a porządku zjawisk przeniósł się d o ś w i a t a a n t r o p o l o g ó w , którzy sami siebie poczęli postrzegać na zasadzie, o której m ó w i m y . Z „ l e p s z y c h " miejsc w i d a ć lepiej i w i ę c e j , p r o w i n c j a narzuca optykę peryferyjną. Taki s p o s ó b myślenia nie bierze p o d u w a g ę s w o i s t o ś c i nauki, jaką jest a n t r o p o l o g i a . Otóż a n t r o p o l o g i c z n y s p o s ó b myślenia implicite zakłada, że peryferie nie oznaczają terenu m a r g i n a l n e g o , ale najdalsze przedłużenie środka, czyli c e n t r u m . Tak w i ę c , założywszy, iż o w y m p r a w d z i w y m ś r o d k i e m jest c z ł o w i e k , a n a l i ­ zując j e g o kulturę w najodleglejszych zakątkach ś w i a t a , zakłada się t y m s a m y m na g r u n c i e a n t r o p o l o g i c z n y m , iż r ó w n i e ż na tradycyjnie p o j m o w a n y c h peryferiach znaleźć m o ż n a a r g u m e n t y centralne nie t y l k o dla teorii l u d z k i e g o u w i k ł a n i a w m o ż l i w e formy bytu k u l t u r o w e g o . D l a t e g o s w o i s t o ś ć a n t r o p o l o g i i i k o n ­ sekwencje z niej w y n i k a j ą c e . W i e l o k r o t n i e k r y t y k o w a n o przed­ stawicieli tej nauki właśnie za t o , że pragną łączyć skrajny empiryzm z najogólniejszą teorią dotyczącą kultury na poziomie abstrakcyjnym. Ale tutaj też t k w i urok a n t r o p o l o g i i , t e g o „intelek­ tualnego k ł u s o w n i c t w a " , jak t o określił onegdaj Clyde K l u c k h o h n . 10 Jakie te wszystkie u w a g i mają znaczenie dla nas, w p o w s z e c h ­ nym o d c z u c i u z n a j d u j ą c y c h się j e d n a k na peryferiach (1) świata m i ę d z y n a r o d o w e j a n t r o p o l o g i i , jak i ( 2 ) g ł ó w n e g o n u r t u k u l t u r y światowej? Znaczenie t o w i d z i a ł b y m j a k o zasadnicze. Przede w s z y s t k i m n i e p r a w d ą jest, że g d y znajdziemy się w centrum, t o t y m s a m y m ł a t w i e j jest n a m z a j m o w a ć się problemami najistotniejszymi, niejako „ p r z y r o d z e n i e " z w i ą z a n y ­ mi z miejscem i rolą, jaką o w o c e n t r u m w y z n a c z a . G d y b y tak zawsze było, nie b y ł o b y I m m a n u e l a Kanta. Z kolei r ó w n i e ż nieprawdą jest, że peryferyjność położenia skazuje na takąż peryferyjność z a i n t e r e s o w a ń . W a r t o sobie o d p o w i e d z i e ć na takie c h o ć b y pytanie. Czy B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i badając s w o i c h T r o b r i a n d c z y k ó w bardziej zbliżał się d o i s t o t n y c h s t w i e r d z e ń d o t y c z ą c y c h ludzkiej k u l t u r y niż g d y b y p o ś w i ę c i ł się analizie którejś z europejskich społeczności c h ł o p s k i c h ? O w s z e m , tak może się w y d a w a ć , ale p r o b l e m nie w t y m , że Trobriandy były lepszym, bardziej r e p r e z e n t a t y w n y m przykładem kultury, ale w t y m , że lepiej nadawały sie akurat d o funkcjonalistycznego m o d e l u podejścia, który stworzył i rozwijał M a l i n o w s k i . J e d n y m s ł o w e m były reprezentatywne dla f u n k c j o n a l i z m u . Z drugiej strony można przecież powiedzieć, że właśnie Trobriandy t o klasyczne rubieże naszego świata o statusie o w i e l e bardziej peryferyjnym niż m a m y t o w przypadku w a r s t w y chłopskiej jakiegokolwiek kraju Europy t a m t y c h czasów. Poza t y m , czy a n t r o p o l o g z Kontynentu musi koniecznie u d a w a ć się d o i z o l o w a n y c h grup, żeby oświecać s w y c h z i o m k ó w : tacy m o g l i b y ś m y być, g d y b y ś m y „ t a m " mieli s w y c h o j c ó w i matki? W i ę c nie o t o chodzi. Z n o w u w r a c a m y d o kwestii zasadniczej. A n t r o p o l o g i a , zwłasz­ cza obecnej d o b y , t o przede w s z y s t k i m p u n k t widzenia i sposób konceptualizowaniazjawiskdostępnychskąd­ inąd w s z y s t k i m parającym się nauką. Dyskurs a n t r o p o l o g i c z n y nie jest zastrzeżony w y ł ą c z n i e dla a n t r o p o l o g ó w , t y m bardziej, że n i e p o d o b n a w y k r e ś l i ć p r z e d m i o t o w o ujętej linii demarkacyjnej p o m i ę d z y nią a każdą inną gałęzią w i e d z y zainteresowaną f e n o m e n e m kultury. A n t r o p o l o g a poznasz p o t y m , jakie pytania s t a w i a . Skoro zaś a n t r o p o l o g o w i e z K o n t y n e n t u i A r c h i p e l a g ó w muszą się a k u l t u r o w a ć w o g ó l n e j kulturze antropologicznej ( c e n t r u m w sensie c e n t r u m m y ś l i ) , t o w p u n k c i e wyjścia wszyscy jesteśmy w analogicznej sytuacji poznawczej, w y c h o d z i m y o d w s p ó l n e j matrycy pojęć i kategorii. Wszystko zależy następnie o d tego, jaki użytek potrafimy uczynić z w y n i k ó w tej aktualizacji, czego nas ona uczy i d o jakiego stopnia. A dalej jeszcze: w jaki sposób badając zjawiska peryferyjne (a tylko takie badamy prze­ cież) orzekamy coś jednocześnie o o g ó l n e j kondycji człowieka. Nie ma miary ilościowej wartości analiz, tylko jakość pozwala na szacowanie w k ł a d u w poznanie świata nieoczywistości kultury. Kres i d e o l o g i i modernistycznej w nauce i filozofii polega na t y m , iż odrzuca się obecnie m.in. d o t y c h c z a s o w e p o j m o w a n i e kultury j a k o rodzaju p r z e d m i o t u w y m a g a j ą c e g o a d e k w a t n e g o przedstawienia. Pojęcie p r a w d y o b i e k t y w n e j z a s t ę p o w a n e jest p o j ę c i e m p r a w d k u l t u r o w y c h , p r a w d w y t w a r z a n y c h dla o d ­ p o w i e d n i c h c e l ó w bądź f u n k c j i . R ó w n i e ż a n t r o p o l o g i a — o d zawsze — p r a w d y takie f o r m u ł o w a ł a z przekonaniem, że podaje opisy o b i e k t y w n e j rzeczywistości. J e d n a k ż e n i c w kulturze nie jest f a k t e m n i e z b i t y m , o b c u j e m y w y ł ą c z n i e ze społecznymi w y o ­ brażeniami o świecie. One r ó w n i e ż nie dzielą się na uboczne i centralne. Ś w i a t k u l t u r y jest fascynujący zawsze i wszędzie i dobrze b y ł o b y , g d y b y fakt ten u ś w i a d o m i l i sobie nasi rodzimi badacze. M o ż e nie t y l k o u ś w i a d o m i l i , ale zrobili z niego użytek. Badanie k u l t u r y polskiej w p r o w a d z a r ó w n i e dobrze w c e n t r u m p r o b l e m a t y k i h u m a n i s t y c z n e j , jak klasyczne studia „ w i e l k i e j " antropologii Kontynentu. Zupełnie o d r ę b n ą s p r a w ą jest, że nauka polega także na k o m u n i k o w a n i u w y n i k ó w b a d a ń ; jeśli głos naszej e t n o l o g i i nie dotrze poza Polskę, nikt nie d o w i e się, że dzieje się tutaj coś interesującego. Także dla czytelnika Z a c h o d u . Czy naprawdę — j a k t o b y ł o w m o i m w y p a d k u — t r z e b a a n t r o p o l o g o w i z Kanady p o k a z y w a ć kulturę S t a r o o b r z ę d o w c ó w w Polsce, aby dopiero o n wskazał, w jaki s p o s ó b tak w ą s k a p r o b l e m a t y k a „ i k o n i c z n e j " tradycji tej g r u p y daje się w p i s a ć w najważniejsze dyskusje współczesnej a n t r o p o l o g i i t e o r e t y c z n e j ? " Nie będą w t y m miejs­ cu t e g o akurat w ą t k u p o d e j m o w a ł z nadzieją, że w i a d o m o o c o c h o d z i — o śmiałość i rozmach w podejściu d o ezoterycznych w y d a w a ł o b y się a s p e k t ó w kultury. W t y m t k w i siła a n t r o p o l o g i i , każdej a n t r o p o l o g i i ! S p r ó b u j m y zamiast t e g o s k o n k l u d o w a ć d o t y c h c z a s o w e u w a ­ gi. Po pierwsze tedy, nie ma gorszych i lepszych miejsc dla u p r a w n i a n i a a n t r o p o l o g i i oraz, c o się z t y m bezpośrednio wiąże, gorszych i lepszych t e m a t ó w b a d a w c z y c h . Nie każdemu dane jest znaleźć się w ś r ó d nieznanego plemienia w nieznanej części ś w i a t a . W każdym przejawie k u l t u r y jest potencjalnie zawarty o g r o m n y ł a d u n e k m o ż l i w o ś c i dla a n t r o p o l o g i c z n y c h przedsta­ w i e ń n i e o c z y w i s t o ś c i z n a n e g o ś w i a t a . J a k m ó w i ł Sapir, dlaczego nie badać np. k u l t u r a l n y c h i n i e k u l t u r a l n y c h s p o s o b ó w o d ­ dychania? Sam uważał t e n temat za fascynujący. Po drugie, dla podjęcia w y s i ł k u bycia a n t r o p o l o g i e m nie ma znaczenia t z w . potencjał f i n a n s o w o - o r g a n i z a c y j n y kraju, w k t ó ­ rym przyszło n a m u p r a w i a ć tę naukę. D e c y d u j ą c ą rolę o d g r y w a j ą i n w e n c j a , o d w a g a i wiara w t o , że czasami z A r c h i p e l a g u w i d a ć �więcej i lepiej niźli z zapatrzonego w s w ą m o c K o n t y n e n t u . Uwzględniając proporcje między np. Stanami Z j e d n o c z o n y m i a Polską zobaczyć m o ż e m y , że procent badaczy mających coś d o p o w i e d z e n i a i „ t a m " i „ t u t a j " jest zbliżony. O jednej jeszcze s p r a w i e należy wszelako p o w i e d z i e ć . W swej ostatniej książce Clifford Geertz, najświatlejszy a n t r o p o l o g o b e c ­ nej d o b y , p o w i a d a : „Szerzy się w ś r ó d a n t r o p o l o g ó w coraz bardziej p o w s z e c h n e przekonanie, że p o w i e d z i e ć , jak jest, t o dla etnografii slogan tak samo n i e o d p o w i e d n i , jak dla filozofii o d L u d w i k a W i t t g e n s t e i n a , dla historii o d Robina C o l l i n g w o o d a , dla polityki o d M i c h e l a Foucaulta lub dla fizyki o d T h o m a s a K u h n a . N i e a d e k w a t n o ś ć s ł ó w w o b e c d o ś w i a d c z e n i a i w ł a ś c i w a im tendencja d o p r o w a d z e n i a j e d y n i e d o i n n y c h s ł ó w znane były o d d a w n a z a r ó w n o p o e t o m , jak i m a t e m a t y k o m . Dla e t n o g r a f ó w s t a n o w i ł o t o jednak odkrycie i w p r a w i ł o i c h , a przynajmniej w i e l u z nich, w z a m ę t . " A b y ten zamęt starać się jakoś u p o r z ą d k o w a ć p r o p o n u j e Geertz zestaw u t r w a l o n y c h przesądzeń, z k t ó r y c h w dzisiejszej sytuacji a n t r o p o l o g i a w i n n a z r e z y g n o w a ć . Jest t o zestaw a b s o l u t n i e w a r t rozważenia także dla e t n o l o g ó w p o l s k i c h . Przesądzenia te n a ­ z w i j m y za I n n o c e n t y m B o c h e ń s k i m „ e t n o g r a f i c z n y m i z a b o b o n a ­ m i " , konkretyzując je tak, aby o d p o w i a d a ł y r o d z i m y m realiom. Z a b o b o n p i e r w s z y . Najwyższy czas, aby u ś w i a d o m i ć sobie na dobre, że c z e g o k o l w i e k badacz nie czyniłby, j a k i c h k o l w i e k nie s t o s o w a ł b y z a b i e g ó w retorycznych, wszystkie opisy etnograficz­ ne są opisami opisującego, a nie o p i s y w a n e g o . Edward Said w n i e d a w n o u nas przełożonej pracy Orientalizm w y t o c z y ł cały zestaw a r g u m e n t ó w p r z e c i w k o m.in. a n t r o p o l o g i i z a c h o d n i e j , iż tak opisuje Orient, iż nie daje się w y p o w i e d z i e ć m i e s z k a ń c o m t a m t y c h krajów, jak oni sami w i d z ą świat, w k t ó r y m żyją. Ostateczne zdanie należy zawsze d o badacza — utyskuje Said. Sam nie pokazuje jednak zupełnie, w jaki s p o s ó b m o g ł o b y się o d b y w a ć j a k i e k o l w i e k o p i s y w a n i e c z e g o k o l w i e k , c o jest poza nami. Zarzucając a n t r o p o l o g o m ( n e o ) i m p e r i a l i z m w zamian p r o ­ p o n u j e t o samo tyle, że a rebours? J e d y n e , c o może osiągnąć badacz „ i n n o ś c i " , t o n i e w y m u s z o n a z g o d n o ś ć , każdy opis p o z o ­ stanie skażony e t n o c e n t r y z m e m , gdyż „ b y ć e t n o c e n t r y c z n y m t o po prostu w i d z i e ć przy p o m o c y w ł a s n y c h o c z u " , gdyż „ n i e możemy w i d z i e ć za p o m o c ą oczu c z y i c h ś " . I nic tutaj nie zmieni p o s t u l o w a n a przez niektórych badaczy p o s t a w a , aby być „ n a b u z i " z p o d m i o t a m i . M o ż n a się d ł u g o i zawzięcie tulić d o i n f o r m a t o r ó w , ale pisze się s a m e m u przetwarzając uzyskany materiał w inny jeszcze rodzaj k u l t u r o w e g o w y o b r a ż e n i a , które podajemy d o w i a d o m o ś c i czytającym. 12 3 14 Z a b o b o n d r u g i . Wiąże się bezpośrednio z p i e r w s z y m , gdyż m ó w i o t z w . e t n o g r a f i c z n y m b r z u c h o m ó w s t w i e . Polega o n o na p r z y p i s y w a n i u sobie m ó w i e n i a nie o i n n y c h f o r m a c h życia, lecz z ich w n ę t r z a , na p o d a w a n i u o p i s ó w , jak s p r a w y się mają „z p u n k t u w i d z e n i a c h ł o p a p o d l a s k i e g o " j a k o c h ł o p s k i e g o opisu z t e g o p u n k t u w i d z e n i a . Nie ma czegoś t a k i e g o , jak w s p ó l n a rzeczywistość, którą w i d z i z a r ó w n o ó w c h ł o p , jak i badający e t n o g r a f - e m p i r y k . J a k m ó w i ł Nietzsche — istnieją t y l k o perspek­ t y w y . Nasz opis — t o nasza p e r s p e k t y w a , każdy inny p u n k t w i d z e n i a n i e u c h r o n n i e przechodzi przez filtr naszego ujęcia d a n e g o stanu rzeczy. Z a b o b o n t r z e c i . D o t y c z y t e k s t o w e g o p o z y t y w i z m u , który za­ kłada, że jeśli t y l k o nakłoni się c h ł o p a d o p o d y k t o w a n i a lub zapisania j e g o życiorysu, w i z j i ś w i a t a , w t e d y rola etnografa s p r o w a d z a się d o roli u c z c i w e g o i s k r u p u l a t n e g o pośrednika przekazującego istotę rzeczy. Tekst e t n o g r a f i c z n y traktuje się w ó w c z a s j a k o rodzaj „ p r z e ź r o c z y s t e g o " m e d i u m . W s p ó ł c z e s n y tekstualizm s p o d znaku Jamesa Clifforda w s k a z u j e na t o , iż p i ś m i e n n i c t w o e t n o g r a f i c z n e jest w y s o c e k o n t e k s t o w e i oparte na s t r a t e g i c z n y m w y b o r z e ś r o d k ó w . Z a b o b o n c z w a r t y . Wyraża o n nadzieję, że dyskurs etnograficz­ ny m o ż n a uczynić „ h e t e r o j ę z y c z n y m " ( „ t a m t e j s z a " o b e c n o ś ć w , , t u t e j s z y m " t e k ś c i e ) . O w o rozproszone a u t o r s t w o jest iluzją, której ulegają z a r ó w n o a n t r o p o l o g o w i e p o z y t y w i s t y c z n i e z o r i e n ­ t o w a n i , jak i p o s t m o d e r n i ś c i . Z a b o b o n p i ą t y . Geertz określa g o m i a n e m k o n f e s j o n a l i z m u . Polega o n na przyjęciu raczej o d c z u ć etnografa zamiast ich p r z e d m i o t u j a k o p o d s t a w o w e g o t e m a t u d o analizy ( „ t a m t e j s z y " cień „ t u t e j s z e j " rzeczywistości). O b i e k t e m namysłu uczynić trze­ ba w r ó w n y m s t o p n i u p r z e d m i o t o w y aspekt b a d a ń , jak i m e t a ­ j ę z y k o w ą nad n i m refleksję, t z n . rozważyć nasz s p o s ó b myślenia 0 myśleniu n a u k o w y m . Trzeba t o j e d n a k uczynić w taki s p o s ó b , aby nie paraliżować praktyki b a d a w c z e j — nie m o ż n a czegoś t w i e r d z i ć i jednocześnie brać t o w e p i s t e m o l o g i c z n y nawias. Z a b o b o n s z ó s t y i o s t a t n i . N i e p r a w d ą i złudzeniem jest t w i e r ­ dzenie, że e t n o g r a f u c h r o n i się przed z m i n i m a l i z o w a n i e m obrazu ś w i a t a k o g o ś i n n e g o przez w ł a s n e okulary badacza dzięki u ś w i a ­ d o m i e n i u sobie w ł a s n e j s u b i e k t y w n o ś c i bądź w r ę c z s t r o n n i c z o ­ ści. Ten rodzaj refleksji m y l n i e rości sobie p r a w o d o e p i s t e m o l o g i cznej s a m o w i e d z y , a p r o w a d z i j e d y n i e d o m ę t n y c h w y n u r z e ń 1 intelektualnego bełkotu. Rozważenie p o d a n y c h przed c h w i l ą p r z e s ą d ó w tradycyjnej a n t r o p o l o g i i p o w i n n o p r o w a d z i ć d o z d e k o n s t r u o w a n i a jej d o ­ tychczasowych podstaw epistemologicznych i teoretyczno-met o d o l o g i c z n y c h . M a m tutaj na myśli d e k o n s t r u k c j ę w y w o d z ą c ą się o d Derridy, ale specyficznie z a a d o p t o w a n ą na potrzeby a n t r o p o l o g i i . Piszę o t y m s z c z e g ó ł o w o w i n n y m t e k ś c i e . W szki­ cu niniejszym starałem się j e d y n i e pokazać, w s p o s ó b zbliżony d o idei d e k o n s t r u k c j i , że t r a d y c y j n a o p o z y c j a c e n t r u m / p e r y f e r i e n i e a d e k w a t n i e u j m u j e s e d n o p o z n a w c z e j w a r t o ś c i r ó ż n y c h et­ n o l o g i i n a r o d o w y c h . Istnieje t y l k o j e d n a a n t r o p o l o g i a , która może być d o b r a lub zła, c i e k a w a bądź n u d n a i n i e t w ó r c z a . Wszyscy będąc w c e n t r u m , m o ż e m y być na peryferiach. W y b ó r należy d o nas s a m y c h . 15 16 PRZYPISY Zob. c h o ć b y G.W. S t o c k i n g , Afterword: A View from the Center, „ E t h n o s " 1 — 2 : 1 9 8 2 , ss. 1 7 2 — 1 8 6 ; E. Shils, Center and Periphery, C h i c a g o 1 9 7 5 i in. Tak w ł a ś n i e brzmi g ł ó w n a teza przyświecająca a r t y k u ł o m pomieszczonym w książce p o d redakcją J . Clifforda i G.E. Marcusa, Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnograp­ hy, Berkeley 1 9 8 6 Antropologia i polityka, rozmowa z Ludwikiem Stommą, „Czas K u l t u r y " 1 9 9 0 , nr 1 8 — 1 9 , s. 1 1 . R o z m o w ę przeprowadzili W . J . Burszta i K. P i ą t k o w s k i . L. K o ł a k o w s k i , Szukanie barbarzyńcy. Złudzenia uniwersaliz­ mu kulturalnego, ( w : ) Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, L o n d y n 1 9 8 4 , s. 1 5 E. Leach, Social Anthropology, Fontana Paperbacks 1 9 8 2 , ss. 1 2 4 - 1 2 5 . A n t r o p o l o g o w i e ci t o : Lin Y u e h — h w a , M a r t i n C.Yang, Francis L.K. Hsu i Fei H s i a o - T u n g . S.A. Tyler, The Unspeakable. Discourse, Dialogue, and Rhetoric in the Postmodern World, W i s c o n s i n 1 9 8 7 , s. 4. C. Lévi-Strauss, Structural Anthropology II, H a r m o n d s w o r d 1 9 7 8 , s.26 T y m i i dalej w y m i e n i o n y m i k w e s t i a m i z a j m o w a l i ś m y się przez kilka lat z M. B u c h o w s k i m , czego efektem są książki: M . B u c h o w ski, Racjonalność. Translacja. Interpretacja, Poznań 1 9 9 0 ; M. B u c h o w s k i , W . J . Burszta, O założeniach interpretacji antropolo­ 1 2 3 4 5 6 7 8 6 gicznej. W a r s z a w a 1 9 9 2 oraz W . J . Burszta, Wymiary antropolo­ gicznego poznania kultury, Poznań 1 9 9 1 Słownik Wyrazów Obcych M . A r c t a , W a r s z a w a 1 9 3 5 , s.255 Ku t a k i e m u r o z u m i e n i u " p e r y f e r i i " skłania się S. N u g e n t , The "Peripheral Situation", " A n n u a l R e v i e w of A n t h r o p o l o g y " 1 7 : 1 9 8 8 , s. 8 0 C h o d z i o Davida Scheffela, z n a k o m i t e g o z n a w c ę kultury S t a r o o b r z ę d o w c ó w w w i e l u krajach ś w i a t a . Z o b . j e g o f a s c y n u j ą ­ cą książkę o tej grupie w Kanadzie: In the Shadow of Antichrist. The Old Believers of Alberta, P e t e r b o r o u g h 1 9 9 1 C. Geertz, Works and Lives. The Anthropologist as Author, S t a n f o r d 1 9 8 8 , s. 1 3 7 (cytuję Geerzta w s p o s ó b nieco „ z a o k r ą g ­ l o n y " ) . Dalsze o d w o ł a n i a o d n o s z ą się d o rozdziału VI tej książki, z a t y t u ł o w a n e g o Being Here: Whose Life Is It Anyway? E.W. Said, Orientalizm, W a r s z a w a 1 9 9 1 . W y d a n i e tej pracy w 1 9 7 8 roku w y w o ł a ł o całą falę p o l e m i k i o m ó w i e ń stanowiska Saida. R. Rorty, Nauka jako solidarność, „ L i t e r a t u r a na Ś w i e c i e " 1 9 9 1 , nr 5, ss. 2 0 5 — 2 0 6 Z o b . książkę Clifforda, The Predicament of Culture. Twentieth-Centry Ethnography, Literature, and Art, C a m b r i d g e Mass. 1988 W . J . Burszta, Czy istnieje dekonstrukcja antropologiczna? / w druku/. 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ee87c80e664826eeb302f6ff8f8cabf.pdf 2f24642044e160144cb950afac23655b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1619 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource etnologia francuska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1498 Title A name given to the resource Etnologia francuska / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.47-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, JACEK t. 61, 1977 BEDNARSKI ETNOLOGIA FRANCUSKA HISTORIA - STAN - OSIĄGNIĘCIA Współczesna etnologia francuska jest dynamicznie rOZWIJaJącą się dyscypliną. Powszechnie znane są jej osiągnięcia ogólnoteoretyczne oraz praktyczne w badaniach społeczeństw pozaeuropejskich. Natomiast nie\viele miejsca poświęcono dotychczas, w polskiej literaturze etnograficznej, rozwojowi badań nad francuską kulturą ludową. Ze względu na obszerność i złożoność tego zagadnienia, niniejszy artykuł, którego przedmiotem są równocześnie dzieje, stan współczesny i osiągnięcia dyscypliny określanej terminem "ethnolog'ie fran~aise", z konieczności sygnalizuje jedynie niektóre problemy, zdaniem autora warte omówienia i przybliżenia polskiem u czytelnikowi. Analizując współczesną etnolologię narodową starano si(~ uchwycić jej wielopłaszczyznowe powiązania z całokształtem nauk etnologicznych we Francji. W ramach etnologii wyróżnia się obecnie we Francji, ze względu na podmiot badarl, trzy dyscypliny: etnologię krajów "trzeciego świata" (ethnologie d'outre-mer lub ethnologie des societes primitives, archaiques), etnologię Europy (ethnologie europeenne lub ethnologie des societes traditionnelles, pn;industrielles) oraz etnologię Francji (ethnologie franc;aise). Rezultaty badawcze każdej z nich stanowią podstawę dla tzw. etnologii ogólnej (ethnologie generale), która zmierza do budowania \\' ramach poszczególnych szkół generalnej teorii kultury. Wyjaśnienia wymaga zastosowanie w tytule artykułu i tekście terminu "etnologia", zamiast przyjętego u nas "etnografia". We' Francji mają one różne znaczenia. Pojęcie "etnografia" dla oznaczenia nie ty Ie nauki, co raczej metody opisywania ludów pojawiło się we Francji w 1807 r. I Terminu "etnologia" użył po raz pierwszy w swojej klasyfil T. Wróblew,:ki. Wstęp do etnografii, Poznań 1969, s. 12. �-18 .J."CEK BED AHSKl kacji nauk A. M. Ampere w 1830 r. 2, a więc w okresi0 początków formułowania postulatu studiów generalnych nad człowiekiem w jego aspekcie fizycznym, psychologicznym i społecznym (m. in. P. Broca, C. Bernard, A. Comte). Z tego właśnie okresu pochodzą szerokie międz,\'dvscyplinarne powiązania etnologi z całokształtem nauk hUlmmist~'cznych, a przede wszystkim przyrodniczych. Zgodnie z dych()~()miczną zasadą klasyfikacji nauk ustaliła się we Francji w połowie XIX w. do dziś aktualna zasada, że etnologia oznacza naukę porÓWna\\Tzq i uogólniającą. etnografia natomiast jest jej procedurą szczegółową - gromadzenie materiałów i opis :1. Tradycja francuska wiązała do okresu II wojm' światowej oba pojęcia z badaniami ludów pozaeuropejskich. badania kultury rodzimej określając w historycznej kolejności jako dt'lllonologia, clemopsychologia, badania ludowych tradycji i folklor. Terminami "etnografia" i "etnologia" objęto badania nad kulturą ludową po II wojnie światowej, przy czym dopiero ich włączenie w ramy etnologii ucz\nilo z tej d.vscypliny dziedzinę w pełni samodzielną. Stosowanie w odniesieniu do badań rodzimej kultury ludowej terminu "etnologia", a nie ..etnografia", jest po prostu uwzględnieniem dostrzeganego powszechnie \"'e Francji. naukowego awansu dyscypliny. We Francji dla rozwoju badań nad kulturą ludową ostatnie 15-1ecie ma znaczenie przełomowe. W tej dziedzinie etnologia w:\'szła szeroko poza dotychczasowe wąskie ramy problematyki folklorystycznej i skierowała swoje zainteresowania na całokształt współczesnej i dawnej kultury wsi. Obecnie możemy obserwować również jej przedmiotowe zbliżenie z całokształtem nauk etnologicznych i intensywnie rozwijającą si(~ współpracę z szeregiem innych dyscyplin humanistycznych. Stan współczesny etnologii narodowej we Francji jest rezultatem prawie dwuwiekowego rozwoju zainteresowań własną ludową tradycją kulturową. Można w nim wyróżnić 4 okresy: 1) kształtowanie się etnografii i etnologii jako samodzielnych dyscyplin naukowych i początki świadomych zainteresowań ludową tradycją narodową (od końca XVIII w.); 2) rozwój dyscypliny pod nazwą "folklor" (od lat 80. XIX w. do II wojny światowej); 3) formowanie się podstaw nowoczesnego ujęcia przedmiotu badań w postaci etnografii metropolitalnej (do mniej więcej lat 50-tych); 4) dynamiczny współcześnie rozwój etnologii narodowej \V kierunku antropologicznego traktowania zjawisk kulturowych. 2 G. de Rohan-Csermak, La premiere apparition du t eTlnc "et hnologic" ,.Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 3, s. 170-184. 8 Por. np. C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, W2rsza'wa 1970, s. 54; G. Balandier, Sociologie, ethnologie, ethnographie, [w:l Troiti! de sociologie, t. 1. Paris 1958, s. 101-102: Grand Larouss encyclopedique, t. 4, Paris 1961, ha~l~ .,ethnologie" i "ethnographie", s. 768. �Etnologia 49 francuska Rozwój zainteresowań i badań nad kulturą ludową we Francji kształtowały dwie ściśle ze sobą związane tendencje: 1) stopniowe rozszerzanie przedmiotu badań od folkloru wiejskiego (w tradycyjnym znaczeniu) do całokształtu kulturowych zachowań społeczeństwa francuskiego oraz 2) wysiłek w kierunku ujmowania przedmiotu badań w stopniowo rozwijającej się integracji z innymi dyscyplinami. W artykule zajmiemy się rozwojem etnologii francuskiej w trzech ostatnich wyróżnionych okresach, tzn. od momentu, kiedy kultura ludowa stała się przedmiotem badań wyodrębnionej dyscypliny. Wcześniejsze dzieje mogą być z powodzeniem tematem odrębnego opracowania. BADANIA KULTURY LUDOWEJ W RAMACH FOLKLORU Rozwój badań nad francuską kulturą ludową przypada na koniec XIX i pocz. XX w. Moment przełomowy tworzy z jednej strony działalność szeregu regionalistów, którzy podejmują akcję zjednoczenia wysiłku nad rejestracją żywotnych jeszcze w tym czasie elementów tradycyjnych w kulturze wsi oraz z drugiej, rozwój samej etnografii i etnologii, który niejako inspirował do ujmowania kultury ludowej w ramy określonej teorii i objęcia jej badań przez wyraźnie wyodrębnioną dyscyplinę. Staje się nią w końcu lat 80-tych XIX w. folklor. Pojęcie folkloru, wprowadzone w 1846 r. przez W. J. Thomsa dla oznaczenia kultury duchowej, zostało przeniesione do Francji około 1877 r. przez W. Edwardsa, założyciela Societe ethnologiques de Paris (1839) 4. Termin ten bardzo szybko upowszechnił się we wszystkich krajach romańskich, a we Francji w końcu XIX w. przyjął podwójną denotacj~~. Oznaczał, po pierwsze, całokształt kultury ludowej, zachowując jednocześnie swoje pierwotne znaczenie odnoszące się do wiedzy ludowej lub - szerzej - kultury duchowej; po drugie, naukę o tej kulturze. W ostatnim znaczeniu, spopularyzowany przez pracę P. Sebillot, Le Folklor. Litterature orale et Ethnographie traditionelle (1913), obowiązywał we Francji aż do II wojny światowej. W ujęciu A. Van Gennepa folklor stał się równoważnikiem niemieckiego "Volkskunde". Bezpośrednich źródeł kształtowania się folkloru należy szukać przede wszystkim w szerokim amatorskim ruchu regionalistycznym i kolekcjonerskim, jaki we Francji rozwinął się w okresie pozytywizmu. Urzeczywistnieniem instytucjonalnych dążeń szeregu regionalnych działaczy było powstanie kilku muzeów regionalnych, a przede wszystkim utvvo4 Paris 4 - Poirier, Histoire 19611,s. 30. J. Lud, tom LXI cle ta pensee ethnotogique, [w:] Ethnotogie Gen~" lie. �GO .JACEK BEDNARSKI rzenie w 1885 r. Societe des traditions populaires. Pierwotnym zadaniem stmvarzyszenia było " ... badanie i publikowanie zespołu literatury słownej za\vierającej zabobony, dawne zwyczaje, oraz wszystkiego co jest z t:. ,"'l związane ...".i, ale w praktyce stopniowo zainteresowaniami objęto całokształt kultury ludowej. Członkami towarzystwa, z których dla dziejów etnologii największe znaczenie mieli G. Paris, E. Renan, X. Marmier, L. Bonnemere, P. Aubry i P. Sebillot, byli wyłącznie amatorzy. Od 1866r. tmr.'arzystwo wydawało poświęcone głównie zagadnieniom folkloru słownego "Revue des Traditions Populaires". Jakkolwiek zawarte w nim artykuły były indywidualnymi przyczynkami na bardzo różne tematy, to tworzyły one całość ustrukturyzowaną przez P. Sebillot. Folklor, w którego rozwoju istotne znaczenie miała działalność wspomnia:wgo towarzystwa, wyrastał na bardzo obszernym, ale zarazem nieusystematyzowanym i pozbawionym ogólnych teorii dorobku historykÓ'N, geografów, prowincjonalnych badaczy i amatorów zgrupowanych w rozmaitych "towarzystwach antykwariuszy". Rozwijał siG równocześnie \\' izolacji od drugiego nurtu zainteresowań, jakim były kultury ludów pl'>mitywnych. Wiek XX przyniósł Francji, obok intensyfikacji badań terenowych i groJnadzenia materiałów, wyjście poza charakterystyczny dla pozytywistów etap opisu. Zgromadzona dokumentacja, poszerzona o no,ve badania. stała się przedmiotem opracowania pod kątem określonej teorii. Niektóre z nich uchodzić mogą za równie nienaukowe jak te, które w XIX w. wiązały całą ludową tradycję z Germanami, Celtami, Rzymianami, wpływam: 'Wschodu czy kultur prahistorycznych. Przeważało jednak systematyczne i bardzo sumienne badanie zjawisk i budowanie teorii opartych na konkretnym materiale terenowym i analizie historycznej. \V I połowie XX w. do rozwoju folkloru jako nauki przyczynili siC; głównie P. Sebillot, P. Saintyves, P. Coirault, a przede wszyskim A. Van Gen;1ep. Trzech pierwszych interesowały raczej problemy ściśle folklorystyczne. Van Gennep usiłował natomiast, jako pierwszy, podjąć analize \\'sz:'stkich tradycyjnych zachowań francuskich chłopów. Przyjrzyjmv się działalności tych badaczy, przede wszystkim od strony sposobu ujm,">\vaniaprzedmiotu badań. Sebillot P. (1846-1918), którego porównać można do O. Kolberga, jest po',':szechnie uważany za twórcę folklorystyki francuskiej. Zasługą autora de dziś aktualnego 4-tomowego, systematycznego zbioru Le Folklore de France (1904-1907), jest poszerzenie zakresu badań folkloru w stosunku 5 lVI. Bouteiller. L'oeuvre. et les collections tolkloriques de Lionel Bonnemere "Arts et Traditions Populaires" (dalej "ATP") 1966, R. 14, nr 1-2. (1843-1905), s. 20. �Etnologia francuska 51 do ujęcia tradycyjnego, ograniczającego go do folkloru słownego. Obok dziedzin." określanej jako "litterature orale" (pojęcie to wprowadził w 1881 r.), P. Sebillot wyróżnił tzw. "l'ethnographie traditionnelle" (1886), której głównym przedmiotem zainteresowań miały być zwyczaje, obrzt:;dy. wierzenia, przesądy i ich plastyczne uzewnętrznienie w postaci sztuki ludo\vej h. Warto zaznaczyć również, że jako pierwszy zwrócił uwagt; na konieczność badania folkloru miejskiego różnych grup zawodowych. Jakkolv,iek Sebillot stworzył podstawy pod badania etnograficzne we Fr&ncji. to za właściwych ich twórców należy uznać Saintyvesa i Van Gennepa. Sair,ty\'es (właściwie E. Nourry, 1870-1935) był przede wszystkim teoretykiem folkloru, m. in. redaktorem i głównym współtwórcą 5-tomowCE:.o Corpus du Folklore prehistoriques en France et dans les colonies Francois (1934-1936). Metodologiczne rozważania nad folklorem i charakterem jego badań zawarł w fundamentalnej pracy Manuel de Folklore 1193fi). Według Saintyvesa różnica między folklorem a etnografią, subd\3c:iplinami socjologii, polega na przedmiocie badań. Etnografia z.ajmu]\c ~iE: kulturami pozaeuropejskich ludów prymitywnych, folklor jest naL1l11ia~t nauk<.jo "kulturze tradycyjnej w środowiskach ludowych krajów cy\';lizowanych", względnie nauką o "tradycji u ludów cywilizowanych, głównie w środowiskach ludowych" 7. Saintyves przeciwstawiał się ,)rgani5t\'cznemu ukierunkowaniu Van Gennepa i rozpatrywał zjawiska folklor.",st:·czne przede wszystkim jako fakty psychologiczne i społeczne. i'vli:1"j(,;:t- uwzględniał w programie badawczym folkloru zarówno aspekt pozamaterialny, jak i materialny kultury ludowej, to jednak w pl"aktyce ograniczał się tylko do tej części kultury, która przekazywana jest drogą bezpośredniej komunikacji. Dążenie do objęcia badaniami całokształtu kultury ludowej zrealizował dopiero A. Van Gennep (1873-1957), największy francuski etnolog j folklorysta I poło XX W. Autor Les rites de passage, w dziedzinie etDGgraLi Francji zadebiutował w 1916 r. W latach 1930-1958 ukazało Sil; kilkanaście jego publikacji omawiających różne dziedziny kultury IV':; francuskiej H. Syntezą dorobku jest 3-tomowy Manuel de folklore ,fra.n("(Jisecontemporain (1937-1939). Van Gennep zasłużył się także na polu organizacyjnym zakładając kilka czasopism, m. in. "Revue des Etudl':s Eth!1ographiques et Sociologiques", "Revue d'Ethnographie et de P. Saintyves, Manuel de Folklore, Paris 1936, s. 36. Tamże, S. 38-39. H M. in. Folklore du Dauphine (Isere), t. 1-2, Paris 1932-1933; Folklore de la I3ourgogne (Cote d'Or), Paris 1934; Folklore de la Flandre et Hainaut Fran(;ais iDepartanwnt du Nord), t. 1-2, Paris 1935-1936; Folklore de l'Auvergne et du "elau, P~i'is 1942; Folklore des Hautes-Alpes, t. 1-2, Paris 1946-1948. 6 "i �52 JACEK BEDNARSKI Sociologie", "Le Folklore Vivant" oraz "Nouvelle Revue des Traditions Populaires" . Van Gennep usiłował wypracować syntetyczną wizjc; badań etnologicznych, które traktował całościowo i komplementarnic, będąc jednocześnie prekursorem dyscypliny, którą nazwano później technologią. Szerokie ujmowanie folkloru znalazło swoje odzwierciedlenie w jego defin:cji: "Dziedzina, którą oznaczam tu folklorem, jest szersza niż ta, którą przyjmowali pierwsi «tradycjonaliści», którzy zwracali jedynie uwagę na «przekazywane przez tradycję» baśnie, legendy, pieśni. wierzenia i obrzędy, praktyki wróżebne itd. Rozwój naszej nauki zmusił nas do dorzucenia tutaj badania wszystkich ceremonii, gier i tańców, ludowych kultów świętych, domu i wsi, przyborów gospodarskich, narzqdzi wszelkiego rodzaju, mniejszej i większej sztuki, instytucji stworzonych przez lud albo pozostałych z dawnych okresów, wreszcie sposobóvv' czucia i wyrażania się, które rozróżniają «ludowy» od «wyższego»"~. Van Gennep stworzył własną szkołę metodologiczną, odmienną w założeniach od antropologicznej i historyczno-kulturowej. Stanął na stanowisku organicystycznym i związał folklor z biologią i jej metodami. Postawa ta, będąca w istocie tylko pewnym kątem widzenia, miała prz"Jd" wszystkim zwrócić uwagę na konieczność ujawnienia zjawisk w ich społecznych funkcjach. Jakkolwiek w programie badawcz~'m zatrz~'mał si~ na pozycjach pozytywistycznych, to jednak postulat badania zjawisk żywych i egzystujących w społeczeństwie, a nie przeżytków, stworzył podstawy dla późniejszego rozwoju etnologii. Równolegle z tym zasadniczym, folklorystycznym i zarazem ogólnoteoretycznym nurtem, do którego zaliczyć należy również P. Coirault (1875-1959), wybitnego znawcę słownego folkloru, we Francji od końca XIX w. rozpoczyna się systematyczne zbieranie strojów, rzeźby ludowej, ceramiki, sprzętów i narzędzi oraz dokonuje pierwszych inwentaryzacji budownictwa ludowego. Jest to początek muzealnictwa t'tnografil'znego, dającego oparcie późniejszym studiom nad kulturą matcrialną. Pierwsze regionalne muzeum etnograficzne - Mus('E' <1]sacien- powstało w 1907 r. w Strasburgu. W okresie powojennym założono muze.'! w Arles, Saintes, a w 1922 r. Musee basque w Bayonne. Skupiły one wokół siebie licznych regionalistów i etnografów-amatorów. Folklor.','.>tyczne zainteresowania umocnił właśnie rozwijający się intensywnie od końca XIX w. ruch regionalistyczny, zintegrowany wokół Federation Regionaliste Franc;aise. W swoim programie zmierzał on m. in. \\. ki.erunku udokumentowania i spopularyzowania lokalnych tradycji, pl'zyczynia.ic,c się 9 A. Van Gennep, Le Folklore, Paris 1924, s. 30-31. �Etnologia fi3 francuska nawet do odrodzenia niektórych wymierających już elementów kultury ludowej to. Do II wojny światowej jedyną jednostką organizacyjną etnologii narodowej było Musee des Arts et Traditions Populaires. Musee ATP powstało, podobnie jak Musee de l'Homme, w 1937 r. z przekształcenia dawnego Musee d'ethnographie du Trocadero (1878). Od samego początku swego istnienia stało się jednostką wiodącą ze względu na prowadzone badania i stworzyło metodyczne i organizacyjne oparcie dla sieci muzeów regionalnych. POWOJENNA ETNOGRAFIA METROPOLITALNA Intensywny rozwój etnologii i etnografii we Francji w okresie powo.iennym przyczynił się m. in. do rozpadu wąskich ram folkloru w badaniach kultury ludowej. W praktyce były one mało przydatne zarówno w zastosowaniu do badań historycznych, jak i współczesnych zmian. Folklor ograniczał się w zasadzie do badania samego faktu, rzadko kiedy uwzględniał jego społeczno-ekonomiczne i naturalne podłoże. W okresie międzvwojennym analizę taką przeprowadzała przede wszystkim rodząca się socjologia wsi oraz geografia humanistyczna (geographie humaine). Szczególnie ta ostatnia, dynamicznie rozwijająca się od pocz. XX w. (P. Vidal de La BIache, J. Brunhes, M. Dubois), której przedmiotem badań jest rola środowiska naturalnego w życiu ludzi i określanie geograficznych czynników kształtowania kultury (koncepcja genre de vie), wyrażnie uzupełniała badania folklorystyczne, dając olbrzymi wkład w poznanie materialnych warunków życia na wsi francuskiej. Wysiłek w kierunku rozszerzenia przedmiotu badań dyscypliny zajmującej si(~kulturą ludową doprowadził do rozwoju tzw. etnografii metropolitalnej (ethnographie metropolitaine). Powojenną etnografię metropolitalną cechuje w znacznym stopniu dążenie do historycznego ujmowania badanych zjawisk. Wypracowane przez historyków A.Soboula i G. Lefebre'a teoretyczne założenia prac badawczych SociE~ted'ethnographie fran~aise opierały się głównie na badaniach materiałów archiwalnych. Silna tendencja do analizy historycznej znalazła swój osobliwy wyraz w do dziś rozwijanej koncepcji archeocywilizacji A. Varagnaca, w ramach której kultura ludowa badana jest w ścisłym nawiązaniu do prahistorycznej przeszłości 11. 10 t. Zob. C. Brun, Regionalizm francuski, [w:] Ruch regionalistyczny 1934, s. 267-290. Zob. A. Varagnac. Civilisation tradiiionneHe et genres de vie, w Europie, l, Warszawa 11 Paris 1948. �54 JACEK BEDNARSKI Drugą zauważalną tendencją etnografii francuskiej w omawianym okresie są próby skonkretyzowania koniecznych więzi miGdz.v etnogrDfią. wówczas jeszcze często reprezentowaną przez geografię humanistyczną i historię, a innymi dyscyplinami oraz zbliżenie badań nad kulturą ludową do teoretycznych założeń etnologii ogólnej. Wyraźne braki metodologiczne ujawniły się w monograficznych badaniach wiejskich społeczności lokalnych, w których wzorem były przede wszystkim prace socjologiczne. Szczególnie inspirującą rolę odegrała seria badań terenowych \V departamencie Aveyren, zrealizowanych przez Centre de formation aux recherches ethnologiques pod kierunkiem A. Leroi-Gourhana. Stworz:dv ·me przesłanki dla późniejszych badań interdyscyplinarnych. W latach 1945-1960 badania nad kulturą ludową prowadzono gk'Jnie w trzech kierunkach 12: kultura materialna (m. in. C. Parin, A. G. Ha'..tdricourt, M. J. Brunhes Delamarre, A. Dauzat, H. Polge), folklor ~m in. P. Delarue, A. Van Gennep) oraz atlas dialektologiczno-etnograficzny. Propozycję opracowania nowego atlasu wysunął w 1939 1'. A. Dauz8t. Opierając się na pierwszym atlasie J. G. Gillierona u oraz doś\viadczeniach K. Jaberga i J. Juda, autorów atlasu Szwajcarii i północn:.-ch Włoch, wypracował on nowy model atlasu, w którym badcme zjawlskR zostały ujęte zarówno w aspekcie synchronicznym, jak i diachronicznym. Do uniwersytetów etnografia metropolitalna wkraczała bardzo '.'lolno. Jedynie ściśle związana z działalnością muzealną katedra Histoire des Arts et Traditions Populaires w Ecole du Louvre miała do lat GO-tvch prawo nadawania dyplomów z etnografii Francji. Dla rozwoju badań francuskiej kultury ludowej szczególne zasługi organizacyjne w okresie powojennym położył G. H. Riviere. pierwszy wykładowca etnografii metropolitalnej w Ecole du Louvre i dyrektor Musee des Arts et Traditions Populaires. Dzięki niemu i M. lVIagetowi. kierownikowi Laboratoire d'ethnographie fran<;aise, utworzonego przy muzeum w 1945 r., nastąpił wyraźny postęp w pracach badawczych, a Musee ATP stało się centrum etnografii krajowej. Dużym osiągnięci~m M. Mageta było opracowanie podręcznika etnograficznych badań terenowych 14. Musee des Arts et Traditions Populaires prowadziło od 1937 r., ró\vnież podczas wojny w latach 1941-1945, wielokierunkowe badania terenowe, najpierw w regionie Sologne (budownictwo wiejskie) i Basse-Bre12 Zob. J. Topolski, Dzisiejsza etnografia francuska, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1960, nr 1, s. 153-157. 13 J. Gillieron, E. Edmont, Atlas linguistique de la France, t. 1-35, Paris 1902-1910. 14 M. Maget, Ethnographie metropolitaine. Guide d'etudes directe de comportements culturels, Paris 1953. �Etllclogia francuska tagne (muzykologia), a potem praktycznie w całej Francji. Realizowano je przy współpracy specjalistów - architektów, geografów, historyków i muzykologów, a zakresem tematycznym objęto architekturę wiejską, meble, sprzęt domowy, techniki rzemieślnicze, sztukę i literaturę ludową. Plonem kilku lat pracy było 13420 monografii dotyczących mebli i kilka tysięcy rysunków narzędzi domowych. Ponad 1000 monografii arch'itektury wiejskiej opracowano z punktu widzenia funkcjonalnych zależności od środowiska geograficznego i warunków społeczno-ekonomicznych. Ba.dania technik rzemieślniczych skupiały się w kilku tradycyjnych o§rodkach garncarstwa i kowalstwa. Prace kontynuowano po wojnie, rozpoczynając przede wszystkim od naukowego opracowania poszczególnych zagadnień, dla których materiał dokumentacyjny został już zebrany. J'vbzeum podjęło równocześnie intensywną działalność wystawienniczą oraz zajęło się problemami muzeów regionalnych (koordynacja i nadzór nad działalnością) 15. Głównym zadaniem Laboratorie d'ethnographie franc;aise po wojnie było udostępnienie badaczom materiałów dokumentacyjnych i rozbudO''1va zbiorów archiwalnych (fonoteka, filmoteka, fototeka, biblioteka). Istotne znaczenie dla rozwoju badań francuskiej kultury ludowej miało utworzenie w 1947 r. Societe d'ethnographie franc;aise przy Musee ATP. Zadaniem towarzystwa była integracja środowiska etnograficznego, prowadzenie badań terenowych oraz publikowanie ich \vyników na łamach "Mois d'Ethnographie Franc;aise" (1947-1952), a potem kwartalnika "Arts et Traditions Populaires" (od 1953). WSPOŁCZESNA ETNOLOGIA FRANCUSKA W etnografii metropolitalnej rozwinęła się w latach 60-tych etnologia Francji (ethnologie franc;aise). Przełomu, jaki dokonał się w tym okresie w badaniach nad kulturą ludową, nie można inaczej rozpatrywać, jak w powiązaniu z ogólną sytuacją etnologii wśród nauk humanistycznych i jej współczesną wewnętrzną strukturą. Jest to oczywiście zagadnienie bardzo szerokie, ale krótko można je scharakteryzować następująco: 1. Określenie miejsca etnologii wśród nauk humanistycznych jest we Francji problemem złożonym. Etnologia zrodziła się i długo rozwijała w ramach socjologii, która w ujęciach E. Durkheima czy F. Simianda zmierzała wyraźnie do objęcia swoim rOZimiarem całokształtu nauk społecznych i utożsamienia się z filozofią społeczną. Ten olbrzymi wpływ 15 J. Tuwan6wna, uwzględnieniem muzeów Zarys organizacji etnograficznych. muzeów we Francji ze specjalnym "Lud" 1952, t. 39, s. 472-474. �JACEK BEDNARSKI socjologii na etnologię, określany niekiedy mianem "imperializmu socjologicznego", ulega obecnie pewnemu osłabieniu. Pojawiły się bowiem dwie różne tendencje rozwojowe. Współczesna socjologia francuska, mimo żywych do dzisiaj tradycji socjologii humanistycznej, dąży coraz bardziej do modelu empirycznej socjologii krajów anglosaskich, etnologia natomiast wyraźnie zbliża się do modelu antropologicznego. Coraz bardziej odsuwa się od "malowniczego człowieka" i kieruje ku filozofii nasyconej konkretnymi treściami antropologicznymi. W ten sposób ma się stać "bazą nowego humanizmu" według R. Bastide'a lub "badaniem wszelkich rozmiarów człowieka" zdaniem A. Leroi-Gourhana 16. Socjologia uważana była dotychczas za najwyższy stopień syntezy \v badaniach zjawisk społeczno-kulturowych (etnografia - etnologia socjologia). Obecnie etnologia coraz bardziej usamodzielnia się i - przynajmniej na obecnym etapie rozwoju - trudno uznać ją również za zdominO\vaną przez antropologię. Wprawdzie antropologię społeczną intensywnie rozwija we Francji szkoła C. Levi-Straussa, ale jej wybitnie generalizująca i strukturyzująca postawa dość wyrażnie znajduje się w opozycji do właściwego przedmiotu badań etnologii, jakim są zagadnienia osobowości kultury danej grupy ludzkiej 17. Natomiast ze względu na strukturę nauki problem różnic etnologii i antropologii (w ujęciu anglosaskim) traci na znaczeniu. 2. Etnologię we Francji charakteryzują bowiem od dawna wyraźne międzydyscyplinarne powiązania z socjologią, historią, geografią humanistyczną, psychologią oraz naukami przyrodniczymi, które uważa się za najlepsze wprowadzenie do analizy społeczeństwa i jego kultury 18. Sama etnologia jest pojmowana bardzo szeroko jako kompleks nauk, czy raczej ośrodek integracji kilku dyscyplin i zalicza się do niej - obok etnologii właściwej - antropologię fizyczną, prahistorię, lingwistykę oraz technologię 19. Jest to więc model zbieżny z antropologicznym. Szerokie przedmiotowe ujmowanie etnologii we Francji już od końca XIX w., umożliwiło w tym kraju rozwój badań o charakterze integralnym, traktujących holistycznie analizowaną rzeczywistość, a więc opierających się m. in. na koncepcji "całościowego faktu społecznego" M. Maussa. Ten profil etnologia francuska wypracowała wyłącznie opierając 16 Les sciences eihnologiques. "Revue de l'Enseignement Superieur" 1965, nr 3. s. 23, s. 8. 17 Por. A. Leroi-Gourhan, L'experience ethnologique, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 1816-1825. 18 Zob. m. in. szereg artykułów [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968. lU Zob. J. Poirier, Le programme de l'ethnologie, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 556-5'74. �EtnologiJ f1"anc1/.ska ~_. .l. się na badaniach pozaeuropejskich społeczeństw plemiennych 20. Badania francuskiej kultury ludowej, które rozwijali regionaliści, historycy, geografowie i folkloryści, zatrzymywały się najczęściej na opisie i jednokierunkowej interpretacji. Wyraźny przełom nastąpił dopiero w ostatnim 15-leciu, głównie dzięki zastosowaniu metodologii i metod etnologii ogólnej oraz szerokiej panoramy badawczej opartej na współpracy z innymi naukami. "Młodości" etnologii narodowej świadomi są sami francuscy badacze . .Jeszcze na początku lat 60-tych :pytahi o stan zaawansowania prac dotyczących etnologii Francji stwierdzali, że " ... prac takich właściwie jeszcze nie ma. a historia kultury wsi francuskiej od czasów najdawniejszych po chwilę obecną czeka dopiero na swego odkrywcę" 21. Zdaniem M. J. Brunhes Delamarre'a. wyraźnie wzrasta zainteresowanie we Francji własną tradycją kulturową; i chociaż "młodzi etnologowie ... są aż do dnia dzisiejszego bardziej wciągani do badań społeczeństw ... w Azji, Afryce i Ameryce, niż do badań etnologicznych w swym własnym kraju ...", to ,....badania te zaczynają się we Francji w pełni rozwijać pod wpływem m. in. A. Leroi-Gourhana ... i G. H. Riviere'a" 22. Obok tych dwóch badaczy podstawy pod etnologię narodową tworzą głównie M. Maget i J. Cuisenier. Dzięki ich wszechstronnej badawczej i organizacyjnej działalności etnologia Francji znajduje się obecnie na etapie wyraźnej krystalizacji i samookreślenia. Uznanie etnologii za naukę wyłaniającą się współcześnie z humanistyki francuskiej nie wypływa oczywiście z realnej oceny ilości prac poświęconych kulturze francuskiej wsi, których w okresie rozwoju folkloru i etnografii metropolitalnej ukazało się tysiące. "Młodość" etnologii narodowej jest wynikiem postawy przyjętej przez współczesnych etnologów francuskich, a wraz z nimi również przez przedstawicieli innych dyscyplin zajmujących się zarówno zagadnieniami historycznymi, jak i aktualnymi przeobrażeniami społeczno-kulturowymi wsi francuskiej. Postawa ta sprowadza się do uznania za naukowo pożyteczne tylko te osiągnięcia, które odpowiadają przyjętym współcześnie założeniom metodologicznym, reprezentują jedną ze współczesnych szkół etnologicznych i wykorzystują doświadczenia badawcze innych nauk. Przy takim podej- 20 Rozwój etnologii frar:cuskicj nastąpił po 1930 r. (profesjonalizacja etnologii początki intensywnych badat'l terenowych w Afryce, Ameryce, Oceanii). Zob. J. Poirier. Histoire de l'ethnologie, Paris 1974, S. 109-118. 21 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Uwagi na temat organizacji i metod etnograficznych badań terenowych we Fl'ancji. "Etnografia Polska" 1964, t. 8, s. 264. 2' M. J.-Brunhes Delamarre, Geographie humaine et ethnologie, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 1472. �58 .JACEK BEDNARSKI scm, dawniejsze prace uchodzą za beletrystyczne lub za popularne opracowania a charakterze krajoznawczym 23. Konsebyencją tej postawy SCj wyraźne rozbieżności między dawnymi założeniami folkloru i współczesną etnologią uniwersytecką. Folklorystyczna interpretacja zjawisk kierowała "i(~przede wszystkim na zagadnienia pochodzenia faktu kulturowego, który rozpatrywany bvJ sam w sobie, najczęściej bez jakichkolwiek zewm;irznych pO'vviązań Ze' współczesnego punktu widzenia folklor dostarczał wi(~c głównie materi8łów, które obecnie mogą być wykorzystywane do rekonstrukcji i opisu różnych etapów historycznego rozwoju kultur:' ludowej we Francji. a przede wszystkim poszczególnych jej dziedzin w układzie regionalnv:ll. Przy podejściu etnologicznym fakty winny być badane w szerokim kontekście społeczno-ekonomicznym, uwzględniającym zmienności i funkcjonalności, a więc nacisk musi wszystkim na zrozumienie mechanizmów przemian. czynniki lokalno.ści. być położony przede Przyjęcie takiej per- spektywy podważyło nawet stawiane niekiedy za wzór analiz\' A. Van Gennepa, które obecnie są przedmiotem ponownej interpretacji 21 Ta metodologiczna reorientacja kierunku analizy zjawisk kulturi ludowej nie zmierza jednak do całkowitego zerwania z teoretyczn:'111 i praktycznym dorobkiem folklorystów, ale do jego umocnienia poprzez zint:egrowanie w ramy etnologii i poszerzenie a strukturalistyczno-funkcjo nulistyczny punkt widzenia, dzięki któremu osiągnięcia te tracą seistyczny" charakter 25. U podstaw współczesnej etnologii francuskiej leży więc S\\'ój "paintegralni ujmowanie zjawisk kultury i traktowanie człowieka jako "niepodzielnego" obiektu badań, jak to określił M. Mauss. Założenie to znajduje swoje odbicie nie tylko w badaniach poszczególnych dziedzin kultury v: uldadzie monotematycznym i badaniach zwartych zespołów społeczności ter:torialnych, ale także w wewnętrznej strukturze etnologii narodowej jako d.yscypliny naukowej. Współcześnie wykazuje ona \vielopłaszczyznowe powiązania ze ściśle z nią spokrewnionymi dyscyplinami, Z archeologią h1cz~ ją koncepcja archeocywilizacji A. Varagnaca, prace nad składem etnicznym terytorium Francji. stwem, czy raczej dialektologią, najwyraźniej z antropologią fizyczn<l Z"viązek z językoznawwystl~puje w badaniach A. Kutrzeba-Pojnarowa, op. cit., s. 264-265. Zob. m. in. H. Raulin, Folklore et ethnologie. ..4 propos de ceremonies agraires dans les Alpes du Nord. "ATP" 1967, R. 15, nr 2, s. 101-118. 25 J. Poirier, Le programme ..., s. 567. 23 24 �Etnologi.' atlasowych etnologii 27. 26. Natomiast technologia francuska jest właściwie integralną częścią Szerokie perspektywy badawcze stosowane są przede wszystkim w badaniach zespołowych, coraz rzadziej natomiast przez indywidualn.'1"Ch badaczy ze względu na wyraźny proces specjalizacji jaki dokonuje się w ramach etnologii (etnologia prawna, ekonomiczna, społeczna, etnorrLlzykologia, mitologia, etnobotanika itd.). Do nielicznych badaczy, którF jeszcze o1::ecnie starają się swymi zainteresowaniami objąć całą złożonoś(~ badanych zjawisk, zaliczyć należy A.-G. Haudricourta i A. Leroi-Gourhana. Reprezentowane przez nich podejście multidyscyplinarne opiera się na jednoczesny:n traktowaniu człowieka jako istoty biologicznej i kulturotwórczej. W ten sposób doszliśmy do zagadnienia przedmiotu badań współczesnej francuskiej etnologii narodowej. Jest to problem niezwykle rrudnv do sprecyzowania, ze względu na postępujący wyraźnie proces zacierania Sil; granic przedmiotu badań wszystkich dyscyplin humanistycznych. Zakres badań etnologii ujmowany jest we Francji bardzo różne. Balandiel' uważa np. etnologię za bardziej "zorientowaną ku archaizmom i obronie świadomości tradycyjnej" niż nastawioną na "ba9anie dynamiki społecznej i współczesnych przeobrażeń", natomiast J. Poirier czyni przcdmi'Jtern badań etnologii społeczność w przeciwieństwie do zbiorowości 28. Teoretyczne prób}' określenia przedmiotu badań nie znajdu~'t zupełnie swego odbicia w praktycznej działalności etnologii. Etnologię narodową interesuje tak aspekt współczesności i przeszłości, jak i kultury wiejskiej i miejskiej. Bli;'~sza jednak analiza doprowadza do wniosku, :~e pewne ograniczenie w tym znkresie wyznacza tradycja badawcza. Zasadniczym przednastępujące atlasy: P. Gardette, Anas linguisiique et t. 1-4. Paris 1950-1968; J. Sl"gUY, Atlas ... de ia Gascogne, t. 1-6, Paris 1954-1974; P. Nauton, Atlas ... du Massif Centmle, t. 1-4. Pmis 1957-1963; H. Bourcelot, Atlas ... de la Champagne et de la Brie, t. 1. Pari1966; E. Beyer. R. Matzen, Atlas ... de l'Alsace, t. 1, Paris 1969; P. DubulsS,)tJ. Atlas ... du Centre, t. l, Paris 1971; J. Martin, G. Tuaillon, Atlas ... de Jura et des Alpes du Nord, t. 1, Paris 1971; G. Massignon, B. Horiot, Atlas .. de l'Ouesl, t. 1. Paris 1971; C. Dondainc, Atlas ... de la Franche-Comte, t. l, Paris 1972; M.-R. :':iimoni-Aurcmbou . .!ltlos ... de l'Ile-de-France et d'Orleanais, t. l, Paris 1972. 27 Technologię zdefiniowano jako dyscyplinę zajmującą się badaniem materialn,:,j działalności LZłowieka i tradycyjnych czynności wyrażających ,ię ,v postaci gestów i sposobów fizycznego zachowania. Zob. A.-G. Haudricourt, La technologi.e culturelle: Essai de methodologie, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, o. 731 i nast. Wśród głównych rodzajów technik wyróżnia się techniki ciała, produkcji, nabycia. konsumpcji i transportu. Zob. J. Michea, La technologie culturelle: Essai de systematique, [w:] Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 823-880. 28 Les sciences ..., s. 55; J. Poirier, Le programme ..., s. 542-547. 26 Wydano ethnographiqne dotychczao du Lyonnais, �GO JACEK BEDNARSKI miotem badań etnologii narodowej we Francji pozostało społeczeństwo tradycyjne i reprezentowana przez nie kultura ludowa. Nie wdając się w rozważania nad historyczną zmiennością zawartości pojęciowej terminu "kultura ludowa", należałoby zwrócić uwagę na istniejące współcześnie na gruncie etnologii dwa skrajne w tym względzie stanowiska. Jedno reprezentuje A. Varagnac, drugie M. Maget. Charakteryzują one jednocześnie dwa nurty badawcze francuskiej etnologii. W ujęciu A. Varagnaca kulturę ludową (przez niego określoną tradycy jnie jako folklor) stanowi tzw. archeocywilizacja. Jest to kultura niższego poziomu, wiejska, źródłami swymi sięgająca kultury neolitycznej. Dowodem na to są nie tylko przetrwał e archaiczne elementy kultury, ale przede wszystkim podobny swym charakterem sposób życia oparty na bezpośrednich przekazach tradycji i silnie uwarunkowany przez środowisko geograficzne. Podstawą koncepcji archeocywilizacji jest założenie o dualistycznym rozwoju kultury od okresu neolitu. Zdaniem A. Varagnaca rolnicze społeczeństwa neolityczne mogły przetrwać tylko dlatego, że wytworzyły się rygorystyczne i spójne sposoby działania, podobnie jak wytwarzają się instynkty w świecie zwierzęcym. W miarę rozwoju technik stopniowo znikało działanie instynktowne, a tworzyła się przekazywana z pokolenia na pokolenie tradycja, która przy założeniu psychicznej zgodności podmiotów działających i nieznacznego wpływu pozawiejskiego środowiska aż do XX w., stała się podstawą kultury ludowej, przedłużając w ten sposób neolityczny stan kultury 29. W zupełnie odmienny sposób kulturę ludową rozumie M. Maget. Traktuje ją wprawdzie jako kulturę określonej warstwy społecznej, ale równocześnie dostrzega wyraźne związki i wzajemne powiązania między tzw. kulturą "wyższą" i "niższą". W obu wypadkach elementy kulturowe podlegały obustronnemu przenikaniu i czasem trudno jest już obecnie określić ich pochodzenie. Maget wskazuje jednocześnie na dwuznaczność lub uniwersalizm dotychczas powszechnie przyjmowanych kryteriów kultury ludowej, takich jak słowny charakter przekazu tradycji, anonimowość i irracjonalizm, czy integracja kulturowa. Kulturę ludową określić można jedynie poprzez różne kombinacje wielu wyznaczników, wyraźnie ją lokalizując i uwzględniając szerokie społeczno-ekonomiczne podłoże 30. Kierunek badawczy A. Varagnaca nawiązuje bezpośrednio do dorobku francuskich folklorystów i opiera się na badaniu przeżytków kulturo,,,,ych. Trudno uznać go za reprezentatywny dla współczesnej francuskiej 29 Zob. A. Varagnac, Civilisation ...; tegoż, Archeocivirisation ,.Ethnologia Europaea" 1967, t. l, nr 2, s. 83-91. 30 Zob. M. lVIaget, Problemes d'ethnographie europeenne, Generale, Paris 1968, s. 1247-1338, szczególnie s. 1279-1304. et genres [w:] de vie. ELhnologie �Etnologia fil francuska etnologii narodowej, w przeciwieństwie do teoretycznych założeń M. Mageta. Po tym ogólnym rozeznaniu we współczesnej etnologii francusktej przejdżmy do omówienia jej struktury organizacyjnej, osiągnięć i kierunków badań. STRUKTURA ORGANIZACYJNA, OSIĄGNIĘCIA I KIERUNKI WSPOŁCZESNEJ ETNOLOGII FRANCUSKIEJ BADAŃ Szerokie perspektywy, jakie przyjęła etnologia francuska w badaniach nad kulturą ludową, nie znajdują swojego właściwego odzwierciedlenia w jej strukturze organizacyjnej 31. Etnologię we Francji charakteryzuje z jednej strony rozproszenie i rozmaitość form organizacyjnych, czemu odpowiada pluralizm kierunków badawczych i stanowisk teoretycznych, z drugiej scentralizowanie największych ośrodków etnologicznych w Paryżu. W 1965 r. stanowiły one około 5% paryskich, pozauni\versyteckich instytucji zajmujących się badaniem wsi francuskiej 32. Szczególnie niekorzystna jest sytuacja etnologii narodowej w ośrodkach uniwersyteckich. W tym pionie ma 24 Facultes des Lettres et Sciences Humaines należących do 23 uniwersytetów, 8 posiada ogółem 9 katedr etnologii - 2 w Paryżu oraz w Bordeaux, Lyonie, Montpellier, N anterre, Nicei, Strasburgu i Tuluzie. W wyższych uczelniach innego typu katedry etnologii ma College de France oraz Institut d'Etudes Sociales w Instytucie Katolickim w Paryżu. Żadna z tych placówek ni'::' ogniskuje swoich prac badawczych nad problematyką francuskiej i eur,}pejskiej kultury ludowej. Jest ona rozwijana przede wszystkim w ramach indywidualnych zainteresowań. Ważne znaczenie posiada jednak istniejące od 1946 1'. W Instytucie Etnologii Uniwersytetu paryskiego Centre de formation aux recherches ethnologiques (CFRE), którego zadanien, jest przygotowywanie studentów do prac terenowych, opartych głównie na badaniach wsi francuskiej oraz prowadzenie badań podstawowych. W uniwersytetach pozaparyskich etnologia narodowa reprezentowana jest w bardzo wąskim zakresie. Uwagę zwraca przede wszystkim Uniwersytet w Dijon, gdzie katedrą etnologii i socjologii kieruje M. Maget, jeden ze współtwórców współczesnej etnologii francuskiej 33. W artykule nie uwzględniono zmian organizacyjnych po 1970 r. M. Vincienne, Des centres parisiens de recherche sur La societe rurale fran~aise. "Etudes Rurales" 1965, nr 19, s. 68. 33 O etnologii uniwersyteckiej zob. m. in. G. de Rohan-Csermak, SituatiolO universitaire de l'ethno[ogie europeenne en France. "Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, n.r 4, s. 273-276. 31 32 �62 JACEK BEDNAR3KI Istotne znaczenie w badaniach i kształceniu w zakresie etnologii Francji mają paryskie ośrodki pozauniwersyteckie, w szczególności Ecole Pratique des Hautes Etudes (EPHE). W ramach 5 (Sciences Religieuses) i 6 (Sciences Economiques et Sociales) sekcji EPHE znajduje się ogółem : 1 grup sipecjalistycznych pośrednio lub bezpośrednio związanych z etnologią. Spośród nich interesująca nas problematyka pojawia się w pracach Grcupe d'ćtudes des civilisations traditionnelles kierowanej przez A. Vare gnac;) (prowadzi ona pełne kształcenie i badania w zakresie historyczl;ego rozwoju francuskiej i europejskich kultur etnicznych) oraz Groupe ó'anthropologie des societes paysannes (I. Chiva), Groupe de sociologie rL;rale (P. Rambaud) i Groupe d'etudes mediterraneennes (J. Cuisenier). Te trzy ostatnie grupy rozwijają wielokierunkową działalność (socjologia, ,tYJoLJgia, ekonomia) w kształceniu, badaniach podstawowych i dokumentacji. obszarem zainteresowań obejmując głównie Europę. Pewną rolę w zakresie etnologicznych badań nad współczesną kulturą l':si odgrywa Chaire d'anthropologie social w College de France, szczegc,lnit:' zaś związana z nią grupa I. Chiva oraz Institut d'Etudes Sociales p1'2:v'Inst~·tucie Katolickim (IC), w którym do 1971 r. pracował doskonały zr:awca Europejskiej kultury ludowej, G. de Rohan-Csermak. Jedyna katedra etnografii francuskiej znajduje się w Ecole de Louvre. Cl'j;,ire d'ethnographie franc;aise zajmuje się kształceniem muzeologów i J.:c))Jserwatoróv;. Koordynatorem badań podejmowanych przez poszczególne instytucje jest INC Francji Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) w Par~·żu. CNRS gromadzi pod kontrolą komisji specjalistów wielką liczbe, badaczy, w tym i etnologów. Członkowie 23 Komisji antropologii eblologii prahistorii kierują i nadzorują podejmowane przez CNRS badania. również w zakresie etnologii Francji, do prowadzenia których zatrudnia się pracowników z innych ośrodków (w związku z tym większość' placówek naukowych jest stowarzyszona w CNRS). W 1963 roku 22 Kcmisja zat\vierdziła m. in. interdyscyplinarne badania w Aubrac, a '-N 1965 w Chatillonnais. Jakkolwiek wszystkie wymienione etnologiczne ośrodki w pewnym stopniu związane są z badaniami na terenie Francji, to podstawowym przedmiotem ich działalności jest rozwiązywanie problemów ogólnoteoret~'cznych i to głównie opartych na pracach terenowych poza Europą. W tej slytuacji ciężar badań i prac dokumentacyjnych w zakresie etnologii regionalnej spoczywa na muzeach i towarzystwach etnograficznych. N a ponad ] 000 muzeów, około 600 posiada zbiory etnograficzne z obszaru Francji. Są to w znacznej mierze muzea regionalne, w których obiekty etnograficzne przemieszane są z archeologicznymi i historycznymi. Zasadnicze znaczenie dla badań i dokumentacji francuskiej kultury �Etnologia G3 francuska ludowej rna parvskie :Ylusee National des Arts et Traditions Populaires (;\/fuseeATP), przy którym od 1966 r. działa Centre d'ethnologie fran~aise (Cef). 1\IIuseeATP należy do grupy muzeów - laboratoriów (musee labonitG;re), prowadzCjcych aktywną działalność naukowo-badawczą. Składa się z dwóch głównych działów - służb muzeologicznych i techniczno-nauko\\"'C'h, których celem jest ochrona, konserwacja i udostępnianie obiektó\,' oraz 13 wydziałów badawczych tworzących Cef. Musee ATP \''-,\'8yb rocznie kilkanaście ekip badawczych obejmujących terenem poszukiwań cały obszar Francji. Pracownicy muzeum biorą aktywny udział \\ tadaniz.ch organizo\vanych przez CNRS oraz prowadzą wykłady w szkobch W\'~:sz\'ch:14. Spośród muzeów specjalistycznych, w których gromadzone są obiekty etnogrCiflczne z terenu Francji, wymienić należy Musee international de l'imag(-rie w Epinal (założone w 1951 r.), Musee international de la marionnE,tte w Lyonie (1946) oraz Musee du yin de Bourgogne w Beauvie (1948), Sieć: muzeów regionalnych pokrywa, praktycznie rzecz biorąc, całą Francjf;. Kajczęściej ScI to muzea wieloproblemowe. Największe z nich spełniają podwójn<l 1'01<; - dokumentacyjną i wystawienniczą oraz naukown-baduwczą. Oparciem dla działalności naukowej są prowincjonalne )środki etnologii regionalnej. W dużej części badania finansowane są i kierowane przez J'v1useeATP oraz Direction des Musees de France. Do na.iwi(~ksZ\'chmuzeów regionalnych należą: Musee basque w Bayonne (założone w 1922 r.), lVIusec alsacien w Strasburgu (1907), Musee de Bretagr.e \'.1 Rennes, Musee de ormandie w Caen, Musee de Picardie w Amiens, Musee Dauphinais w Grenoble (1906), Musee catalan des arts et traditions populair.:.s w Perpignan (1963), Musee des arts et traditions populaires d'Auvergne w Riom (1964) oraz Musee d'ethnographie corse w Bastia. Szczególną uwagę zwraca tworzone Le musee de plein air des Landes de Gdscognc które w przvszłości ma stać się kompleksem muzeów zajmuJących sit;' człowiekiem, jego kulturą i środowiskiem geograficznym, a zar:.lzem j>Jtężnym instdutem badawczym 3.5. Waj:nvmi ośrodkami etnologii narodowej we Francji są towarzystwa etn(;graficzne. Maj<j one dużą samodzielność, własne środki finansowe 31 Bliżc'j o Musec ATP zob. B. Kopczyńska-Jaworska, Dokumentacja muzealna. "Prace i Material:.- Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria etnograficzna. 1973, nr 17, s, 131-145; Musee des Arts et Traditions Populaires, "ATP" 1966. R. 14, nr 3, ~. 245-258. 8;; Zob. G. H. Riviere. Le Musee de plein air des Landes de Gascogne. Experience francaise d'un mU'iee de l'environnement. "Ethnologie Fran<;aise" 1971, t. 1, nr 1. s. 87-95. Doświadczenia i osiągnięcia paryskiego muzeum etnografii francuskiej. �64 JACEK BEDNARSKI i wydawnictwa. Najważniejszym z nich jest związane z Musee ATP-Societe d'ethnographie fran<;aise (SEF) w Paryżu. U podstaw jego działalności leży rozwój badań etnologicznych i dokumentacja f~'ancuskiej kultury ludowej. SEF do 1970 r. wydawało czasopismo "Arts et Traditions Populaires", a obecnie "Ethnologie Fran<;aise". Za pomocą tych organów SEF prowadzi zorganizowaną akcję zbierania materiałów terenowych oraz opracowywania monografii tematycznych i regionalnych. W niewielkim zakresie problematykę kultury ludowej można odnależć w działalności Societe d'ethnographie de Paris. Istotną natomiast rolę w dokumentowaniu i popularyzowaniu rodzImych tradycji kulturowych spełnia szereg paryskich towarzystw ogólnokrajo\v\'ch, takich jak: Les etudes Tsiganes, Conseil national de defense des langues et cultures regionales, Confederation nationale des groupes folkloriques fran<;ais, czy Federation regionaliste fran<;aise. Spośród regionalnych towarzystw folklorystycznych i etnograficznych, które prowadzą wielokierunkową działalność (dokumentacyjną, popularyzatorską, badawczą), można wymienić m. in. Federation folklorique d'Ile-de-France w Paryżu (założone w 1938 r.), Societe Douphinoise d'cthnolog~e et d'archeologie w Grenoble (1894), Unvaniez Avror (Federation regionaliste de Bretagne) w Vitre oraz Societe d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des regions voisines w Limoges (196::;). Wszystkie wymienione ośrodki etnologii narodowej prowadzą, jak wspomniano, w mniejszym lub większym zakresie badania nad francuską kulturą ludową. Ze zrozumiałych względów nawet pobieżne ich zaprezentowanie wykracza poza ramy artykułu. Dokonując wi','c \vyboru należałoby przede wszystkim omówić n i e k t ó l' e a s i ą g n i t; c i a ik i l' U n k i b a d a ń na przykładzie C e n t l' U m e t n a log i i f l' a r. c u sk i e j, jako ośrodka wiodącego. VV Centre d'ethnologie fran<;aise przy Musee ATP o1'<:zw szerokim kręgu naukowców, związanych mniej lub hardziej bezpośrednio z tą instytucją, podejmowane są wielokierunkowe badania nad różnynli aspektami dawnej i współczesnej kultury wsi francuskiej, Ich rezultaty mają w przyszłości stać się podstawą opracowania syntetycznego, Mimo nowych tendencji, etnologia francuska kontynuuje przed,:::'\':;Z)'stkim badania nad tymi zagadnieniami, które już tradyn'jnie stanowiły jej właściwy przedmiot zainteresowań. Tak więc rocznie około 43% publikacji dotyczy kultury materialnej, 37% duchowej, a tylko 20% społecznej 36. Podobne proporcje uchwycić można w działalności Cef. W pracach Cef na czołowe miejsce wysuwają się zagadnienia ściśle folkloI~- 36 Na podstawie ilościowej analizy bibliografii etnologii francuskiej 1960-1970 zamieszczonej [w:] "ATP" 1960-1970, R. 8-H. 18. za lata �Etnologia francu-ska rystyczne. W zakresie tej problematyki posiada on najwybitniejszych specjalistów we Francji i największy dorobek. Nie można jednak nie wspomnieć o regionalnych opracowaniach monograficznych ukazujących się w serii Contributions au folklore des provinces de France, wśród których na uwagę zasługują, obok starszych prac A. Van Gennepa, nowsze C. Seignolle'a 37. W ramach Cef istnieje pięć wydziałów bezpośrednio związanych z badaniami folkloru (ludowych gier, zwyczajów i wierzeń, literatury słownej, muzyki oraz tańca ludowego). W zakresie badań ludowego tańca największe osiągnięcia mają J. M. Guilcher i jego żona H. Guilcher. Problematyce tej dotychczas niewiele poświęcono miejsca, nawet A. Van Gennep potraktował ją bardzo marginesowo. Przedmiotem ponad 25-letnich badań terenowych J. M. Guilcher i jego żony jest bogaty w lokalne odmiany ludowy taniec XIX i pocz. XX w. większości francuskich prowincji. Jakkolwiek oboje autorzy rozpatrują taniec przede wszystkim z punktu widzenia ruchu ciała ludzkiego, tym niemniej obok tego ściśle technicznego elementu biorą również pod uwagę jego aspekt muzyczny i psychologiczny, traktując go jako środek ekspresji 38. Literatura ludowa stanowi jeden z najbardziej tradycyjnych przedmiotów badań folklorystycznych. Prace nad tym zagadnieniem, wchodzące w zakres tzw. "etnografii tekstu" (ethnographie textuelle), prowadzone są obecnie w trzech kierunkach: 1) tradycyjna literatura ludowa; 2) jej współczesne przeobrażenia i nowe formy; 3) związek literatury ludowej z literaturą piękną. Zwraca w nich uwagę tendencja do odchodzenia od wyłącznego stosowania analizy filologicznej. Twórczość słowna jest rozpatrywana nie tylko w aspekcie formalnym, ale również we wszelkich uwarunkowaniach społecznych, jakie ją kształtują i w całym mechanizmie funkcjonowania w obrębie wiejskiej społeczności 30. Stanowisko takie reprezentuje przede wszystkim M. L. Teneze, koordynatorka badań nad folklorem słownym w Cef. Obok niej do największych badaczy literatury ludowej należą G. Massignon (folklor Bretanii i Korsyki) oraz M. C. Joisten (Dauphinois i Ariege). Badania etnomuzykologiczne rozwijają się głównie dzięki doskonale 'lO M. in. Le Folklore du Languedoc (Gard, Herault, Lozere), Paris 1960; Le Folklore de la Provence, Paris 1963. 33 Zob. J. M. Guilcher, f1.'ipectes et problemes de la dance pO)JJL!airc traditionnelIe, "Ethnologie F,an!:aise" 1971, t. l, nr 2, s. 7-48; tegoż, La tradition popula.ire de la dance en Basse-Breiagne, Paris 1963. 39 Zob. M. L. Teneze, Le conte merveitteux franc;aise: problematique d'unc recherche. "Ethnologie Fran:;aise" 1972, t. 2, nr 1-2, s. 97-106; tejże, Le contc popu/aire franc;ais: reflcxźons sur un itineraire. "ATP" 1964, R. 12, nr 3-4, s. 93-203. 5 - Lud, (om LXI �JACEK BEDNARSKI rozwiniętej dokumentacji dźwiękowej. Kierują się przede wszystkim w stronę analizy elementów archaicznych i wykrycia podstawowego systemu muzyki ludowej. Z tego względu prowadzi się je głównie na terenach o silnie jeszcze rozwiniętej kulturze ludowej (Gaskonia, Bretania, Masyw Centralny). W zakresie badań muzyki ludowej największe znaczenie mają prace M. Pichonnet-Andrala (również specjalisty w zakresie instrumentów ludowych) oraz C. Marcel-Duboisa 40. Duże osiągnięcia ma Cef w badaniach nad ludowymi grami i zabawami. Etnologowie francuscy odcięli się od psychologicznych i socjologicznych definicji gry oraz zabawy i raczej zmierzają do ich typologizowania i opracowania w szerokim kontekście kulturowym. Etnologiczną klasyfikacją francuskich gier i zabaw dał m. in. P. N. Boratav 41, natomiast szczegółowych opracowań ich różnorodnych form dostarcza głównie H.. Tremaud. Ciekawym przykładem jej zainteresowań są prace nad ludowymi "zapasami" wodnymi w różnych regionach Francji 42. Znaczne tradycje we Francji mają badania nad medycyną ludową. Współcześnie największymi specjalistami w tym zakresie są M. Bouteiller, H:. Graulle i A. L. Mercier. Bouteiller na podstawie dotychczas publiko"vanej literatury, materiałów archiwalnych i prac terenowych w regionach Berry, Anjou, Bretanii i całej południowo-wschodniej Francji opracowała syntezę zagadnienia, w której na uwagę zasługuje analiza zjawiska we wszelkich możliwych uwarunkowaniach historycznych, społecznych i ekonomicznych 43. Twórczość A. L. Merciera dotyczy głównie ludowego ziołolecznictwa i etnobotaniki. Z medycyną ludową wiążą się podjęte na szeroką skalę w 1971 r. w ramach Cef, pod kierunkiem .T. Cuiseniera, badania ludowej higieny i środków zapobiegania chorobera 44. Ogromny dorobek francuskiej folklorystyki w zakresie dokumentacji obrzędowości dorocznej i rodzinnej zostaje obecnie poddawany ponownej interpretacji i badaniom. Wiodącym problemem w pracach Cef (m. in. H.. Raulin, lVI. Robert) są zagadnienia stosunku między funkcjami i znaczeniem zw,vczaju i obrzędu, a ich przemianami w konkretnym lokalnym 40 Paris 41 Np. C. Marcel-Dubois, M. Pichonnet-Andral, Ethnomusicologie de l'Aubrac, Hl6'i. P. "4nalyse N. Boratav, d'un ensemble Une premiere de docmnents eballche sur de Ie fol'dore catalogue enfantin. des jeux franC;ais. "ATP" 1970, R. 18. nr }-2-3.,;. 195-27l. 42 H. Trernaud, Lcs joutes l.anguedociennes. "ATP" 1968, R. 16, nr l. s. 3-46; teżje, Les joutes provenr;ales. "ATP" 1970, R. 18, nr 4, s. 349-382. 48 M. Bouteiller, i'Vledicine papulaire d'hier et d'aujord'hui, Paris 1966. 44 Zob. F. Loux, Pratiques papuiaires d'hygiene et de prevention de la maladie. ,.Ethnologie Fran,a.isc" 1971. t. l, nr 3-4, s. 121-126. �67 Etnologie< francuska i historycznym kontekście opracowywane przy wykorzystaniu bogatych materiałów archiwalnych 45. Drugim obszarem badań Cef, związanym bezpośrednio z charakterem tego ośrodka pracującego głównie na potrzeby Musee ATP, są zagadnienia materialnych aspektów kultury. Ze względu na szybko zanikające obecnie tradycyjne elementy kultury ludowej, pierwszoplanowym zadaniem jest z jednej strony rejestracja i zbadanie istniejących do dziś ośrodków ludowej wytwórczości, a z drugiej odtworzenie na podstawie materiałów archiwalnych i badań terenowych kierunków jej rozwoju. Taki charakter mają badania nad sztuką ludową, w których wspomnieć należałoby o A. Riffie, współautorze wszystkich najważniejszych publikacji dotyczących tego problemu 46, oraz prace nad rękodzielnictwem i przemysłem ludowym. W tej ostatniej grupie brak ogólnych monografii poszczególnych zawodów ukazanych w kontekście lokalnej albo regionaln(·j produkcji. Z mniejszych opracowań warto wspomnieć o nowszych badaniach A. Boriasa i A. Serre'a nad ośrodkami garncarskimi, J. Nicourta odlewniczymi oraz A. Raulina kamieniarskimi 47. Prace nad budownictwem ludowym prowadzono intensywnie w okresit: powojennym i ich efektem jest obszerna dokumentacja dotycząca w~zystkich regionów Francji, zgromadzona w Musee ATP. Dotychczas nie została ona opracowana w formie ogólniejszych syntez. Wybitną specjalistką od zagadnienia wyposażenia wiejskiego domu jest S. Tardieu, ;';tóra wraz z całym zespołem pracowników przystąpiła w latach (jC-tych do monograficznego opracowywania poszczególnych regionów Francji pod względem zróżnicowania wnętrza domu chłopskiego i domowych urządzeń gospodarczych 48. Badania ludowej odzieży opierają się głównie na materiałach źródło\\ yr-h ikonografii, starych kartach pocztowych, fotografiach rodzinn"ch i zbiorach muzealnych. Wielu szczegółowych omówień doczekał się m in. Judowv czepiec (F. Galois i L. Alcan) 49. P,~d kierunkiem M. J.-Brunhes Delamarre opracowywane jest w ra- H. 40 Np. H. Raul;n. op. cit.; H, nr 3, s. 196--237. ·:0 Z vvydanych po wojnic. 1948; Arf ć'/lisuce, pU/iulalrc Strasbour; cle France. 1963; Art lVI. Robert, Artisans RecueiL popuZaire Coutumes Champenoises. "ATP" 1966, de France, Strasbourg 1946Strasbourg 1960; Arts populaires de Lorraine. RecueiZ d'etudes, Strasbourg et paysans d'etudes, 1~66, 47 43 Paris Zoh, szereg artykułów [w:l "ATP" i "Ethnologie Fran<;aise". l\'I. in. S. T;udieu, ObJels domestiques des provinces de France. Arts menagers, 1961: tejże. La vie dom-estique dans Ze Mdconnais rurnZe preindustrieZ, Paris 1964. 49 Np. E. Gallais. Coiffes cle France, Paris 1962. �GS JACEK BEDNARSKI mach Cef zagadnienie tradycyjnych podstaw gospodarczych \vsi francuskiej w szerokim kontekście społeczno-ekonomicznym. Za przykład mogą tu posłużyć badania w ramach Rcp Aubrac nad hodowle! i pasterstwem w regionie Masywu Centralnego. W pracach nad rolnictwem wyróżniają się próby typologizacji narzędzi i sprzętu (M. .l.-Brunhes Delamarre, A. G. Haudricourt, C. Parin, C. Jest). Oczywiście, zasygnalizowane tu osiągnięcia i kierunki badań nie stanowią nawet części prac etnologicznych prowadzonych współcześnie we Francji, nie wyczerpują też działalności Cef. Pozostawiając na uboczu omówienie działalności innych ośrodków etnologicznych i reprezentowc:nych przez nie orientacji badawczych, wydaje się konieczne zwrócenie jednocześnie uwagi na powszechną tendencję współczesnej francuskiej etnologii do międzydyscyplinarnej integracji i związany z nią rozwój współpracy szeregu instytucji naukowych. Za kierunek badail, w którym ta tendencja najwyraźniej występuje, można chyba uznać m o n o g r aficzne badania wiejskich społeczności lokalnych m ikr o r e g i o nów. We współczesnej etnologii francuskiej wyraźnie zaznacza się proces odchodzenia od monotematycznych badail porównawczych na rzecz wieloproblemowych, monograficznych studiów interdyscyplinarnych. Przekonano się, że szybko postępujące zmiany w etnograficznym krajobrazie Francji i skomplikowany mechanizm funkcjonowania tradycyjnych elementów kulturowych we współczesności mogą zostać uchwycone przede wszystkim w ramach opracowań mikrostrukturalnych. Ze względu na swoją złożoność nie mogą one jednak być realizowane ani przez pojedynczego badacza, ani w ramach jednej dyscypliny. Z tych powodów l"nt'~c'(; monograficznych badań interdyscyplinarnych ogół etnologów uzndł za najważniejszą, a społeczność lokalną za podstawową jednostkę bada\vcz'l. Zdaniem M. Mageta, na ważność badań monograficznych sp~)łeczności lokalnych składają się następujące czynniki: 1) mała objętość demograficzna; 2) silnie rozwinięte w niej stosunki interpersonalne; 3) względna reprezentatywność, przy założeniu właściwego doboru obiektu badail (w etnologii ważne są badania tzw. strefy marginalnej o słabym stopniu urbanizacji); 4) możliwość wielokierunkowej analizy zjawisk i określenia mechanizmu przemian, w szczególności zaś czynników opóźnienia kulturowego. Ideałem byłoby, gdyby badając kulturową rzeczywistość francuskq można było " ...poznać każdego Francuza tak wszechstronnie, jak każd~' wieśniak znany jest w swojej wsi" 50. Współcześnie prowadzone monograficzne badania wiejskich społeczności uwzględniają całą złożoność lokalnego środowiska i osadzają przed50 M. Maget, Problemes ..., s. 1321-1322. �Etnologi,a f,'ancuska 69 miot badań w realiach n~gionu. Z tego względu zalicza się je do tzw. studiów regionalnych (etudes regionales). Przy ich opracowywaniu wykorzystuje się zarówno własne doświadczenia (w zakresie etnologii głównie Musee ATP oraz CFRE), jak obce, szczególnie amerykańskiego antropologa L. Wylie'a. z badań w Prowansji (1950-1951) oraz Andegawenii (1957-19G5). W ostatnim 15-1eciu z inicjatywy CNRS podjęto we Francji szereg interesu.iących przcdsit:;wzięć o charakterze interdyscyplinarnym, z których dla etnologii największe znaczenie mają tzw. Re.cherches cooperatives sur programme (Rcp) w regionach Aubrac i Chatillonpais. Model badań Rcp zostal wvpracowany na podstawie szeregu eksperymentów (j charakterze interdyscyplinarnych studiów małych regionów. Jednym z nich były, przeprowadzone w latach 1962-1964 przez Direction Generale de la Recherche Scientifique et Technique (DGRST) pod kierunkiem R. Gessain, badania na terenie Bretanii zwane Pont-Croix. Obiektem badań były dwie wsie w departamencie Finistere-Plozevet (3700 mieszkańców) o typie rolniczo-rybackim oraz Goulien (700 mieszkańców), wieś hpowo rolnicza, w której badania miały charakter kontrolny i prowadzone były przez jednego etnologa, C. Pelras. Interdyscyplinarne badania \\' Plozevet, w których z etnologów brali m. in. udział A. Leori-Gourhan i D. Laurent objęły swym zasięgiem szereg zagadnień, z których do najważniejszych należułoby zaliczyć: 1) świadomość przynależności do grupy i problem\' osobowości: 2) terminologia i dawne techniki lokalnego rzemiosła; :j) wierzenia: 4) problemy dwujęzyczności; 5) literatura ludowa; 6) postęp w kulturze tradycyjnej oraz 7) ogólna struktura wsi, zewnętrzne i wewnętrzne 'zw'iązki tradycyjnej społeczności ze współczesnością. Wynikiem prac b.vIll kilka opracowań szczegółowych 'II, a uzyskane doświadczenia wykorzystano przy organizacji Rcp Aubrac. Badania Rcp Aubtac prowadzono w latach 1963-1966, wed,ług projektu A. Leroi-Gourhana i G. H. Riviere'a, pod bezpośrednim kierownictwem C .. J es ta i C. Parina. Zasadniczy profil badań został opracowany przez Centre de recherches ethnologiques (UP), a ich współorganizatorami były: Institut Nutional de la Recherche Agronomique (INRA), Centre de sociologie europh'nnc (EPHE), Direction de Musees Nationaux, Muzeum Akwitańskic oraz Uniwersytet w Tuluzie i Montrealu. W pracach badawczych udział \vzit;li etnologowie, socjologowie, historycy, geografowie, dialektologowie, <lgronomowie, zootechnicy i ekonomiści. Terenem badali. były Monts Aubrac, górski region w środkowej Fran- 51 M. in. E. Morin. Commune en France, la metamorphose de Plozevet, Paris 1967; C. Pel ras, Goulien, commune rurale du Cap Sizun. Etude' d'ethnologie globale . ..Bulletin et Memoire de la Societe d'Anthropologie de Paris" 1966, s. 143.,.-588. �70 JACEK BEDNARSKI cji a średniej wysokości 1000 m (departamenty Aveyron, Lozere i Cantal). Region Aubrac jest ważnym ośrodkiem ekonomicznym Masywu Centralnego, zwanym "zbiornikiem wyżywienia". Obejmuje około 300 zamkniętych pastwisk "montagnes", na których gospodaruje 75 wsi (ponad 10 tys. mieszkańców). Zasadniczym przedmiotem badań Rcp Aubrac były zagadnienia związane z hodowlą. Ekipy badawcze obejmowały siedem grup tematycznych: 1) etnologia historyczna - rekonstrukcja dawnych struktur społeczno-ekonomicznych Aubrac; 2)etnologia ogólna - strefy wypasu, współzależność pracy w gospodarstwach, szałasy; 3) agronomia - rasy bydła, owiec, pożywienie, rolnictwo; 4) socjologia ekonomiczna - produkcja hodowlana, pastewna, zbyt produktów, zmiany ekonomiczne; 5) dialektologia - zróżnicowanie dialektyczne, język pasterzy; 6) tradycyjne życie kulturalne - zwyczaje i wierzenia, literatura słowna, c~riomuzykologia, etnochoreologia; 7) techniki przekazu - dokumentacja badań. Poza terenami Aubrac badania prowadzono w Paryżu i objęto nimi stałych i czasowych mieszkańców pochodzących z Aubrac, szczególną uwagę z~racając na procesy adaptacyjne w warunkach wielkomiejski<:h. Rezultatem Rcp Aubrac jest 7-tomowe opracowanie zbiorowe 52. Przedłużeniem Rcp Aubrac były przeprowadzone w latach 1967-1971 pod kierunkiem R. Ravis badania grupy wsi w departamencie Ardeche (kanton Coucouron), odnoszące się głównie do problem:l więzi gminnych i wzajemnej pomocy 53. W latach 1965-1968 podjęto z udzialem etnologów następne badania z cyklu Rcp. Rcp Chatillonnais (pierwotnie zwane Rcp France-Est) objęły swym zasięgiem niewielki obszar o 30 tys. mieszkańców (115 wsi wokół przemysłowego centrum) kantonu Chatillon-sur-Seine (departament Cote-d'or w Burgundii). Współorganizatorami badań były Centre de sociologie europeenne, Station centrale d'economie et sociologie rurale ONRA), Centre de recherches historiques (EPHE), Centre de recherches ethnologiques, Chaire d'anthropologie sociale oraz Cef. Badania prowadziły cztery ekipy - historyczna, etnologiczna, ekonomiczna i socjologiczna pod kierownictwem F. Fureta, H. Raulina, C. Servolina, I. Chiv,Y oraz J Cuiseniera. Prace badawcze ogniskowały się wokół problemu przeobrażeń tradycyjnych społeczności wiejskich pod wpływem procesu uprzemysłowienia i urbanizacji oraz systemu ekonomicznego i kulturowego ChJtillon- 52 L'Aubrac, Etude etablissement 51 humain, ethnologique, linguistique, agronomique et iiconomiqu<: Zob. G. Ravis, Le Haul. Plateau Ardechois 1967-1970, [w:] Proceeding') Agricultural Museum 1971-1972, Budapest 1973. ~. 473-475, Hungarian d'nn t. 1-5, Paris 1970-1975, t. 6-7 w przygotowaniu. :lf the �Etnologia 71 francuska nais z uwzględnieniem jego tradycyjnej kultury. Ich wynikiem jest kilka opracowań monograficznych Sł. Wypracowany przez CNRS program badań Rcp jest odpowiednio modyfikowany w zależności od specyfiki terenu badań. Etnologowie, szczególnie z kręgu Cef, biorą w nich bardzo aktywny udział i należą do głównych ich współorganizatorów. W monograficznych badaniach społeczności lokalnych etnologia francuska zmierza w kierunku wszechstronnej analizy zjawisk. Tego typu prace można prowadzić przede wszystkim opierając się na zespole złożonym z przedstawicieli różnych dyscyplin. Jakkolwiek indywidualne badania etnologiczne są możliwe, to muszą zdaniem C. Parisa i C. Jesta brać pod uwagę zarówno aspekt przestrzennego zróżnicowania, jak i historycznego rozwoju na szerokim społeczno-ekonomicznym podłożu, czego dobrym przykładem mogą być badania A. Casanovy nad zespołem społeczności korsykańskich. Podejmowanie badań zespołowych wymaga przede wszystkim opracowania jednego spójnego programu oraz właściwego doboru jednostki badawczej, która aby była reprezentatywna dla współczesnego krajobrazu Francji nie może być społecznością izolowaną, ale zróżnicowaną, umożliwiającą przeanalizowanie różnych dróg rozwoju 55. W badaniach etnologicznych ważne jest ujmowanie społeczności wiejskiej w kategoriach historycznych, a nie tylko administracyjnych i socjologicznych 56. TENDENCJE ROZWOJOWE ETNOLOGII FRANCUSKIEJ Spośród najważniejszych kierunków rozwoju współczesnej etnologii francuskiej na uwagę zasługuje przede wszystkim nowa koncepcja etnologii oparta na pojęciu etnosu w postaci tzw. "etnologii obszaru francuskiego" (ethnologie du domaine franc;aise), włączająca do przedmiotu badań społeczności emigracji francuskiej. Teoretyczne założenia "etnologii obszaru francuskiego" przedstawił \V 1971 r. J. Cuisenier 57. Pod pojęciem "obszaru francuskiego" rozumie M. in. F. Loux, M. de Virville, I~e systeme social d'un regIon ruraie. Ie ,,:etudes Rurales" 1969, nr 35, s. 5-135; M. C. Pingaud, Terres et jamitles dans un village du Chdtillonais de 183'5 1870. "Etudes Rurales" 1971, nr 42, s. 52-104. 55 C. Parin. C. Jest, L'etude des communautes en France, [w:] Proceedings of the Hungarian Agricultural Museum 1971-1972, Budapest 1973, s. 471-472. 5li C. Parin, Contribution a une problematique de la communaute villageoise dans Ie domaine eUTopeen. "L'Ethnographie" 1970, nr 64, s. 34-60. 51 J. Cuisenier, Construire son objet: l'ethnologie fTan~aise et son domaine. "Ethnologie Fran<;aise" 1971, t. l, nr l, s. 7-10. 5( Cht'Hillonnais. a �·-C) j"" JACEK BEDNARSKI on zespół kultur w których dominującym elementem jest język francuski i społeczeństw emigracji francuskiej bez względu na miejsce i czas ich założenia" 58. Zalicza do niego umo'wnie Francję, francuskojęzyczne tereny Belgii, Szwajcarii, Włoch, Kanady, USA oraz terytoria zamorskie, takie jak Antyle, Gujanę i Reunion. Głównym przedmiotem badań tego obszaru ma być uchwycenie struktury i zasad funkcjonowania systemów społecznych i kulturowych, charakterystycznych dla zamieszkujących go społeczeństw. Nie ma to być jednak antropologiczny typ badań polegający na analizie odpowiednich podkultur (emigrantów) w ramach kultury ogólnej (kultury, w której emigranci żyją) i wykrywanie zasad, które tworzą ten system w jego opozycjach (w stosunku do innych kultur), ale podejście etnologiczne polegające na porównywaniu podkultur ze sobą i każdorazowym odnoszeniu ich do kultury francuskiej. Etnologia obszaru francuskiego mająca z pewnością swoją przekonywającą argumentację historyczno-kulturową, stawia przed sobą dwa zadania - jedno pozanaukowe, zrodzone ze społecznej praktyki i drugie - wybitnie naukowe. Nie ma ograniczać się do jakiejś określonej kategorii badaczy czy problematyki, ale wyznaczać jedynie zasięg badań na cały kulturowo spokrewniony obszar. Wydaje się, że taki sposób traktowania etnologii narodowej jest jej dużą szansą wyjścia poza tradycyjny teren badań (w latach 60-tych pod tym kątem prowadzono w Kanadzie, USA i Meksyku badania etnomuzykologiczne). Teoria obszaru francuskiego bezpośrednio związana z wcześniej sformułowaną przez G. de Rohana-Csermaka koncepcją europejskiego interkontynentalnego kompleksu etnicznego 59, kładzie wyraźnie nacisk na problemy etnicyzmu, a więc zagadnienie, które jak dotychczas rzadko było w etnologii francuskiej podejmowane 60. Dokonując podsumowania stanu francuskiej etnologii narodowej, obok zaprezentowanych wyżej osiągnięć, nie można pominąć niektórych zarysowujących się współcześnie tendencji badawczych, Do tych zaliczyć niewątpliwie można następujące: 1) intensyfikacja prac badawczych nad poszczególnymi dziedzinami kultury ludowej w celu opracowania jej obszernej syntezy (w ramach Cef), która dotychczas nie powstała; 2) rozwój współpracy etnologii z innymi dyscyplinami poprzez podejmowanie przedsięwzięć zespołowych (w rHmach Rcp): P'" Tamże, s. 9. G. de Rohan-Cscrmak, La notion de "complexe ethnique europeen". ,Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 1, s. 45-58. 60 Por. S. A. Tokarev, Etnograficeskije nabljudenija vo Francii. "So\'ctsk<JJa Etnografija" 196R. nr 3, s. 131-132. 58 59 �Etnoloaia francuska 3) odejście od badań wycinkowych na rzecz długofalowych i wieloproblemowych pozwalających uchwycić mechanizmy zachodzących zmian i śledzić procesy adaptacyjne, integracyjne i akulturacyjne (tzw. "ethnologie ił long terme", której założenia i celowość po raz pierwszy sformułował i wykazał M. Griaule); 4) roz~zerzenic prz::dmiotu badań na różne aspekty kultury i różne kategorie środowisk zarówno wiejskich, jak i miejskich (analiza zachowań typowych i powtarzalnY'ch); 5) upowszechnienie stosowania metod informatyki do opracowywania danych etnograficznych zarówno dla potrzeb muzealnictwa (Musee ATP), jak i badań porównawczych systemów kulturowych (metody te wprowadzono po raz pierwszy w Rcp Chatillonnais) 61. JACEK BEDNARSKI FRENCH ETHNOLOGY - ITS HISTORY ACHIEVEMENTS - PRESENT STATE (S u m m ary) The J:ational clhnology of France, shown in historical perspective, is the topic of the article. The b,,!2:lIl1ing~ of intcre~t in native Calk culture in France date back to the c:ld of the eighLcenth Cl'ntury. The Ctppearance of and later the development Ul c:hnogr;;pi;y and cI hnology in the first half of the nineteenth century led to the uildł~rlak il:g of speci ric .,tl1die~ of the French cultural tradition. It did not lead. howeve-r, tf' their he-in;; fully incorporated into the framework of the two cliscip!lnt's. [,'rom the end of the 1880's to the Second World War thcy wen: coneentrr:u.'c1 within the field of folklore. The creaticn of the Scci6te des traditions popul;;in" and the dcvl'lopment of a regionalistic movement were of crucial in'portanc:c:. The theoreticc1l bases for studies of folk culture were created in the first half of the twentieth century by P. S6biIlot, P. Saintyves and above all by A. Van Gcnnep. In the 1960's dhnolo:~y in France came into its own as a result of metropolitan c1hnography which he,d b(,Ccl c1cvclcping ~ince Lh2 Sccor1d World War. The pa,! fifken year., have been of crucial importance for the development. of folk culture in FrancC'. In this area ethnology has gone [ar beyond the former 61 Zob. J. Cuisenier, qlLes enropeennes international lHel hades avancees de traiiement et applications d'ethnoiogic de l'informaiiqne, europeenne, Paris des donnees ethnoghaphi- [w:] Actes 1973, s. 73-97. dn premier congres �JACEK BEDNARSKI narrow framework of problems of folklore and has directed its interests toward the whole of old and modern rural culture. A methodoll)gical reorientation in analyzing the phenomena is found mainly in a departure from studies of a genetic nature in favor of comparative studies in which reality is treated holistically with a broad socia-cultural basis, which among other things makes it possible to grasp its functional and structural mechanisms and the dynamics of the chang~s which are occurring. Contemporary national ethnology in France is charactenzed among other things by distinct ties with other disciplines in the humanitie;o. a complex internal structure and a view of the object under investigation in perspective at many levels. Of special importance for its development in the pO:'l\var period are tht: contributions of J. Cuisenier, A. Leroi-Gourhan, M. Magel, G. H. Riviere and A. Varagnac. The burden of studies of folk culture in France falls mainlyon non-academic centers, especially the museums and ethnographic societies. The leading center is the Centre d'ethnologie franc;aise which is attached to the Musee des Art~ et Traditions Populaires. The studies being carried out by Cd. which are based on intensive field work, have as their goal the production of " ,y:.thesis of French folk culture. The realization of regional, interdisciplinary monographic studies within the framework of the so called Recherches Cooperali',"t·, sur Programme. being coordinated by the CNRS, is also of great importance. Among rE'cent tendencies in French ethnology the following are the most noteworthy: the concept of "an ethnology of French territor:'···. which indude, studies of areas where Frenchmen have emigrated, and attempts t.o go beyond the traditiGnal subject matter of ethnology as mere folk culL:'!'. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a0d4ff623e27c83a434f199153d896d.pdf 6c49860b0e34c37f1c5966e4e13e0f63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5493 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5109 Title A name given to the resource Etnologia i antropologia strosowana dla samorządu / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.229-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Braun, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8 Krzysztof Braun Etnologia i antropologia kulturowa dla samorządu Wstęp Niniejszy tekst dotyczy użyteczności, przydatności umiejętności i wiedzy pojedynczego etnologa/antropologa kultury, który znalazł lub może znaleźć zatrudnienie na „rynku pracy” – konkretnie w instytucjach samorządu terytorialnego. Będę używał określenia „etnologia stosowana”, ponieważ uważam, że jest to najbardziej obiecująca, a metodologicznie i praktycznie najbardziej płodna wypadkowa pomiędzy etnografią a kulturową czy społeczną antropologią. Sam zresztą uważam się za etnografa, który dokumentując czy opisując rzeczywistość społeczną szuka mechanizmów, które decydują o takich czy innych zachowaniach społecznych, przez co przechodzę na pozycję etnologa. Mógłbym w tym miejscu przywołać Cliforda Geertza – to przecież on, posługując się metajęzykiem antropologii zawsze odwołuje się do etnografii, ponieważ w zapisie etnograficznym znajduje się pierwszy przekaz, pierwsza informacja, którą nasz rozmówca, informator, respondent – wszystko jedno jak go nazwiemy – dostarczył badaczowi do dalszej interpretacji. Trudno wyobrazić sobie badacza zajmującego się zagadnieniami społecznymi – podkreślę, że problemy czy zachowania społeczne podlegają stałym zmianom – który by nie angażował się osobiście w kontekst społeczny czy kulturowy badanych zagadnień. Liczni badacze, cała plejada „dobrych” nazwisk z najwyższej półki naszej dyscypliny, podejmują, jak mi się wydaje, czysto teoretycznie, problem potrzeby bycia „czynnym” etnologiem czy antropologiem. I tak np.: „zabierać głos w najważniejszych debatach”, „trzymać rękę na pulsie współczesności” – pisze Wojciech Burszta; „podejmować badania na palące tematy dotyczące naszej współczesności” – dodaje Michał Buchowski; „i trzeba angażować się w rzeczywistość, w której – jak konstatuje Czesław Robotycki – nie wszystko jest oczywiste”. Te i inne tak dobrze brzmiące – i oczywiście całkowicie słuszne, �230 Krzysztof Braun lecz bez jakiejkolwiek kontynuacji praktycznej – hasła i postulaty spotykamy w większości uczonych ksiąg. Doświadczenia lat (prawie 40) pracy zawodowej na styku użytecznej etnografii, organizacji nauki i pracy dydaktycznej dają mi poczucie dystansu do problemu stosowanej etnologii. Pierwsza połowa 2012 roku minęła pod znakiem dyskusji grona polskich przedsiębiorców, zapoczątkowanej przez prezesa PZU A. Klesyka wokół problemu absolwentów wyższych uczelni: wiedzy, jaką dysponują po ukończeniu studiów, przygotowania do pracy zawodowej, doświadczeń praktycznych, innowacyjności. Nie ma w tej dyskusji miejsca dla nauk społecznych i humanistycznych, ale wiadomo, że pracodawcy oczekiwaliby od absolwentów umiejętności krytycznego myślenia, rozumienia procesów społecznych, zdolności rozumienia problemów innych, zrozumienia powodów powstawania konfliktów społecznych i umiejętności ich rozwiązywania, umiejętności komunikacji i empatii. W sumie uczestnicy dyskursu dochodzą zgodnie do wniosku, że źli są absolwenci naszych uczelni wyższych, bo niewłaściwie ich uczymy (!). Przyznaje to nawet Minister Nauki i obiecuje „...milion za ulepszenie studiów”. Zabrakło mi w tym dyskursie głosu dwu kategorii zainteresowanych: głosu absolwentów, którym tak wiele się zarzuca i głosu pracowników uczelni, którzy ich przygotowują do pracy zawodowej. Od jesieni 2011 roku trwają na polskich uczelniach prace nad opracowaniem Krajowych Ram Kwalifikacji dla przygotowywania systemu potwierdzania kompetencji zawodowych absolwentów w poszczególnych dziedzinach wiedzy, co ma promować edukację opartą na rzeczywistych efektach uczenia się. Wiadomo będzie co potrafi i czego można oczekiwać od absolwenta np. etnologii po studiach II stopnia (magisterskich). Czy etnolog jest potrzebny samorządom? Chcąc pisać o tym, czym może zajmować się etnolog/antropolog kultury zatrudniony w samorządzie terytorialnym (starostwie powiatowym/gminie), rozesłałem do starostów i przewodniczących rad powiatu w województwie mazowieckim oficjalne listy. Adresatów było około 80. Prosiłem w listach o informację, jakiego rodzaju zadania można powierzyć zatrudnionemu w samorządzie etnologowi/antropologowi kultury i jakiej wiedzy i umiejętności oczekiwano by od niego. Do listów, dla ułatwienia znalezienia odpowiedzi na moje pytania, dołączyłem opracowany dla potrzeb KRK profil absolwenta studiów II stopnia. Warto tu przytoczyć ten tekst: �Etnologia i antropologia kulturowa dla samorządu 231 „Studia na kierunku etnologia i antropologia kulturowa umieszczone są na pograniczu nauk humanistycznych i społecznych. Dzięki szerokiej interdyscyplinarnej perspektywie teoretycznej student zdobywa pogłębioną wiedzę pozwalającą na rozumienie i krytyczną analizę zjawisk zachodzących we współczesnym świecie. Ważnym i nieodłącznym elementem procesu kształcenia na kierunku etnologia i antropologia kulturowa są etnograficzne badania terenowe. Opierają się one na bezpośrednim doświadczeniu studenta zdobytym w kontakcie z innymi ludźmi. Pozwalają na rozwinięcie wrażliwości i otwartości na odmienność. Absolwenci etnologii i antropologii kulturowej w trakcie studiów zdobywają: — wiedzę dotyczącą specyfiki kulturowo-społecznej wybranych grup i regionów w Polsce, Europie i na świecie; — umiejętność prowadzenia i projektowania badań jakościowych, stanowiących podstawę nauk humanistycznych i społecznych; — umiejętność przygotowywania i realizacji projektów wykorzystywanych w instytucjach kultury, organizacjach pozarządowych oraz w biznesie; — rozumieją mechanizmy powstawania zjawisk wykluczenia i dyskryminacji oraz potrafią opracowywać i realizować programy zapobiegające uprzedzeniom i marginalizacji; — umiejętność przygotowywania i opracowywania tekstów naukowych”. Nie czułem się zaskoczony wynikami ankiety; otrzymałem pięć odpowiedzi, co stanowi 6,25% w stosunku do wysłanych listów. Z tych pięciu jedna stwierdzała, że „nie przewiduje zatrudnienia etnologa lub antropologa kultury”, druga „po wnikliwej analizie wszystkich stanowisk pracy naszego urzędu oraz zakresu ich obowiązków, nie przewidujemy stanowiska związanego z powyższymi zagadnieniami z powodu ich specyfiki”. Natomiast trzy pozostałe wypowiedzi, w sposób satysfakcjonujący określają zadania i wymagania, którym musiałby sprostać zatrudniony w samorządzie powiatowym etnolog. Gdyby w Grójcu zatrudniono etnologa, to odpowiadałby za następujące sfery działania: — prowadzenie działalności badawczej dotyczącej społeczeństwa i jego kulturalnego rozwoju w regionie, — przygotowanie, koordynowanie oraz współudział w projektach dotyczących rozwoju społeczności w aspekcie historycznym i kulturowym, — współpraca z organizacjami pozarządowymi, w tym zajmującymi się rozwojem społeczności lokalnej, — współudział w programach szkolnych (pogadankach, dyskusjach, pokazach, prelekcjach) dotyczących zjawisk dyskryminacji, uprzedzeń, w oparciu o zgromadzone dane o grupach etnicznych, kulturowych, religijnych występujących w regionie. �232 Krzysztof Braun Starostwo w Makowie Mazowieckim przedstawia wykaz zadań, które miałby wykonywać etnolog/antropolog kultury zatrudniony w samorządzie: — współpraca z miejskim i gminnymi ośrodkami upowszechniania kultury, — pełnienie funkcji animatora kultury, — koordynacja projektów podejmowanych przez domy kultury, — przygotowywanie materiałów, informacji z działań podejmowanych przez powiat na jego stronę internetową, — prowadzenie pogadanek dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych, dotyczących dziejów kultury i cywilizacji powiatu, — prowadzenie działań polegających na upowszechnianiu kultury, wychowania, edukacji oraz promocji dorobku kulturalnego i prowadzenie przedsięwzięć propagujących i promujących dorobek kulturalny. Starosta Pułtuski w sposób najbardziej szczegółowy określa trzy sfery, w których nasz absolwent może ubiegać się o zatrudnienie i przedstawia swoje oczekiwania w stosunku do niego: Praca w placówkach kultury wymaga: — wiedzy dotyczącej lokalnych obyczajów i innych przejawów kultury ludowej: literatury, sztuki, muzyki ludowej, obrzędowości danego rejonu i rozpowszechnianie tej wiedzy wśród lokalnej ludności, — wiedzy w zakresie występowania w lokalnej społeczności mniejszości etnicznych lub religijnych. Praca w placówkach pomocy społecznej wymaga: — dokonywania analiz życia codziennego lokalnej społeczności, — wyciągania wniosków wobec zjawisk kulturowych, np. multikulturalizmu, metakulturalizmu, współczesnych „wojen kulturowych”, — reagowania na mechanizmy wykluczenia i dyskryminacji społecznych, — opracowywania programów zapobiegających uprzedzeniom i marginalizacji, — nawiązywania kontaktów z przedstawicielami środowisk zagrożonych wykluczeniem. Praca (zatrudnienie) w organizacjach pozarządowych, których działalność statutowa przewiduje pomoc dla osób niepełnosprawnych, niezaradnych życiowo, znajdujących się w trudnych warunkach. Tu Starosta widzi potrzebę umiejętności: dokonywania analizy zachowań społeczności lokalnej, badania adaptacji do warunków życia ludności najuboższej, współdziałanie z przedstawicielami opieki społecznej w zakresie wsparcia osób potrzebujących pomocy. Z zestawienia wykazu umiejętności, które zawiera profil naszego absolwenta z tematami i zadaniami, które starostowie powierzyliby zatrudnianym �Etnologia i antropologia kulturowa dla samorządu 233 przez siebie etnologom, wynika, że kompetencje absolwenta są wystarczające dla sformułowanych tu potrzeb pracodawcy – starosty. Ta konstatacja wywołuje potrzebę zastanowienia się, z jakimi problemami boryka się samorząd na swym podstawowym poziomie – tj. w gminie. Praca w gminie to stykanie się etnologa z najbardziej autentyczną sferą ludzkich problemów, z mechanizmami powstawania społecznych więzi i animozji. Także dla wnikliwego obserwatora możliwość pomocy w rozwiązywaniu sytuacji konfliktowych, znajdowanie płaszczyzn dla tworzenia więzi społecznych, upodmiotowienie członków lokalnej społeczności, tworzenie postaw tożsamościowych prowadzące do zaistnienia społeczeństwa obywatelskiego. Czym jest gmina? Gmina, zgodnie z Ustawą z dnia 8 marca 1990 roku o Samorządzie Gminnym, to wspólnota samorządowa plus określone terytorium. Istotnym dla całokształtu bytowania mieszkańców gminy jest zarząd gminy – to znaczy wójt i rada gminy, która zostaje wyłoniona drogą demokratycznych wyborów. Są to ludzie, których mieszkańcy obdarzyli zaufaniem i powierzyli im zarządzanie dobrem wspólnotowym, a więc zasobami gminy: materialnymi, przyrodniczymi i niematerialnymi, czyli społecznymi i kulturowymi. Gmina dla dobrego funkcjonowania ma do spełnienia wiele zadań, a realizuje to poprzez wyspecjalizowane komórki administracji samorządowej: biuro gminy i instytucje gminie podległe, np. gminny ośrodek kultury, gminna biblioteka, niekiedy muzeum regionalne, także zespoły szkół, opieki zdrowotnej, sportu i rekreacji i wiele innych, zależnie od specyficznych warunków lokalnych. Od tego jak sprawnie, jak kompetentnie, jak innowacyjnie będą działały stanowiska, pracownicy administracji gminy, zależy realizacja podstawowego celu funkcjonowania gminy – ładu społecznego. Potraktujmy gminę jako instytucję produkcyjną, której zadaniem jest zaspokojenie zbioru potrzeb wspólnoty, a jednocześnie zapewnienie jej członkom – mieszkańcom, optymalnej wartości, jaką jest właśnie ład społeczny. Zakres realizacji potrzeb mieszkańców i obowiązki gminy wobec nich wynikają z ustawy o samorządzie terytorialnym (rozdz. 2, art. 7). Zaspokojenie potrzeb wspólnoty obejmuje następujące sfery, cytuję: — ładu przestrzennego, gospodarki nieruchomościami, ochrony środowiska i przyrody oraz gospodarki wodnej, — gminnych dróg, ulic, mostów, placów oraz organizacji ruchu drogowego, — wodociągów i zaopatrzenia w wodę, kanalizacji i oczyszczania ścieków komunalnych, utrzymania czystości i porządku oraz urządzeń sanitarnych, wysypisk i unieszkodliwiania odpadów komunalnych, zaopatrzenie w energię elektryczną i cieplną oraz gaz, — lokalnego transportu zbiorowego, �234 — — — — — Krzysztof Braun ochrony zdrowia, pomocy społecznej, w tym ośrodków i zakładów opiekuńczych, gminnego budownictwa mieszkaniowego, edukacji publicznej, kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami, — kultury fizycznej i turystyki, w tym terenów rekreacyjnych i urządzeń sportowych, — targowisk i hal targowych, — zieleni gminnej i zadrzewień, — cmentarzy gminnych, — porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania gminnego magazynu przeciwpowodziowego, — utrzymania gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz obiektów administracyjnych, — polityki prorodzinnej, w tym zapewnienia kobietom w ciąży opieki socjalnej, medycznej i prawnej, — wspierania i upowszechniania idei samorządowej, — promocji gminy, — współpracy z organizacjami pozarządowymi, — współpracy ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi innych państw. Rozległość wiedzy, w jaką jest wyposażony etnolog, gwarantuje, że może być dla gminy pracownikiem nie do przecenienia, pod warunkiem jednak, że będzie chciał tam pracować, będzie twórczy i innowacyjny w swych działaniach i będzie nieustannie uzupełniał swoje kompetencje zawodowe. Warunkiem nieodzownym, podstawową potrzebą, zanim podejmie pracę, jest dokładne zapoznanie się ze strukturą społeczno-zawodową mieszkańców gminy, jej historią społeczno-gospodarczą, dawną strukturą własności ziemi, stosunkami religijnymi i etnicznymi. Ta wiedza zestawiona ze znajomością zasobów przyrodniczych i materialnych gminy pozwoli na zajmowanie stanowiska tak wobec stawianych mu zadań, jak przy wnikaniu w zrozumienie sytuacji trudnych czy konfliktowych. Etnolog może skutecznie działać w wielu sferach funkcjonowania gminy: — w sferze promocji gminy: jej walorów przyrodniczych, wartości kulturowych – materialnych i niematerialnych, istniejących zabytków, — w szeroko pojętej sferze pomocy społecznej: od identyfikacji nurtujących społeczność problemów i patologii (np. negatywne skutki masowej emi- �Etnologia i antropologia kulturowa dla samorządu 235 gracji zarobkowej) po propozycje podejmowania przez gminę i podległe jej agendy działań naprawczych: przekwalifikowywania bezrobotnych, szukania nowych miejsc pracy, np. w agroturystyce, — w sferze edukacji i kultury: od przygotowywania materiałów do edukacji regionalnej dla szkół: ścieżki edukacyjne itp., poprzez organizację mieszkańcom czasu wolnego, opiekę nad lokalnymi wartościami kulturowymi: muzyczno-folklorystyczno-obrzędowe zespoły, twórczość amatorska i regionalna, merytoryczne wspieranie inicjatyw kulturalnych mieszkańców (np. tworzenie kolekcji, zbiorów zabytków, lokalnych muzeów itp.), działania lokalnych stowarzyszeń twórczych, miłośników regionu (wsi, krajobrazu itp.), — w sferze współdziałania gminy z działającymi na jej terenie organizacjami samorządowymi i instytucjami produkcyjnymi. Ich działania mogą wspierać funkcje opiekuńcze gminy, ale mogą też wprowadzać „konflikt interesów”. Etnolog, rozumiejący istotę tworzenia struktur współżycia społecznego, może pełnić tu ważną rolę eksperta – mediatora, — w sferze organizacji gminnych mediów informacyjnych i społecznej komunikacji: prasy lokalnej, pism samorządowych, parafialnych czy związanych z działającymi na terenie gminy instytucjami. Nie sposób jest omówić wszystkie sfery działań, w których etnolog/antropolog kultury może dobrze pracować. Ograniczę się do dwóch przykładów: W połowie lat dziewięćdziesiątych w jednym z powiatów województwa mazursko-warmińskiego, pojawili się akwizytorzy ze Skandynawii, szukający ludzi do prac z zakresu haftu. Pracujący tam etnolog skontaktował ich ze środowiskiem ukraińskim i wkrótce okazało się, że starsze panie, doskonale z młodości pamiętające haft krzyżykowy, wykonują hafty, które później, za morzem, znajdują miejsce w aplikacjach do eleganckich ubiorów, z notatką „norweski/szwedzki hand made”. Smaku dodaje to, że w Skandynawii też jest haft krzyżykowy. Etnolog to wiedział. Drugi przykład wiąże się z nowymi perspektywami pracy: w 2011 roku Polska ratyfikowała Konwencję UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Konwencja zakłada, że ciałem, które może zgłaszać element niematerialnego dziedzictwa, jest społeczność lokalna, bo to dla niej zgłaszane zachowanie kulturowe jest cenne i ważne jako wartość przekazywana z pokolenia na pokolenie. Jest w chwili obecnej ogromna rozbieżność pojmowania, czym jest niematerialne dziedzictwo kulturowe, które zachowania kwalifikują się do umieszczenia na liście elementów kulturowych przeznaczonych do ochrony, jak je identyfikować i dokumentować. Niemniej, czy będzie to ważny dla społeczności zwyczaj kultywowany przez pokolenia, �236 Krzysztof Braun czy będzie to zespół treści należący do sfery pamięci kulturowej, to właśnie etnolog obserwujący te zjawiska w terenie jest szczególnie predestynowany, aby się tym zajmować, ponieważ najlepiej potrafi zdefiniować i umotywować te zagadnienia. Dlaczego więc, jeśli etnologowie są tacy przydatni (o czym jestem głęboko przekonany), nie znajdują pracy w samorządach? Pierwsza odpowiedź już się pojawiła: na 80 wysłanych ankiet zareagowało 5 osób, w tym 2 negatywnie. To świadczy o tym, że świadomość, czym może zajmować się antropolog kultury w gminie, jest praktycznie żadna. Druga odpowiedź w jakimś sensie obciąża absolwentów etnologii. Nie mają chyba do końca świadomości, że gmina może być dla nich miejscem pracy, że to nie tylko pracownik socjalny, a w najlepszym przypadku instruktor kulturalny w GOK-u, więc nie aplikują o taką pracę. Trzecia odpowiedź wiąże się z uczelnią, z macierzystym instytutem etnologa. Nie interesujemy się losami naszych absolwentów gdzieś w dalekim terenie. Pamiętam, że w końcu lat sześćdziesiątych, gdy pracowałem w Ośrodku Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, Pracownią Badań nad Współczesnością kierowała dr Anna Szyfer, a szefem Rady Naukowej OBN był prof. Józef Burszta. Regularnie raz na kwartał przyjeżdżał, rozmawiał o realizowanych badaniach, wysłuchiwał naszych narzekań i litanii kłopotów. A potem szedł do komitetu wojewódzkiego PZPR i już jako profesor, dyrektor Katedry Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego, redaktor Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga, tłumaczył sekretarzom komitetu, jak ważna jest praca etnologa, jakie profity region dzięki temu uzyskuje i tak dalej. Efekt – wiele spraw, dla nas nie do załatwienia, okazywało się łatwymi do rozwiązania. Urzędnika, nawet jeśli to jest marny poziom władzy, przekonać może albo siła, albo autorytet; sam z siebie przeświadczony jest o swojej wyższości i nieomylności. Pisze o tym Florian Znaniecki w Naukach o kulturze: „ludzie posiadający władzę... aczkolwiek przeważnie świadomi swej ignorancji w zakresie współczesnego przyrodoznawstwa, często zupełnie nie zdają sobie sprawy ze swej ignorancji w zakresie wiedzy o kulturze – zwłaszcza w zakresie wiedzy o zjawiskach społecznych – i są przekonani, że dzięki swemu doświadczeniu praktycznemu potrafią rozwiązać wszelkie problemy społeczne lepiej niż mniej doświadczeni uczeni”. Co więcej, urzędnicy, przedsiębiorcy, mniej lub bardziej eksponowane elity, nie zdają sobie sprawy ze swych delikatnie mówiąc, intelektualnych niedostatków. Czego tu żądać od wójta czy lokalnego przedsiębiorcy, jeśli np. Prezydent RP goszcząc w Zambrowie mówi, że jest na takim pięknym Podlasiu; �Etnologia i antropologia kulturowa dla samorządu 237 jeśli wiceminister spraw wewnętrznych i administracji na przeglądzie folklorystycznym w Ostrołęce wyraża radość, że przyjechali Kurpie z dalekiego Podlasia – a chodzi tu o gminę Turośl i Zbójna, które od granicy historycznego Podlasia dzieli dobre sto kilometrów; jeśli doktor etnologii mówi o okolicach Katowic, że są to ziemie, które były pod zaborem pruskim – to o czym tu mówić! A dziennikarze: mówi taki radiowy reporter, że jest właśnie na Śląsku w Częstochowie. Inny, redagując w Gazecie Wyborczej cykl „Wędrówki po Mazowszu”, pisze: „Stare mazowieckie wsie kryją prawdziwe skarby” – i tu następują opisy pałacu w Chlewiskach, Borkowicach, Przysusze – małopolskich magnackich rezydencji. Czy w takiej sytuacji absolwent etnologii, historii czy historii sztuki może mieć inne uczucie niż poczucie zażenowania prymitywizmem tzw. „elit”, u których stara się o zatrudnienie? Etnolog/antropolog kultury, po studiach magisterskich, znający języki, programy komputerowe i mający inne widzenie rzeczywistości jako przybysz z zewnątrz, jest w gruncie rzeczy poważnym zagrożeniem dla gminnego status quo, ale nie tylko, bo także w większych instytucjach. Aby nie wchodzić na grząski grunt patologii zatrudniania pracowników, powróćmy do zawodowych kompetencji etnologa/antropologa kultury i pozycji, jaką powinien mieć w samorządzie terytorialnym. Konkluzje Etnolog – aby w optymalnym stopniu można było wykorzystać jego wiedzę oraz zawodowe kompetencje, powinien być zatrudniony w pionie wójta – sekretarza gminy – działu promocji, gdyż tam zbiegają się wszystkie kanały informacji. Powinien być traktowany jako ekspert, osoba, która niezależnie od powierzanych jej zadań, może ocenić społeczno-kulturowe konsekwencje podejmowanych w gminie decyzji. Kończąc, przypomnę opinię Joanny Tokarskiej-Bakir: „Antropologia jest unikalną kombinacją wiedzy i wolności, które, o ile się spotkają, [...] stają się potężnym narzędziem obrony przed [...] zagrożeniami”. Literatura Buchowski M. 2004 – Ku odpowiedzialnej antropologii, „(op. cit.)”, nr 19–20, s. 6. Burszta W. 2004 – Na obrzeżach, „(op. cit.)”, nr 21, s. 8–9. �238 Krzysztof Braun Klesyk A. 2012 – Diamenty z miękkimi kompetencjami, „Gazeta Wyborcza”, z 23 IV 2012, s. 8. 2012 – Minister: dam milion za ulepszenie studiów, „Gazeta Wyborcza”, z 24 IV 2012, s. 4. Robotycki Cz. 1998 – Nie wszystko jest oczywiste, Kraków. Tokarska-Bakir J. 2004 – Ku antropologii, „(op. cit.)”, nr 19–20, s. 13–14. Znaniecki F. 1971 – Nauki o kulturze: narodziny i rozwój, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/91eb773aadccc01c2decaf89dc3b5133.pdf 487d931036189b35e6a766b444c1be75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:689 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:634 Title A name given to the resource Etnologia japońska. Jej obraz na VIII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Tokio / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1, s.103-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Cząść A R T Y II K U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1 WITOLD JEJ DYNOWSKI ETNOLOGIA JAPOŃSKA. OBRAZ N A V I I I MIĘDZYNARODOWYM KONGRESIE NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH W TOKIO /Nawiązując w s w o i m czasie do V I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnologicznych w M o s k w i e zastanawiałem się, j a k i e m i a n o w i c i e korzyści płyną d l a naszej d y s c y p l i n y z tego rodzaju dziś już z bardzo dużym rozmachem realizowanych spotkań n a u k o w y c h . Wydaje się, że znaczenie t a k i c h międzynarodowych spotkań d l a r o z w o j u poszczególnych dziedzin n a u k o w y c h , czy też d l a postępu prac badaw­ czych nad t y m czy i n n y m zagadnieniem może wypaść bardzo różnie i w p r a k t y c e w poszczególnych środowiskach znaczenie to może się ujawnić również w¡ sposób n i e j e d n a k o w y . Toteż zgadzam się ze zda­ niem, że można podjąć dyskusję na temat, czy masowe, liczące tysiące uczestników kongresy międzynarodowe z ogromną i bardzo różnorodną tematyką, p r z y ograniczonym czasie wygłaszania referatów i z n a t u r y rzeczy w zawężonej w y m i a n i e zdań stanowią najbardziej właściwy k l i m a t dla odpowiedniej k o n f r o n t a c j i poglądów i g r u n t o w n i e j s z y c h u s t a ­ leń poznawczych. Pomijając bezsporne korzyści wypływające z r o z b u d o w y w a n i a świa­ towej więzi i n t e l e k t u a l n e j w i e l k i e kongresy międzynarodowe w swej dzisiejszej postaci stanowią przede w s z y s t k i m potężny c z y n n i k m o b i l i ­ zujący narodowe środowiska naukowe, które podejmują się r o l i gospo­ darzy — organizatorów kongresów. Obserwując od t e j s t r o n y kongresy — V I w Paryżu (1960) , a zwłaszrcza V I I w M o s k w i e (1964) i V I I I w T o k i o (1968) — n a b i e r a się p r z e 1 2 1 W. Wielkiego 2 Nauk 250-lecie Dynowski, w Leningradzie, W. D y n o w s k i , Antropologicznych 1962, s. 349 - 356. Muzeum „Etnografia K. Makulski, i Etnologicznych Antropologii i Etnografii im. Piotra P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 199 - 220. Przed VII w Moskwie, Międzynarodowym „Etnografia Kongresem P o l s k a " , t. 6: �104 WITOLD DYNOWSKI konania, że ostatnio t o r u j e sobie drogę nieco poszerzone spojrzenie na rolę i zadania Międzynarodowych Kongresów N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnologicznych. W; u s t a l o n y m b o w i e m od dawna systemie organiza­ c y j n y m wyraźnie zyskała sobie większe znaczenie i n i c j a t y w a gospodarzy. W r a m a c h k o n w e n c j i kongresowej u j a w n i a się to przede w s z y s t k i m poprzez pełną mobilizację w s z y s t k i c h zasobów powstałych i rozwiniętych w kręgu narodowego życia intelektualnego, zarówno n a k a n w i e studiów specjalistycznych, j a k i pośrednio formułowanych r e f l e k s j i na t e m a t człowieka i jego k u l t u r y . Z a m b i t n y m i i n i c j a t y w a m i zaprezentowania uczestnikom kongresów szerokiego wachlarza zainteresowań, j a k i s t u ­ diów oraz w y m i e r n e g o d o r o b k u gospodarzy w zakresie etnologii, a n t r o ­ pologii, archeologii i zagadnień z pogranicza w i e l u d y s c y p l i n p o k r e w ­ n y c h zetknęliśmy się zarówno w M o s k w i e , j a k i Tokio. 3 Obraz będzie niepełny, jeśli się nie doda, że mobilizacja zasobów n a u k o w y c h gospodarzy Kongresów i j e j w y n i k i należy traktować również j a k o odpowiedź udzieloną s w o i m władzom państwowym na p y t a n i e , j a k i m m i a n o w i c i e celom p r a k t y c z n y m może służyć dzisiaj n a u k a o czło­ w i e k u i jego k u l t u r z e i jaką w związku z t y m w i n n y się cieszyć opieką d y s c y p l i n y zajmujące się tą problematyką. Przejdźmy z k o l e i do omówienia k w e s t i i zasadniczej — między­ narodowego spotkania na V I I I Kongresie N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o ­ logicznych w Tokio i do działalności n a u k o w e j i naukowo-organizacyjnej jego gospodarzy japońskich pracowników n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , zwłasz­ cza etnologów, antropologów k u l t u r o w y c h , antropologów fizycznych, archeologów, i językoznawców. V I I I Międzynarodowy Kongres N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o - ' logicznych o t w a r t o uroczyście w d n i u 3 września w obecności p r z e d ­ s t a w i c i e l i rządu (minister oświaty), władz m i e j s k i c h (prezydent miasta), oraz p r e z y d i u m japońskiej A k a d e m i i N a u k . L i c z n y zespół profesorów i wyższych urzędników występował pod p r z e w o d n i c t w e m prof. Masao Oka j a k o japoński k o m i t e t organizacyjny. O zainteresowaniach w J a ­ p o n i i dzisiejszą najnowszą problematyką człowieka i jego k u l t u r y w j a ­ kimś stopniu można sądzić z bardzo licznego uczestnictwa w obradach japońskiego świata n a u k i i miejscowej młodzieży studenckiej . Inaczej 4 3 A. VII K u t r z e b a - P o j n a r o w a , pologicznych i Etnologicznych w Międzynarodowy Moskwie, 3-10 VIII Kongres Nauk 1964, „Etnografia Antro­ Polska", t. 9: 1965, s. 185 - 198. 4 W pracach pracowników i absolwentów japońskiej Kongresu naukowych etnologii samodzielnych uczestniczyło i niemal w i antropologii. wystąpień było przeszło stokilkadziesiąt. około 300 z a a w a n s o w a n y c h dwójnasób Przy liczniejsza czym trzeba naukowych w rzesza japońskich studentów nadmienić, że ze s t r o n y różnych k o m i s j a c h i sekcjach �ETNOLOGIA 105 JAPONSKA trzeba będzie tłumaczyć stosunkowo nieliczny udział w Kongresie gości z zagranicy . Niewątpliwie wysokie koszty przejazdu i p o b y t u w t y m k r a j u zmusiły w i e l u pracowników n a u k i z E u r o p y i A m e r y k i do zre­ zygnowania z uczestnictwa w t y m t a k wysoce a t r a k c y j n y m zebraniu międzynarodowym. N a międzynarodowym t l e uczestników K o n g r e s u w z w a r t y m kilkudziesięcioosobowym zespole wystąpiła delegacja r a ­ dziecka pod p r z e w o d n i c t w e m prof. J.W. B r o m l e j a , d y r e k t o r a I n s t y ­ t u t u E t n o g r a f i i A N ZSRR. Zaprezentowała ona szeroki w a c h l a r z p r o ­ b l e m a t y k i badawczej prowadzonej w I n s t y t u c i e i jego f i l i a c h r o z r z u ­ conych po całym K r a j u Rad. Polskę reprezentował piszący te słowa oraz j a k o gość p r o f . К. Jażdżewski z Łodzi. N a Kongres z P o l s k i nadesłano też sporo referatów. P r o g r a m przewidywał, że obrady kongresowte będą toczyły się od 3 d o 7 września w Tokio, natomiast od! 8 do 10 września zostaną prze­ niesione do K i o t o (dawnej stolicy Japonii), t u też nastąpi zamknięcie K o n g r e s u . O b r a d y t o k i j s k i e zorganizowano w 5 sekcjach: A ) a n t r o ­ pologicznej, B) etnologicznej, C) archeologicznej, D ) demograficznej, E) muzealnej. Osobno pomyślano o szerszych sympozjach (np. w K i o t o ) i o pokazach f i l m o w y c h . 5 e 7 5 Najliczniejszy zespół ze Stanów Z j e d n o c z o n y c h norodne zagraniczny instytucje naukowe tokijskiego nie wyróżniało się tworzyli bardzo (przeszło A . P . Reprezentując i muzealne grupy zwartej. nieliczne grono 260 osób) stanowili uczestnicy różne ośrodki u n i w e r s y t e c k i e i róż­ uczestnicy z U S A Przeciwnie, naukowców na gruncie wśród o tej dorobku Kongresu grupy wyraźnie znanym w skali światowej, n a t o m i a s t większość można było odnieść do t z w . młodszej k a d r y . Z z a ­ chodniej Europy, przede kilkudziesięcioosobowe wszystkim z Francji grupy uczonych. Z i N R F , wzięły krajów udział w Kongresie socjalistycznych na kongresie najliczniejszą, 10-osobową, grupę s t a n o w i l i p r z e d s t a w i c i e l e n a u k i rumuńskiej. Mniej więcej taką samą liczbą dadzą się szacować g r u p y przybyłe z F i l i p i n i Południowej Korei. i Zaledwie Turcja. Kraje w kilkuosobowym Ameryki były r e p r e z e n t o w a n e składzie Łacińskiej — uczestniczyła Wenezuela, India, Peru, Indonezja, Boliwia również p r z e z p o j e d y n c z y c h u c z o n y c h . W Irian i Meksyk — analogiczny sposób mianowicie na po­ swój udział w K o n g r e s i e zarejestrowały także Togo i N i g e r i a . 6 W jednym z końcowych punktów siedzeniu Stałej Rady, nawiając zwoływać wniesiono kongresy Nauk Antropologicznych obrad V I I I Kongresu, poprawkę co pięć do obowiązujących lat. Z g o d n i e przepisów, z t y m następny i E t n o l o g i c z n y c h m a się odbyć w S t a n a c h IX posta­ Kongres Zjednoczonych A m . Północnej w 1973 r. 7 się W większości tendencja Szczególnie pojęciem nym dzisiaj i w do sympozjów uzyskania owocne ekologii, haśle dla ujednolicenia „Ekologia na w naukach Zachodzie pomiędzy na VIII spojrzenia poglądów okazało się s y m p o z j u m dyskutowany współzależności odbytych integralnego Kongresie n a to, co należy poświęcone' złożonym antropologicznych teoretyczny człowiekiem, wyraźnie n a poruszaną rysowała problematykę. rozumieć kwestiom, i etnologicznych". problem społeczeństwem wzajemnych pod scalo­ Szeroko powiązań i środowiskiem znalazł �106 WITOLD DYNOWSKI D l a nas oczywiście najistotniejszą rzeczą będzie zapoznać się z k o n ­ cepcją zgrupowania problemów i tematów w sekcji etnologieznej. Jasne jest, że o k r e o w a n i u odpowiedniej k o m i s j i w sekcji decydowały n i e t y l k o zgłoszone z zewnątrz t e m a t y badawcze, lecz także i i n i c j a t y w a gospodarzy. Poprzez b o w i e m wysunięcie odpowiednich g r u p problemów i tematów można było w sposób najbardziej właściwy zaprezentować swój dorobek i skonfrontować go z k i e r u n k a m i światowymi. W sekcji etnologieznej działały następujące k o m i s j e : 1. T e o r i i i metodologii, badania n a d strukturą k u l t u r y 2. Studiów k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n y c h , etnogenezy i e t n o h i s t o r i i , p a ­ leontologii, p r e h i s t o r i i i p r o t o h i s t o r i i 3. Studiów społecznej i politycznej organizacji, organizacji e k o n o m i k i 4. Studiów r e l i g i i , światopoglądu ludowego, mitów i podań l u d o w y c h 5. S z t u k i , m u z y k i , tańca i t e a t r u 6. Technologii i k u l t u r y m a t e r i a l n e j , e t n o b o t a n i k i i etnozoologii 7. Studiów językoznawczych 8 s w e odbicie w k i l k u r e f e r a t a c h wygłoszonych n a t y m s y m p o z j u m i antropologów (jeden zdań. Szczególną referat zachętą wygłosił archeolog) do d y s k u s j i stał się między p r z e z G . B e n n e t a ( U S A ) , pt. Znaczenie i kulturowej. etnologów i n n y m i referat w antropologii społecznej przekonaniu przydatności wyjaśnień adaptacji wymianie wygłoszony B a d a c z t e n w s z e r o k i e j r e f l e k s j i t e o r e t y c z n e j dał w y r a z o ograniczonej pojęcia przez o r a z w b a r d z o żywej ekologicznych dla zjawisk społecznych z a ­ chodzących w życiu n a r o d u i państwa. Ogółem n a V I I I K o n g r e s i e etnologieznej (Religia wanie i moralność, L u d y przeobrażeń logiczne do społecznych i c h przebiegu, problematyce koczownicze Eurazji, wsi, Zmiany Zagadnienie czeństw złożonych, E t n o g e n e z a że w niektórych w y p a d k a c h narodu poświęcono 8 sympozjów Ustna tradycja w Afryce, kulturowe megalitów, Analiza japońskiego). P r z y ze względu na brak Plano­ i przygotowanie porównawcza czym trzeba szerszego psycho­ społe­ zaznaczyć, zainteresowania tema­ t e m s y m p o z j a traciły swój właściwy c h a r a k t e r , przekształcając się w węższe z e b r a ­ nia robocze n a wzór zasługuje s y m p o z j u m specjalną uwagę poświęcone społecznej s t r u k t u r z e primatów. T o s a m o prac s e k c j i c z y też k o m i s j i . N a zupełnie zresztą ze względu n a s z e r o k i e z a i n t e r e s o w a n i e problematyką d a się potwierdzić w sieniu do prac sekcji „Primatologii". prac i wyników obserwacji zbiorowym. N a tym forum frontacji nauką pytań z przy przegląd szeroko odnie­ pomyślanych n a d strukturą s t a d primatów i i c h zachowań w życiu kon­ Przy czym jednoczesnych o własny materiał t e r e n o w y one doszło do b a r d z o k o r z y s t n e j d l a n a u k i japońskiej światową. badawczych Dały szczególną próbach dociekliwością udzielenia wyróżniły się r e f e r a t y w stawianiu odpowiedzi opartych I. T a n a k i , K . T o k u d y , M. K a - wai, A. Toesimy, G . Isimoto i innych. s Niezależnie od tego do spraw Afryki, Japonii, zadania współczesnej były również obrady Ainów etnologii" rozpatrywane prowadzono i Arktyki. trzech sekcjach regionalnych: Konkretne w kwestie, jak c z y „Kultura l u d o w a w osobnych ilości wygłoszonych referatów ficzna zdecydowanie przeważała. grupach w relacji roboczych. można przyjąć, że n a k o n g r e s i e „Naglące Wschód—Zachód" Toteż na tematyka podstawie etnogra­ �ETNOLOGIA 107 JAPONSKA 8. Studiów psyeho-kulturowyćh, zmian k u l t u r o w y c h i akułturacji 9. E t n o l o g i i stosowanej, oświaty. Stosunkowo do niedawna jeszcze t y l k o n i e l i c z n y odłam etnologów japońskich znany był szerzej nauce europejskiej i amerykańskiej. Od^ nosi się to przede w s z y s t k i m do t y c h , którzy s t u d i o w a l i na u n i w e r s y ­ tetach europejskich i amerykańskich oraz do zbieraczy materiałów t e r e n o w y c h z obszarów, gdzie dostęp był u t r u d n i o n y przede w s z y s t k i m ze względów w o j s k o w y c h do I I w o j n y światowej (Formoza, W y s p y K u r y l s k i e , Korea, O k i n a w a i t e r y t o r i a i n n y c h wysp). Dużą przeszkodą dla pełniejszego poznania japońskich prac m a t e r i a ­ łowych było także i t o , że stosunkowo pokaźna ilość p u b l i k a c j i u k a ­ zywała się wyłącznie w języku japońskim. Co więcej, n a ogół również mało były znane drogi, na których kształtował się rozwój współczesnych n a u k h u m a n i s t y c z n y c h i społecznych w J a p o n i i . Niejasny był zwłaszcza obraz f o r m o w a n i a się kierunków, japońskiej myśli badawczej j a k i p r o ­ ces wyodrębniania się d y s c y p l i n specjalistycznych zajmujących się czło­ w i e k i e m i jego kulturą . Udostępnienie w związku z Kongresem (mo9 9 Niezmiernie bogata literatura sposób sięga do p r o b l e m a t y k i kontekstach. Refleksje jowych znajdujemy europejska na zagadnieniom Dodajmy, dorobek że na temat rodzimej dzi obszernej bazie wybranym obok źródłowej. europejskich i japońskiego. W kulturze rodzimej. Dzennoske, kultury Historia idei w Japonii, japońskiej, n a k , że w bardzo piśmiennictwie ostatnie kultury wej. W amerykańskich rzeczą konieczną różny rozwo­ japońskiej od istnieje 1956 ( w y d . p r z e d w o j e n n e poświęconym studiom także pokaźny (np. p r a c a К. M. omawiających poznawania dróg jest uświadomić do się współ­ jed­ japońskiej Japonia, Popowa, historii się selekcji i poza Moskwa mechanizmy wiodących k o n c e p c j i n a u k i świato­ rozwojowych sobie, С u- najdawniejszych uzupełnione). W y d a j e zasady prac pracę Formowanie historii kultury są bibliografię. się szereg 7-tomową czasów Goro, naukowych poświęcone 1950 - 1960 ukazał d l a przykładu się w kręgu n a u k i japońskiej procesie najczęściej w dobrze opracowaną okresie Wymieńmy jest s z e r s z y c h uogólnień upowszechniania bardzo najrozmaitszych T o k i o 1957, oraz dwutomową pracę zbiorową Zarys Tokio n i e l i c z n y m i wyjątkami 1964) b r a k w w i współczesnych p r a c a c h Te 1911 г., T o k i o 1953 - 1955; następnie pracę C h a n i czesnych ją s p e c y f i k i tej k u l t u r y i j e j dróg i n a ogół z a o p a t r z o n e prac piśmiennictwa poświęconych amerykańska i ujmuje zarówno w d a w n i e j s z y c h pamiętnikach, powieściach i a r t y k u ­ łach p u b l i c y s t y c z n y c h , j a k i w d a w n i e j s z y c h opartych i k u l t u r y japońskiej japońskiej że japońskie myśli środowisko etnologicznej naukowe zapo­ znało się z p r a c a m i L a m a r c k a i L a p l a c e ' a już w początkach X I X w., z s y s t e m a m i zaś t e o r e t y c z n y m i A . C o m t e ' a i K. Darwina w osiemdziesiątych l a t a c h tegoż l e c i a . J e s t więc rzeczą zaskakującą, że s p o j r z e n i e niło cały rozdział fundamentem europejskiej nauk myśli przygotował g r u n t pod b a r d z o Kulturkreislehre. humanistycznej-społecznej i które o człowieku i jego k u l t u r z e , w J a p o n i i p r a w i e zaznaczyło. T r z e b a także uświadomić pejskiej D o środowiska sobie, j a k i mianowicie popularny japońskiego stu­ e w o l u c j o n i s t y c z n e , które w y p e ł ­ etnologii i najszerzej się się n i e dorobek n a u k i w japońskiej najwcześniej stało wcale euro­ kierunek utorowała �108 WITOLD DYNOWSKI bilizacja zasobów) o d p o w i e d n i c h materiałów i p u b l i k a c j i w języku angielskim pozwala obecnie znacznie głębiej wniknąć w dzieje e t n o l o g i i japońskiej. W n o w e j s y t u a c j i poznawczej udostępnione zostały n i e ­ małe zasoby materiałowe, zarówno naświetlające zalążki organizacyjne studiów o człowieku i jego k u l t u r z e , j a k i etapy oraz mechanizm sprzęgania się ze światowymi k i e r u n k a m i m e t o d o l o g i c z n y m i i względnie od niedawna ze z j a w i s k i e m n o w y m , narastaniem w różnych dziedzinach d o r o b k u własnego opartego na własnych założeniach metodologicznych. W dziejach J a p o n i i ostatnie tysiącpięćsetlecie przyjęto uważać za okres, w którym stopniowo i ostatecznie formował się zasadniczy zrąb japońskiej k u l t u r y n a r o d o w e j . N a przestrzeni tego okresu w w a r u n k a c h względnej izolacji w y s p i a r s k i e j szczególnie mocno, przenikając się n a ­ wzajem, stopiły się różnorodne składniki nawiązujące do etnogenezy japońskiej. Równocześnie rozbudowywał się i utrwalał bardzo specy­ f i c z n y system społeczno-gospodarczy, którego ostatnie o g n i w a jeszcze w X I X stuleciu były mocno dostrzegalne w japońskiej rzeczywistości historycznej. sobie drogę botaniki w wiedza europejska i innych nauk okresie przeszło (1639 - 1854). W R. dwóchsetletniej Boxer, bodźce grafia przez astronomii, matematyki, t e n n i e został całkowicie izolacji Japonii w z zamkniętego "obszaru Jan Companie kiem przyrodniczym silne dziedzinie od geografii, zahamowany wpływów europejskich z n a c z n i e zawężonym z a k r e s i e były one j e d n a k k o n t y n u o w a n e Holendrów działających (C. w stosowanych. Nurt in Japan, Haga i jego oddziaływaniem nauce europejskiej długi o k r e s rozwijała s w y c h faktorii na wyspie 1936). Z a i n t e r e s o w a n i a środowis­ n a człowieka znalazły n o w e i po złamaniu się w przez Dedzima barier bardzo izolacjonistycznych. J a p o n i i , podobnie zresztą jak w Geo­ innych k r a j a c h , w powiązaniu z i n n y m i d z i e d z i n a m i n a u k p r z y r o d n i c z y c h względnie h i s t o ­ rycznych. na Początkowo po wyjściu środowisko przyrodnicze niemieckiej. J a k o drogowskaz zujące w n a bezpośredni środowisku Ogromny, jeżeli wywarli Ritter, O s k a r Modern się związek zachowań jak i w nie zasadniczy, w p ł y w znakomici An geografów wpływem uczeni człowieka tej japońskich klasycznej Outline z zasobami materii na dalszy niemieccy — Peschel, F e r d y n a n d Richthofen Geographers. pod of Progress ustalenia rozwój znajdującymi G. W. japońskiej Aleksander G. zaś z dzieł H u m b o l d t a egzystencji i japońskich. W logieznej wana rozwoju działalności jako zwornik człowieka nauki wiedzy z i e m i , weszły o do pomiędzy ustaleniami K u l t u r k r e i s l e h r e . Związek ten na Humboldta i Rittera nauki japońskiej japoński, warunkach wiedzy etno­ sensie t r a k t o ­ a późniejszymi j e d e n z głównych kierunków gruncie С r o n e, podręczników n a rozwój F r y d e r y k a R a t z l a może być w p e w n y m zwłaszcza reprezentującymi ze szczególną wyrazistością. na niemieckiej geo­ Karol rozdziały 2, 3, 6, L o n ­ i R i t t e r a , dotyczące ogólnej oddziaływania sylwetka naukowa dyfuzjonistami, tzw. kręgu się Hegla. myśli Humboldt, i F r y d e r y k R a t z e l (C. in Geography, F. d y n 1951). W i e l e p r a c t y c h u c z o n y c h zostało przetłumaczonych n a język wyciągi filozofii w rachubę wchodziły w c z e s n e p r a c e I . K a n t a w s k a ­ przyrodniczym, graficznej z c i e n i a i z o l a c j i poglądy kształtowały etnologii, uwydatnia się �ETNOLOGIA JAPOŃSKA 109 Okres szczególnej i z o l a c j i J a p o n i i na w p ł y w y z zewnątrz przypada na w i e k X V I I i t r w a do połowy X I X w i e k u . Dopiero w y d a r z e n i a p o l i ­ tyczne, które się rozegrały n a przełomie pierwszej i d r u g i e j połowy ubiegłego stulecia na P a c y f i k u w rejonie w y s p Honsiu, K i u s i u , H o k k a i d o , doprowadziły p o d presją m a r y n a r k i w o j e n n e j Stanów Zjednoczonych A m e r y k i Północnej do o t w a r c i a portów japońskich dla h a n d l u z za­ granicą . W dziejach J a p o n i i drugą połowę X I X stulecia zazwyczaj c h a r a k t e r y z u j e się j a k o zawrotną karierę n a r o d u . Na temat r e w o ­ l u c y j n e j m o d e r n i z a c j i k l u c z o w y c h dziedzin przemysłu i gospodarki oraz życia społeczno-państwowego J a p o n i i pisano bardzo wiele, zarówno u schyłku X I X w i e k u , j a k i po m i l i t a r n y m zwycięstwie J a p o n i i nad Rosją. T e n sam temat z u w y p u k l e n i e m narastającej r o l i p o l i t y c z n e j J a p o n i i w układzie stosunków światowych p o d e j m o w a n y był z n i e ­ słabnącym napięciem zarówno w okresie międzywojennym, j a k i po klęsce J a p o n i i poniesionej w I I w o j n i e światowej. 10 W r e f l e k s j i na temat dróg r o z w o j o w y c h etnologii japońskiej oczy­ wiście będą nas interesować przede w s z y s t k i m te kwestie z k i e r o w a ­ nego, a nie żywiołowo przebiegającego procesu m o d e r n i z a c j i Japonii, które naświetlają l u b bezpośrednio wskazują n a powiązania z głównymi światowymi n u r t a m i nauk o człowieku i jego k u l t u r z e . Wszak podobnie j a k i w i n n y c h dziedzinach również i w n a u k a c h o człowieku i jego k u l t u r z e trzeba było się zdecydować, co należałoby wybrać z kręgu n a u k i europejskiej, a raczej, w j a k i etap r o z w o j u myśli etnologicznej należa­ łoby się włączyć, żeby móc od razu wejść w najbardziej w a r t k o toczący się n u r t życia i n t e l e k t u a l n e g o . Na t l e p r z e j m o w a n i a wzorów europejskich i częściowo amerykańskich jeszcze w d r u g i m dzisięcioleciu bieżącego stulecia w J a p o n i i przetrwał i był dość szeroko stosowany system ocen dla fabrycznej p r o d u k c j i zagranicznej. W ocenach t y c h brzmiała nie t y l k o aprobata i wyróżnienie w y s o k i e j jakości niektórych k a t e g o r i i wyrobów w y t w a r z a n y c h przez t e n czy i n n y k r a j , lecz również zapowiedź o r i e n t o w a n i a własnych zamierzeń wytwórczych w t y m właśnie k i e r u n k u . A więc n p . p r z e d m i o t e m najwyższej aprobaty i w z o r e m do naśladowa­ nia w k r e o w a n i u własnego przemysłu okrętowego i maszynowego był przemysł angielski, to samo dotyczy przemysłu włókienniczego; w dzie­ dzinie o p t y k i i c h e m i i , zwłaszcza lekarskiej i f a r b i a r s k i e j — przemysł P o d presją amerykańskich okrętów w o j e n n y c h k o m a n d o r M. C . P e r r y w i m i e ­ n i u Stanów Z j e d n o c z o n y c h A . P . w d n i u 31 m a r c a 1854 r. w K a n a g a w a podpisał z Japonią t r a k t a t „przyjaźni i p o k o j u " . N a m o c y tego układu d l a amerykańskiej floty o t w a r t e zostały p o r t y S i m o d a n a półwyspie I d z u i H a k o d a t e n a H o k a j d o . Jednocześnie U S A otrzymały w J a p o n i i p r a w a największego u p r z y w i l e j o w a n i a . W l a t a c h 1854 - 1868 d l a kontaktów z zagranicą o t w a r t o j e s z c z e p o r t y w J o k o ­ hamie, Kobe, O s a k a i Niigata. 10 �110 WITOLD DYNOWSKI niemiecki, p r o d u k c j i kapeluszy — przemysł włoski; kosmetyków i per­ f u m —• wytwórczość francuska i t d . Rodowód powyższego systemu ocen w y w o d z i się, rzecz prosta, z doświadczeń m o d e r n i z a c j i życia starej J a p o n i i w osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych latach minionego stulecia. Możemy więc śmiało postawić p y t a n i e , j a k i e m i a n o w i c i e w z o r y z kręgu myśli etnologieznej przyświecały modernizującej się humanistyce japońskiej w w y b o r z e k i e r u n k u , w którym w i n n a się kształtować etnologia rodzima. W świetle w y p o w i e d z i n a u k o w y c h na t e m a t m e c h a n i z m u postępowania p r z y budo­ w i e zrębów n o w e j J a p o n i i oraz ostatnio w związku z Kongresem u d o ­ stępnionymi materiałami i p u b l i k a c j a m i udzielenie odpowiedzi na t o p y t a ­ nie nie będzie nastręczać większych trudności. W p u n k c i e wyjściowym zainteresowań problematyką etnologiczną w J a p o n i i nie r e j e s t r u j e m y żadnych wstrząsów, które b y wskazywały na ścieranie się na t y m gruncie założeń teoretycznych. Chodzi przede w s z y s t k i m o reperkusje wywołane zwalczaniem myśli ewolucjonistycznej przez bardzo d y n a m i ­ czny k i e r u n e k występujący w naszej d y s c y p l i n i e pod nazwą szkoły k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j ( K u l t u r k r e i s l e h r e — teoria kręgów k u l t u r o w y c h ) . Etnologia japońska s t a r t u j e w. p e w n y m sensie z p u n k t u zerowego i od razu sprzęga się z rozpędzonym kołem myśli etnologieznej w p u n ­ kcie największej popularności t e o r i i kręgów k u l t u r o w y c h i założeń d y f u z j o n i s t y c z n y c h . A więc obraz jest jasny. Z chwilą g d y w m o d e r n i ­ zującym się życiu J a p o n i i nadeszła k o l e j na podjęcie studiów e t n o l o g i ­ cznych , w myśl przyjętych zasad wartościowania sięgnięto bez w a h a ­ nia, jeżeli nie po najlepszy, t o z całą pewnością o d przełamu X I X i X X stulecia do dwudziestych l a t bieżącego stulecia najpopularniejszy wzorzec metodologiczny. W p r a k t y c e wyrażało się to wysyłaniem na studia osób zainteresowanych przede w s z y s t k i m do Niemiec i A u s t r i i , p r o w a d z e n i e m prac badawczych na terenie J a p o n i i w g określonych założeń metodologicznych i nauczania n a u n i w e r s y t e t a c h wspierającego n W s t o s u n k u do d z i e d z i n p o k r e w n y c h : antropologii, a r c h e o l o g i i i językoznaw­ s t w a , z a i n t e r e s o w a n i a etnologiczne w J a p o n i i skrystalizowały się z p e w n y m opóź­ n i e n i e m . W 1884 r. p o w s t a j e T - w o A n t r o p o l o g i c z n e w T o k i o (dzisiejsze Japońskie T - w o A n t r o p o l o g i c z n e ) , ze s w o i m c z a s o p i s m e m „Zinruigaku Z a s s i " . P i e r w s z a k a ­ t e d r a antropologii w J a p o n i i została k r e o w a n a na Uniwersytecie Tokijskim w 1893 r. S t u d i a językoznawcze zapoczątkował w J a p o n i i a n g i e l s k i profesor В. H . C h a m b e r l a i n w 1886 r. O n też był p i e r w s z y m p r o f e s o r e m l i n g w i s t y k i n a u n i w e r s y t e c i e t o k i j s k i m i założycielem Japońskiego T o w a r z y s t w a Językoznawczego. R u c h n a p o l u a r c h e o l o g i i japońskiej zbiega się z powołaniem do życia w 1896 r. Japońskiego T - w a A r c h e o l o g i c z n e g o . I n s p i r a t o r e m studiów i badań a r c h e o l o g i c z ­ n y c h w J a p o n i i był A m e r y k a n i n S t e p h e n M o r s e działający w r a z ze s w o i m i u c z n i a ­ m i japońskimi. Początki o r g a n i z o w a n i a się etnologów japońskich występują n a t o ­ m i a s t dopiero w t r z y d z i e s t y c h l a t a c h bieżącego s t u l e c i a . Z i n i c j a t y w y kilku 11 �ETNOLOGIA 111 JAPOŃSKA się na d o r o b k u Frobeniusa, A n k e r m a n a , Graebnera i zwłaszcza W i l h e l m a Schmidta . Wl obrazie modernizującej się J a p o n i i duże zainteresowanie n a u k o w e budziły i budzą nadal procesy dezintegracji k u l t u r y t r a d y c y j n e j i w z a ­ jemnego p r z e n i k a n i a się składników starszych z n o w y m i . Zjawisko ostatnie jest bodajże najistotniejsze d l a c h a r a k t e r u narodowej k u l t u r y 12 młodych naukowców Circle". W nazwie japońskich zawiązuje się w 1928 r. zespół pod nazwą tego zespołu z a z n a c z o n e są p i e r w s z e litery dyscyplin „АРЕ (Antropo­ logia, P r e h i s t o r i a , E t n o l o g i a ) , p r z e d s t a w i c i e l e których p o s t a w i l i sobie z a c e l szeroko p o j m o w a n e s t u d i a o człowieku i jego k u l t u r z e . N a zrębie działalności A P E C i r c l e w 1934 r. powstało nazwą Japońskie „Minzokugaku wysiłki p o z n a w c z e T-wo Kenkyu". W Etnologiczne stosunkowo przedstawicieli wielu z własnym krótkim czasopismem pod zjednoczyło ono czasie d y s c y p l i n interesujących się kulturą i z a ­ chodzącymi w niej z m i a n a m i u ludów zamieszkujących S a c h a l i n , w y s p y Mikronezję, Instytut Formozę Entologiczny Oświaty. Niemal Okres i inne z siedzibą wojenny wszystkie i Azji. nauczanie cesarskim od w Tokio, mocne W podległy piętno n i m prace w 1943 r. Kurylskie, zostaje organizacyjnie n a działalności pod kierunkiem kreowany Ministerstwu tego prof. Instytutu. Masao hasłu możliwie s z y b k i e m u p o z n a n i u tokijskiego ośrodka etnologicznego J a p o n i i p r o w a d z o n e było w uniwersytecie Uniwersytet w wyspiarskie. naczelnemu Niezależnie etnologii w wycisnął prowadzone zostały podporządkowane ludów zespoły Taihoku na Formozie prace Oka kultury badawcze Instytucie Etnologicznym (obecnie Narodowy na Taiwański w T a i p e i ) . Placówka t a została powołana do życia w 1928 r. i służyła za centrum bardzo intensywnie prowadzonych W K o r e i działał ośrodek etnologiczny w e r s y t e c i e w K e i j o (obecnie U n i w e r s y t e t Hokkaido koncentrowały placówek naukowych się studia działało kierownictwem jego założyciela cowników instytucji tej od studiów k u l t u r y ludności p r z y Zakładzie Socjologii w Seulu). Przy muzeum nad Ainami. 1935 r. Kunio rekrutował Yamagita. się Równolegle Japońskie T-wo Bardzo głównie z etnologicznych Folklorystyczne nauczycieli i miłośników s w o j s z c z y z n y . Dzięki t e m u wej zostały duże zasoby zgromadzone na uniwersytecie do l i c z n y zespół prowincjonalnych Formozy. na Cesarskim U n i ­ pod współpra­ zwłaszcza w tej placówce szkół nauko­ materiałów do studiów n a d obrzędowością, w i e r z e n i a m i , literaturą i sztuką ludową. Ethnology in Japan, „Historical Review", T o k i o 1968, s. 1 - 3. 12 czaj N a przełomie X I X i X X s t u l e c i a szeroko angażowania zagranicznych jątkowych wypadkach instytutów badawczych Przemysł mocy wysoko i i administracja specjalistów specjalistów wykwalifikowani wyższych zakładów, państwowa i miejska z a g r a n i c z n y c h . Można 30 l a t w J a p o n i i został w program wysyłania w zasadzie w spojrzeniu rozwojowi doradcy zresztą prawie rozwiązany problem l a t a c h t r z y d z i e s t y c h bieżącego w Japonii ustał. T y l k o w więc przyjąć, japońskich n a s t u d i a do A u s t r i i i N i e m i e c świadczeniu i a p r o b a c i e rozpowszechniony prawie bywali zwy­ całkiem wy­ zapraszani bardzo krótki okres. już n i e korzystały z po­ że w kadr przeciągu niespełna narodowych. s t u l e c i a młodych Toteż etnologów musiał bazować się n a m o c n y m prze­ w y s o k i c h czynników państwowych, że s p e c j a l i z o w a n i e poznawczym z pozycji teorii do na Kulturkreislehre najlepiej się odpowiada japońskiej myśli etnologicznej. Z wiedeńskiej szkoły W . S c h m i d t a w y s z l i najwybitniejsi etnologowie japońscy: prof. M . O k a , I s h i d a , U n o i i n n i . in J a p a n , s. 10 - 11. Ethnology �112 WITOLD DYNOWSKI Japonii. Toteż spojrzenia badawcze h u m a n i s t y c z n y c h społecznych nauk, zwłaszcza po I I w o j n i e światowej, zmierzają właśnie w t y m k i e r u n k u . W problematyce i tematyce rozbudowanej po I I w o j n i e światowej dość wyraźnie zarysowuje się sfera zainteresowań socjologicznych i a n t r o p o ­ l o g i i społecznej. Z n a t u r y rzeczy zainteresowania te skupiają się głównie wokół wyników krzyżowania się d a w n y c h i n s t y t u c j i społecznych z n o ­ w y m i j a k i na procesie f o r m o w a n i a się współczesnego światopoglądu, gdzie względnie niedawno m i n i o n a przeszłość sprzęga się mocno z róż­ n y m i fazami modernizującej się i zmodernizowanej J a p o n i i . Jednakże do naszych celów, to jest do krótkiej c h a r a k t e r y s t k i procesu f o r m o w a n i a się japońskiej myśli etnologieznej, szczególnie pożyteczne jest zapoznanie się z w y n i k a m i studiów etnologiczych n a d kulturą materialną. W pracy poświęconej r e l a c j i wytworów i f o r m t r a d y c y j n y c h do zapożyczeń występujących w zmieszaniu w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j l u d n o ­ ści m i e j s k i e j S. A . A r u t i u n o w zauważa, że mało prawdopodobne jest, żeby ktoś zakwestionował słuszność podziału i zaszeregowania p r a w i e w s z y s t k i c h wytworów występujących w e współczesnym życiu m i e j s k i m J a p o n i i , a m i a n o w i c i e w pomieszczeniach m i e s z k a l n y c h , sprzętach, urzą­ dzeniu wnętrza, odzieży, wyżywieniu i t d . do jednej z dwóch zasadniczych g r u p . Do pierwszej g r u p y — zachodniej (po j a p o n s k u sejiesiki, w skrócie sej) l u b do g r u p y d r u g i e j — rodzimej japońskiej (po j a p o n s k u wąsiki, w skrócie wa). W większej ilości wypadków Japończycy bez trudności potrafią określić, czy d a n y wytwór należy do g r u p y sej czy wa. Jednakże wytwór, który w zasadzie może być całkowicie sej, w rzeczywistości często łączy w sobie również jakieś elementy wa. D o d a j m y , że pod t y m r o z u m i e się nie to, że n p . w h o t e l u wa są zainsta­ lowane telefony czy telewizory, gdyż j a k zauważa autor postęp t e c h n i ­ czny n i e rtależy do t e j czy i n n e j g r u p y etnicznej. Natomiast w przemie­ szaniu elementów wa i sej decydują inne połączenia, n p . w h o t e l u sej mogą być zainstalowane w a n n y wa w s w y m t y p i e całkowicie japońskie l u b o d w r o t n i e . I n n y z k o l e i przykład przemieszania elementów wa i sej zaczerpnięty z dziedziny odzieży: odzież z g r u p y wa w y k o n a n a z t k a n i n y sej (welur, k o r o n k a itp.) względnie n a w e t i z t k a n i n y wa, lecz z dodat­ k i e m sej — n p . g u z i k i . 1 3 1 4 Japoński r o d z i m y zwyczaj siedzenia nie uwzględnia posiłkowania się j a k i m k o l w i e k sprzętem specjalnym, po p r o s t u siada się n a m a t e r a c u (dzabuton), rozesłanym na podłodze, podkurczając bądź krzyżując nogi. 13 S. A . matierialnoj Arutiunow, kulturie z. 5, s. 64. 14 Ibidem, s. 66. Tradicionnoje japonskogo goroda, i zaimstwowannoje „Sowietskaja w sowriemiennoj Etnografia", M o s k w a 1964, �ETNOLOGIA JAPONSKA 113 Ostatnio jednak rozpowszechnił się zwyczaj siadania na f o t e l u z podłok i e t n i k a m i , oparciem i płaskim siedzeniem w t y p i e sej, lecz bez nóżek. Takie „siedzisko" stawia się w p r o s t na rozesłanej macie (tadami) i siedzi się podobnie, j a k na rozesłanym materacu krzyżując l u b podkurczając nogi. Biorąc rzecz od s t r o n y podobieństwa, w y t w ó r t e n b l i s k i jest sej, n i e m n i e j poprzez odpowiednią modyfikację może występować t y l k o w e wnętrzu wa. Co więcej korzysta się z niego w sposób odpowiadający zwyczajowi wa . 15 Te i wiele i n n y c h przykładów przytoczonych przez autora, w y b i t n e g o znawcę procesu modernizującej się Japonii, wzbogacają nas o dodatkową umiejętność o d c z y t y w a n i a zachodzących t a m zmian. Otóż, w m o d e l u r o z w o j o w y m etnologii japońskiej również r e j e s t r u j e m y występowanie w r e l a c j i wzajemnego p r z e n i k a n i a się elementów, które dadzą się o d ­ nieść do g r u p y sej l u b wa. J a k już wspomniałem w fazie początkowej japońska i n i c j a t y w a n a ­ u k o w a w dziedzinie e t n o l o g i i wyraża się wyłącznie w w y b o r z e w z o r u postępowania poznawczego (wybór padł n a jeden z głównych kierunków w etnologii — K u l t u r k r e i s l e h r e ) i w o p a n o w a n i u jego metodologii n a studiach głównie poza g r a n i c a m i k r a j u , przede w s z y s t k i m w ośrodkach niemieckiej myśli etnologicznej. W przeciwieństwie do studiów języko­ znawczych i archeologicznych, które zostały zapoczątkowane na gruncie japońskim przez obcokrajowców, n a u k o w y r u c h antropologiczny i etno­ logiczny podjęli n a u k o w c y japońscy sami. N i e zmienia to wszakże istoty s p r a w y . Również b o w i e m i w t y m w y p a d k u , w momencie organizowania p i e r w s z y c h etnograficznych warsztatów p r a c y n a u k o w e j , r e j e s t r u j e m y w n i c h występowanie t y l k o t y c h elementów, które w myśl podjętej zasady zaszeregowania będzie można odnieść wyłącznie do g r u p y sej. W niedługim j e d n a k czasie sytuacja zmienia się i ulega t y p o w e j dla stosunków japońskich m o d y f i k a c j i . W k o n k r e t n y m w y p a d k u poprzez wprowadzenie do badań p r o b l e m a t y k i i t e m a t y k i japońskiej, głównie dotyczącej entogenezy Japończyków w entologicznych warsztatach pracy n a u k o w e j torują sobie drogę elementy dające się odnieść również i do g r u p y wa. Do g r u p y ад skłonni jesteśmy też zaszeregować wszelkie próby krzyżowania różnych spojrzeń poznawczych. D o t y c z y to zarówno prób łączenia p o k r e w n y c h k a t e g o r i i teoretycznych, n p . t e o r i i kręgów k u l ­ t u r o w y c h W . S c h m i d t a z k o n c e p c j a m i d y f u z j o n i s t y c z n y m i przede wszyst­ k i m Riversa, j a k i powiązań w jedną całość o d m i e n n y c h założeń n a ­ u k o w y c h , n p . t e o r i i kręgów k u l t u r o w y c h z k i e r u n k i e m socjologicznym 15 Ibidem, 8 — Etnografia s. 68. P o l s k a , t. X I V z. 1 �114 WITOLD DYNOWSKI D u r k h e i m a czy też r e l i g i o z n a w c z y m M a r r e t a . Toteż jakikolwiek w t y c h i i n n y c h koncepcjach japońskich w y k o r z y s t y w a n o Składniki należące do k u l t u r y umysłowej Zachodu i częściowo A m e r y k i , n i e m n i e j ze względu na bardzo specyficzne — p o w i e d z m y — t y p o w o japońskie sposoby i c h łączenia w postępowaniu n a u k o w y m można je, na s k u t e k t y c h właści­ wości, wiązać z wartościami określonymi j a k o wa. 16 N i e wszystkie jednak koncepcje japońskich erudytów cieszyły się jednakową przydatnością naukową. T y l k o niektóre z n i c h przetrwały próbę rodzimej k r y t y k i . D o rzędu t y c h ostatnich należą prace M . O k i , które dla pewnego odłamu etnologów japońskich były i pozostały nadal drogowskazem n a u k o w y m . Toteż j a k k o l w i e k t e n czołowy przedstawiciel etnologii japońskiej od k i l k u n a s t u l a t znacznie poszerzył zakres swoich zainteresowań, przechodząc o d t e m a t y k i japońskiej do zagadnień, które dałyby się zamknąć w ogólnym haśle co dzieli, a co łączy kulturę różnych ludów i zbliżył w s w y c h studiach do stanowiska teoretycznego H . Baumana, A . Jensena oraz i n n y c h przedstawicieli zmodernizowanego k i e r u n k u szkoły k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j , n i e m n i e j pozostawił on l i c z n y zastęp następców, którzy z pozycji jego d a w n y c h zainteresowań k o n ­ tynuują rozpoczęte dzieło badań n a d etnogenezą Japończyków. Co p r z y t y m jest bardzo znamienne, że jego myśli inspirujące zostały o p u b l i k o w a n e t y l k o częściowo. M a m n a myśli jego n i e opublikowaną pracę doktorską napisaną w W i e d n i u , n i e m n i e j szeroko znaną p t . Kulturschichten in Alt-Japan (1934) luib p t , Strada in Ancient Japan . u D l a przykładu p r z y t a c z a m zaczerpnięty z niej schemat u w a r s t w i e ­ nia k u l t u r , które zdaniem M . O k i , a także później i i n n y c h , złożyły się na odległą przeszłość etniczną Japonii. 1. K w a z i — melanezyjski zespół łowiecki (społeczeństwo m a t r y l i n e ­ arne z t a j n y m i związkami, i uprawą b u l w ) . 2. A u s t r o a z j a t y c k i zespół łowiecki (społeczeństwo m a t r y linearne z górską, suchą uprawą ryżu). 3. T u n g u s k i zespół łowiecki (społeczeństwo p a t r y l i n e a r n e z syste­ m e m o r g a n i z a c y j n y m xala, u p r a w a zbóż bez zastosowania irygacji). 4. A u s t r o n e z y j s k i zespół r y b a c k i (społeczeństwo z dominującą rolą mężczyzn — male-centric society, k l a s a m i w i e k u i mokrą uprawą ryżu). 5. Zespół najeźdźców ałtajskich ( p a t r i a r c h a t z organizacją t y p u udi). , N a g r u n c i e etnologii japońskiej była t o pierwsza próba zastosowania określonej t e o r i i d l a ustaleń dotyczących głębokiej p e r s p e k t y w y h i s t o 16 E . U n o, The Religious W rites tym samym Minzoku, 17 ethnology and ceremonies k i e r u n k u zmierzają T o k i o 1942, i i n n e . Ethnology of in Japan, s. 9. religion, concerning prace Tokio 1929; o r a z rice-planting jego u c z n i a in praca Malaysia, materiałowa T o k i o 1940. J . T a ñ a s e - Fuisippin no �ETNOLOGIA 115 JAPONSKA r y c z n e j . Różni się ona zasadniczo od ujęć f o l k l o r y s t y c z n e j szkoły J a n a g i t y interpretującej proces z m i a n współczesno-historycznych poprzez analizę żywych obrzędów i obyczajów. K i e r u n e k studiów n a d etnogenezą w oparciu o teorię kręgów k u l t u r o w y c h , zapoczątkowany przez M . Okę nawet po I I w o j n i e światowej, k i e d y załamuje się i zmienia d a w n y n u r t myśli etnologieznej, nadal reprezentowany jest dość licznie. W t y m zakresie szczególnie a k t y w n i e p r a c u j e Obayashi i Yamada. D o grona uczniów M . O k i należy także N a n i i o E g a m i , on jest również n a ­ czelnym rzecznikiem poglądu, że jedna z w a r s t w d a w n e j k u l t u r y j a ­ pońskiej została u f o r m o w a n a pod wpływem k o n n y c h najeźdźców, n a ­ leżących do ałtajskiej r o d z i n y językowej. Inną czołową postacią k i e ­ r u n k u K u l t u r k r e i s l e h r e jest Iszida. Studiując f o l k l o r japoński p r z y ­ czynił się on poważnie do poszerzenia popularności t e j szkoły i j e j założeń teoretycznych j a k o i n s t r u m e n t u poznawczego dawno m i n i o n e j przeszłości historycznej k r a j u . 1 8 Rozpatrzmy jeszcze jedną sytuację, w której rozróżnianie elementów sej i wa rzuca dodatkowe światło na specyfikę rozwojową e t n o l o g i i japońskiej. B e z w a r u n k o w a k a p i t u l a c j a J a p o n i i w I I w o j n i e światowej spowodowała całkowite załamanie się dawnej s t r u k t u r y życia państwo­ wego i stworzyła konieczność w p r o w a d z e n i a daleko idącej r e o r g a n i ­ zacji. Rzecz prosta, że również i n a u k i humanistyczne, społeczne po­ dzieliły t e n sam los. W; przeciągu dłuższego czasu, podczas którego reorganizowano studia u n i w e r s y t e c k i e , wyższe zakłady n a u k o w e były nieczynne, zawiesiły też swą działalność t o w a r z y s t w a n a u k o w e i i c h w y d a w n i c t w a . U n i w e r s y t e t y na Formozie, w K o r e i i na O k i n a w i e w w y ­ n i k u k o r e k t u r t e r y t o r i a l n y c h i wprowadzenia zarządu wojskowego s t r a ­ ciły swój związek z nauką japońską. Co zaś najważniejsze, że w s y t u a c j i powojennej n a g r u n t japońskiej etnologii został przeszczepiony n o w y k i e r u n e k badawczy, którego przedstawiciele w krótkim czasie przejęli przewodzenie naukowe, wyraźnie otwierając n o w y rozdział w dziejach tej d y s c y p l i n y . A oto w skrócie bieg wydarzeń. W 1946 r . w składzie C i v i l I n f o r m a t i o n a n d E d u c a t i o n Section of the O c c u p y i n g Force działał dość l i c z n y zespół antropologów a m e r y ­ kańskich. Z r a m i e n i a t e j Sekcji studia terenowe n a d społecznością wiejską p r o w a d z i l i : Passin, Pelzel, B e n n e t t i I s k i n o . Z a t r u d n i a l i o n i p r z y a n k i e t o w a n i u , w y w i a d a c h i z b i e r a n i u d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h , paręset etnografów japońskich (młodsza generacja), pozostających bez zajęcia po u t r a c i e warsztatów p r a c y n a u k o w e j n a u n i w e r s y t e t a c h w S e u l u , 18 N. E g a m i , Japanese wa state, E . I s h i d a, people, The Horse-riding people's conquest T o k i o 1967. T e j s a m e j p r o b l e m a t y c e T o k i o 1958. M. Oka, N. Egami, I. of Japan: formation poświęcona jest p r a c a Y a w a t a, The origin of of the zbioro­ Japanese �116 WITOLD DYNOWSKI Formozie oraz po pozbawieniu i c h możności prowadzenia p r a c y t e r e ­ nowej na w y s p a c h K u r y l s k i c h , Formozie, w Mandżurii, na wyspach Oceanii i Indonezji. Jednocześnie zapoznano młodszą generację etnologów japońskich z bardzo obfitą i różnorodną literaturą amerykańską z zakresu antropologii społecznej, a n t r o p o l o g i i k u l t u r o w e j , studiówi n a d osobo­ wością, analizą strukturalną, zwłaszcza r o d z i n y i j e j przeobrażeń współczesnych, a nade wszystko z problematyką etnopsychologii i f o r ­ m o w a n i e m się wzorców k u l t u r o w y c h . 19 D l a etnologii japońskiej Okresu powojennego ukazanie się p r a c y R u t h Benedict The Chrysanthemum and the Sword, było w y d a r z e n i e m n i e z m i e r n i e ważnym . Sami Japończycy podkreślają, że zostali zasko­ czeni f a k t e m , że a u t o r k a n i g d y nie była w J a p o n i i i że posługując się o d p o w i e d n i m sposobem postępowania poznawczego jednocześnie mogła bardzo w n i k l i w i e sięgnąć węzłowej p r o b l e m a t y k i dotyczącej „charakteru narodowego" Japończyków. Toteż p o m i m o p e w n y c h błędów rzeczowych i n i e wyczerpującej znajomości faktów h i s t o r y c z n y c h praca R. Benedict o d r a z u znalazła się w c e n t r u m u w a g i japońskiego świata i n t e l e k t u a l n e ­ go. J e j b r a k i nie mogły przyćmić j e j znaczenia inspirującego. 20 W rozwijającej się s y t u a c j i bez t r u d u da się zauważyć mechanizm działania elementów sej na rodzimą inwencję naukową i powstawanie elementów wa. W bezpośrednim związku z książką R. Benedict oraz szybko przenikającymi prądami amerykańskiej etnopsychologii narastają także prace naukowców japońskich. Podobnie j a k przed czterdziestu l a t y z założeniami t e o r e t y c z n y m i K u l t u r k r e i s l e h r e , t a k i ostatnio powstają liczne próby rozwinięcia etnopsychologii japońskiej. Wyczerpującą b i b l i o ­ grafię t y c h prac podaje T . Y a m o t o . Jednocześnie czołowy t e n uczony w obszernym a r t y k u l e o m a w i a także metodykę prac i cele p r a k t y c z n e etnopsychologów japońskich. W jego warsztacie n a u k o w y m powstała też próba ujęcia w 17 p u n k t a c h , p o d s t a w o w y c h cech „charakteru n a r o d o w e ­ g o " Japończyków. 21 z I n n a z k o l e i g r u p a badaczy p o d k i e r o w n i c t w e m Esimoto i U s i d z i m y u n i w e r s y t e t u w K i u s i u współpracując z n i e m i e c k i m i , a n g i e l s k i m i 19 Ethnology 20 R. B e n e d i c t , ta w in Japan, tłumaczeniu s. 4 - 6. The Chrysanthemum japońskim ukazała się w and the Sword, N. Y o r k 1949 r. i stała się w 1947. P r a c a krótkim czasie „bestsellerem". 21 T. R u c h па Y a m a m o to, C r o s s - C u l t u r a l U n d e r s t a n d i n g , N . Y o r k — L o n d o n 1964. p o l u studiów japońskiego „charakteru narodowego" podtrzymywany jest także p r z e z p r a c e etnopsychologów amerykańskich i e u r o p e j s k i c h , np. G . G o r e r, Japanese chołogii National Character, w Japonii (Problemy 1968, s. 237 - 249. L o n d y n 1957; S . etnografii I. i etniczeskoj К o r o 1 e w, istorii Izuczienie narodów Azii), etnopsiMoskwa �ETNOLOGIA 117 JAPONSKA i f r a n c u s k i m i kolegami podjęła studia porównawcze nad f o r m o w a n i e m się osobowości w J a p o n i i i w Europie. Nie t u miejsce na bardziej wyczerpującą relację o r o z w o j u prac badawczych n a d „narodowym c h a r a k t e r e m " Japończyków. Trzeba j e d ­ nak wspomnieć, że w t e n k i e r u n e k , obejmujący coraz szersze kręgi badaczy, włączyli się także p s y c h i a t r z y . Pod k i e r o w n i c t w e m Cuneo M a r a m i t s u profesora p s y c h i a t r i i n a u n i w e r s y t e c i e w Nagoi pracuje zespół 34-osobowy, złożony z psychiatrów, etnologów, socjologów i psycholo­ gów n a d szerokim zakresem zagadnień „stosunków l u d z k i c h " . W w y n i k u w i e l o l e t n i c h prac t e r e n o w y c h p r o w a d z o n y c h w l i c z n y c h ośrodkach m i e j s k i c h , we wsiach górskich i r y b a c k i c h zebrano bardzo o b f i t y materiał dotyczący społecznej i etnicznej s t r a t y f i k a c j i ludności, który jest systematycznie o p r a c o w y w a n y i p u b l i k o w a n y . I n n y z k o l e i przykład działalności n a u k o w e j psychiatrów w dziedzinie etnopsychoiogii, zaczerpnięty z doświadczeń k l i n i c z n y c h , jest w y m o w n y m świadectwem szerokiej popularności nowej p r o b l e m a t y k i i prób swoistego, japońskiego podejścia do n i e j (wa). Prof. D o i , p s y c h i a t r a szpitala św. Łukasza w Tokio, studiując zacho­ w a n i e pacjentów japońskich i amerykańskich w odniesieniu do własnych rodzin, dochodzi do w n i o s k u , że japońskie życie rodzinne f u n k c j o n u j e na o d m i e n n y c h zasadach bardziej zhierarchizowanej i z i n s t y t u c j o n a l i z o ­ w a n e j spoistości, jest więc ono m n i e j labilně niż w rodzinie amerykań­ skiej. Dalszy wniosek D o i p r o w a d z i w k i e r u n k u wyższego uogólnienia, że jest to objawi występujący powszechnie w całej Japonii, że jest to japońska cecha „charakteru narodowego" (wa). Szczególnie wysoko liczebnie da się szacować udział japońskich etno­ logów w badaniach t e r e n o w y c h w k r a j u i poza jego g r a n i c a m i , p r o w a ­ dzonych z pozycji poznawczych a n t r o p o l o g i i społecznej i k u l t u r o w e j . Podjęto też p o d t y m kątem pomyślane cenne próby r e i n t e r p r e t a c j i p r z e d w o j e n n y c h i z czasów w o j n y materiałów, pochodzących z C h i n , Mandżurii, W y s p K u r y l s k i c h , Sachalinu, K o r e i , M o n g o l i i , Formozy, M e l a n e z j i i południowo-wschodniej A z j i . 2 2 22 Rozwój zbliżył popularyzacja ilości zainteresowań tradycyjną etnologią założeń publikacji, etnopsychologicznych japońską antropologii które do badań kulturowej na gruncie japońskim w uległa po bardzo nad znacznym stopniu współczesnością. Również p r z y s p i e s z e n i u dzięki raz pierwszy zwracały dużej uwagę n a w y n i k i badań n a d osobowością, studiów p s y c h o a n a l i t y c z n y c h i n a d m e c h a n i z ­ mami przekazu i informacji. Z nurtem n a d społecznością wiejską. W y m i e r n e t y m wiążą się także początki studiów w y n i k i tego zbliżenia dają się między i n n y ­ m i zauważyć w e wzroście k a t e d r socjologii n a u n i w e r s y t e t a c h japońskich i w szych próbach Etnologicznego daniami podejmowania z T-wem nad Ainami. Z wspólnych Antropologicznym tych podstaw badań. Współpraca Japońskiego została zapoczątkowana zrobiono też pierwszy w krok pierw­ T-wa 1951 r. b a ­ w kierunku �118 WITOLD DYNOWSKI I n t e n s y w n e badania n a d współczesną wsią japońską w p e w n y m sensie mogą być i n t e r p r e t o w a n e jako wyrównanie d e f i c y t u , zaistniałego w dzie­ jach etnologii japońskiej. Pierwsze b o w i e m studia n a d społecznością wiejską w J a p o n i i podjął E i t a r o S u z u k i dopiero w 1940 r o k u . Wyszedł o n ze szkoły amerykańskiego antropologa Embree. Za jego też sugestią powstała pierwsza praca S u z u k i Suye Mura (1933), poświęcona analizie różnych ugrupowań społecznych w J a p o n i i i stosunków występujących w społeczności w i e j s k i e j . Praca t a stała się k l a s y c z n y m w z o r e m ujęć późniejszych i znaczenie t o zachowała po dzień d z i s i e j s z y . Śladami S u z u k i poszli A r i g a , O i k a w a , K i t a n o , Takeuszi i w i e l u i n n y c h . Szcze­ gółowy przegląd prac badawczych p r o w a d z o n y c h n a d więzią lokalną w J a p o n i i z omówieniem m e t o d i wyników o p u b l i k o w a l i S h i m a z a k i i S u m i y a . Równolegle do badań n a d więzią społeczną podjęto badania n a d w z o r c a m i s t r u k t u r społeczności w i e j s k i c h i n a d i c h zróżnicowaniem r e g i o n a l n y m . Szczególną pomysłowością w krzyżowaniu spojrzeń poz­ nawczych w t e j dziedzinie wyróżniają się prace F a k u t a k e i Gamo (wa) . 23 24 25 Osobno też należy wymienić k i e r u n e k badań g r u p a m i pokrewieństwa i s y s t e m a m i zawierania Trzeba p r z y t y m zaznaczyć, że większa część podejmujących tę tematykę badawczą p r z y j m u j e integracji 9 nauk towarzystw o człowieku naukowych przez założenie (etnologiczne, giczne, p s y c h o l o g i c z n e , geograficzne, Rozwój badań terenowych społecznej (m. i n . p o z a t z w . „Ligi", antropologiczne, w której połączyło folklorystyczne, głównymi także dydaktykę. wykłady w W 1968 r. na z a k r e s i e antropologii uniwersytetami Badań H u m a n i s t y c z n y c h , I n s t . K u l t u r y Japońskiej w: i wielu jest między i n n y m i także z n a c z n y w z r o s t W udział n a różnych 1968 r. t o w a r z y s t w o jeszcze to liczyło p o n a d liczniejszy Inst. Archeologiczny przeszło kulturowej Inst. Orientalnym, Inst. i n n y c h zakładach nau­ k o w y c h ) . M i a r ą popularności zainteresowań, poszerzoną problematyką nego i i c h a k t y w n y się socjolo­ lingwistyczne, archeologiczne i religioznawcze). uaktywnił 60 wyższych u c z e l n i a c h p r o w a d z o n o i n a d rodziną japońską, związków małżeńskich. etnologów japońskich za p u n k t wyjścia r e i n - etnologiczną członków Japońskiego T - w a E t n o l o g i c z - odcinkach pracy naukowej 800 członków, podczas w t y m czasie tej i n s t y t u c j i . g d y do wykazywał niedawna 500 członków. Działalność naukową b. l i c z n e j k a d r y etnologów japońskich c e c h u j e n a ogół wąska s p e c j a l i z a c j a i dążność do w y d z i e l e n i a t e m a t y k i b a d a w c z e j . dowisku etnologów japońskich c o r a z częściej indywidualnych naukowej O s t a t n i o j e d n a k w śro­ się p r o b l e m dostosowania do s z e r s z y c h uogólnień. Późniejsze p r a c e C . S u z u k i ukazały się pod tytułami: Principles 2 3 nese warsztatów p r a c y dyskutuje rural Korean sociology, rural T o k i o 1940, i The „kei" community, and the „pumashi" „Japanese J o u r n a l of E t h n o l o g y " of association Japa­ in the (Minzokugaku-kenkyu), z. 27, T o k i o 1963, s. 552 - 558. 24 M. S h i m a z a k i , bibliography and some Studies of interpretations, village community: „Sonraku their mutual S h a k a i Kenkyükai", relation T o k i o 1959, s. 105 - 163. 2 5 M. Gamo, Кг/саг Island, its village structure g a k k a i R e n g o " , T o k i o 1959, s. 302 - 326, o r a z i n n e . and kinship system, „Куй- �ETNOLOGIA 119 JAPOŃSKA terpretację f u n k c j o n o w a n i a d a w n y c h i n s t y t u c j i życia rodzinnego. P r z e ­ glądu studiów d o k o n a l i A r i g a i M u n a t a k e publikując odpowiednio skomentowaną bibliografię . W t y m miejscu nasuwa się uwaga, że o d k i l k u n a s t u l a t , k i e d y w m o d e l u powojennej J a p o n i i wyraźniej i p e w n i e j zaczynają się rysować nowe d r o g i r o z w o j o w e życia państwowego również i w etnologii japońskiej powstają, p e w n e prądy, które świadczyłyby o odzyskaniu większej i n i c j a t y w y n a u k o w e j . Powracają n a w a r s z t a t y prac badawczych t e m a t y etnogenezy, nabierają rozpędu s t u d i a n a d japońskim etnosem, coraz częściej r e j e s t r u j e m y próby kojarzenia w y n i ­ ków prac p r z e d w o j e n n y c h z p o w o j e n n y m i ; co zaś najważniejsze etnologia japońska odzyskuje u t r a c o n y rozmach w p r o w a d z e n i u prac t e r e n o w y c h poza g r a n i c a m i k r a j u . Tracąc możliwości prowadzenia prac t e r e n o w y c h n a j e d n y c h obszarach etnologowie japońscy, po w o j n i e kierują się na i n n e i t u najczęściej krzyżują swą działalność z działal­ nością przedstawicieli europejskich l u b amerykańskich środowisk n a u ­ kowych. 26 2 7 Charakterystyczną cechą japońskiej działalności etnograficznej jest dążenie do dysponowania w i e l k i m i zasobami źródeł. T y m się tłumaczy zatrudnianie bardzo dużej k a d r y pracowników n a u k o w y c h p r z y pracach t e r e n o w y c h . Orientując się na podistawie o p u b l i k o w a n y c h d a n y c h nie popełnimy przesady, jeżeli kadrę tę będziemy szacowali z grubsza n a 450 - 500 osób, pracujących w, k r a j u i poza jego g r a n i c a m i . M a m y więc wszelkie p o d s t a w y żeby postawić pytanie, czy liczne zespoły pracujące poza g r a n i c a m i k r a j u , prowadząc bardzo kosztowne i nie łatwe do zrea­ l i z o w a n i a ze względu na formalności i przepisy d l a obcokrajowców, badania terenowe są prowadzone według jednego centralnego p l a n u , czy też w rachubę wchodzą i n n e zasady postępowania i jakie? Otóż opierając się na materiałach japońskich możemy wnosić, że t y l k o w bardzo n i e l i c z n y c h w y p a d k a c h dadzą się ustalić p r z e j a w y świadczące o decydującej r o l i i n i c j a t y w y p r y w a t n e j . Jest rzeczą wręcz zaskakującą, że badaniom japońskim n p . w A f r y c e utorowała drogę i n i c j a t y w a g r u p y studentów, którzy m i e l i możność zapoznania się z założeniami i m e t o ­ d a m i p r a c y terenowej szkoły f u n k c j o n a l n e j B . Malinowskiego i R a d c l i f f e - B r o w n a . W y p a d swój do A f r y k i t r a k t o w a l i o n i początkowo jako pewnego rodzaju protest przeciwko s t a n o w i rzeczy panującemu w etno­ l o g i i japońskiej. W i e m y , że na t y m gruncie n i e m a l wszechwładnie 28 . 26 K. Ariga A Study of the T o k i o 1943; S . M u n a t a k e , Recent the cultural fields of ethnology and Japanese studies family system on Japanese anthropology, and village ,,Annual tenant Reports C o m m u n i t y S t u d i e s " , z. 6: 1959, T o k i o . 27 Ethnology 28 Ibidem, in Japan, s. 77 - 88. system, communities , . H i s t o r i c a l R e v i e w " , T o k i o 1968, s. 8 - 94. of in Village �120 WITOLD DYNOWSKI ugruntowały się założenia K u l t u r k r e i s l e h r e , ostatnio zaś zupełnie wyraź­ nie założenia t e podzieliły się wpływami ze szkołami amerykańskimi, otwierając drogę do narastania różnorodnych Skrzyżowań elementów sej i wa. W y n i k i działalności g r u p y japońskiej w A f r y c e mają sens d w o j a k i . Z jednej s t r o n y ogłaszając d r u k i e m r e z u l t a t y swojej pracy na terenie A f r y k i Czarnej wprowadzała i n t e l e k t u a l n e środowisko japońskie poprzez tematykę szczegółową do całokształtu spraw współcześnie f o r ­ mującej się rzeczywistości afrykańskiej. Z d r u g i e j zaś dzięki t e m u szczu­ plejsze grono specjalistów-etnologów mogło zapoznać się dodatkowo z postępowaniem poznawczym i m e t o d a m i p r a c y terenowej k i e r u n k u funkcjonalistycznego, dotychczas nie spopularyzowanego n a gruncie n a u k i japońskiej. Badania a f r y k a n i s t y c z n e w bardzo krótkim czasie stały się w japońskiej etnologii najmłodszą, lecz szybko rozwijającą się dziedziną zainteresowań. Obecnie n a kontynencie afrykańskim pracuje około pięćdziesięciu japońskich etnologów, w y d e l e g o w a n y c h przez różne i n s t y t u c j e naukowe, w t y m specjalna ekspedycja u n i w e r s y t e t u w K i o t o . 29 Całkiem inaczej w y p a d n i e spojrzeć na badania prowadzone przez japońskich etnologów n a terenie Oceanii. Do końca I I w o j n y światowej Japonia występuje jako państwo sprawujące p o w i e r n i c t w o n a d M i k r o ­ nezją. A więc w przeciągu d w u d z i e s t u k i l k u l a t , licząc o d końca I w o j n y światowej, etnologowie japońscy m o g l i bez żadnych ograniczeń p r o w a ­ dzić w t y m r e j o n i e badania terenowe. Rejestr badań rozpoczyna się j e d n a k wcześniej, począwszy b o w i e m od 1884 do 1890 r o k u na M i k r o ­ nezji pracują Inone i S u z u k i . W l a t a c h następnych zostaje o p u b l i k o w a n y c h szereg prac z tego r e j o n u . Pełny rozwój japońskich prac na M i k r o n e z j i p r z y p a d a j e d n a k na okres międzywojenny. Są to prace n a d organiza­ cją społeczną, i n s t y t u c j a m i społecznymi, religią i kulturą materialną. Uwagę p r z y k u w a szczególnie r a p o r t I m a n i s z i , k i e r o w n i k a w y p r a w y u n i w e r s y t e t u w K i o t o (1944 r . ) . 3 0 Po d r u g i e j w o j n i e światowej prace etnologów japońskich na M i k r o ­ n e z j i zostają przerwane p r z y m u s o w o . Okoliczność t a staje się hasłem do podjęcia prac t e r e n o w y c h na Polinezji. N a w y s p a c h Tonga i n a 29 W 1957 r. U n i w e r s y t e t ekspedycję działalność tej e k s p e d y c j i szerzyła terenowe zakres Kyoto swych T. University (Minzokugaku-kenkyu), 30 1944. K. zainteresowań, Umesao, Africa Y m a n i s h i , d l a studiów p r i m a t o l o g i c z n y c h . W pod k i e r o w n i c t w e m s t u d i a etnologiczne. uczestników w K i o t o wysiał n a k o n t y n e n t afrykański dość liczną znaną pod skrótem K U A S E prof. K i u j i badawczego także W y n i k i p a r o l e t n i c h p r a c zostały o p u b l i k o w a n e przez M. Scientific włączając 1963 r. Y m a n i s h i znacznie po­ Tomikawa, Expedition, do p r o g r a m u w The „Japanese intermediate Journal of report of Ethnology" t. 31, T o k i o 1966, s. 60 - 74. Ecological study of Panape Island (Shoko-shion), Tokio �ETNOLOGIA 121 JAPONSKA zachodniej Samoa z r a m i e n i a u n i w e r s y t e t u w Osaka w latach 1960 - 1965 pracuje d r Sugimato nad w z o r a m i k u l t u r o w y m i ludności osiadłej, w l a ­ tach 1963 - 1964 M . A o y a g i s t u d i u j e systemy pokrewieństwa. N a M a r k i ­ zach i na wyspach T u a m o t u prowadzą badania terenowe Iszikawa i Hatanake, nad k w e s t i a m i wynikającymi ze stosunków h a n d l o w y c h . Na zachodniej N o w e j G w i n e i w, latach 1963 - 1964 pracuje wieloosobowa ekspedycja z u n i w e r s y t e t u w Nanzan, cel badań — monograficzne opra­ cowanie k u l t u r y ludności p l e m i e n i a M o u i i D a n i . 3 1 W krótkiej i n f o r m a c j i n i e sposób jest wymienić w s z y s t k i c h t e r y t o ­ riów, a n i też kierunków prowadzonych prac japońskich etnologów. P u b l i k a c j e w y n i k o w i informują zarówno o działalności prowadzonej w B r a z y l i i , P e r u , j a k i w K a l i f o r n i oraz w Kanadzie. U n i w e r s y t e t w. K i o t o sprawuje opiekę zarówno n a d ekspedycją w I r a n i e , w A f g a ­ nistanie, j a k i Pakistanie. D o r e j e s t r u japońskich badań t e r e n o w y c h wchodzą także prace w I n d i i i Nepalu, w dolinie M e k o n g u n a B a l i , Jawie i L o m b o k u . U n i w e r s y t e t y T o k i j s k i i w K i o t o zaangażowane są w pracach archeologicznych, językowych, antropologicznych (społeczna i k u l t u r o w a ) , j a k i etnologicznych na rozległych obszarach południo­ wo-wschodniej A z j i . Osią, wokół której obracają się szeroko pomyślane p l a n y badawcze w t y m rejonie, jest k u l t u r a u p r a w ryżowych j e j zasięgi i powiązania. A więc wszystko to, co zrodziło zaiteresowania etnogenetyczne w J a p o n i i u schyłku ubiegłego stulecia, jest równie a k t u a l n e i dzisiaj. Stąd też k i e r u n k i r o z w o j o w e etnologii japońskiej, aczkolwiek znakomicie wzbogacone o nową problematykę i tematykę badawczą, w gruncie rzeczy n i g d y nie odchyliły się na dłuższy przeciąg czasu od l i n i i zasadniczego postępowania poznawczego, cechującego naukę japońską w ogóle. Wszystko p r z e m a w i a za t y m , że właśnie z t y c h pokładów wyrastają także postawy poznawcze, które dają o sobie znać j a k o elementy wa. I n i c j a t y w a zwołania V I I I K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o ­ logicznych w Tokio miała pełne p o k r y c i e w d o r o b k u n a u k i japońskiej, mobilizacja zaś w s z y s t k i c h zasobów etnologii japońskiej doprowadziła do c h l u b n e j k o n f r o n t a c j i na Kongresie ze światowym d o r o b k i e m myśli etnologiczne j . Ethnology in Japan, s. 91. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd2aef1221c4e13c9fdc066c2e8497dc.pdf 7b3ec3ecefd89b1fc2810edc006d57d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5488 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5104 Title A name given to the resource Etnologia na usługach państwa i ideologii / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.83-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bieliaeva-Sachuk, Veronika Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 Veronika Beliaeva-Saczuk Etnologia na usługach państwa i ideologii Przykład ZSRR Etnologia w państwie wieloetnicznym zazwyczaj odgrywa ważną, a może nawet kluczową rolę. W zależności od wizji, ustroju i ideologii państwa, przy pomocy naukowców lub tylko „pod płaszczykiem” etnologii, tworzy się polityka wobec różnych etnosów zamieszkujących wybrany kraj. Te procesy nasiliły się zwłaszcza w XX w. i po dzień dzisiejszy możemy je obserwować w takich państwach wieloetnicznych, jak Chiny, Indie, Stany Zjednoczone Ameryki etc. Chciałabym jednak skupić się na Rosji, która w XX w. przeżyła kilka drastycznych zmian ustrojowych, podczas których ważną rolę odgrywała polityka etniczna. Zmiany te zaważyły na sytuacji politycznej oraz gospodarczej prawie całego świata. W Rosji można do dziś obserwować procesy etniczne, które nastąpiły po rozpadzie ZSRR – przebudzenie poczucia etniczności, odrodzenie (często odtwarzanie) tradycyjnej kultury, pojawienie się ruchów nacjonalistycznych oraz separatystycznych. Obecnie wiodący etnolodzy rosyjscy, np. Walerij Tiszkow, zwracają uwagę na fakt wieloetniczności czy multikulturalizmu występującego w Rosji od początku państwowości rosyjskiej (Тишков, s. 246–253). Podkreśla się, że już Ruś Kijowska, od której tradycyjnie w historiografii rosyjskiej wywodzi się państwowość Rosji, była niejednorodna pod względem etnicznym – oprócz plemion słowiańskich, tereny Rusi zamieszkiwały plemiona bałtyckie i ugrofińskie. Po rozpadzie Rusi Kijowskiej na księstwa ruskie, niektóre z nich – np. Księstwo Nowogrodzkie czy Pskowskie – handlowały z sąsiednimi plemionami niesłowiańskimi czy obejmowały kontrolą tereny, na których owe plemiona zamieszkiwały. Podbite ludy były chrystianizowane, ale nie była wśród nich prowadzona akulturacja. Dobrym przykładem mogą być Karelowie, których tereny zamieszkania od XII w. stają się częścią Republiki Nowogrodzkiej, a od 1478 r. częścią scentralizowanego Państwa Rosyjskiego (Народы России, s. 186). Mimo tak długiego okresu przynależności do Rosji, Karelowie mieszkający w jej granicach do dziś zachowali własny język, pewne tradycje �84 Veronika Beliaeva-Saczuk oraz tożsamość, natomiast Karelowie, zamieszkujący tereny Finlandii, zostali praktycznie całkowicie zasymilowani przez Finów. Historia Rosji jako państwa/imperium wieloetnicznego zaczyna się jednak dopiero po wzmocnieniu się Księstwa Moskiewskiego i scentralizowaniu władzy, co miało miejsce w drugiej połowie XV w. i na początku XVI w. Kluczowym momentem w tworzeniu Rosji jako państwa wieloetnicznego był podbój w 1552 r. Kazania – stolicy Chanatu Kazańskiego, jednego ze spadkobierców Złotej Ordy – przez Iwana Groźnego. Na terytorium Chanatu zamieszkiwały liczne ludy nadwołżańskie pochodzenia ugrofińskiego oraz Tatarzy i Baszkirowie – ludy tureckie. Wraz z nimi w Rosji pojawili się poddani należący do innego kręgu kulturowego i wyznający inną religię światową – islam. W następnych stuleciach do Rosji zostały przyłączone takie regiony, jak Syberia, Kaukaz, Azja Środkowa oraz Daleki Wschód, zamieszkały przez różne etnosy odmienne kulturowo od Rosjan i od siebie nawzajem. Od samego początku przyłączania regionów nie było prowadzonej polityki wzmocnionej asymilacji oraz masowego przesiedlania i przemieszania różnych ludów (takie działania mają miejsce dopiero w XX w., w okresie rządów Stalina), dlatego do 1917 r. na terenie Rosji nie dochodziło do drastycznych zmian w składzie etnicznym poszczególnych regionów. Migracja i osadnictwo jednej grupy etnicznej na obszarze nie tradycyjnym dla jej miejsca zamieszkania przed rewolucją październikową, przeważnie miały znaczenie ekonomiczne oraz polityczne, np. osadnictwo chłopów rosyjskich na terenie Syberii i Dalekiego Wschodu w celu rozwijania rolnictwa i zajmowania pustych terenów, do których rościły sobie prawo Chiny. Władza Imperium Rosyjskiego już pod koniec XVIII w. zaczyna zwracać uwagę na politykę etniczną. Przy dużej różnorodności etnicznej i kulturowej potrzebna była koncepcja spajająca wszystkie ludy mieszkające w Rosji. Postawiono na dwa aspekty, w pewien sposób ze sobą powiązane – tożsamość mieszkańców państwa miała być oparta na poddaństwie carowi oraz na prawosławiu. Car, jako pomazaniec boży, dobry i sprawiedliwy ojciec wszystkich mieszkańców kraju, miał być podstawą tożsamości nie tylko etnicznych Rosjan, ale wszystkich swoich poddanych. Prawosławia z kolei użyto jako narzędzia, które miało łączyć wszystkie ludy rosyjskie. Problem polegał na tym, że część etnosów zamieszkujących przyłączone terytoria wyznawało inne religie – islam i buddyzm. Chociaż chrystianizacja była prowadzona wśród wszystkich ludów, jednak religie światowe zostały przez władzę rosyjską oficjalnie uznane – w 1741 r. cesarzowa Elżbieta uznała buddyzm za jedną z religii Rosji, zaś w 1788 r. Katarzyna II powołała pierwszą oficjalną organizację muzułmanów na terenie Rosji – Orenburską Duchową Radę Muzułmanów. Pomimo oficjalnego uznania innych niż prawosławie religii, były one jednak kontrolowane �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 85 przez władzę. Przywódca wszystkich muzułmanów Rosji – mufti – miał być zatwierdzany osobiście przez cesarza. Mogły one mieć tylko określoną liczbę świątyń i duchownych oraz posiadały zakaz zapraszania duchowieństwa spoza Imperium Rosyjskiego. Wszystkie te działania miały zatrzymywać rozwój i ekspansję innych religii, a także chronić nieprawosławnych poddanych Rosji od wpływów zewnętrznych – z państw islamskich oraz buddyjskich i dzięki temu powstrzymać ewentualne ruchy separatystyczne. Jednak w przypadku wierzeń przedchrześcijańskich (pogańskich) wśród ludności ugrofińskiej oraz szamanistycznych wśród ludów Syberii i Dalekiego Wschodu, stosowane były metody represyjne i bezwzględne wyparcie tych wierzeń przez prawosławie. Po rewolucji październikowej w 1917 roku dla Rosji i wszystkich mieszkających na jej terenie ludzi zaczął się nowy etap historyczny. Po okresie wojny domowej pomiędzy „czerwonymi” i „białymi” na początku lat dwudziestych XX w. nastąpił pewien rozwój społeczno-kulturowy i ekonomiczny rosyjskich chłopów oraz rdzennych ludów wszystkich regionów byłego Imperium Rosyjskiego. Znaczne zmiany zaszły zwłaszcza wśród rdzennej ludności Syberii, w Rosji carskiej nazywanej inorodcami (obcoplemieńcami), uważanej za najbardziej zacofaną cywilizacyjnie i kulturowo, przez co miała znacznie mniejsze prawa niż inne ludy Rosji. Jest to jeden przykład z wielu zmian pozytywnych dla mniejszości etnicznych Rosji, których na początkowym etapie dokonała władza radziecka. W latach dwudziestych powstawały narodowe republiki i obwody autonomiczne, naukowcy radzieccy stwarzali systemy pisma dla niepiśmiennych ludów, języki ludów rdzennych w republikach i obwodach autonomicznych uznawano za języki urzędowe na równi z językiem rosyjskim, rozwijano tradycyjną gospodarkę etc. Niestety proces ten został zahamowany, a następnie odwrócony wraz z objęciem władzy przez Stalina, jednak jeszcze na początku lat dwudziestych starano się przywrócić „dziejową sprawiedliwość” wszystkim ludom, które w czasach caratu były traktowane znacznie gorzej niż napływowa ludność rosyjska. Polityka etniczna w ZSRR uległa diametralnej zmianie w momencie objęcia władzy przez Józefa Stalina. Mimo tego, że oficjalnie mówi się o równości wszystkich ludów, rozwoju, wolności i szczęściu wszystkich obywateli ZSRR – okres stalinowski to czas konsekwentnego niszczenia wszystkich tradycyjnych kultur na obszarze Związku Radzieckiego (w tym też kultury rosyjskiej) w ekonomicznych, obyczajowych oraz religijnych aspektach. Propaganda stalinowska chętnie pokazywała radosnych ludzi różnych narodowości, którzy są szczęśliwi w ZSRR, gdzie wszyscy są równi, mówią we własnych językach, gdzie nie ma zjawiska rasizmu etc. Najlepszym przykładem tego są �Veronika Beliaeva-Saczuk 86 filmy radzieckie z lat trzydziestych oraz czterdziestych XX w. W większości filmów z tego okresu pojawiają się przedstawiciele różnych etnosów (zawsze w tradycyjnych strojach) jako statyści, przechodnie etc., co miało ukazywać różnorodność etniczną ZSRR. Ciekawostką jest fakt, iż przede wszystkim przedstawiciele etnosów pojawiających się w filmach to rdzenni mieszkańcy Kaukazu, co niewątpliwie było ukłonem w stronę Stalina1. Najciekawszymi filmami związanymi z propagandą równości etnicznej w ZSRR, pochodzącymi z omawianego okresu, są Cyrk z 1936 r., w reżyserii Grigorija Aleksandrowa, oraz Świniarka i pastuch z 1941 r., w reżyserii Iwana Pyrjewa. Świniarka i pastuch jest historią miłości Rosjanki z północy Rosji, która pracuje w kołchozie jako świniarka i Dagestańczyka – pasterza owiec. Będąc przodownikami pracy spotykają się w Moskwie na Wystawie Osiągnięć Gospodarki Narodowej ZSRR. Pomimo dalekiej odległości oraz pewnych nieporozumień wynikających z różnic kulturowych, na koniec filmu para bierze ślub. W filmie Cyrk główną bohaterką jest artystka cyrkowa ze Stanów Zjednoczonych, grana przez Lubow Orłową – ulubioną aktorkę Stalina. Film rozpoczyna się ucieczką bohaterki z USA, ponieważ sama należąc do rasy białej ma czarne dziecko. Poznaje ona niemieckiego artystę, który początkowo udziela jej pomocy, ale uzależnia ją od siebie, strasząc wyjawieniem jej tajemnicy w razie nieposłuszeństwa. Po przyjeździe do ZSRR, artystka zakochuje się z wzajemnością w radzieckim artyście, ale cały czas boi się przyznać do faktu posiadania czarnego dziecka. W ostatniej scenie filmu prawda wychodzi na jaw, jednak okazuje się, że ludziom radzieckim jest wszystko jedno, jaki kolor skóry ma dziecko. W scenie końcowej filmu maluch jest przekazywany po kolei w ręce przedstawicieli różnych narodowości, wśród których pojawiają się przedstawiciele najważniejszych etnosów Kraju Rad – Rosjan, Ukraińców, Kazachów, Gruzinów oraz Żydów. Każdy z nich śpiewa dziecku kołysankę w swoim własnym języku. Scena ta miała zapewne pokazywać, że w ZSRR nie istnieje nienawiść na tle rasowym, a każdy naród podtrzymuje własną kulturę i nie jest dyskryminowany. Ciekawostką jest fakt, że pod koniec lat czterdziestych, zwrotka śpiewana w jidysz została z filmu usunięta – przywrócono ją dopiero po śmierci Stalina. Ten fakt pokazuje, jak manipulowano świadomością etniczną obywateli radzieckich w zależności od zmieniającej się sytuacji politycznej (koniec lat czterdziestych XX w. to początek tak zwanej „sprawy lekarzy”, która była skierowana w najbardziej znanych radzieckich lekarzy pochodzenia żydowskiego).  Stalin osobiście oglądał każdy nowy film, który miał się pokazać na ekranach ZSRR – od jego decyzji zależał nie tylko dalszy los filmu, ale także jego reżysera. 1 �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 87 W Związku Radzieckim pojęcia „wielokulturowości” i „bratniej przyjaźni narodów” stają się hasłami kluczowymi nie tylko dla wewnętrznej polityki etnicznej. Hasła te stają się jedną z wizytówek ZSRR, zwłaszcza już po śmierci Stalina. Związek Radziecki nie tylko nie dyskryminuje oraz wspiera własne etnosy, ale również pomaga innym narodom w walce przeciwko kolonializmowi, dyskryminacji rasowej, wspomaga budowę własnej państwowości, gospodarki etc. Warto jednak zwrócić uwagę, że wielokulturowość radziecka w praktyce jawiła się jako jedna zunifikowana kultura, która obecnie jest często nazywana kulturą radziecką, z folklorystycznymi dodatkami w rodzaju tradycyjnych strojów, tańców, wzornictwa – wszystkich tych elementów, które nie mają jakiegoś zabarwienia ideologicznego i nie są mocno związane z kulturą tradycyjną wybranego ludu, w poszczególnych regionach czy autonomiach. Człowiek radziecki musiał mieć podobną kulturę i wykazywać się patriotyzmem radzieckim, a nie lokalnym – tym bardziej, jeśli był on związany z jakąś narodową jednostką administracyjną. Jeszcze w osiemdziesiątych latach XX w., tuż przed rozpadem ZSRR, można zaobserwować tego typu model kulturowy, który był w tym okresie bardzo rozpowszechniony. W tworzeniu kultury radzieckiej – zunifikowanej, ale „wielokulturowej” – zaczynając od dwudziestych lat XX w. uczestniczyli również radzieccy etnografowie. Ideologia ZSRR – najbardziej uwidoczniona w czasie rządów Stalina – zakładała, że wszystkie sfery życia człowieka mają być podporządkowane i kontrolowane przez władzę. Nauka, jako jedna z najważniejszych dziedzin życia człowieka, mająca regulować i ułatwiać jego istnienie w świecie, w państwie totalitarnym również podlega ścisłej kontroli, przez co staje się narzędziem w rękach władz. Etnografia/etnologia w Związku Radzieckim, jako państwie wielonarodowym, była nauką, która wyjaśniała „wielką rolę” narodu rosyjskiego w budowaniu państwa socjalistycznego oraz udział w tym dziele innych „bratnich” narodów i ludów, zamieszkujących ZSRR. W praktyce etnologia była często używana do uzasadnienia represji wobec całych ludów, uczestniczyła w walce antyreligijnej, odcinała ludzi od własnej kultury, tworzyła nową obrzędowość radziecką etc. W dalszej części przedstawię pięć przykładów wykorzystania etnologii jako narzędzia tworzenia nowej ideologii państwowej, uzasadniania pewnych działań władzy, represji etc. Ubóstwienie przywódców państwowych W religioznawstwie ostatniego okresu została szeroko przyjęta koncepcja ideologii komunistycznej czy komunizmu radzieckiego jako rodzaju quasi-reli- �88 Veronika Beliaeva-Saczuk gii2. Od samego początku istnienia ZSRR, władza (także przy pomocy folklorystów oraz etnografów) próbowała stworzyć obraz przywódców państwowych jako nadludzi, bohaterów kulturowych czy wręcz istoty boskie. Tradycja takiego podejścia do władz wywodzi się jeszcze z Imperium Rosyjskiego, w którym cesarz była osobą namaszczoną przez Boga. Pierwszą postacią władcy rosyjskiego, który do dziś funkcjonuje w świadomości ludzi jako bohater kulturowy, był Piotr I. Po dzień dzisiejszy w północno-zachodnim regionie Rosji (Karelia, obwód archangielski), gdzie Piotr I często bywał, znane są opowieści o tym, jak cesarz własnymi rękami budował cerkwie, domy, chrzcił dzieci zwykłych chłopów, lubił z nimi przebywać, pić, jeść, o tym, jak karał możnowładców, którzy niesprawiedliwie traktowali swoich chłopów, zakładał miasta, osady etc. (Криничная, Пулькин 1988; Иванова 1986, s. 170–187; Райкова 1993). Lenina już za życia kreowano na podobną postać – był to według propagandy państwowej człowiek skromny, zawsze otwarty na zwykłych ludzi, od samego dzieciństwa posiadający takie cechy jak odwaga, prawdomówność i umiłowanie sprawiedliwości. W ZSRR od samego dzieciństwa zaczynała się indoktrynacja i ukazywanie postaci Lenina jako bohatera kulturowego – znany pisarz radziecki Michaił Zoszczenko w 1940 roku napisał dla przedszkolaków książkę „Opowiadania o Leninie”, która do czasu rozpadu Związku Radzieckiego była obowiązkową lekturą w podstawówce. Dla starszych dzieci oraz dorosłych istniała masa książek opowiadających o życiu Lenina, które miały jeszcze bardziej wzmacniać pozytywny wizerunek Wodza. Ciekawym narzędziem propagandy stał się folklor. W latach trzydziestych XX w. na wielką skalę prowadzone były badania folklorystyczne, które miały zbierać pieśni, wiersze, bajki, legendy o Leninie, Stalinie, Kraju Rad, Partii etc. Folklor był odpowiednim materiałem dla ukazania różnorodności i równouprawnienia wszystkich ludów w okresie panowania ideologii komunistycznej na obszarze ZSRR, w dodatku badania miały z góry udowadniać, że wolni ludzie radzieccy dalej tworzą, a ich twórczość pokazuje najważniejsze dla nich wartości. W 1937 roku ukazał się zbiór folkloru ludów ZSRR pod tytułem Twórczość ludów ZSRR, który był poświęcony dwudziestoleciu rewolucji październikowej. Książka zawiera prawie 600 stron folkloru zbieranego w ciągu dwóch lat przez pisarzy, folklorystów, etnografów, dziennikarzy etc. We wstępie opracowania redakcja od razu zastrzega, iż niestety nie udało się zamieścić całego materiału, dlatego w książce można znaleźć tylko najlepsze 2  Nie będę tutaj głębiej tłumaczyć koncepcji komunizmu radzieckiego jako quasi-religii – odsyłam do takich prac napisanych po polsku jak: R. I m o s, Wiara człowieka radzieckiego (Kraków 2007) oraz M. K u l a, Religiopodobny komunizm (Kraków 2003). �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 89 przykłady. W zbiorze znajdują się utwory 35 ludów zamieszkujących ZSRR. Oprócz folkloru tytułowych ludów związkowych republik ZSRR, których liczba w 1937 roku wynosiła 10, przedstawiono też folklor ludów Kaukazu (najwięcej liczebnie – 11 ludów – co można zinterpretować jako ukłon w stronę Stalina), europejskiej części Rosyjskiej Republiki radzieckiej, Syberii i Dalekiego Wschodu oraz Azji Środkowej. W latach trzydziestych XX w. wśród zwykłej ludności ZSRR folklor o Leninie, Stalinie i władzy radzieckiej oczywiście istniał, ale nie w takiej formie, w jakiej przedstawiony jest w omawianym zbiorze. Propaganda radziecka nie przyniosła jeszcze tylu owoców jak w pokoleniu następnym, które było już od dziecka indoktrynowane. Tylko strach przed represjami nie pozwalał opowiadać złośliwych żartów o władzy otwarcie. Warto zwrócić uwagę, że twórczość ludowa ze zbioru jest owocem pracy pisarzy oraz etnografów, którzy wiedzieli, jakie gatunki folkloru są najbardziej rozpowszechnione wśród poszczególnych ludów i sami pisali poszczególne utwory. W większości przypadków folklor przedstawiony w Twórczości ludów ZSRR był dziełem tak zwanych ludów „niepiśmiennych” lub piśmiennych tylko w niewielkim stopniu, czyli tych, które nie posiadały przed 1917 r. własnego pisma lub posługiwały się „obcym” alfabetem – staromongolskim lub arabskim. Oznaczało to, że rozwojem cywilizacyjnym znacznie odbiegali od Rosjan, chociaż chłopi rosyjscy również przedstawiani byli jako lud zacofany. Jednak to z narodu rosyjskiego, według propagandy państwowej, wywodzili się ideolodzy i działacze rewolucyjni i komunistyczni. Przedstawiciele każdego innego mniejszego ludu na terenie ZSRR mieli być ludźmi radzieckimi, budującymi nowy ład społeczny, ale posiadającymi własną bogatą tradycję kulturową, którą mogli teraz spokojnie przedstawiać bratnim narodom – „równym wśród równych”. We wstępie do Twórczości ludów ZSRR czytamy: „Wielobarwna jest złota księga twórczości ludowej, tak jak wielobarwny jest wielonarodowy piękny nasz kraj. Twórczość ludu rodziła się w pracy i w walce. [...] Lud zawsze tworzy. Lud śpiewał, mówił nawet w tych mrocznych epokach, kiedy pod śmiercionośnym wzrokiem reakcji zamierało całe życie, kiedy kraj stawał się podobny do cmentarza, kiedy w makabrycznej ciszy słychać było tylko szczucie kapitalistycznych i ziemiańskich psiarzy. [...] Na dalekie wieki minione lud przenosił swoje marzenia o lepszym sprawiedliwszym życiu, o wolności. [...] Wielka rewolucja socjalistyczna otworzyła wszystkie źródła twórczości ludowej. Po raz pierwszy wszystkie ludy ZSRR zaczęły śpiewać głośno, wolno, z całej swojej mocy i uskrzydlonej zwycięstwami duszy. [...] Na tym właśnie polega istota leninowsko-stalinowskiej polityki narodowej bolszewizmu – na połączeniu treści internacjonalistycznej, socjalistycznej z narodową formą” (Tworczestwo narodow SSSR, s. 5–9). �Veronika Beliaeva-Saczuk 90 Wśród wszystkich ludów ZSRR w trzydziestych latach XX w. można zaobserwować próby wprowadzenia postaci Lenina oraz Stalina jako bohaterów kulturowych do folkloru i świadomości ludzi, ale tylko wśród ludów syberyjskich – wyznających tradycyjnie jakąś formę wierzeń szamanistycznych. Istniały próby przedstawienia przywódców komunistycznych jako istoty boskie. Do tego celu, przez etnografów oraz folklorystów, a najczęściej przez działaczy partyjnych, którzy użyli etnografii jako narzędzia propagandy, zostały stworzone nowe mity, które miały oparcie w miejscowej mitologii szamanistycznej. Przykładem mogą być takie bajki jak chantyjska Stalin patrzy na północ, nanajska Słońce ludu o Stalinie i Leninie, czukocka Słońce o władzy radzieckiej, ewenkijska Jak dwa potężne orły przyleciały do Ewenków o Leninie i Stalinie, które zostały przetłumaczone między innymi na język polski i wydrukowane w zbiorze Bajki ludów północy (Warszawa 1954)3. W Twórczości ludów ZSRR pojawiają się również podobne utwory – ewenkijska pieśń Za górami rozjaśniało się, w której Lenin jest przedstawiony jako słońce, a partia jako jego promienie, czy ewenkijska bajka Teraz w tajdze jest jasno. Ta ostatnia opowiada o Ewenku, który za trzy ruble obiecywane przez kupców postanawia zabić Lenina. Gdy jednak go zobaczył, nie był w stanie wycelować w niego swojej broni. Gdy po raz kolejny składał się do strzału, zwierzęta przemawiają, aby „lepiej je zabił, niż Włodzimierza”. W końcu Lenin pojawia się, zaczyna rozmawiać z Ewenkiem, który czuje skruchę i zaczyna rozumieć jego dokonania. Po 10 latach w tajdze już jest władza radziecka i ten sam Ewenk spotyka jej przedstawicieli. Ci opowiadają mu o Leninie. Ewenk mówi, że Lenin mieszkał w tajdze i że on go widział, ale w odpowiedzi usłyszał, że Lenina nigdy tu nie było (Творчество народов СССР, s. 46–51). We wszystkich tych bajkach Lenin i Stalin pojawiają się jako najważniejsze bóstwa w panteonie szamanizmu syberyjskiego – słońce lub orzeł (który często występuje na Syberii jako demiurg, pierwszy szaman etc.) lub jako istota boska, gospodarz sakralny, którego nie można zabić. Chociaż często wydaje się nam, że w czasach obecnych nie może się zdarzyć manipulacja na taką skalę, warto pamiętać, że propaganda i indoktrynacja potrafi skutecznie „zarazić” całe społeczeństwa – zwłaszcza jeśli w tym procesie uczestniczy nauka. Jako podsumowanie tego podrozdziału chciałabym przedstawić sytuację, która miała miejsce trochę ponad 25 lat temu, a przytrafiła się mnie samej, kiedy uczęszczałam do szkoły podstawowej w Leningradzie. Na przerwie nauczycielka powinna być zawsze obecna na korytarzu i pilnować dzieci. Musiała jednak pilnie odejść i dzieci zaczęły rozrabiać. Jedna z dziewczynek 3  Ta książka została wydana ponownie w 1986 r., ale już bez bajek o Leninie i Stalinie. �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 91 z oburzeniem stwierdziła, że nauczycielka z pewnością się o tym dowie i dzieci spotka kara. Gdy spytałam ją czy ona chce poskarżyć się nauczycielce, dziewczynka odparła, że to Lenin wszystko jej powie. Ze zdumieniem spytałam, jak to zrobi, skoro zmarł dawno temu. Dziewczynka odparła, że on jest zawsze żywy, wszystkich pilnuje i wszystko widzi. Tworzenie z polityka bohatera kulturowego, człowieka, który ma wsparcie sił nadnaturalnych, czy wręcz istoty boskiej jest niezwykle niebezpieczne, ponieważ odbiera ludziom możliwość trafnej oceny działalności tego polityka, może nawet stać się narzędziem represji wobec niepokornych. Niestety, w wielu państwach świata nadal możemy obserwować takie sytuacje. Tworzenie nowej obrzędowości – obrzędy radzieckie Prawie od samego rozpadu Imperium Rosyjskiego zaczęła się walka z religią, która nasiliła się zwłaszcza od końca lat dwudziestych XX w. Każda religia w ZSRR (głównie prawosławie), była konkurentką nowej ideologii komunistycznej, która miała tworzyć podwaliny nowej tożsamości obywateli ZSRR. W latach trzydziestych XX w. następuje nie tylko prześladowanie duchowieństwa i zamykanie oraz niszczenia obiektów sakralnych wszystkich religii, ale także próby niszczenia obrzędowości. W przypadku świąt kościelnych istniała możliwość zastępowania ich nowymi świętami – rocznicą rewolucji październikowej, Świętem Pracy, Międzynarodowym Dniem Kobiet, urodzinami Lenina, a po II wojnie światowej – Dniem Zwycięstwa. Sprawa była trudniejsza w przypadku obrzędów rodzinnych – jak narodziny dziecka czy wprowadzenie go do społeczności, ślub czy pogrzeb. Od samego początku zmian obrzędowości w ZSRR w procesie tym brali udział etnografowie. Ciekawym przykładem takiej działalności jest pozycja Tradycyjne i nowe obrzędy w życiu ludów ZSRR, wydana w 1981 r. przez Akademię Nauk ZSRR, Instytut Etnografii. Można tam znaleźć artykuły znanych etnografów radzieckich na temat zmian w obrzędowości, potępienia starych religijnych obrzędów etc. Bezspornie najciekawszą częścią tej pozycji jest aneks, który zawiera wskazówki prowadzenia świeckich obrzędów socjalistycznych. Można tu znaleźć wskazówki, jak prowadzić obrzędy rodzinne, np. wesele, święto narodzin dziecka czy pogrzeb. Oprócz scenariuszy samych obrzędów, opisane są również dokładniejsze szczegóły, takie jak strój prowadzącego obrzędy, podane przykłady pieśni, wiersze, których można użyć w czasie uroczystości etc. Na koniec został opisany zupełnie nowy obrzęd radziecki – „wyświęcenie na pracownika rolnictwa”. Cały aneks został stworzony przez etnografów oraz pracowników domów kultury. �92 Veronika Beliaeva-Saczuk Chciałabym na jednym konkretnym przykładzie pokazać zmianę obrzędowości tradycyjnej na nową – radziecką. Skupię się na pogrzebie, ponieważ ten obrzęd ma znaczenia zarówno rodzinne, jak i państwowe – w przypadku pogrzebów działaczy politycznych czy innych zasłużonych ludzi ZSRR. Od samego początku tworzenia ideologii komunistycznej odrzucała ona życie pozagrobowe, jednak uważano, że człowiek nie znika po śmierci, a zostaje w pamięci towarzyszy. W wyniku rewolucji październikowej państwo zostało oddzielone od Kościoła, a w konstytucji gwarantowano obywatelom zarówno swobodę sprawowania kultu religijnego, jak i swobodę antyreligijnej propagandy (Przebinda, s. 73–75). Oczywiście żadnego wyboru tak naprawdę nie było – ruszyła kompania antyreligijna. W tym czasie dla zmarłych bolszewików nie można było stosować pochówku cerkiewnego. Zaczęto tworzyć krematoria, specjalnie szkolono ich pracowników, powstawały podręczniki dyktujące co należy mówić i jak postępować przy paleniu ciała – tworzono nową obrzędowość socjalistyczną. Jest to zjawisko dobrze widoczne na przykładzie cmentarza Nowodziewiczego w Moskwie, gdzie leżą najbardziej zasłużeni radzieccy politycy, elita partyjna, naukowa i artystyczna. Na tym cmentarzu istnieją trzy kategorie pochówku – „trumna-ziemia”, najlepsza, tylko dla najbardziej zasłużonych, „urna-ziemia” – średnia klasa i „urna-kolumbarium” – najmniej ceniona. Zasłużeni rewolucjoniści (jedna z najbardziej cenionych grup) pochowani są jednak właśnie w kolumbarium, gdyż zwalczając obrzędowość religijną, chcieli osobiście szerzyć nową tradycję – krematoria (Żebrowska, s. 8–13). Palenie ciała ewidentnie zaprzeczało głównej doktrynie prawosławnej o zmartwychwstaniu. Rozpowszechniona była w ludzie praktyka zbierania od urodzenia wszystkich swoich włosów i paznokci, żeby stanąć przed Bogiem „w komplecie”, a bez kości nie było w ogóle mowy o odrodzeniu się na Sąd Ostateczny. Dopiero po śmierci Stalina sytuacja religii w ZSRR trochę się polepszyła, ale na obrzędy kościelne władza wciąż patrzyła nieprzychylnym okiem. Obrzędy ludowe otrzymały natomiast „amnestię” od radzieckich historyków, etnografów i archeologów. Przyjęto, że Kościół prawosławny, w celu podporządkowania sobie ludzi, wykorzystywał wszelkie możliwe sposoby, w tym też przekształcał „prastare ludowe obrzędy”, które wywodziły się z czasów „czystych” od jakiejkolwiek religii. Pogaństwo z kolei było uważane za religię Słowian, którzy byli równi, prości, egalitarni i już wtedy przejawiali ciągoty w stronę socjalizmowi. Cała rzesza naukowców rzuciła się na poszukiwanie elementów socjalizmu-komunizmu u „prymitywnych” ludów ZSRR, a także w kulturze Słowian przed chrześcijaństwem – usiłowano udowodnić, że taki ustrój jest najbardziej naturalny dla ludzkości. �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 93 Po okresie odwilży partia komunistyczna znów zaczęła atakować religię. W 1971 r. została uchwalona ustawa „O zwiększeniu ateistycznego kształcenia ludności”, w której między innymi podkreślano: „Należy aktywizować działalność ateistyczną organizacji społecznych, kulturowo-oświatowych stowarzyszeń, organizacji „Wiedza”, a także prasy, telewizji, radia i kina. Trzeba zwrócić szczególną uwagę na odpowiednie przygotowanie kadry propagandystów ateizmu... Należy poświęcać więcej uwagi na tworzenie i rozpowszechnianie nowych socjalistycznych tradycji i obrzędów” (Постановление ЦК КПСС). Uważano, że w odróżnieniu od obrzędów religijnych, obrzędy ludowe odpowiadały społecznym, demokratycznym potrzebom społeczeństwa pracującego. Były w nich, zdaniem etnografów radzieckich, odzwierciedlone charakterystyczne cechy wspólnej pracy i życia prostego ludu, jego języka i sztuki, zwyczajów, socjalnego doświadczenia (Руднев, s. 4). Nowe obrzędy socjalistyczne nie mogły powstać na pustym miejscu, musiano więc dokładnie przejrzeć ludowe obyczaje i wybrać najmniej przypominające religię, „bezpieczne” elementy. Do tego też zachęcał Lenin, pisząc: „W każdej narodowej kulturze, są, chociaż i nierozwinięte, elementy demokratycznej i socjalistycznej kultury, bo w każdym narodzie istnieje klasa pracujących i uciskanych, warunki życia której zawsze prowadzą do powstania socjalistycznej i demokratycznej ideologii... Bierzemy z każdej narodowej kultury tylko jej demokratyczne i socjalistyczne elementy, bierzemy je i bezwzględnie przeciwstawiamy burżuazyjnej kulturze, burżuazyjnemu nacjonalizmowi każdego narodu” (Ленин, s. 143). Państwo bolszewickie od samego początku zwracało dużą uwagę na obrzędowość pogrzebową. Bolszewicy mieli też swoich poległych bohaterów, którzy powinni byli dostać miano „nieśmiertelnych”, „tych, którzy złożyli swoją ofiarę za sprawę” etc. Jak już wspominałam, została zmieniona przede wszystkim koncepcja pochówku – chowanie ciała w ziemi zmieniono na kremację. Choć było to tłumaczone rozrastaniem się miast i wzrostem liczby ludności, tak naprawdę chodziło o zaprzeczenie koncepcji życia pozagrobowego. Nowa socjalistyczna koncepcja istnienia po śmierci nie była dokładnie określona. Oficjalnie zostały uznane pominki ludowe (wspominki po zmarłych, Zaduszki), których np. Cerkiew nie mogła uznać, ponieważ pominki cerkiewne miały postać mszy żałobnych, modlitw za wszystkich zmarłych, refleksji, smutku. Ludowe przypominanie zmarłych było natomiast diametralnie inne. W pominki Rosjanie szli na cmentarz odwiedzić swoich zmarłych krewnych, przynosili jedzenie i alkohol, jedli i pili na grobach, zostawiając resztki dla ptaków (zwyczaj związany z ludowymi wierzeniami, według których w dni zaduszne zmarli mogą wracać na ziemię i odwiedzać swoich potomków pod postacią ptaków lub motyli). W ZSRR powstało zjawisko pominek publicznych �94 Veronika Beliaeva-Saczuk – jednym z ich elementów było np. odczytywanie Księgi Wiecznej Sławy, do której są wpisywane nazwiska i imiona zmarłych, a także podkreślane były ich zasługi dla państwa i społeczeństwa. Na pominkach prywatnych zalecano zapraszanie „wodzireja”, który będzie prowadził spotkanie i zachęcał krewnych i kolegów zmarłego do spokojnego wspominania bez używania napojów „wyskokowych” (Руднев, s. 48–49). Pierwszy publiczny pochówek bez obrzędowości cerkiewnej, bez krzyży nagrobnych i nie na cmentarzu (czyli w niepoświęconej ziemi) w Rosji odbył się w Pietrogradzie, na Polu Marsowym w marcu 1917 r. Pochowane zostały ofiary rozruchów ulicznych przewrotu lutowego 1917 r. (Адоньева, s. 121). Wiele z tych osób nie zostało rozpoznanych. Długo dyskutowano na temat miejsca pochówku (były nawet propozycje, żeby pogrzebać ciała przed Pałacem Zimowym na miejscu Słupa Aleksandryjskiego). W tym czasie przez prawie miesiąc zwłoki leżały bez należytych obrzędów i zabezpieczeń. Tak opisywał to zjawisko I.A. Bunin: „Widziałem Pole Marsowe, na którym dokonano jakiegoś tradycyjnego składania ofiar rewolucji, komedię pogrzebu zmarłych – jakoby dla swobody – bohaterów. Co gorsze, była to faktycznie ironia nad zmarłymi, bo byli oni pozbawieni normalnego chrześcijańskiego pogrzebu, pochowani w trumnach nie wiadomo dlaczego koloru czerwonego i nienaturalnie pogrzebani w samym centrum miasta żywych! Komedia odbyła się w sposób nieprzemyślany i obraziła skromne prochy nieznanych nikomu zmarłych patetycznymi przemowami. Całkowicie zepsuli wspaniały plac, zrobili wykopy, wsadzili do ziemi wysokie ohydne kije zawinięte w czarną tkaninę i nie wiadomo dlaczego, obudowali to miejsce płotami, tak samo jak te kije brzydkimi” (Бунин, s. 157–158). Na początku lat dwudziestych trzeba było jednak zamienić czasowy pomnik na trwały w celu wpisania na stałe w pamięć ludzi pierwszych poległych dla rewolucji socjalistycznej. Obiekt ten faktycznie jest pierwszym tworem radzieckiej architektury. W tym samym czasie pojawiają się pierwsze koncepcje na temat nieśmiertelności bohaterów socjalistycznych. Tak np. uważał Lunaczarskij, który w ten sposób wypowiadał się na temat pomników dla poległych rewolucjonistów: „Nieśmiertelny jest poległy dla wielkiej sprawy, w ludzie będzie zawsze wiecznie ten, kto życie złożył dla ludu, pracował, walczył i zmarł dla wspólnego szczęścia. Nie znając wszystkich bohaterów, którzy podczas walki za swobodę krew swoją oddali – rodzaj ludzki czci nieznanych” (Литературное наследство, s. 82). W późniejszych dziejach pojawiało się coraz więcej zmarłych dla socjalizmu, na których miejscach pochówku pojawiało się zjawisko palenia wiecznego ognia. Pierwszy wieczny ogień w ZSRR zapłonął na tym samym �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 95 Polu Marsowym w 1957 r. (czterdziesta rocznica rewolucji październikowej). Z tego miejsca ten sam ogień rozpoczął wędrówkę po całym kraju. Dziesięć lat później wieczny ogień został przywieziony z Leningradu do Moskwy, gdzie zapłonął przed Grobem Nieznanego Żołnierza pod ścianą Kremla. Następnym miejscem podróży ognia był cmentarz Piskariewski i Seramiwoski w Leningradzie, gdzie zostały pochowane ofiary II wojny światowej, a dokładniej ludność cywilna, która zginęła podczas oblężenia Leningradu w latach 1941–1944. W taki sposób „do bohaterów Rewolucji dołączyli bohaterowie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Sztafeta wiecznego ognia symbolizuje nieśmiertelność czynów bohaterskich pokoleń walczących za zwycięstwo socjalizmu” (С.Б. Адоньева, s. 130; Kaлинин). W taki sposób do kategorii „świętych” socjalistycznych, do której zaliczani byli zmarli działający na rzecz rewolucji, zostały zaliczone także ofiary i polegli żołnierze wojny 1941–1945 r. W latach dwudziestych XX w. powstawały najbardziej zadziwiające pomysły, które miały zastąpić starą obrzędowość. Wiele z tych pomysłów zostało już dawno zapomnianych, jak np. „oktiabriny”, które miały zastąpić chrzest (rosyjskie określenie chrztu brzmi „kriestiny” – w analogii do tego stworzono „oktiabriny”, od rosyjskiego „oktiabr’” – październik), podczas których nadawano uroczyście imię i śpiewano pieśni rewolucyjne4; „wesele czerwone” czy pogrzeb świecki. W tym okresie odrzucono zwyczaj ozdabiania choinki, jako element kościelny oraz burżuazyjny, jednak choinka powróciła w drugiej połowie trzydziestych lat XX w., ponieważ nie wymyślono niczego, co mogłoby ją zastąpić. Tradycja ubierania choinki i zostawiania pod nią prezentów została przeniesiona na święto Nowego Roku, które nie miało wydźwięku religijnego. Nowa ideologia asymilowała stare obrzędy i święta kościelne, nadając im nowe znaczenia – nie była to zresztą nowa strategia – wszystkie religie światowe wchłaniały obrzędy i święta występujące wcześniej wśród nowo nawracanych ludów. Po rozpadzie ZSRR można było obserwować próby adaptacji świąt radzieckich do nowej rzeczywistości. Te próby nie zawsze były udane – przykładem może być święto 7 listopada, które od 1918 r. było świętem Dnia Wielkiej Rewolucji Październikowej. Po rozpadzie ZSRR w 1995 r. to święto zostało ogłoszone Dniem Chwały Wojskowej, ale ta zmiana nie została przyjęta przez ludzi. W 1996 r. nazwę święta zmieniono na Dzień Zgody i Przyjaźni, a w 2004 r. święto zostało przeniesione na 4 listopada i przemianowane na Dzień Jednoś4  Ten obrzęd został pokazany w radzieckim filmie Psie serce w reżyserii Władimira Bortko z 1988 r. oraz opisany przez Michaiła Bułhakowa w opowiadaniu Złote korespondencje Fieraponta Fierapontowicza Kaporcewa, Moskwa 1990. �96 Veronika Beliaeva-Saczuk ci Narodowej, który ma upamiętniać zdobycie Kremla, okupowanego przez oddziały polskie, przez wojska rosyjskich powstańców ludowych w 1612 r. Data i wydarzenie z nią związane zostały wybrane głównie dlatego, że było to najbardziej znaczące wydarzenie w historii Rosji najbliżej daty 7 listopada. Po dzień dzisiejszy dla większości Rosjan to święto jest mało zrozumiałe, ponieważ dotyczy zbyt odległych czasów. Ten wybór jest odczytywany również jako zły, dlatego że w przyszłości, przy ewentualnej zmianie polityki państwowej, święto to może stać się narzędziem antypolskiej propagandy. Istnieje także problem z przywróceniem świąt religijnych, ponieważ tradycja ich obchodzenia zanikła w Związku Radzieckim. Znów pomocni stają się etnolodzy, którzy udzielają wskazówek jak „tradycyjnie” mają być obchodzone wszystkie święta. Często odrzuca się doświadczenie okresu radzieckiego i nakłania się do obchodzenia świąt w taki sposób, jak robiono to przed 1917 r. W takich przypadkach może dochodzić do zupełnego załamania obrazu współczesnej kultury wszystkich ludów rosyjskich. Dlatego sądzę, że etnolodzy powinni pamiętać, iż kultura poszczególnych ludów czy narodów jest zmienna, adaptuje się do zmieniającego się świata. Nie warto więc wracać do obrzędów sprzed 1917 r., uważając, że nie zostały one skażone przez komunizm i dlatego są bardziej „prawdziwe”. W przypadku tworzenia nowych świąt warto zaś się zastanowić, czy będą one czytelne dla szerokich mas, czy będą miały znaczenie i w jaki sposób wykreowanie jakiegoś święta może zmienić współczesną kulturę mieszkańców Rosji. Język a polityka etniczna Język jest jednym z kluczowych elementów tożsamości etnicznej. Zanik własnego języka oznacza często również zanik własnej odrębnej kultury i asymilację. Chciałabym teraz przytoczyć dwa przykłady manipulowania językiem w Związku Radzieckim dla osiągnięcia pewnych celów politycznych. Jak już wspomniałam, w początkowym okresie ZSRR prowadzono intensywne badania i prace nad stworzeniem pisma dla wszystkich radzieckich grup etnicznych. Lingwiści i etnografowie również zastanawiali się nad unifikacją różnych alfabetów używanych w Imperium Rosyjskim. Dla ludów rosyjskich tradycyjna była cyrylica, alfabet arabski oraz staromongolski. Oczywiście była też grupa narodów używających alfabetu łacińskiego, ale nie była to ludność rdzennie rosyjska, która po 1917 r. w większości uzyskała niepodległość i stworzyła własne państwa. Cyrylica (grażdanka) na początku lat dwudziestych XX w. kojarzyła się ze starym reżimem, przez niektórych naukowców i działaczy politycznych była uważana za alfabet zacofany, dlatego pismo dla ludów nie- �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 97 piśmiennych tworzone było na podstawie alfabetu łacińskiego. W tym okresie istniały zresztą pomysły przeniesienia zapisu języka rosyjskiego na alfabet łaciński. Nie wprowadzono natomiast żadnych zmian w zapisie dla ludów posługujących się innymi alfabetami niż cyrylica. Lata trzydzieste XX w. okazały się destrukcyjne dla literatury ludów używających alfabetów innych niż cyrylica. Przykładem mogą tu być Buriaci, do 1917 r. posiadający bogatą literaturę, głównie sakralną, zapisywaną pionowym alfabetem staromongolskim. Po 1917 r. inteligencja buriacka zaczęła tworzyć literaturę piękną, a także naukową, używając nadal zapisu staromongolskiego. W 1931 r. cała Buriacja przeszła jednak z alfabetu staromongolskiego na łaciński. Doprowadziło to do sytuacji, w której młodsze pokolenie Buriatów zostało odłączone od literatury buriackiej powstałej przed 1931 r., co oczywiście prowadziło do pewnego zubożeniu kultury buriackiej. Za podstawę literackiego języka buriackiego uznano dialekt selengijski (congolski), najbardziej zbliżony do języka Chałcha, co miało według naukowców nie pozwolić na oddalenie od cywilizacji mongolskiej zachodnich i wschodnich Buriatów. Dialekt selengijski zbyt się jednak różnił od dialektów zachodnich i wschodnich Buriatów, co doprowadziło do tego, że oficjalny język literacki nie pełnił swoich funkcji społecznych i posługiwali się nim w pełni tylko mieszkańcy Buriacji Centralnej (Чимитдоржиев 1996, s. 45). W roku 1936 r. literacki język buriacki zostaje zmieniony z dialektu selengijskiego na wschodnio-buriacki dialekt choryjski. Zaczynał się okres czystek i represji stalinowskich i zmiana ta była podyktowana strachem władz przed sztucznie wykreowanym zagrożeniem panmongolizmu. Propagatorzy zmiany języka literackiego powoływali się na ten sam argument, co propagatorzy dialektu selengijskiego – zbyt duża bliskość do języka Chałcha, co miało łączyć Buriatów z innymi ludami mongolskimi i zwiększać niebezpieczeństwo wpływu idei panmongolizmu na Buriatów. W 1939 r. dokonało się ostateczne zniszczenie tradycji języka buriackiego, nierozerwalnie związanego z tradycją i kulturą innych ludów mongolskich – alfabet łaciński zmieniono na alfabet rosyjski, do którego zostały dodane trzy litery oznaczające dźwięki, których brakuje w języku rosyjskim (Хабаева, s. 12). Wszystkie te zmiany były prowadzone pod okiem radzieckich etnografów i lingwistów. Po rozpadzie ZSRR naukowcy buriaccy znów pochylili się nad problemem literackiego języka buriackiego. Panuje przekonanie, że obecny buriacki język literacki jest językiem tylko jednego z plemion buriackich – Chori, oraz że we współczesnej Buriacji powinny być minimum dwa różne języki, należące do języków mongolskich, które obecnie są uważane za dialekty jednego języka buriackiego. Zwraca się uwagę, że Buriaci z różnych regionów swojego terenu �98 Veronika Beliaeva-Saczuk etnicznego posiadają tak odrębne dialekty, że aby rozumieć się nawzajem, zmuszeni są rozmawiać pomiędzy sobą po rosyjsku. Język buriacki jest drugim obok rosyjskiego językiem państwowym w Buriacji. Jest jednak rzadko używany oficjalnie, między innymi dlatego, iż jest niezrozumiały dla wielu grup Buriatów. Zdaniem wielu naukowców buriackich zajmujących się problematyką własnego języka, jest to jeden z powodów obniżenia czytelnictwa literatury w języku buriackim, a także skuteczności nauki tego języka w szkołach (Шагдаров, s. 127–131). Drugim przykładem jest historia języka karelskiego w czasach istnienia ZSRR. Przed rewolucją październikową istniała literatura w języku karelskim zapisywana cyrylicą, chociaż nigdy nie został skodyfikowany jeden wspólny zapis. Po 1917 r. język karelski nie miał własnego systemu pisma. W 1918 r. w Karelii najważniejsze stanowiska partyjne i administracyjne obejmowali tak zwani „czerwoni Finowie” – uczestnicy rewolucji socjalistycznej w 1918 r. w Finlandii, którzy po klęsce uciekli do Karelii. Finowie uważali wówczas (nawet do dziś część naukowców z Finlandii podziela ten pogląd), że „małe” języki ugrofińskie Rosji Północnej, jak np. karelski czy wepski, są dialektami języka fińskiego. Fiński przedstawiano jako język kulturowy posiadający formę pisaną. W opozycji do niego postawiono rdzenne języki Karelii – karelski oraz wepski, przedstawiając je jako zacofane. Skutkiem takiego działania była „fonizacja” tych dwóch języków i wycofanie ich zupełnie ze sfery oficjalnej – język fiński uznano za drugi obok rosyjskiego rdzenny język ludowy mieszkańców Karelii (Клементьев, s. 197–200). Taka sytuacja trwała do połowy trzydziestych lat XX w., kiedy Stalin w obawie o ruchy separatystyczne zmienia koncepcję polityki etnicznej. Narzucenie języka fińskiego było określane jako przejaw nacjonalizmu burżuazyjnego. Wskutek tego w 1937 r. podjęto prace nad stworzeniem literackiego języka karelskiego oraz pisma dla niego. Stworzono alfabet na podstawie cyrylicy. Proces ten trwał do 1940 r., kiedy po wojnie radziecko-fińskiej 1939–1940 Karelska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka, wchodząca w skład Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, została wyodrębniona, zmieniła status i nazwę na Karelo-Fińską Socjalistyczną Republikę Radziecką. Ta zmiana spowodowana była planami podboju i włączenia Finlandii w skład ZSRR. Wskutek tych zabiegów w 1940 r. konstytucja Karelo-Fińskiej SRR ponownie zatwierdziła jako języki państwowe tylko język rosyjski i fiński (Советы Карелии, s. 208). Karelo-Fińska SRR w 1956 r. została z powrotem przekształcona w Karelską ASRR, ponieważ władza radziecka ostatecznie zrezygnowała z zamiarów aneksji Finlandii. Język karelski nie został jednak uznany za język urzędowy �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 99 Karelii, a prace nad tworzeniem języka literackiego i jego zapisu zostały zawieszone. Istniała pomimo wszystko potrzeba stworzenia zapisu języka karelskiego. W rozmowie z Aleksandrem Sawieljewym, piszącym po karelsku poetą z miejscowości Priaża, okazało się, że potrzeba czytania we własnym języku była na tyle silna, że w latach siedemdziesiątych XX w. zaczął on pisać wiersze w języku karelskim i zapisywać je fonetycznie po rosyjsku (badania terenowe, Rosja, Karelia, Priaża, sierpień 2010). Dopiero po rozpadzie Związku Radzieckiego lingwiści i etnolodzy z Pietrozawodska (stolicy Republiki Karelia) wrócili do kwestii stworzenia języka literackiego. Obecnie istnieje zapis tego języka na podstawie alfabetu łacińskiego, nie stworzono jednak jednego języka literackiego. Wybór języka literackiego oraz zmiana alfabetu może stać się narzędziem manipulacji w rękach władzy. Takie działania mogą być destrukcyjne dla każdej kultury – mogą powodować jej zanik i całkowitą akulturację etnosu. Ruchy narodowe jako narzędzie represji Począwszy od drugiej połowy XIX w. do początków XX w. nastąpił okres rozkwitu ideologii narodowych, takich jak panslawizm, pangermanizm, panturkizm, panmongolizm czy panfinizm. Wszystkie te ruchy oparte były na pomyśle stworzenia jednego państwa, które zrzeszałoby ludy o podobnym pochodzeniu i języku. Miało to zapewnić rozwój kulturowy i cywilizacyjny wybranej grupie narodów i pokój w takim hipotetycznym państwie. Niektóre z tych koncepcji były realizowane na obszarze Imperium Rosyjskiego, a potem ZSRR. Chcę skupić się na jednej ideologii, która w 1937 r. została wykorzystana jako narzędzie represji wobec ludów mongolskich. Po raz pierwszy określenia panmongolizm użył twórca symbolizmu rosyjskiego, poeta Władimir Sołowjow. Pod pojęciem tym rozumiał sojusz ludów Azji (należących do rasy mongolskiej) przeciwko Europejczykom i zniszczenie ich kultury. Wkrótce to hasło zostało przyjęte przez ruch niepodległościowy Mongołów, którzy dążyli do stworzenia niezależnego państwa, poprzez oddzielenie się terytorium Mongolii Zewnętrznej (obecne państwo Mongolia) i Wewnętrznej (obecnie prowincja Chin) od Chin i stworzenie państwa mongolskiego. Ludy mongolskie Rosji – przede wszystkim Buriaci, mieszkający w sąsiedztwie z Mongołami – wspierali tę działalność, ale do 1917 r. nie stawiali sobie za cel oddzielenia się od Rosji. Dopiero dojście do władzy bolszewików w 1917 r. i rozpoczęcie wojny domowej pomiędzy „czerwonymi” i „białymi” popchnęły część inteligencji buriackiej w stronę idei odłączenia Buriacji od Rosji i wejścia w skład istniejącej już wówczas niepodległej Mongolii. Idea pan- �100 Veronika Beliaeva-Saczuk mongolizmu oraz sami Mongołowie i Buriaci byli używani dla własnych celów przez takich znanych przywódców „białych” na obszarze Syberii Południowej jak baron Ungern oraz ataman Siemionow, dążących do odtworzenia „starego porządku” – restauracji monarchii w Rosji. Po zwycięstwie Armii Czerwonej na Zabajkalu i ustanowieniu władzy radzieckiej koncepcja panmongolizmu została ogłoszona jako kontrrewolucyjna, będąca przejawem nacjonalizmu burżuazyjnego (Жамаганова 2000, s. 157–162). W latach trzydziestych XX w. miała miejsce destabilizacja sytuacji politycznej na Dalekim Wschodzie na skutek ekspansji japońskiej na tereny Chin północno-wschodnich. Stalin, w obawie przed użyciem ideologii panmongolizmu przez Japonię w celu stworzenia w regionie „państwa marionetkowego”, zaczyna czystki wśród inteligencji buriackiej. Od początku 1937 r. NKWD fabrykuje „sprawę organizacji A. Dorżyjewa5”, która jakoby istniała w 1929 r. i miała swoje „powstańcze filie” we wszystkich dużych dacanach (świątyniach buddyjskich). Stwierdzono, że lamowie w większości są szpiegami japońskimi – zbierali ważne dane i zajmowali się działaniem dywersyjnym w dużych fabrykach i w kołchozach. Dodatkowo w Leningradzie ujawniono Japońsko-Buriackie Centrum Kontrrewolucyjne, które według NKWD było filią „organizacji A. Dorżyjewa”. Wszyscy lamowie mieszkający w Leningradzie, ale także wielu naukowców wschodoznawców, którzy pracowali w Instytucie Wschodoznawstwa i w Leningradzkim Instytucie Wschodnim, zostali aresztowani (Историко-культурный атлас Бурятии, s. 246). Lamom „wypomniano” ich ponoć kontrrewolucyjną działalność w czasie wojny domowej w latach 1918–1922. Lamowie wraz z nacjonalistami buriackimi mieli jakoby wspierać atamana Siemieniowa i barona Ungerna i popierać hasło „Azja dla Azjatów”, rzucone przez japońskich interwentów, przystając tym samym do idei panmongolizmu. Takie podejście lamów, według sfabrykowanych danych NKWD, owocowało ich uczestnictwem wraz z kułakami w egzekucjach komunistycznych partyzantów, a także wydawaniem ich oddziałom białogwardzistów (Шулунов, s. 110–117). W Buriacji w ciągu 1937 r. i 10 miesięcy 1938 r. zostało aresztowanych 6836 osób, z których w tym samym okresie osądzono 4907 osób. 2483 osoby skazano na karę śmierci, a pozostałe 2424 otrzymały różne kary pozbawienia wolności. Dodatkowo w tym czasie organy praworządne odkryły na terenie 5  Agwan Dorżyjew – buddyjski lama oraz działacz polityczny pochodzący z Buriacji. Pod koniec XIX w. był jednym z nauczycieli młodego XIII Dalajlamy. W późniejszym okresie wysłannik Tybetu w Rosji. Po rewolucji 1917 r. pozostał w kraju, gdzie próbował odnowić buriacki Kościół Buddyjski – lamowie mieli się zrzec bogactw i sami wytwarzać jedzenie dla siebie. �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 101 Buriacji dużą liczbę szpiegów: japońskich – 347, polskich – 74, niemieckich – 12, estońskich – 5, litewskich – 5 i po jednym szpiegu z Jugosławii, Rumunii i Bułgarii (История Бурятии, s. 63–64). Represjom zostali poddani przede wszystkim lamowie, większość z wysoko postawionych lamów została rozstrzelana, Agwan Dorżyjew w wieku 84 lat zmarł na zawał w szpitalu więziennym Ułan-Ude 29 stycznia 1938 r. (Андреев, s. 161–162), a także inteligencja buriacka i Buriaci-działacze Partii Komunistycznej. W 1937 r. Stalin, obawiając się buntu i odłączeniu Buriacji od ZSRR, zdecydował się podzielić tereny zamieszkałe przez Buriatów, które wchodziły w skład Buriat-Mongolskiej ASRR, na pięć jednostek terytorialnych. 26 września 1937 r. uchwalono postanowienie Centralnego Komitetu Wykonawczego ZSRR o podziale obwodu wschodnio-syberyjskiego na obwody irkucki i czytyjski, a także o przyłączeniu do obwodu irkuckiego ajmaku6 olchońskiego i części bałagańskiego, a do obwodu czytyjskiego – ajmaku ułan-onońskiego. Ponadto na terenie obwodu irkuckiego stworzono ust’-ordyński buriat-mongolski okręg narodowy, a na terenie odwodu czytyjskiego – agijski buriat-mongolski okręg narodowy. Zarządzaniem tymi dwoma okręgami miały się zajmować władze obwodu irkuckiego i czytyjskiego (Чимитдоржиев 2001, s. 35–37). Wynikiem takiego podziału było znaczne zmniejszenie procentowe liczby Buriatów we wszystkich trzech jednostkach terytorialnych – od czasu podziału Buriaci stanowią mniejszość na swojej ziemi. Większość z inteligencji buriackiej pod koniec lat dwudziestych i na początku trzydziestych rozumiała ideę panmongolizmu jako odrodzenie kulturowe ludów mongolskich. Niestety, w państwie totalitarnym każde pojęcia, myśl lub idea może stać się narzędziem terroru. Stalin w obawie, że nawet jeden przykład separatyzmu lub idei ponadpaństwowego połączenia pokrewnych ludów może doprowadzić do rozpadu ZSRR, prowadził politykę represji wobec wszystkich ludów ZSRR. W Związku Radzieckim etnologia, jak inne gałęzie nauki były podporządkowane władzy. Część etnografów oraz folklorystów tworzyła koncepcje polityki etnicznej ZSRR lub świadomie w nich uczestniczyła. Warto w tym miejscu jednak wspomnieć także o represjonowanych etnografach, którzy zginęli w trzydziestych latach XX w. z powodu wygłaszania koncepcji, które nie podobały się władzom, przez obronę kultury ludów, które badali czy po prostu z powodu „złej” biografii. W 2002 i 2003 r. Instytut Etnologii i Antropologii Rosyjskiej Akademii Nauk opublikował dwutomowy zbiór biografii zapomnianych, represjonowanych etnografów radzieckich pod tytułem Represjonowani etnografowie. W czasie 6 Ajmak – tradycyjna dla Mongolii i Buriacji jednostka administracyjna. �102 Veronika Beliaeva-Saczuk istnienia Związku Radzieckiego zarówno etnografowie, jak i inni naukowcy próbowali przystosować się do systemu politycznego, nie rezygnując jednak z własnych zainteresowań. Prawie dziesięć lat temu w prywatnej rozmowie profesor Taras Maksimowicz Michajłow, wybitny specjalista w badaniach nad szamanizmem buriackim, tak wypowiedział się na temat swojej opublikowanej w 1987 r. książki Szamanizm buriacki: historia, struktura i funkcje społeczne: „Owszem – w tej pracy jest dość pokaźna ilość odwołań do dzieł Lenina i innych przywódców komunistycznych. Ale w tamtym okresie wszyscy etnografowie musieli powoływać się na Lenina, bo inaczej prace nie byłyby publikowane. Ja musiałem jeszcze bardziej się postarać, ponieważ temat szamanizmu i w ogóle tematyka religijna nie były chętnie widziane przez władzę”. Mimo zabarwienia ideologicznego, prace wielu etnografów radzieckich do dziś stanowią ważne źródła naukowe. Czytając je, należy jednak pamiętać, jak ważną rolę może odegrać etnologia w każdym państwie, nie tylko totalitarnym, ale również jak ideologia każdego państwa może oddziaływać na naukę. Konkluzje Powyższy tekst jest przykładem wykorzystania etnografii/etnologii przez państwo. W przypadku państw totalitarnych i wieloetnicznych ma ono szczególne znaczenie. Zostały tu przedstawione konkretne przykłady wpływu sytuacji politycznej na etnografię/etnologię w ZSRR, a także przykłady jak władze radzieckie przy pomocy teorii etnologicznych i niektórych naukowców decydowały o losie całych grup etnicznych. Wszystkie te działania, zdaniem polityków radzieckich, miały tworzyć jedną wspólnotę obywateli ponad etnicznymi podziałami, kontrolować tę wspólnotę i zwalczać wszelkie dążenia separatystyczne. Zakres wykorzystywania różnych aspektów etnicznych w życiu politycznym ZSRR był bardzo szeroki. Okresem, w którym etnografia/etnologia była szczególnie stosowana przez władze radzieckie, była druga połowa lat dwudziestych oraz lata trzydzieste XX w. W czasie, kiedy powstawała koncepcja nowego państwa, bardzo ważnym aspektem było tworzenie nowej „braterskiej” wspólnoty wszystkich ludów ZSRR, w której każdy miał być „człowiekiem radzieckim”. W celu utworzenia nowej świadomości istniały próby „wytłumaczenia” nowego układu politycznego w kategoriach zrozumiałych dla wybranych grup etnicznych – przykładem tego jest tworzenie folkloru „ludowego” przez naukowców, dziennikarzy etc. na temat Lenina, Stalina, władzy radzieckiej, a w niektórych przypadkach nawet ubóstwiania przywódców państwowych. Władze ZSRR podjęły również próbę odcięcia całych narodów od przedrewolucyjnej literatury, która mogła �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 103 wzbudzać poczucie tożsamości etnicznej, co z kolei prowadziłoby do działań separatystycznych – w tym celu odbyło się kilka reform języków pisanych występujących w Związku Radzieckim. Reformy te doprowadziły do sytuacji, w których młodsze pokolenia nie potrafiły przeczytać spuścizny własnej literatury etnicznej, ponieważ uczone były czytania tylko w nowym alfabecie. W latach trzydziestych XX w. ideologie etniczne były używane przez państwo jako narzędzie represji w stosunku do przedstawicieli inteligencji etnicznej, także w celu osłabiania poczucia tożsamości, przykładem może być sprawa panmongolistów – przedstawicieli rzekomo niebezpiecznego ruchu separatystycznego, zagrażającego racji stanu młodego państwa socjalistycznego. Najwięcej pracy praktycznej etnografowie radzieccy wykonali podczas tworzenia nowej obrzędowości rodzinnej i dorocznej „człowieka radzieckiego”, która bez względu na różnice etniczne i religijne istniejące przed 1917 r., miała za zadanie zespolić każdego z nowo wytworzoną wspólnotą. Warto pamiętać, że również obecnie, w państwie demokratycznym stosuje się aspekty etniczne jako narzędzie polityki. To może być prowadzenie polityki międzynarodowej, podpartej pewnymi stereotypami etnicznymi, podtrzymywanie i budowanie więzi ponadetnicznych z państwami, z którymi utrzymuje się przyjazne stosunki dyplomatyczne, czy wykorzystanie elementów etnicznych w polityce wewnątrzpaństwowej. Etnolog powinien rozumieć głębsze znaczenie działań politycznych związanych z różnymi aspektami etnicznymi i pamiętać, do czego może doprowadzić odgórnie kontrolowana współpraca etnologii i państwa. Literatura I. W języku polskim: Bajki... 1954 – Bajki ludów Północy, Warszawa. Imos R. 2007 – Wiara człowieka radzieckiego, Kraków. Kula M. 2003 – Religiopodobny komunizm, Kraków. Przebinda G. 2002 – Bóg na stosie, w: „Polityka”, nr 20(2350). Żebrowska A. 2002 – Biust z harmonią orderów, w: „Gazeta Wyborcza”, Magazyn, nr 18 (478). �104 Veronika Beliaeva-Saczuk II. W języku rosyjskim: Адоньева С.Б. 2001 – Категория ненастоящего времени, Санкт-Петербург. Андреев А.И. 2004 – Храм Будды в Северной столице, Санкт-Петербург. Булгаков М. 1990 – Золотые корреспонденции Ферапонта Ферапонтовича Капорцева, Москва. Бунин И.А. 2000 – Oкаянные дни, С.-Петербург. Зощенко М.М. 1984 – Рассказы о Ленине, Москва. Жамаганова Д.В. 2000 – Некоторые аспекты влияния политического фалтора на формирование и трансформацию идеи панмонголизма // Проблемы истории и культуры кочевых цивилизаций Центральной Азии. История. Филосифия. Социология. Филология. Искусство, Улан-Удэ. Иванова Т.В. 1986 – Святозеро в его песнях и преданиях // Фольклористика Карелии, Петрозаводск. – Историко-культурный атлас Бурятии, ред. Н.Л. Жуковская, Москва. В.Ц. Найдаков (ред.) 1993 – История Бурятии. Конец XIX в. – 1941 г. Часть I, Улан-Удэ. Б. Kaлинин 1986 – Вечный огонь, w: „Ленинградская правда”, nr 277. Клементьев Е.И. 2003 – Карельский язык. Языковые процессы в XIX–XX вв. // Прибалтийско-финские народы России, Москва 2003. Криничная Н. 1988 – Пулькин В., Медный вершник, Петрозаводск. Ленин В.И. 1972 – Социализм и религия, Собрание сочинений, т. 12, Москва. Литературное... 1971 – Литературное наследство. Т. 80: В.И. Ленин и А.В. Луначарский. Неизданная переписка, Москва. �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 105 Михайлов Т.М. 1994 – Бурятский шаманизм: история, структура и социальные функции, Новосибирск 1987. Тишков В.А. (ред.) 1994 – Народы России, Москва. Постановление... 1971 – Постановление ЦК КПСС от 16 июля 1971 г. „Об усилении атеистического воспитания населения”. Райкова И. 1993 – Петр I: Предания, легенды, сказки и анекдоты, Москва. Руднев В.А. 1982 – Обряды народные и обряды церковные, Ленинград. Советы... 1993 – Советы Карелии. 1917–1992: Документы и материалы, Петрозаводск. Тишков В.А. 2003 – Реквием по этносу. Исследования по социально-культурной антропологии, Москва. Горький А.М. (ред.) 1937 – Творчество народов СССР, Москва. Хабаева И.М. 1996 – Буряты и бурятский язык: сложная судьба // Мэндэ-э! Начальный курс бурятского языка, Улан-Удэ. Чимитдоржиев Ш.Б. 1996 – Проблемы бурятского литературного языка // Современное положение бурятского народа и перспективы его развития, Улан-Удэ. 2001 – Бурят – монголы: история и современность, Улан-Удэ. Шагдаров Л. 2004 – Бурятский литературный язык // Куда исчезла единая Бурят-Монголия (1937 и 1958 годы), Улан-Удэ. Шулунов Ф.М. 1940 – Котрреволюция и ламство // Записки ГИЯЛИ, № 2. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/facabf56595bc3b6586e27a167e192ff.pdf af71bb24342e4e95f82b973189a77c33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1743 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1613 Title A name given to the resource Etnologia polska przed rokiem 1956 i jej reakcje na wprowadzenie wzorów radzieckich / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.5-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Część I ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U A M , P o z n a ń ETNOLOGIA POLSKA PRZED ROKIEM 1956 I JEJ REAKCJA NA WPROWADZANIE WZORÓW RADZIECKICH* W artykule przedstawię kolejno: 1. Sytuacją w kraju i w środowisku etnologicznym; 2. Wzory narzucane lub proponowane przez nauką radziecką etnologii polskiej w ramach socjalistycznego państwa polskiego oraz warunki i mecha­ nizmy ich wprowadzania i adaptacji; 3. Konsekwencje wprowadzania wzorów radzieckich do etnologii polskiej. Zajmę się nie tylko czasem po roku 1944/1945, kiedy armia radziecka zajęła opanowaną przez nazistów Polskę i powstała Polska Rzeczpospolita Ludowa, zależna od Związku Radzieckiego. Interesuje mnie również okres między rokiem 1939 i 1941, w którym armia radziecka opanowała wschodnie ziemie przed­ wojennego państwa polskiego. Wówczas to, na Uniwersytecie we Lwowie, przy­ stąpiono do pozyskiwania dla nauki i państwa radzieckiego wybitnych uczonych polskich, w tym etnologów. Sytuację we Lwowie, choć oczywiście miała swoją wyraźną specyfikę, można uznać za pierwszy etap wprowadzania wzorów ra­ dzieckich do nauki polskiej (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 37n). Zdaję sobie sprawę z wewnętrznego zróżnicowania okresu między rokiem 1945 a 1956. Autonomię szkolnictwa wyższego formalnie ograniczono w roku 1947 a zniesiono w roku 1951. W pierwszych latach po wojnie, w ramach pomocy, docierały na uniwersytety polskie książki z Zachodu, m.in. prace B. Malinow­ skiego (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 407), nie został jeszcze określony przyszły kształt Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, nazywanej wówczas „demokracją ludową", pod koniec 1948 roku zmieniono względnie liberalną dotąd politykę wobec świata kultury i nauki. Nie jest jednak głównym celem tego referatu odtwa­ rzanie chronologii wydarzeń. W rozważaniach nad przekazywaniem i przejmowa­ niem w Polsce wzorów radzieckich przyjmuję wprowadzone przez G.W. Hegla rozróżnienie na państwo i społeczeństwo. Polskie środowisko etnologiczne traktu­ ję jako przedmiot oddziaływania państwa i umieszczam w ramach społeczeństwa, * P o d s t a w ę a r t y k u ł u stanowi referat w y g ł o s z o n y na konferencji „ S o c i a l i s t Era A n t h r o p o l o g y in Eastern and Central Europe", zorganizowanej przez M a x - P l a n c k - I n s t i t u t fiir ethnologische Forschung w H a l l e w dniach 2 8 - 2 9 sierpnia 2003 roku. �6 ZBIGNIEW JASIEWICZ choć jestem świadomy jego zróżnicowania, a także powiązania z państwem, tak cenionym w okresie jego utraty, na skutek przekonań poszczególnych uczonych i ich zaangażowanie w instytucje naukowe. Strona narzucająca zmiany, państwo i nauka radziecka, występują w tej analizie jako pewna całość, bez względu na różnice występujące wśród etnografów radzieckich. Sytuację w polskim środo­ wisku etnologicznym przedstawiam na tle sytuacji w kraju, ukształtowanej nie tylko przez lata powojenne, ale także tragiczne lata wojny i okupacji nazistow­ skiej. Uwzględniam nie tylko działania publiczne, ale próbuję dotrzeć również do sposobów myślenia i poglądów wyrażanych w sposób nieformalny. Interesują mnie nie tylko wzory wprowadzane w państwie uzależnionym od Związku Radzieckiego, ale przede wszystkim mechanizm tego wprowadzania i adaptacje dokonywane przez członków środowiska naukowego, z ich własnymi doświad­ czeniami i cechami osobowościowymi. Podstawą moich rozważań była litera­ tura, zarówno polska jak i radziecka, własna pamięć z okresu studiów na kie­ runku historia kultury materialnej w Krakowie i w Poznaniu oraz materiały z rozmów ze starszymi kolegami, w części opublikowane (Kutrzeba-Pojnarowa 1995; Armon 2001). Pracę na Uniwersytecie we Lwowie, po zajęciu tego miasta w roku 1939 przez Związek Radziecki, kontynuowali: prof. Jan Czekanowski, znany antro­ polog i etnolog, w przeszłości pracownik Muzeum Antropologii i Etnografii w S. Petersburgu w przedrewolucyjnej Rosji i Museum für Vólkerkunde w Berli­ nie oraz uczestnik niemieckiej ekspedycji do Afryki w latach 1907-1909, a także prof Adam Fischer, jeden z najbardziej aktywnych etnologów polskich okresu międzywojennego. A. Fischer koresponduje w tym okresie z prof. Dimitrem Konstantynowiczem Zieleninem z Leningradu i otrzymuje od niego opinię, która pozwoliła mu przejść weryfikację - tzw. „preatestację" i pracować nadal na uniwersytecie radzieckim. Kontakty D.K. Zielenina, który sam był przedmio­ tem ataków ideologicznych swoich kolegów w latach 30-tych X X wieku, z A. Fischerem, pozostawały z całą pewnością pod kontrolą radzieckich władz politycznych. Postępowanie władz radzieckich wobec A. Fischera i J. Czekanowskiego wskazuje na to, że pragnęły one wciągnąć do współpracy wybitnych uczonych polskich, bez względu na ich dotychczasową działalność. Polska opi­ nia publiczna z kolei w zasadzie akceptowała pracę na uniwersytecie radzieckim jako dającą możliwość przeżycia i ocalenia warsztatów naukowych (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 35n). Po utworzeniu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej w latach 1944-1945 sytua­ cję w środowisku naukowym określała z jednej strony polityka władz państwa, które były zainteresowane odbudową szkolnictwa wyższego i instytucji nauko­ wych, ale jednocześnie starały się o ich podporządkowanie, a z drugiej strony postawa i stanowisko profesorów. Ci ostatni, doświadczeni przeżyciami z okresu wojny, dążyli przede wszystkim do odbudowy warsztatów naukowych i podjęcia pracy. Mimo strat w zespole profesorów etnologii (śmierć, ciężka choroba lub emigracja niektórych z nich) odtworzono katedry na uniwersytetach w War­ szawie, Krakowie i w Poznaniu oraz utworzono, w latach 1945 i 1946, nowe �ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 7 na uniwersytetach w Lublinie, Łodzi, Toruniu i Wrocławiu. Część profesorów, która reprezentowała poglądy lewicowe z okresu przedwojennego, ujęta została perspektywą rozwiązania ważnych problemów społecznych, inni, o przekona­ niach narodowych, ujęci zostali włączeniem do Polski ziem zachodnich i północ­ nych, zabranych Niemcom. Wszyscy rozumieli niemożność zmiany sytuacji w wy­ czerpanej wojną Polsce pozostawionej, w wyniku traktatów międzynarodowych, w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Aresztowania i usuwanie z uniwer­ sytetów nie objęło profesorów etnologii. Niektórzy z nich podlegali jednak sank­ cjom. Etnolog i socjolog Jan Stanisław Bystroń, atakowany przez prasę i stu­ dentów (Bieńkowski 2002, s. 31), manipulowanych przez władze, i profesorów usiłujących zdobyć lepszą pozycję, broniony jednak przez Józefa Chałasińskiego (Wincławski 1998, s. 75), nie został usunięty z uniwersytetu aż do śmierci. Pod­ dany szykanom administracyjnym i długo ignorowany był Andrzej Waligórski, uczeń Bronisława Malinowskiego, który w roku 1948 powrócił z Anglii do Polski (Dzięgiel 2002a, s. 299; 2002b, s. 70). Kazimiera Zawistowicz-Adamska, oskarżona przez Józefa Chałasińskiego i jednego z dziennikarzy o uleganie wpły­ wom funkcjonalizmu, ukarana została na początku lat 50-ych X X wieku odebra­ niem w prowadzonej przez nią Katedrze na Uniwersytecie w Łodzi praw do kształcenia studentów (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 411; Kopczyńska-Jaworska 2002, s. 316). Żaden z profesorów etnografii nie podjął się roli „komisarza poli­ tycznego" w swoim środowisku, choć oczywiście poszczególni z nich zabiegali o wzmocnienie swej pozycji również przy pomocy środków ideologicznych czy politycznych. Funkcję ideologów, nawołujących szczególnie gorliwie do wpro­ wadzenia marksizmu-leninizmu, pozostawiono ludziom z zewnątrz: historykowi starożytności prof. Jerzemu Kulczyckiemu, pochodzącemu ze Lwowa, zasłużone­ mu jako ten, który ochronił i przewiózł do Polski cenną, rodzinną, kolekcję kobier­ ców wschodnich (Rosochacka 1982) i mgr Bolesławowi Kuźmiczowi, pracow­ nikowi administracyjnemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (G[ajkowa] 1952, s. 625), obydwu o niewielkim zakresie wpływów i kierujących się różnymi motywami. Roli takiej nie przyjął red. Aleksander Jackowski, najbardziej do niej predestynowany, bo wywodzący się z wojska i mający dotarcie do rzeczywi­ ście znaczących ludzi w państwie. Nie pozwoliła mu na to postawa i osobowość, sprzyjające integracji ze środowiskiem naukowym i zachowaniu uznania wobec uczonych, bez jednak utraty krytycznego na nich spojrzenia, jednocześnie po­ wstrzymujące od wejścia na sformalizowaną drogę kariery naukowej. Cechy te spowodowały, że Aleksander Jackowski, jako redaktor „Polskiej Sztuki Ludo­ wej", stał się rzecznikiem korzystnych zmian w etnologii polskiej, sprzyjającym poszerzeniu badań o historyczne i społeczne uwarunkowania sztuki ludowej, a w końcu lat 70-ych X X wieku partnerem i opiekunem grupy młodych wówczas etnografów, próbujących wyjść poza ograniczenia badań etnograficznych tam­ tego czasu (Robotycki 1995, s. 227). Swoich koneksji politycznych nie wyko­ rzystał, dla podporządkowania sobie środowiska naukowego, również dr Jan Manugiewicz, uczeń prof. Stanisława Poniatowskiego, współtworzący Krajową Radę Narodową i otwierający pierwsze jej posiedzenie w roku 1943, na którym �8 Z B I G N I E W JASIEWICZ wybrano Bolesława Bieruta jako przewodniczącego (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 412). Brak „swojego" wobec rządzących człowieka mógł być, o czym napisał Leszek Dzięgiel, niekorzystny dla dyscypliny i grozić jej uwiądem w ówczes­ nych warunkach (2002b, s. 66). Reakcją środowiska etnologicznego na sytuację powstałą po wojnie była raczej jego konsolidacja, bez względu na przedwojenne animozje i powojenne różnice w poglądach. Nie oznacza to jednak, jak chce tego L. Dzięgiel, że etnografia pozostała dyscypliną wyjątkową, której „nie udawało się w Polsce podprząc do rydwanu propagandy, podobnie zresztą jak w pozosta­ łych krajach socjalistycznych" (2002b, s. 66). Nie pozwalały na to potrzeby śro­ dowiska naukowego, starającego się o utrzymanie dyscypliny i stworzenie dla niej warunków egzystencji i rozwoju, oraz złudzenia dotyczące ustroju i miejsca nauki w jego ramach. Nie można nie docenić „siły perswazji" jaką, obok prze­ mocy, posługiwał się komunizm, system totalitarny usiłujący podporządkować sobie wszystkie dziedziny życia społecznego i prywatnego. W środowisku etno­ grafów wyłoniono ze swojego grona liderów (początkowo był nim Józef Gajek, wspierany przez Jana Czekanowskiego, a później Witold Dynowski) oraz umac­ niano tradycyjny autorytet Kazimierza Moszyńskiego, znanego w radzieckich i europejskich kręgach etnologów i slawistów. To z inicjatywy i przy udziale profesorów etnografii przygotowano w roku 1951, dla I Kongresu Nauki Pol­ skiej i z myślą o mającej powstać Polskiej Akademii Nauk, specjalny memoriał Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z punktu widzenia postępowej myśli społecznej (Ocena... 1952). Znalazły się w nim także pewne elementy tak wówczas wymaganej samokrytyki. Próby nadmiernego epatowania ideologią marksizmu poddawane były jednak nieformalnej krytyce, często w postaci kpi­ ny. „To stary pierożek świeżo naszpikowany diamatem [materializmem dialek­ tycznym - Z.J.] - powiedział Eugeniusz Frankowski do Jana Czekanowskiego o Kazimierzu Dobrowolskim po jego referacie wygłoszonym na konferencji Pol­ skiego Towarzystwa Etnologicznego w Torunia w roku 1949 (Armon 2001, s. 326). Powiedział w niewielkim gronie, dając wyraz tak charakterystycznej dla socjalizmu i innych ustrojów totalitarnych rozdzielności, czy jak to określił Jan Lutyński, „niespójności" myślenia i działania prywatnego i publicznego (1990, s. 210), znanej także poza nimi jako skłonność do mówienia poza oczami. Nie zajmuję się formami oddziaływania władz Związku Radzieckiego w spra­ wach nauki na poziomie kontaktów między partiami i rządami. Zapewne do Pol­ ski przybyli odpowiedni rezydenci - doradcy radzieccy. Pisząc o izolacji nauki polskiej w okresie okupacji i powojennym, Kazimierz Moszyński wzmiankuje o stosunkach naukowych z ZSRR, wszczętych już w roku 1945, w innych miejs­ cach wymieniając i wysoko oceniając S.M. Szirokogorowa, etnologa rosyjskiego pracującego na emigracji i wyklętego w tym czasie w Związku Radzieckim (1958, s. 185, 193, 198). Nie mam informacji o wizytach w Polsce przed rokiem 1956 etnografów radzieckich. Do Związku Radzieckiego w tym okresie nie wy­ jeżdżali także etnografowie polscy. Kazimierz Moszyński, a obok niego Witold Dynowski, przygotowali jedynie referaty do odczytania na Kongresie Slawistów w Moskwie w roku 1948 (Moszyński 1948, s. 210; Dynowskij 1948, s. 168). �ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 9 Z całą pewnością jednak niektórzy profesorowi polscy korespondowali z etno­ grafami radzieckimi. W notatniku z adresami Kazimierza Moszyńskiego z lat 50-ych X X wieku znalazłem adresy m.in. P.G. Bogatyriewa, P.S. Kuzniecowa, S.A. Tokariewa i S.P. Tołstowa (Rieszetow, Jasiewicz, 2001, 281). O etnografii w Polsce środowisko naukowe w Związku Radzieckim informowała I.A. Kałojewa w czasopiśmie „Sowietskaja etnografija", specjalizująca się w informacyj­ nych artykułach o działalności etnograficznej w krajach słowiańskich (Kaloeva 1951; 1953). Ostatni z nich przetłumaczony został na język polski i wydany jako dodatek specjalny do „Archiwum Etnograficznego PTL" (Kaloeva 1954). Arty­ kuły te zawierały oczywiście apele o rozliczenie się uczonych z burżuazyjną przeszłością i włączenie się do budownictwa socjalistycznego, nie były jednak agresywne. Żaden z etnografów polskich nie został poddany w nich imiennej krytyce. Krytyka ta została skierowana ku socjologom, wówczas włączanym do etnografii, Florianowi Znanieckiemu, przebywającemu w Stanach Zjednoczonych, oraz innym, pracującym w kraju, m.in. Józefowi Chałasińskiemu, Tadeuszowi Szczurkiewiczowi i Janowi Szczepańskiemu (Kaloeva 1954, s. 14). Eugeniusz Frankowski przekazał wiadomość o przygotowywanej przez D.K. Zielenina pracy „Naród polski" [zapewne „Lud polski" - Z.J.]. Praca ta, której ukończenie za­ powiedziano na rok 1947, miała obejmować „opis kultury narodowej, etnogra­ fię, folklor, literaturę, historię narodu polskiego, ekonomikę i geografię Polski" (Frankowski 1952, s.7-8). Opracowanie nie pojawiło się a wiadomości o jego przygotowaniu przez D.K. Zielenina nie udało się potwierdzić. O etnografii pol­ skiej informował również, ze strony polskiej, W. Dynowski. Artykuł jego o pra­ cach etnograficznych i folklorystycznych w Polsce opublikowała „Sowietskaja etnografija" w roku 1948. Był to zresztą referat przejęty przez redakcję pisma od Komitetu Słowiańskiego ZSRR (Dynovskij 1948, s. 168). W czasopismach pol­ skich z kolei ukazało się kilka artykułów o etnografii radzieckiej, w tym artykuły Jana Lutyńskiego, o dużej wartości informacyjnej i bez akcentów apologetycznych, traktujące etnografię w Związku Radzieckim jako jedną ze szkół etnologii/ antropologii światowej (1950; 1951), przekształcone w opublikowaną w roku 1956, cenną do dzisiaj, książkę Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka. Opublikowano także przekłady kilku artykułów etnografów radzieckich, m.in. w zbiorze Nowe drogi etnografii radzieckiej (1953) i kilku książek radziec­ kich, głównie religioznawczych i folklorystycznych. Wyraźnie propagandowy charakter miało przetłumaczenie i wydanie, przeznaczonych dla szerszych kręgów czytelniczych, broszury LI. Potiechina Funkcjonalna szkoła w etnografii w służ­ bie brytyjskiego funkcjonalizmu (1949) i książki zbiorowej Anglo amerykańska etnografia w służbie imperializmu (1952). Ta ostatnia książka, choć zalecana przez polskich jej recenzentów dla studentów etnografii (Kulczycki 1952, s. 133; Stęślicka 1954, s. 686), nie weszła jednak do lektur obowiązujących na studium historii kultury materialnej. Nie było wspólnych radzieckich i polskich etno­ graficznych programów badawczych, nie było nawet zachęcania do takich pro­ gramów. Jedynie w artykule K. Moszyńskiego pojawia się ogólnikowy apel o nawiązanie kontaktów z „kolegami - etnografami słowiańskimi" (1948, s. 228). �10 Z B I G N I E W JASIEWICZ Wzory radzieckie, wprowadzane w Polsce i związane z etnografią, dotyczyły: 1. Struktury organizacyjnej nauki i szkolnictwa wyższego; 2. Nazwy, przedmio­ tu i metod badań; 3. Stosunku do antropologii/etnologii w krajach zachodnich; 4. Funkcji etnografii. W zakresie struktury organizacyjnej nauki najpoważniejsza zmiana dotyczyła powołania Polskiej Akademii Nauk. Polskie środowisko naukowe, w tym etnogra­ fowie, do koncepcji tej odnieśli się pozytywnie. Widzieli w niej możliwość inten­ syfikacji badań naukowych i zwiększenia finansowania nauki ze strony państwa. Konferencja etnografów w Krakowie w lutym 1951 roku zaproponowała powoła­ nie, wzorem radzieckim, Instytutu Etnografii Polskiej Akademii Nauk (G[ajkowa] 1952, s. 625). Postulat ten nie został jednak spełniony. W roku 1953 powstał Insty­ tut Historii Kultury Materialnej, wzorowany, co prawda, na istniejącym jeszcze w ZSRR Instytucie Historii Materialnej Kultury, wkrótce jednak, bo w roku 1958, przemianowanym tam na Instytut Archeologii. Wcześniej, bo w roku akademic­ kim 1950/1951, zlikwidowano w Polsce studia etnologiczne, nadające tytuł magi­ stra filozofii z zakresu antropologii, etnologii z etnografią i prehistorii, tworząc studium historii kultury materialnej, obejmujące etnografię z archeologią Polski i archeologią klasyczną (Frankowska 1973, s. 198; Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982, s. 52; Jasiewicz, Slattery 1995, s. 193). Warto tu nadmienić, że zdziwienie wobec braku na uniwersytetach w Związku Radzieckim oddzielnych studiów etno­ grafii i folkloru wyrażał już Adam Fischer, po zlikwidowaniu studium etnografii na Uniwersytecie we Lwowie, w liście do D. K. Zelenina z 1940 roku (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 40). Powstanie instytutu i studium uniwersyteckiego historii kultury materialnej, zdaniem jego twórcy, najbardziej wpływowego wówczas po­ litycznie archeologa Kazimierza Majewskiego, nie miało na celu zlikwidowania tradycyjnych dyscyplin, archeologii i etnografii, i zastąpienia ich nową. Miało natomiast cel ideologiczny. Na skutek wprowadzenia historii kultury materialnej, jak napisał K. Majewski, „chodzące luzem i ideologicznie zacofane dyscypliny archeologii Polski, archeologii śródziemnomorskiej i etnografii można będzie unaukowić z pozycji materializmu historycznego" (Majewski 1953, s. 24). Tak w programach badawczych, jak i w nauczaniu etnografowie polscy nigdy nie ograniczyli się do zagadnień kultury materialnej. Charakter Instytutu Pol­ skiej Akademii Nauk spowodował jednak, że takie działy etnografii jak literatura i muzyka ludowa oraz ludowa twórczość plastyczna znalazły się w ramach in­ nych instytutów, związanych z literaturoznawstwem i sztuką (Frankowska 1973, s. 199). Studia historii kultury materialnej na uniwersytetach utrzymały się do końca lat 50-ych XX wieku, natomiast nazwa Instytutu przetrwała do 1992 roku. Dział Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN odegrał ważną rolę w pracach etnografii polskiej, stwarzając m.in. lepsze warunki realizacji progra­ mów badawczych, zainicjowanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Cechą nauki w Polsce, odróżniającą ją od nauki w Związku Radzieckim, po­ została jednak poważna rola uniwersytetów w badaniach naukowych. Inną poważną zmianą organizacyjną, ważną dla etnografii, była likwidacja w roku 1951 studiów i katedr socjologii na uniwersytetach (Szacki 1995, s. 112). �ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 11 Z nazw instytucji zniknął termin „etnologia", uważany w etnografii radziec­ kiej tego czasu za związany z nauką „burżuazyjną", zachowany jedynie w na­ zwie serii wydawniczej PTL - „Prace Etnologiczne". Tym bardziej nie było miej­ sca dla nazwy „antropologia społeczna" lub „kulturowa". Akceptowano, wzorem etnografii radzieckiej, nadanie etnografii charakteru nauki historycznej, a nawet dyscypliny pomocniczej historii. Znamienne, że to etnografowie zażądali wyłą­ czenia etnografii z Podsekcji Filozofii i Nauk Społecznych, przygotowującej po­ wołanie Polskiej Akademii Nauk i włączenia jej do Podsekcji Historii (G[ajkowa] 1952, s. 624). Przyczyną była zapewne obawa przed naciskami ideologicznymi i wewnętrznymi sporami, szczególnie silnymi w naukach społecznych, a także zainteresowanie historyzmem poszczególnych uczonych. Kazimierz Moszyński np. łączył nadzieje z rozwijającym się w ZSRR, jak napisał, „historyzmem mono­ graficznym" (1958, s. 200). Zalecanym przedmiotem badań była historia kultury, od czasów najdawniejszych do najnowszych, badana przy pomocy metody tzw. konkretno-historycznej oraz kultura „mas ludowych", badana z punktu widzenia potrzeb budownictwa socjalistycznego. W praktyce realizowano prace o charak­ terze historycznym, z zakresu kultury materialnej, m.in. budownictwa wiejskie­ go oraz stosunków społecznych na wsi, prowadzone przez historyków bliskich etnografii (J. Burszta, B. Baranowski), a także nad kulturą ludową, przedstawia­ ną zarówno jako wynik procesu historycznego i źródło historyczne, jak i wartość kultury współczesnej, ważna dla społeczeństwa socjalistycznego. W tej ostatniej dziedzinie szczególnie rozwinęły się badania nad ludową twórczością artystycz­ ną, przede wszystkim plastyką ludową, prowadzone razem z historykami sztuki. Zintensyfikowane one zostały na skutek utworzenia w roku 1946 oddzielnego Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej i jego czasopisma „Polska Sztuka Ludowa". Jednocześnie żądano spreparowania sztuki ludowej i wie­ dzy o niej dla potrzeb propagandy. Józefowi Grabskiemu odebrano kierowanie Instytutem i redagowanie „Polskiej Sztuki Ludowej" oraz wyrzucono z pracy za wydanie potrójnego zeszytu nr 6-8 z 1948 roku pisma poświęconego lu­ dowej rzeźbie, malarstwu i drzeworytowi, a więc sztuce religijnej (Jackowski, Jot-Drużycki, Benedyktowicz 2000, s. 166; Jackowski 1995, s. 349). Podjęto także badania nad stosunkiem do pracy i kooperacją na wsi, kierowane przez K. Zawistowicz-Adamską (Zawistowicz-Adamska 1950/1951), przedstawione w wymienionym już memoriale etnografów z konferencji w Krakowie w roku 1951 jako wiążące się ściśle z organizowaniem „spółdzielni produkcyjnych na wsi" (Ocena... 1952, s. 628). Duży wysiłek skierowano na przygotowanie Polskiego Atlasu Etnograficz­ nego, który był głównym projektem badawczym tego okresu (Kłodnicki 2001, s. 237). Nie rozwinięto jeszcze wówczas szerzej postulowanych badań nad kul­ turą robotniczą. Utrzymano w obrębie etnografii zainteresowania społeczeństwami pozaeuropejskimi, określanymi mianem „społeczeństw pierwotnych" (Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982, s. 52). Badania terenowe nad tymi społeczeństwami, poza zupełnymi wyjątkami, były jednak niemożliwe. Potrzeba przyswojenia zasad materializmu dialektycznego i historycznego była oczywiście często wymieniana, �12 Z B I G N I E W JASIEWICZ tak w pouczeniach radzieckich, jak i deklaracjach naukowców polskich, oraz realizowana przez władze. Do programu studiów, w tym historii kultury materialnej, wprowadzono zaję­ cia z marksizmu-leninizmu, obsługiwane przez katedry podstaw marksizmu -leninizmu, powołane na uniwersytetach w roku akademickim 1950/51 na pod­ stawie wzorów radzieckich, dogmatycznie narzucanych (por. Dzięgiel 1998, s. 128-129). W badaniach i realizowanych programach studiów sprowadziła się ona jednakże do preferencji dla niektórych tematów badawczych (kultura ma­ terialna, stosunki klasowe, twórczość „ludu") i rytualnego w zasadzie cytowania prac klasyków marksizmu-leninizmu oraz etnografów radzieckich. Nie oznacza to, że nie było wówczas etnografów polskich przekonanych do wartości metody marksistowskiej. Od stosowania jej założeń odstręczał jednak brak wartościo­ wych wzorów jej wykorzystania w etnografii, prezentowanie jako dogmatu a także administracyjne jej narzucanie. Obawy budziła również odpowiedzial­ ność polityczna związana ze stosowaniem metod nauki radzieckiej czy choćby ich interpretowaniem. Przekonał się o tym Eugeniusz Frankowski, który w roku 1950, po ukazaniu się pracy Józefa Stalina W sprawie marksizmu w językoznaw­ stwie w ostatniej chwili z czasopisma „Slávia Antiqua" wycofał swój odbity już artykuł pt. „Mikołaj Marr i jego teorie naukowe" (Armon 2001, s. 327). Stosunek etnografów polskich do marksizmu-leninizmu dobrze charakteryzo­ wało stwierdzenie K. Moszyńskiego: „Wiele obiecują sobie [etnografowie polscy - Z.J.] po zapowiedzianym dziewięciotomowym zbiorowym wydawnic­ twie rosyjskim «Narody swiata», które, jak tuszę, wykaże w całej pełni jakie konkretne wyniki daje czysto materialistyczny kierunek etnograficznych badań" (Moszyński 1948, s. 228). Ważnym elementem wprowadzanego wzoru radzieckiego był krytyczny sto­ sunek do nauki zachodniej. W celu jego upowszechnienia publikowano tłuma­ czenia odpowiednich prac radzieckich, takich jak wspomniane już broszura LI. Potiechina i książka zbiorowa Anglo amerykańska etnografia w służbie impe­ rializmu. Szczególnym przedmiotem ataków był funkcjonalizm Bronisława Malinowskiego, jak pisano „kosmopolity, z pochodzenia Polaka" (Stęślicka 1954, s. 687). Do literatury tej, choć wspierana była pozytywnymi recenzjami naukow­ ców polskich, zresztą nie etnografów, zniechęcała przede wszystkim jednostron­ ność i język pełen inwektyw, przejęty z propagandy politycznej. Spośród pol­ skich omówień antropologii zachodniej godny uwagi jest artykuł Antoniny Kłoskowskiej „Psychologiczna orientacja współczesnej etnosocjologii amerykań­ skiej" (1951). I . Kałojewa, radziecki recenzent etnografii polskiej tego czasu, pozytywnie oceniała ukazanie się pracy A. Kłoskowskiej. Zarzucała jej jednak brak dostrzeżenia powiązania poglądów uczonych amerykańskich z ich klaso­ wym światopoglądem i rolą sług imperializmu (1954, s. 9). Ukryła jednocześnie, w sposób korzystny wówczas dla Antoniny Kłoskowskiej, jej w zasadzie pozy­ tywną ocenę poglądów B. Malinowskiego. Etnografowie polscy nie przyłączyli się do krytyki najnowszych kierunków antropologii zachodniej, po części z bra­ ku przekonania do takiej krytyki, a po części z braku o nich wiedzy. �13 ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 Ze zrozumieniem w zasadzie przyjmowano zalecenie nauki radzieckiej uczest­ niczenia w rozwiązywaniu praktycznych problemów życia społecznego. Było ono bowiem bliskie przekonaniom utrwalonym w nauce polskiej. Natomiast gło­ szona zasada partyjności nauki, rozumiana nie tylko jako podporządkowanie się partii, ale również gwarancja uzyskania lepszych wyników badań naukowych, była już zaskoczeniem. O partyjności nauki pisano w omówieniach etnografii radzieckiej. Nie znam jednak jakiejkolwiek wypowiedzi etnografa polskiego, która by zachęcała do wprowadzenia zasady partyjności do etnografii. Czas Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej określany bywa przez niektórych ba­ daczy przemian ideowych i stosunków społecznych jako „zamrażarka historii". Bardziej odpowiada mi stanowisko dynamiczne. W latach 1945-1956 miała miejs­ ce najdalej idąca w dotychczasowej historii nauki polskiej próba uzależnienia jej od polityki, izolacja od nauki światowej i pauperyzacja środowiska uczonych. Rozbudowano jednak instytucje naukowe, zapoczątkowano niektóre ważne prace badawcze i wykształcono większą niż dotąd liczbę etnografów. Konsekwencją prób narzucenia marksizmu-leninizmu była ucieczka od rozważań teoretycznych i badań nad kulturą jako całością oraz schronienie się we w miarę bezpiecznej niszy studiów nad kulturą ludową, uprawianych historycznie lub morfologicznie. Przerwane zostały, prowadzone przed wojną, próby uprawiania etnologii opar­ tej na szkole kulturowo-historycznej (Stanisław Poniatowski), fenomenologii (Cezaria Baudoin de Courtenay Ehrenkreutz Jędrzejewiczowa), funkcjonalizmie (Józef Obrębski) i marksizmie (Ludwik Krzywicki). Pewne pożytki ze zwrotu ku historyzmowi pojawiły się dopiero po roku 1956, kiedy opracowywano regional­ ne monografie etnograficzno-historyczne i całościowe ujęcie etnografii Polski. Etnografia w Polsce nie została zamrożona a skierowana na tor boczny, z którego trudno było (i nadal jest) powrócić w główny nurt rozwoju etnologii i antropologii. LITERATURA Anglo amerykańska... 1952, Anglo amerykańska etnografia w służbie imperializmu, L I . Potiechin (red.), P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o N a u k o w e , Warszawa. A r m o n W. 2 0 0 1 , „ C z y t a ć samodzielnie i krytycznie dawne teksty". O d p o w i e d z i na pytania Z b i g n i e w a Jasiewicza, Lud, t. 85, s. 3 2 3 - 3 3 4 . Bieńkowski W. 2002, Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń ( 1 8 9 2 - 1 9 6 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A . K o w a l s k a - L e w i c k a , A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c ­ two N a u k o w e D W N , K r a k ó w , s. 2 9 - 3 5 . B u r s z t a J., B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1982, Polish Ethnography after W o r l d War I I , Ethnos, t. 47, nr 1-2, s. 50-63. D a m r o s z J. 1996, Myśl teoretyczna w polskiej etnografii i etnologii w okresie {1945-1989), Warszawa. Dynovskij V. 1948, N a u č n y e raboty po etnografii i f o L k l o r u v P o l š e , Sovetskaja powojennym etnografija, n r 3 , s. 168-173. D z i ę g i e l L . 1998, Paradise in a Concrete Cage. Daily Life in Communist Poland. An Ethno­ logist 's View, Arcana, K r a k ó w . - 2002a, A n d r z e j W a l i g ó r s k i ( 1 9 0 8 - 1 9 7 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A . K o w a l s k a -Lewicka, A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c t w o N a u k o ­ we D W N , K r a k ó w , s. 2 9 8 - 3 0 2 . �14 Z B I G N I E W JASIEWICZ - 2002b, Z perspektywy ucznia, [ w : ] B . G o ł ę b i o w s k i (red.), Autorytety polskie, Oficyna W y d a w n i c z a „ S t o p k a " , Ł o m ż a , s. 6 5 - 7 5 . G fajkowa] O. 1952, Konferencja e t n o g r a f ó w w K r a k o w i e , 1 7 - 1 9 . 0 2 . 1 9 5 1 , Lud, t. 39, s. 6 2 4 - 6 2 5 . Frankowska Historia M . 1973, Etnografia polska po I I w o j n i e ś w i a t o w e j , [ w : ] M . Terlecka (red.), etnografii Frankowski polskiej, Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h , W r o c ł a w , s. 193-270. E. 1952, Etnografia radziecka, Lud, t. 39, s. 1-42. Jackowski A . 1995, Na skróty, Jackowski A . , J. J o t - D r u ż y c k i , W y d a w n i c t w o „ P o j e z i e r z e " , Sejny. Z. B e n e d y k t o w i c z Sztuka L u d o w a , [ w : ] L . S o k ó ł (red.), Instytut Sztuki Polskiej 2000, Konteksty. Akademii Polska Nauk, W y d a w n i c ­ t w o Polskiego Instytutu Sztuki P A N , Warszawa, s. 1 6 5 - 1 7 1 . Jasiewicz Z., M. Rieszetow 2003, Korespondencja między Adamem Fischerem a D y m i t r e m K o n s t a n t y n o w i c z e m Zieleninem. Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m N a u k o w e g o P o l ­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego Petersburgu, Etnografia Jasiewicz Polska, Z., D . S l a t t e r y i A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt t. 47, nr 1-2, s. 3 1 - 4 7 . (1995), Etnography and anthropology. The case o f Polish ethnology, [ w : ] H.F. Vermeulen, A . A . Roldan (red.), Fieldwork the History Kaloeva of European and Footnotes. Studies in Routledge, L o n d o n and N e w York, s. 1 8 4 - 2 0 1 . I . A . (1951), E t n o g r a f i č e s k a j a rabota v n a r o d n o - d e m o k r a t i č e s k o j P o l š e v 1945-1950 godach, Sovetskaja - Anthropology, étnografija, nr 3, s. 1 8 5 - 1 9 1 . 1953, Pervyj kongress pol'skoj nauki i pol'skaja é t n o g r a f i j a , Sovetskaja étnografija, n r 4 , s. 137-145. - 1954, Pierwszy Kongres N a u k i Polskiej i polska etnografia. Archiwum Etnograficznego Specjalny dodatek do nr 6, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, P o z n a ń . К ł o d n i с к i Z . 2 0 0 1 , Polski Atlas Etnograficzny - historia, stan obecny i perspektywy, Lud, t. 85, s. 2 3 7 - 2 7 5 . Kłoskowska A . 1951, Psychologiczna orientacja w s p ó ł c z e s n e j etnosocjologii a m e r y k a ń ­ skiej, Przegląd Nauk Historycznych К op сzу ń sк a-J aw orsк a i Społecznych, t. 1, s. 2 6 3 - 2 9 8 . B . 2002, K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z ( 1 8 9 7 - 1 9 8 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - -Pietraszkowa, A . K o w a l s k a - L e w i c k a , A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c t w o N a u k o w e D W N , K r a k ó w , s. 314-319. Kulczycki J. 1951, Pozycja e w o l u c j o n i z m u w g ł ó w n y c h kierunkach etnologii i archeologii, Myśl - Współczesna, metodologicznych nr 2, s. 2 0 1 - 2 2 9 . 1952, Recenzja z k s i ą ż k i „ A n g l o - a m e r y k a ń s k a etnografia w s ł u ż b i e i m p e r i a l i z m u " , Życie Nauki, t. 7, nr 5, s. 133-153. Kutrzeba-Pojnarowa A . 1995, „ E t n o l o g i a jest zawsze j a k b y i n statu nascendi...". Odpo­ w i e d z i na pytania Z b i g n i e w a Jasiewicza, Lud, t. 78, s. 3 9 6 - 4 2 7 . L u t у ń s к i J. 1950, O radzieckiej etnografii, Wiedza i Życie, - łecznych, - nr 1, s. 8 0 - 8 7 . 1951, Problemy i metody etnografii radzieckiej, Przegląd Nauk Historycznych i Spo­ t. 1, s. 2 9 8 - 3 2 7 . 1956, Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, Z a k ł a d i m . Osso­ l i ń s k i c h we W r o c ł a w i u , Ł ó d ź . - 1990, Nauka i polskie problemy Komentarz socjologa, P a ń s t w o w y Instytut W y d a w n i c z y , Warszawa. Maj ewski K . 1953, Historia k u l t u r y materialnej, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, t. l , n r 1-2, s. 3-24. Moszyński - 1958, K . 1948, Stan i zadania etnografii polskiej, Lud, t. 38, s. 2 1 0 - 2 2 8 . Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław. Nowe d r o g i . . . 1953, N o w e drogi etnografii radzieckiej, Archiwum Ocena... Etnograficzne, t. 6. 1952, Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z p u n k t u w i d z e n i a p o s t ę p o w e j m y ś l i s p o ł e c z n e j , Lud, t. 39, s. 626-629. �15 ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 Potiechin L I . 1949, Funkcjonalna s z k o ł a etnografii w s ł u ż b i e brytyjskiego i m p e r i a l i z m u , Biblioteczka Rieszetow Naukowa Po Prostu, A . M . , Z. J a s i e w i c z nr 14. 2 0 0 1 , Korespondencja K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o z D y ­ m i t r e m K o n s t a n t y n o w i c z e m Z i e l e n i n e m . Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt Petersburgu, Lud, t. 85, s. 277-288. Robotycki Cz. 1995, A n t r o p o l o g i a k u l t u r y w Polsce - projekt urzeczywistniony, Lud, t. 78, s. 2 2 7 - 2 4 3 . Rosochacka E. 1982, Kolekcja skiego jako źródło do badań Włodzimierza Kulczyckiego nad kobiernictwem w zbiorach orientalnym, Muzeum Tatrzań­ maszynopis pracy magister­ skiej w Instytucie E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U A M . Stęślicka W. 1954, Recenzja z k s i ą ż k i „ A n g l o - a m e r y k a ń s k a etnografia w s ł u ż b i e i m p e r i a l i z ­ m u " , Przegląd Szacki Antropologiczny, t. 20, s. 686-689. J. 1995, W s t ą p : K r ó t k a historia socjologii polskiej, [ w : ] J. Szacki (red.) Sto lat logii polskiej, Wincławski socjo­ W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , Warszawa, s. 11-119. W. 1998, C h a ł a s i ń s k i Józef, [ w : ] Encyklopedia socjologii, t. 1, O f i c y n a N a u k o ­ w a , Warszawa, s. 7 3 - 7 6 . Zawistowicz-Adamska l u d o w y c h , Prace K . 1950/1951, Pomoc wzajemna i w s p ó ł d z i a ł a n i e w kulturach i Materiały Etnograficzne, t. 8/9, s. 1-151. ZBIGNIEW JASIEWICZ P O L I S H E T H N O L O G Y I N 1945-1956 A N D ITS RESPONSE TO I N T R O D U C I N G S O V I E T PATTERNS TO P O L I S H SCIENCE Summary The Polish state w h i c h emerged after the I I W W became dependent on the Soviet U n i o n . One o f the effects o f that new political order was that Soviet patterns and models were introduced to Polish academic research, i n c l u d i n g ethnology. I n the article the author is presenting: 1. The general situation i n the country, i n academic life, especially i n ethnology. 2. M o d e l s imposed upon Polish ethnology by the Soviet academic institutions. Mechanisms o f their i n t r o d u c i n g and adaptation. 3. The consequence o f the introduction o f the Soviet patterns. The study is based on different source material: scientific publications, both Polish and Rus­ sian, conversations w i t h Polish ethnologists, but also the author's o w n memories from his univer­ sity years. The Soviet models and patterns introduced into Polish ethnology concerned: 1. The name o f the discipline, its main subject, assumptions and research methods. 2. The structure o f academic life and higher education system. 3. The attitude to and relationships w i t h the western ethnology and anthropology. 4. The function o f ethnology. The author stated that i n the history o f Polish ethnology the attempt at subordinating it to p o l i ­ tics and isolating from the w o r l d social sciences had never gone as far as i n the years 1945-1956 Nevertheless Polish scientific institutions were developing and some important research projects were initiated then. The number o f ethnographers educated w i t h i n that period was greater than it had been before. I n academic w o r k , imposing the M a r x i s t - L e n i n i s t approach resulted in the escape from theoretical deliberation and studies on culture as a whole. Polish ethnographers found a safe niche i n studies o f f o l k culture and folklore instead. Such were the circumstances w h i c h had long-lasting effect on the development o f Polish ethnology i n the subsequent years. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66268d6c318abb8fb88ae37fc43f0ab5.pdf c6d6c9e6e4e703934ac639a014355229 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1896 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource prawo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1759 Title A name given to the resource Etnologia prawna / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.191-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pavković, Nikola F. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, NIKOLA t. 69, 1985 F. PAVKOVIC ETNOLOGIA PRAWNA * Niewątpliwie korzystne byłoby, aby w kręgu marksistowskiej teorii prawa przeprowadzić próbę określenia przedmiotu, miejsca i naukowego znaczenia tych systemów prawnych, które dotychczas nie tylko nie były obiektem badań naukowych, lecz także poddawano w wątpliwość ich charakter prawny. Mamy tutaj na myśli prawo tzw. społeczeilstw prymitywnych, społecze1'lstw niepiśmiennych, tradycyjnych społeczeJlstw, jak określano narody i społeczeństwa, które stosunkowo późno i stopniowo pojawiają się po okresie wielkich odkryć geograficznych na arenie światowej. Od momentu ich pojawienia do połowy XIX wieku, w europejskich naukach prawnych nie zastanawiano się w ogóle nad problemem istnienia prawa u "dzikusów" Nowego Swiata, czy u czarnych mieszka1'lców Afryki. Charakterystycznych dla myśli praetnologicznej było porównywanie "my" - "oni". "Oni" byli z jednej strony tak daleko, że odmawiano im nie tylko prawa, instytucji, porządku, przepisów, moralności (i innych elementów kultury), lecz także odmawiano im ludzkiej istoty. Potrzebny był czas, istniała potrzeba zebrania licznych wiadomości o tych społeczeństwach, by powstała naukowa myśl etnologiczna, która wykazałaby, że "oni" wszystko to zasadniczo posiadają, tylko odmienne od mlszego. europejskiego. Należało dojść do stwierdzenia, że i to jest kulturq, że kultura posiada rozmaite formy. Równoległe z zainteresowaniem tylko egzotyką, tym czego nie ma w Europie, równolegle z odrzuceniem istnienia prawa u "prymitywnych społeczeństw", powstaje idea "dobrego dzikusa", która kulminuje się w dziele J. Rouseau. Kiedy ostatecznie w drugiej połowie XIX wieku zaczyna w etnologii przeważać przekonanie, że prawo istnieje u ludów "prymitywnych", pojawiają się nowe skrajności: u nich istnieje nie tylko prawo, lecz jest ono nawet bardzo złożone, u ludów prymitywnych istnieją cechy wrodzone, osobiste zalety podporządkowują normy zwyczajowo-prawne. Podporządkowanie zwyczajów przez wymienione cechy, a w szczególności zwyczajów prawnych, europejska myśl prawna tłumaczyła to • wg. "G\ledista", nr 2, 1979, ss. 77 - 81' �192 Nikola F. Pavković kodyfikujących mechanizwpływem niedoskonałości ustanawiających mów. Na gruncie takich poglądów zaczyna się stopniowo kształtować nowa dyscyplina etnologiczna etnologia prawna. Początki jej powslania w drugiej połowie XIX wieku łączą się z nowym, pierwszym naukowym kierunkiem w etnologii ewolucjonizmem (J. J. Bachofen, Das l'v1uetterrechl, 1861; H. S. Maine, Acient Law, 1861; Mac-Lenan, Pr'i1nitive iHariage, 1865; Lewis Morgan, Acient Society 1877). Szczególn<! rolę w początkowej fazie rozwoju etnografii prawnej odegrały prace niemieckiego prawnika A. II. Posta, który w tytułach swych dzieł pochodzą· cych z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku: PoSLrLwy pmu.mej etnologii, Wprowadzenie w badania etnologicznej jLLrisprwlencji i Purisprudencja Afryki, zapowiedział powstanie nowej dyscypliny etnologicznej - prawnej etno10gii. Od czasu powstania dzieł Posta do okresu dekoloniczacji, wszystko to, co zrobiono w zakresie prawnej etnologii Afryki, nosiło znamię stałego porównywania dwóch zupełnie różnych (i przeciwstawnych) systemów prawnych: kolonialnego i autochtonicznego. Jest rzeczą zrozumiałą. że zawsze ze szkodą dla drugiego, który traktowany był jako niższy i mniej wartościowy. Wszystkie prace z zakresu etnologii prawnej kolonii i metropolii posiadają wspólną wadę tkwiącą w tym, że syst,(~my prawne nie były rozpatrywane w dialektycznej więzi z realiami społeczno-ekonomicznymi badanych środowisk, że "prymitywne prawo" najczęściej ujmowano stosując europejskie kryteria prawa. Stwierdzić można, że od momentu wydania pracy Engelsa (O pochodzeniu rod:iny ... ) nie powstały zasadniczo wartościowe, oparte na zasadach analizy mclrksistovvskiej, dzieła z zakresu prawnej etnologii. Jeżeli chodzi o wzajemne układy między etnologią a prawem, można z całą pewnością stwierdzić, że przez długi okres czasu nic było l1li,~dzy tymi dyscyplinami jakiejkolwiek współpracy, a nawet nie próbowaly sif; wzajemnie poznać. Wiadome jest, że przez wiele wieków kierunki europejskiej myśli prawnej powiązane były z klasycznym, a wężej ujmlijc1c z prawem rzymskim. Niejednokrotnie też prawnicy podkreślali, że prawo rzymskie okazalo się znacznie trwalsze od licznych (materialnych) pomników rzymskiej kultury. Niedostateczne wzajemne poznanie i brak współpracy jest charkaterystyczne dla tych dyscyplin także i w ,J ugosławii. W "prymitywnych" społecznościach siła prawa nie wynika z władzy centralnej, z praw pisanych, sądu i aparatu przymusu, lecz - jak podkreślają badacze - prawo w tych społecznościach stosowano spontanicznie, bez siły i przymusu. Podkreśla to również B. Malinowski (Szkic'! z teorii kultury, Warszawa 1958, str. 318 - 343). Jednakże, jak się wyda- �ETNOLOGIA 193 PRAWNA je, zrównał powierzchownie pojęcia siły i przymusu. Wiadomym jest, 'i,e w tych społecznościach nie było zinstytucjonalizowanych aparatów sIły i przymusu, lecz istniała niewątpliwie siła kolektywnego, publicznego sądu, który zmuszał przestępcę, by popełnił samobójstwo skacząc z czubka wysokiej palmy. Lecz ten rodzaj siły i przymusu różni się jednak od sytuacji, w której tego samego przestępcę te dwa prawne wyroki, to znaczy siła i przymus, zrzuciły z palmy. Oznacza to, że istoty tego prawa nie należy dopatrywać się w tym, że nie jest ono kodyfikowane, lecz w tym, że (podobnie jak w przypadku obyczajów i norm społeczno moralno-religijnych) jest obowiązujące, że posiada osłonę, którą staDowi cała społeczna wspólnota i że w swym funkcjonowaniu nie moż(, się powoływać na sankcję siły (.T . .T. Wiatr, Wstęp do socjologii systematycznej, Warszawa 1973, 85 - 86). Znamienne są dla prawa obowiązki, a są one rzeczywiście bardzo licz·· oe i różnorodne w "prymitywnych" społecznościach, w których osobnik Ln2jduje się pod silną społeczną kontrolą grupy, gdzie obowiązek jest siłą nadprzyrodzoną, gwarantującą trwanie całości wspólnoty. Społeczeństwo "prymitywne" pod wieloma względami posiadało pros1e struktury społeczne, było mało zróżnicowane w pojęciu europejskim. także i jego mało zróżnicowane prawo było poprzeplatane i ściśle powią:Lane z religią, moralnością i wzorami zachowań. Stąd wynika dążenie do szerokiego pojmowania prawa, poprzez takie ujęcie można uchwycić całość życia społecznego, to znaczy wszystkio to co w nim jest, choćby Iniało wtórny charakter. Takie ujęcie prawa reprezentowali B. Malinowski, szczególnie zaś Macel Mauss (Manuel d'Ethnographe, Payot, Paris 1967, 135), a u nas Valtazar Bogisić. Przeplecenie prawa z normami społecznych zachowań, a szczególnie z religią, występowało najczęściej w przeszłości, a także w wi.elu przypadkach i obecnie w społeczeństwach, które nie są wiodącymi na drodze rozwoju cywilizacji. Nawet jeżeli nie weźmiemy w rozważaniach pod uwagę społeczeństw teokratycznych (jak na przykład starożydowskie i islamskie), właściwości systemu prawnego wykazuje prawo kanoniczne. W tym przypadku relatywnie mniej ważny jest problem, czy sankcja ma charakter ziemski (społeczny), czy nadprzyrodzony. Wiadome jest powszechnie, że liczne "czyste" kwestie prawne (jak przykłado,'lo: spadek, stosunki krewniacze związane z zawraciem małżeństwa, małżeilstwo, obowiązki, prawo "l<::arneitd.) regulowane było przez święte księgi, bądź określone inaczej przez święte przepisy (Henry Levi-Bruhl. L'Ethnologie Paris juridique. Ethnologie Generale, Encyclopedie de la Pleiad('. 1968, 1115). Należy podkreślić, że N. Visković w swych wystąpieniach wypowiada my.~li bliskie współczesnemu pojmowaniu etnologii prawa, twierdzi, 13 Lud, t. LXIX �194 Nikola F. Pa vkovźć że prawo istniało przed powstaniem panstwa, przed powstaniem kLas społecznych. W przeciwieństwie do jego twierdzeń, w wielu współcze;mych wypowiedziach pojawia się myśl, że istota prawa zwiazana jest z powstaniem państwa, z powstaniem klas, że stanowi wyraz r()znic; klasowych. Musimy stwierdzić, że takie stanowiska nie są uznaWJtle przez współczesną etnologię prawną, a także i przez prawo. Silny rozwój badań etnologicznych w końcu XIX i XX wieku. ci .3Zczególnie wyniki bada!'l prowadzonych nad społecznymi kwestiami przez etnologię, potwierdziły, że prawo powstało i rozwijało się obok (a zna..., czy to także, że i przed)powstaniem klas społecznych i państwa. Znaczy to dalej, że każde społeczeństwo jest także społeczeństwem prawd, że nie ma ludzkich wspólnot bez organizacji tworzonej przez określony porządek i prawo. Takie rozumienie charakteru i genezy (zwyczajo\Ver~o) prawa występowało u nas już wcześniej (Encyklopediaj Jugoslavije VI, Zagreb 1965, S. V. Obicajno pravo) i obecnie. ,Już wcześniej także stwierdzono, że etnologia prawa cywilnego. w r;}zumieniu wspomnianego francuskiego prawnika H, Levi-Bruhla, w :CJsadzie nie jest zgodna z tezą Marksa o powiązaniu prawa z państ'.ven: powstały one w określonym systemie produkcji (N. F. PavkO\'ic, ~.?: savremene metodoloske problematike pravne etnologije, SimpoziJum a metodologij i etnoloskih nauka 18 - 20, decembar 1972, SANU Beograd 1974, str. 165 - 165). Kiedy produkcyjny system kapitalistyczny zanikme zastąpiony przez socjalizm, nie będzie państwa razem z prawem! Wydaje się nam że w tym miejscu mamy do czynienia z uproszczonym rOZUlllleniem dzieł Marksa, w których nie ma zaprzeczenia istnienia prawa w prymitywnych wspólnotach społecznych. Genezy prawa Marks nie wiązał z powstaniem państwa. Pośrednio potwierdza to jego znane twierdzenie, że prawo, jak i religia, nie ma własnej historii, znaczyłoby to, że rozwijało się ono równolegle z ludzkiem społeczeństwem. Odwrotnie, w krytyce ideologii niemieckiej wskazuje na ścisłe powiązania współczesnego państwa i prawa, gdzie "wszystkie wspólne instytucje (a znaczy to i prawo, NFP) podporządkowane są państwu i otrzymują polityczny kształt" (Karl Marks, Fridrich Engels, Rani radova, Naprjed. Zagr~b, 1967, 412, 413). Systemy prawne tradycyjnych społeczności Afryki. Azji, Australii i Oceanii, Ameryki, jak i społeczności rolniczych regionów Europy. były i pozostały podstawowym przedmiotem zainteresowań badawczych etnologii prawa. Dzisiaj, w epoce postkolonialnej, okazało się, że SZCz('giJlme aktualne z naukowego i społeczno-politycznego punktu widzenia je:.;t bardzo potrzebne, szczególnie wszechstronne badanie systemów prawnych tych społeczności. Dotychczasowe badania dowiodły, że oprócz źródła rzymskiego istnieją także inne źródła prawa, że są one bard'~J �ETNOLOGIA 195 PRAWNA i-n;.żnicowanc, bogate i interesujące dla nauki i praktyki społecznej naJ'oci6w, wśród których istnieją. Relatywnie szybkie tempo kształtowania :'1(~ nowych państw, ich dążenia do przodowania pod ekonomicznym i spoćecznym względem, narzuciły potrzebę tworzenia nowego prawa. Trady,:yjna zwyczajowo-prawna praktyka, wciąż jeszcze żywa, okazuje się ;}JT niedoskonałą w procesach regulacji złożoności współczesnego żywota. Z drugiej strony krokiem niezbyt odpowiednim okazało się odrzucenie iJrawa opartego na osnowie Code Civil'a oraz praw tych metropolii ko;onialnych. Najczęściej wybierana jest droga pośrednia między tendencją do tworzenia nowych systemów prawnych nawiązujących do pozylywnych i trv/ćlłych wartościowych elementów własnego dziedzictwa imlturowego, a przys'vvajaniem wzorów obcych. W rozprawach nad przedmiotem prawa wysunięto także kwesti~ określania jako prawo: normy prawa zwyczajowego, prawa zwyczajo',vego i naszego prawa samorządowego. Jeżeli chodzi o prawo zwyczaj 0".c, podkreślamy, że jest ono uznawane jako prawo i że jego zn~lczenie ,:cst niezależne od zgody i potwierdzenia przez władze. Rozumie się, że wszędzie, także i u nas, istnieją rozmce związane z szerokim i wąskim pojmowaniem prawa. Dla europejskiej, a szczegól,lic zachodnio-europejskiej myśli prawnej, charakterystyczny jest europ(x:entryzm, który a (nie) prawności niczego nie rozsądza. Takie rozu,nienie prawa jest także i u nas. Fakt, że w naszym samorządowym społeczeIlstwie każdego dnia pow:,,-tają liczne, nowe i wciąż nowe akty prawne, którymi ludzie kIerują się w swej pracy, zachęcają do relatywnego posługiwania się dvvoma samorządowym i zwyczajowym) prawami. Zrozumiałym jest, że między nimi istnieją ogromne i zasadnicze różnice. gdyż są one wytworem różnych społeczności. Nasze sL)ołeczeństwo jest nieporównywalnie bardziej złożone od "prymitywnego". Można powiedzieć, że to pierwsze prawo ;)Owstało w społeczeństwie, poza formalnymi strukturami państwowymi. To drugie powstaje inaczej, na gruncie struktur państwowych. Jednakże, nasza rzeczywistość społeczna wskazuje, że zasadniczo źródła pra\v są liczne i że oparte są na szerokiej podstawie, dopiero stopniowe} się uspołeczniają wychodząc z formalno-strukturalqych kręgów. l':um. Andrzej ~. Brene:: �196 Nikola F. Pavković N~kolll F. Pavković LAW ETHNOLOGY (summa'ry) In ,the article an attempt ha's been t a:ken to define a S'llbj€0t, place, and scie:.signifkance 'of lawert:hn<jlogy. The 'oI1iJginof 'its beginning 'is oOOJ'l1eotedwitl~ firs.t scientific etho.n,ologcal trend - evolurt'ionistm. P~rti.culC1r role in lits phmse ofdeV'eh~pmeITt was played by German lawyer A. H. Bois-t's ,-"vorks. In fol1o:w~ng part the authm cotls,idŁ'rs rela,Lio'l1sbetween law and law ethnG;n,ąy, taking into account difference-.s of law performance in "primitive" societies. l'" aUithoof abo fiol1JdsQ'u't that law, aga'ins.t the preva1iling (,pini'nn, developed bet u\prisingClf s·06al clas,5e.s and state struoture.s. Law systems of traditional societies im Afrka. Asia, Austral,ia <Nld OC>CaJDlia Ai::;leriea, a!nd also agricul,tural BO'C'ieHesin European region ..,;, ,are the mai::l subj-ect of in,ter·es1; o,f law ethrwlogistts. Nowadays, becaus,e of changing s,oC'ilal-politi-cal c~mdi't·ioll•.,;,there is an urgent nepd to carry ,r,esca.rc,hof law 'systeuns of the .,;vdcti,,:·, in order toan9wer the que:-ltion what a Il1€iWlaw should reguJat'e ·complexity current life. E.,itablishment of new laws is often based 'On tendency between m;l:ki;r,g new law systems de.aling wirth pos·itive, sitabJe «'!lid valuabl,e pk'tl11cnrts of own ClI;tural :writage, and abo adoptiuoll O'f f:or1ei'g'1l patterl1s. In roference to the ,problems, the authoT con.s'Łders at the end, "Gme que.;:;t;o:lJ vi Yug(),lav ::Jtandm'ds (jf municipal l'aw. t'i!>ic (i~ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13c3931641738136fe926a60d8dcadf6.pdf aa938828408fad5204e11fbc99770bbd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5169 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource etnologia ukraińska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4794 Title A name given to the resource Etnologia ukraińska: od etnologii "etnicznej"do narodowej / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.169-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 II. POGLĄDY I OPINIE ETNOLOGIA UKRAIŃSKA: OD ETNOLOGII „ETNICZNEJ" DO NARODOWEJ W czasie krótkiego, na przełomie czerwca i lipca 2006 roku, pobytu we Lwo­ wie i Kijowie, interesowały mnie, poza głównym celem wyjazdu, jakim było gromadzenie materiałów do studiów nad historią polskiej etnologii, zmiany w etnologii ukraińskiej po uzyskaniu przez ten kraj niepodległości w roku 1991. Etnologia ukraińska sprzed roku 1991, mimo pewnych atrybutów państwa przy­ sługujących Ukrainie jako republice związkowej w ramach Związku Radzieckie­ go, nosiła charakter głównie nauki regionalnej lub etnicznej. Miała ograniczone możliwości decydowania o swoim rozwoju, była wmontowana w system nauki radzieckiej, koncentrowała się na kulturze ludowej najliczniejszej w republice grupy etnicznej. Przemiany polityczne stworzyły warunki przejmowania przez tę dyscyplinę cech etnologii narodowej. Oznaczało to powiązanie z potrzebami i aspiracjami narodu jako suwerennego podmiotu władzy w państwie, funkcjo¬ nowanie w ramach narodowych instytucji budowanych przez to państwo, posłu¬ giwanie się narodowym językiem, przejęcie odpowiedzialności za rozwój dy¬ scypliny, włącznie z kształceniem w jej zakresie i nawiązywanie bezpośrednich kontaktów z nauką światową. Odpowiedzi na pytanie o charakter i kierunek zmian poszukiwałem w trakcie spotkań z pracownikami odwiedzanych instytucji etnologicznych: instytutów Narodowej Akademii Nauk Ukrainy i katedr etnologii uniwersytetów we Lwo¬ wie i Kijowie. Prowadziłem rozmowy, zarówno indywidualne, jak i zbiorowe, z pracownikami i Dyrekcją Instytutu Ludoznawstwa (Institut Narodoznavstva) Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie (dyrektor: prof. S. Pavluk), Dyre­ kcją i Radą Naukową Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M.T. Rylskiego (Institut Mistectvoznavstva, Fol'kloristiki ta Etnologii) tejże Akademii w Kijowie (dyrektor: prof. G. Skripnik) oraz z zespołami Katedry Etnologii Uniwersyte­ tu im. I . Franko we Lwowie (kierownik: prof. R. Silecki) i Katedry Etnologii i Krajoznawstwa Uniwersytetu im. T. Szewczenki w Kijowie (kierownik prof. M . Grimicz). Ważnym źródłem mojej wiedzy były ponadto najnowsze publika­ cje. Wszystkim kolegom — etnologom ukraińskim, którzy informowali mnie o współczesnych pracach w ramach ukraińskiej etnologii i wskazali odpowied¬ nią literaturę — serdecznie dziękuję. �Zbigniew Jasiewicz 170 Wyraźny był po roku 1991 rozwój instytucjonalny etnologii na Ukrainie. Sprzyjała temu rozwojowi świadomość roli kultury ludowej w kształtowaniu ukraińskiej kultury narodowej, co pozwoliło np. na wprowadzenie programu „Ludoznawstwo" do szkół podstawowych i wydanie w nakładzie wieluset tysię­ cy egzemplarzy podręcznika Ukrains'ke narodoznavstvo , przygotowanego pod red. S. Pavluka. Kultura ludowa jest zresztą szeroko obecna w kulturze współ­ czesnej (popularność wzornictwa ludowego w architekturze, dekoracji miejsc publicznych, grafice, odzieży noszonej współcześnie), a jej kolekcjonowanie popularne (uznanym kolekcjonerem sztuki ludowej jest m.in. prezydent Wiktor Juszczenko). Pomocą była również aktywność etnologów w życiu publicznym: kulturalnym, społecznym i politycznym, mająca zresztą swoje wzory w działal¬ ności w przeszłości takich uczonych jak Paweł Czubiński, autor słów hymnu na­ rodowego, lub Iwan Franko, zaangażowany w pracach społecznych i w polityce. W roku 1992 dotychczasowy Oddział Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M . Rylskiego Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie uzyskał status oddziel­ nego Instytutu Ludoznawstwa tejże Akademii, zachowując w swojej strukturze Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego. Instytut powołał w roku 1995 dwumiesięcznik „Narodoznavći zośiti" (ukazujące się pod red. S. Pavluka), jed¬ no z dwóch najważniejszych dzisiaj czasopism etnologicznych na Ukrainie. Roz¬ wija się Instytut Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M . Rylskiego Akademii Nauk Ukrainy w Kijowie, który swoją obecną nazwę przyjął w roku 1991, a swój początek wywodzi z powstałego w roku 1936 Instytutu Folkloru Ukraińskiego. Instytut mieści w sobie m.in. Zakład Etnologii, Zakład Folklorystyki Ukraiń­ skiej, Pracownię Sztuki i Folklorystyki Zagranicznej, a także bogatą bibliote¬ kę i archiwum. Wydaje, razem z Uniwersytetem w Kijowie i Międzynarodową Asocjacją Etnologów Ukraińskich, wychodzące od roku 1957 czasopismo „Narodna tvorcist' ta etnografia" (red. prof. G. Skripnik). Obydwa Instytuty pracują nad bibliografią etnologii ukraińskiej oraz nad niezwykle istotną w tamtejszych warunkach terminologią naukową w języku ukraińskim, szczególnie ważną w nauczaniu etnologii. Nowym zjawiskiem jest powołanie samodzielnych katedr uniwersyteckich: Katedry Etnologii na Uniwersytecie im. I . Franko we Lwowie, utworzonej w roku 1995 z podziału dotychczasowej Katedry Historii i Etnografii Ukrainy oraz Katedry Etnologii i Krajoznawstwa Uniwersytetu im. T. Szewczenki w Kijo­ wie, publikującej interesującą serię wydawniczą „Etnićna istoria narodiv Evropi" (wydanych już zostało 21 zeszytów). Jedynie te dwie katedry kształcą studentów etnologii, nadając im dyplomy magistra lub „specjalisty" z zakresu etnologii. Ka¬ tedry mające w swojej nazwie etnologię lub etnografię, o charakterze placówek usługowych, istnieją ponadto na uniwersytetach w Odessie (Katedra Archeol 1 W zapisie nazw instytucji, nazwisk autorów oraz tytułów prac w języku ukraińskim zastosowa­ łem system transliteracji zgodny z normą międzynarodową ISO 9:1995, przyjęty przez Polski Komitet Normalizacyjny. �Etnologia ukraińska: od etnologii „etnicznej" do narodowej 171 logii i Etnologii), Czerniowcach (Katedra Średniowiecza i Etnologii), Iwano-Frankowsku, Użgorodzie (tu prof. M . Tivodar). Niektóre z tych katedr stały się ośrodkami interesujących prac badawczych, kwestionując przyjętą i utrwaloną w Imperium Rosyjskim i później w ZSRR zasadę, że uczelnie wyższe są po­ wołane do uprawiania głównie dydaktyki. Narodowa Akademia Nauk Ukrainy, niezwykle tam rozbudowana, dysponująca ponad 200 instytutami, może stracić również pozycję autonomicznego „ministerstwa nauki". W czasie mojego poby­ tu w Kijowie, pod koniec czerwca 2006 roku, środowisko Akademii protesto­ wało przeciwko wprowadzeniu zasady finansowania badań za pośrednictwem Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy. Kształcenie kadry naukowej odbywa się poprzez studia „aspiranckie" (przygotowujące do napisania i obrony pracy „kandydackiej") oraz „doktorskie", mające na celu uzyskania stopnia naukowego doktora, porównywalnego z naszym stopniem doktora habilitowanego. Prowadzą je instytuty Akademii Nauk i uniwersytety. Prawo do nadawania stopni z zakresu etnologii posiada, obok Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii w Kijowie i Instytutu Ludoznawstwa we Lwowie, także Rada Naukowa Wydziału Histo¬ rycznego Uniwersytetu im. T. Szewczenki w Kijowie, w ramach którego pracuje wymieniona już Katedra Etnologii i Krajoznawstwa. Przed rokiem 1991 Instytut w Kijowie mógł nadawać stopnie naukowe jedynie z folklorystyki, etnologowie zdobywali te stopnie w Mińsku, Leningradzie i w Moskwie. W ramach demokratycznego państwa uzyskały możliwość działania również samorządowe organizacje etnologów, m.in. Miźnarodna Asociada Ukrains'kih Etnologiv; organizacje te jednak nie ustabilizowały się i dotąd nie uzyskały po¬ ważnego, ogólnoukraińskiego znaczenia. Na czoło zainteresowań naukowych etnologów ukraińskich wysunęły się dwa obszerne zagadnienia, a mianowicie problemy etnogenezy i konsolidacji naro¬ dowej Ukraińców oraz kultury Ukraińców i Ukrainy. Etnogenezie poświęco¬ nych zostało wiele książek i artykułów, z których najważniejszymi są Etnićna ta etnokulturna istoriá Ukraini, t. 1, red. G. Skripnik, Kiiv 2005, zaplanowana jako wydawnictwo trzytomowe oraz S. Pavluka Etnogeneza ukrainciv: sproba teoretićnoi kon'strukii, L'viv 2006. Pod redakcją tego ostatniego przygotowy­ wana jest także czterotomowa praca Etnogenez ta etnićna istoriá naselenná ukrains'kih Karpat, której tom 1 ukazał się we Lwowie w roku 1999. Powstanie demokratycznego państwa sprzyja nie tylko studiom nad kształtowaniem się etnonarodu, ale również narodu obywatelskiego (por. A. Kolodij, Do pitanná pro sutnist' sláhi i stadii formuvanná gromadáns'koi nacii v Ukraini, „Narodoznavći zośiti" nr 5/6, 2004). Duże zainteresowanie budzi także struktura etniczna Ukra­ iny (por. V. Naulko, Hto i vidkoli zive v Ukraini, Kiiv 1998). Podobnie, obok studiów nad kulturą Ukraińców (tu przede wszystkim trzytomowa monografia historyczno-etnograficzna Ukrainci, z której ukazał się t. 2, pod red. G. Skripnik, Kiiv 2005), wydano liczne opracowania dotyczące wszystkich mieszkań¬ ców Ukrainy, np. Kul 'tura i pobut naselenná Ukraini, red V. Naulko, Kiiv 1991, �172 Zbigniew Jasiewicz 1993 oraz Etnografia Ukraini, red. S. Marćuk, L'viv 2004. Liczne są obecnie prace poświęcone mniejszościom narodowym i etnicznym. W badaniach nad kulturą Polaków żyjących na Ukrainie szczególnie zasłużona jest L. Wahnina, która wydała Pieśni ludowe Polaków Ukrainy, Kiiv 2002, a ostatnio Bajki pol­ skie (patrz recenzja w tymże tomie „Ludu") oraz opublikowała wiele artykułów, m. in. „Sućasna folklorna kulturapolákiv Ukraini, „Vsi mi diti tvoi, Ukraino! Informacijno-metodićnij zbirnik" nr 6, Kiiv 2001. Polakami zajmują się tak­ że inni badacze, np. O. Kalakura w artykule Teoretiko-metodologićni zasadi istoriko-etnopolitologićnogo doslidzenná pol's'koi menśini v Ukraini XX st., w: „Etnićna istoriá narodiv Evropi" nr 21, 2006. Znaczenie problematyki etnicznej każe badaczom ukraińskim zwracać uwagę na mentalne aspekty przynależno­ ści do grupy etnicznej (np. M . Grimie, Tradicijnij svitoglád ta etnopsihologićni konstanti ukrainciv. Kognitivna antropologia, Kiiv 2000), prowadzić studia nad etniczną symboliką kultury materialnej (tu prace T. Kosminy nad symboliką stro­ j u i budownictwa), wyodrębniać i zajmować się etnopolitologią „etnokonfliktoznawstwem", a nawet trudno przetłumaczalnym etnoderzavoznavstvem. Nadal rozwijane są studia historyczno-etnograficzne nad tradycyjną kulturą wiejską. Do najważniejszych monografii z tego zakresu należą prace: M . Tivodar, Tradicijne skotarstvo ukrains'kih Karpat drugoipolovini XIX—persoipolovini XX st., Użgorod 1994 i M . Grimie, Zvicajeve civil'ne pravo ukrainciv XIX — poćatku XX stolittá, Kiiv 2006. Liczne są monografie regionów etnograficznych, m.in. Łemkowszczyzny, Polesia, Chełmskiego i Podlasia. Podejmuje się prace nad etnografią komunizmu, np. O Stasük, Etnografia golodomoru na Podili, w: „Etnićna istoriá narodiv Evropi" nr 19, 2005. Etnologowie ściśle współpra­ cują z folklorystami — folklor słowny ceniony jest jako podstawa i świadectwo żywotności języka ukraińskiego. Warta uwagi jest próba folklorystycznej regio¬ nalizacji Ukrainy R. Kireiva, 13 fol'klornih regioniv Ukraini, L'viv 2002. Jed¬ nym z przykładów interesującego podejścia do studiów nad folklorem, osadzo¬ nym w kontekście życia społecznego wsi i osobowości respondentów, jest praca O. Briciny i I . Golovahy Prozovij fol'klor sela Ploske na CernigivSini. Teksty ta rozvidki, Kiiv 2004. Pojawiają się próby objęcia badaniami etnologicznymi zjawisk współczesnego życia codziennego, choć w tym zakresie etnologia ustę¬ puje socjologii i kulturologii. Nie dostrzegłem jednak, w przejrzanej literaturze, studiów nad niezwykle interesującym poznawczo i ważnym dla ukraińskiej wsi procesem przechodzenia od systemu życia i gospodarki kołchozowej do indywi¬ dualnych gospodarstw rolnych, związanym z wieloma trudnościami tak natury technicznej, jak i psychicznej, odbywającym się w warunkach pauperyzacji lud¬ ności wiejskiej. Natomiast etnologowie i folkloryści ze Lwowa i Kijowa zajęli się badaniami nad dokumentacją kultury i zjawisk życia społecznego na terenach objętych skutkami katastrofy w Elektrowni Atomowej w Czarnobylu. Nadal tylko w bardzo skromnym zakresie podejmowane są prace nad społecznościa¬ mi pozaeuropejskimi i brakuje wykładowców z etnologii powszechnej. Nowe �Etnologia ukraińska: od etnologii „etnicznej" do narodowej 173 są także rozważania nad metodami i teorią etnologii, nie uprawiane w zasadzie przed rokiem 1991 na terenie Ukrainy, obecnie podejmowane przez nielicznych badaczy (np. M . Tiyodar, Etnologia, Użgorod 1998, 2004, oraz M . Grimie, Me­ tod, metodika ta metodologia v sućasnij etnologićnj nauci, w: „Etnićna istoria narodiv Evropi" nr 21, Kii'v 2006. Nie wydaje się tłumaczeń na język ukraiński, poza niektórymi pracami C. Levi-Straussa, klasycznych i współczesnych dzieł antropologii światowej; potrzeby z tego zakresu zaspokajają przekłady na język rosyjski. Sytuacja po roku 1991 sprzyjała rozwojowi studiów nad historią etnologii ukraińskiej, dostarczających przecież legitymizacji dyscypliny i wyznaczników jej tożsamości oraz podstaw integracji środowiska etnologicznego. Zwrócono się zarówno do dziejów etnologii w XIX, jak i X X wieku. Wiele publikacji poświę¬ cono początkom zainteresowań ludoznawczych i zasłużonym „założycielom" et¬ nologii, rozwijanej przecież w trudnych warunkach braku państwa i podziału oraz przynależności terytorium etnicznego Ukraińców do różnych państw: Imperium Rosyjskiego, Imperium Habsburgów, Związku Radzieckiego i Polski, a także konfliktów etniczno-wyznaniowych. R. Kirćiv opublikował pracę Etnografićnofol'kloristićna didl'nist'„Rus'koi trijci", Kii'v 1990, zorganizowano wiele kon¬ ferencji i opublikowano wiele artykułów poświęconych wybitnym uczonym — prekursorom współczesnej etnologii ukraińskiej: P. Czubińskiemu, N . Sumcowowi, F. Wowkowi, I . France, W. Hnatiukowi i innym. O. Sapelak przedsta¬ wiła Etnografićni studii v Naukovomu Tovaristvi im. Sevćenka (1898-1939 r.), L'viv 2000, z jego Komisją Etnograficzną niezwykle ważną, w niektórych latach, jako ośrodek ogólnoukraińskich badań etnologicznych. Studia nad historią etno¬ logii ukraińskiej objęły także przeszłość w czasach radzieckich. Wymienić warto z tego zakresu prace: V. Borisenko, na temat tragicznych dla etnologii ukraiń­ skiej lat 20. i 30. X X wieku, Narisi z istorii ukrains'koi etnologii 1920-1930 rokiv, Kii'v 2002, oraz wpływu ideologii przyjmowanej w Związku Radzieckim na koncepcje etnologiczne i folklorystyczne R. Kirćiva „Raddnskij folklor" — real'nist'ćifikcia?, „Narodoznavći zośiti" nr 5/6, 2004. Ostatnio ukazało się po¬ nadto syntetyczne opracowanie historii etnologii ukraińskiej przygotowane przez R. Kirćiva i V. Gorlenko, do którego autorowi tego tekstu nie udało się j ednak dotąd dotrzeć. Znamienna jest pozytywna ocena, w ramach rozważań nad dziejami etno¬ logii ukraińskiej, wkładu ludoznawców i etnologów polskich w poznanie kul¬ tury Ukrainy. Zapoczątkowana ona została zresztą, już przed laty, książkami V. Uzvenko, Ukrains'ka narodnapoetićna tvorćist' u pol's'kij fol'kloristici, Kii'v 1961 i Z. Boltarović, Ukraina v doslidźenndh pol's'kih etnografiv XIX st., Kiiv 1976. Dostrzega się i docenia współdziałanie ukraińskich i polskich etnolo­ gów, czego świadectwem są choćby prace: Muzićnij folklor zPolissd u zapisah F. Kolecci ta K. Mosinskogo, red. S. Grica, Kii'v 1995; R. Kirczyw, Związek uczo­ nych ukraińskich z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, „Lud" t. 80, 1996, oraz �174 Zbigniew Jasiewicz V. Ûzvenko, I. Franko: ukraïnns'kopol's'kï fol'kloristicnïwzaêmini, w: Ukraïns'ko pol's'ki kul'turni vïdnosini XIX-XX stolïttâ, Kiïv 2003. Prace polskich dokumentalistów i badaczy kultury ukraińskiej są obecnie szeroko wykorzystywane, a działalność polskich instytucji etnologicznych, np. Zakładu Etnologii Uni­ wersytetu Jana Kazimierza, włączana jest do dziejów poznawania tej kultury i rozwoju etnologii na terenie Ukrainy (por. V. Bilous, Etnografïcnï doslïdzennâ na zahïdnoukraïnskih zemlïâh u tretïj cvertï XIX st., L'viv 2000 i S. Makarćuk, Etnologïâ u L'vïvs'komu universitetï, w: Etnïcna kul 'tura ukraïncïv, L'viv 2006). Ważna jest także współpraca z etnologami ukraińskimi nad odkrywaniem no­ wych źródeł do historii polskich zainteresowań etnograficznych, np. odnalezie­ nie zapomnianych rysunków strojów ludowych (Zapomniane skarby. Stroje ludo­ we Polski i Ukrainy w rysunkach J. Głogowskiego i K.W. Kielisińskiego, oprac. A. Błachowski, R. Czmełyk i L. Bułhakowa-Sytnyk, Lwów-Toruń 2002). Współczesna etnologia ukraińska realizuje jakże uzasadnioną tezę głoszącą ko¬ nieczność integralnego traktowania kultury i historii badań w ramach terytorium, obejmującego wszystkie grupy etniczne na nim zamieszkałe. Istotne zmiany, po przekształceniu się Ukrainy w niepodległe państwo, po¬ jawiły się w kontaktach etnologii ukraińskiej z nauką światową. Były one ogra¬ niczane uprzednio głównie do slawistyki, a w jej ramach także folklorystyki, dla której Kijów od dawna był ważnym ośrodkiem badawczym. To ukraińskie instytucje naukowe i uczeni ukraińscy stali się obecnie organizatorami i realiza¬ torami tych kontaktów. Podjęto współpracę z ukraińskimi instytucjami za gra¬ nicą i badania nad Ukraińcami w diasporze. Na Ukrainie zwoływane są liczne konferencje naukowe z udziałem uczestników z zagranicy, a uczeni ukraińscy wyjeżdżają na takież konferencje poza krajem. Publikują oni w zagranicznych wydawnictwach, w tym rosyjskich (m.in. przygotowanie monograficznego tomu Ukraińcy, red. N.S. Polisćuk i A.P. Ponomarev, Moskva 2000, wydanego w serii „Narody i kul'tury" Instytutu Etnologii Rosyjskiej Akademii Nauk), a tak­ że polskich (choćby w „Ludzie"). Przyjmują do druku w swoich czasopismach artykuły zagranicznych kolegów, m.in. z Polski (np. E. Pietraszka, Z marsrutnoï ekspediciï po ukraïns'nskomu Polissi, „Narodoznavći zośiti" nr 1/2, 2004; kil­ ka artykułów L. Mroza i innych polskich etnologów w nr. 3/4 z 2005 roku te­ goż czasopisma poświęconym Romom oraz Z. Jasiewicza, Rozvitok sucasnoï etnologïï v Pol'Sï, „Narodna tvorcist' ta etnografia" nr 4, 2002. Przygotowywane są obecnie trzy zeszyty czasopisma „Narodna tvorcist' ta etnografia", które będą prezentować dorobek etnologii francuskiej, węgierskiej i polskiej. Etnologowie ukraińscy uczestniczą w wielu międzynarodowych organizacjach naukowych, w tym w Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (od roku 1993 funkcję Sekretarza Generalnego Komisji pełni prof. S. Pavluk) oraz w Société Internationale d'Ethnologie et de Folklore, zapewne ze względu na ważną rolę w nim folklorystyki; dotąd jednakże nie ma Narodowej Delegacji Ukrainy w Radzie Stałej International Union of Anthropological and Ethnologi- �Etnologia ukraińska: od etnologii „etnicznej" do narodowej 175 cal Sciences. Zawiązywana jest coraz ściślejsza współpraca z nauką polską, która uzyska lepsze warunki rozwoju po podpisaniu przygotowywanych umów między Instytutem Sztuki, Folklorystyki i Etnologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy w Kijowie a Instytutem Archeologii i Etnologii PAN oraz między Instytutem Ludoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie a Instytutem Etno¬ logii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Zdaję sobie sprawę z ograniczonego zasobu materiałów, którymi dysponowa¬ łem oraz skrótowości w przedstawieniu problematyki etnologii ukraińskiej. Obraz jest jednakże wyrazisty, etnologia ta jest ważna i interesująca na mapie naukowej Europy. Jest dyscypliną o bogatej tradycji narodowej i dobrze w tej tradycji osa¬ dzoną, dysponuje rozbudowaną strukturą instytucjonalną i wieloma ośrodkami oraz licznymi i dobrze przygotowanymi badaczami, realizuje docenianą funk¬ cję edukacyjną, prowadzi wielokierunkowe badania na terenach podlegających istotnym i interesującym poznawczo procesom społeczno-kulturowym, wydaje wiele prac, coraz aktywniej uczestniczy w międzynarodowym życiu naukowym oraz uzyskuje status etnologii narodowej. Współdziałanie ukraińskiej i polskiej etnologii, poprzez wymianę badaczy i publikacji, a przede wszystkim wspólne programy badawcze, mające uzasadnienie tak w przeszłości, jak i wielu wspól¬ nych problemach teraźniejszości, będzie korzystne dla obu tych etnologii. Zbigniew Jasiewicz �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ec201889b13a6cc73697491db86f694.pdf 585f5a33d530f2d5ecc39cf7c530a2a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1696 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1569 Title A name given to the resource Etnologia w XXI wieku [?] / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.5-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Najnowszy tom Etnografii Polskiej, ukazujący się na początku no­ wego wieku i milenium, pragniemy zadedykować Pani Prof. dr hab. Wandzie Paprockiej - długoletniemu Kierownikowi Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN (dawniej: Instytut Historii Kul­ tury Materialnej), Redaktorowi pisma w latach 1986-1996, Autorce i inicjatorce wielu prac badawczych z zakresu etnografii Polski i Sło­ wiańszczyzny, etnografii historycznej, mniejszości narodowych, pogra­ nicza polsko-białoruskiego, zmian kulturowych, przede wszystkim zaś niezrównanemu Nauczycielowi i Niezwykłemu Człowiekowi. Chcemy Jej serdecznie podziękować za inspirację i wspieranie na­ szych pasji badawczych, wielką życzliwość, opiekę naukową, jak też za stworzenie niepowtarzalnej atmosfery przyjaźni i zaufania w miejscu, z którym od wielu lat związane są nasze losy. Redakcja �E T N O L O G I A W X X I W I E K U [?] N a d e j ś c i e nowego wieku i tysiąclecia skłania do zadumy nie tylko nad j u t r e m Polski, Europy i świata, ale też nad przyszłością etnologii (przynaj­ mniej w najbliższych latach). Nie chodzi t u o „czytanie z gwiazd", przewidy­ wanie nieprzewidywalnego, o p r ó b ę odsłonięcia tego, co dziś jeszcze przed nami zakryte, a co - b y ć m o ż e - zapisane jest „ w Wielkiej K s i ę d z e na g ó r z e " . Przed 11 września 2001 r. m y ś l a ł a m , że m o ż e m y przewidywać prawdopodo­ b i e ń s t w o pojawienia się i rozwoju nowych k i e r u n k ó w b a d a ń w nowej epoce, dalszego poszerzania pola badawczego dyscypliny, wzrostu z a a n g a ż o w a n i a badaczy w sprawy współczesnego nam świata, przy jednoczesnym sięganiu do historii, by z r o z u m i e ć interesujące nas fakty i zjawiska. Coraz częściej też, b y ć m o ż e , będziemy i n t e r e s o w a ć się h i s t o r i ą samej etnologii, by prześledzić d o k o ­ nania naszych p o p r z e d n i k ó w , z a s t a n o w i ć się nad trafnością s f o r m u ł o w a n y c h przez nich tez, możliwością wykorzystania zgromadzonych m a t e r i a ł ó w i ocenić - z perspektywy lat - miejsce rodzimej nauki w nauce światowej, czy c h o ć b y europejskiej. P r z y p u s z c z a ł a m , że obok p r o c e s ó w integracyjnych, obejmujących dziś t a k ż e n a u k ę , będzie n a s t ę p o w a ł r o z w ó j etnologii narodowych. W s p ó ł c z e s ­ ny świat bowiem nie tylko d ą ż y do zjednoczenia, ale t a k ż e p r ó b u j e przeciwsta­ w i a ć się integracji i agresywnej globalizacji przez wspieranie i eksponowanie tego, co o d r ę b n e , „ n a s z e " , własne, co stanowi p o d s t a w ę identyfikacji etnicznej, narodowej, religijnej, regionalnej, czy lokalnej. P r ó b u j e też walczyć z z a s a d ą : „ C u d z e chwalicie, swego nie znacie...", m i n . przez rozwój b a d a ń nad dziedzic­ twem, tradycjami i współczesnym obrazem kultury r ó ż n y c h grup. Przed p i ę c i o m a laty, w listopadzie 1996 г., o d b y ł a się w Poznaniu k o n ­ ferencja p o ś w i ę c o n a zadaniom etnologii/antropologii w jednoczącej się E u r o ­ pie (organizatorem był K o m i t e t N a u k Etnologicznych P A N oraz p o z n a ń s k i Uniwersytet i m . A d a m a Mickiewicza). Jak pisał Aleksander Posern-Zieliński we „ W s t ę p i e " do pokonferencyjnego t o m u , z a t y t u ł o w a n e g o The Tasks of Ethnology. Cultural Anthropology in Unifying Europe ( P o z n a ń 1998), uczest­ nicy konferencji zastanawiali się m . i n . nad możliwymi kierunkami rozwoju dyscypliny. Za jedno z ważniejszych z a d a ń uznano p r z e ł a m a n i e izolacji m i ę d z y e t n o l o g i ą w s c h o d n i o e u r o p e j s k ą i z a c h o d n i ą a n t r o p o l o g i ą oraz budowanie nowej, europejskiej antropologii kulturowej o charakterze ponadnarodowym. Z a c h ę c a n o do refleksji nad przeszłością i jej w p ł y w e m na z r ó ż n i c o w a n i e k u l ­ turowe naszego kontynentu, nad teraźniejszością i c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla niej h o m o g e n i z a c j ą oraz nad w s p ó l n ą przyszłością. Kwestie te w y d a w a ł y m i się aktualne. M y ś l a ł a m też, że jeszcze przez wiele lat uwaga europejskich e t n o l o g ó w / a n t r o p o l o g ó w będzie się k o n c e n t r o w a ć na naszym kontynencie. Etnologia Europy/europejska, t a k ż e w Polsce, j u ż dawno p r z e s t a ł a b y ć „ d z i e d z i n ą d e f i c y t o w ą " (w ten s p o s ó b , przed laty, zgodnie �E T N O L O G I A W X X I W I E K U [?] 7 z ówczesnym stanem b a d a ń prowadzonych w naszym kraju, określiła etnografię E u r o p y A n n a Z a d r o ż y ń s k a , w artykule zamieszczonym w Etnografii Polskiej, t. 14:1970, z. 2). Zasadnicza zmiana nastąpiła u nas m . i n . dzięki intensywnemu rozwojowi systematycznych b a d a ń terenowych, prowadzonych na obszarze byłego Z w i ą z k u Radzieckiego, w byłej Jugosławii, ale też np. w R u m u n i i , we Francji, w Niemczech i na wszystkich polskich pograniczach oraz dzięki bliskiej w s p ó ł p r a c y wielu polskich badaczy z r ó ż n y m i o ś r o d k a m i europejskimi. Sądziłam, że jeszcze przez długie lata w centrum uwagi będzie się znajdować szeroko rozumiana etniczność. Obserwaqa etno-politycznej mapy świata pozwala bowiem p r z y p u s z c z a ć , że kwestie etniczne n i e p r ę d k o p r z e s t a n ą b y ć j e d n y m z ważniejszych p r o b l e m ó w , z a r ó w n o dla m i e s z k a ń c ó w naszego globu, j a k też - dla badaczy. W i e l u n a u k o w c ó w skoncentruje się - m y ś l a ł a m - na badaniu istotnych zjawisk współczesnego świata: r ó ż n y c h t y p ó w migracji, p r o b l e m ó w u c h o d ź c ó w , k s z t a ł t o w a n i u i redefinicji tożsamości, komunikacji m i ę d z y k u l ­ turowej. B y ć m o ż e n a s t ą p i w y r a ź n y wzrost zainteresowania zachowaniami, t a k i m i j a k : sport, rozmaite gry, w s p ó ł z a w o d n i c t w a , zabawy i zabawki, muzyka (nie t y l k o ludowa), k t ó r e nie przyciągały d o t ą d baczniejszej uwagi e t n o l o g ó w . Wiele w s k a z y w a ł o na to, że w a ż n y m i problemami badawczymi etnologii (także polskiej) s t a n ą się w najbliższym czasie takie zjawiska społeczne jak: narkomania, homoseksualizm, prostytucja, k u l t u r o w a recepcja c h o r ó b psy­ chicznych, związki m i ę d z y polityką, ideologią i k u l t u r ą , r ó ż n e formy współczes­ nego kolonializmu, relacje m i ę d z y k u l t u r ą i środowiskiem naturalnym, k u l t u ­ rowe aspekty turystyki, studia nad płcią k u l t u r o w ą {gender studies) oraz nad z m i a n ą m o d e l u rodziny, m . i n . w związku z kryzysem ojcostwa oraz tworze­ niem się n o w y c h w z o r ó w z a c h o w a ń kobiet, dzieci i młodzieży. Tematyka ta podejmowana jest spontanicznie przez wielu, zwłaszcza m ł o d y c h e t n o l o g ó w . M o g ł a m się o t y m p r z e k o n a ć podczas zajęć z etnologii Europy, jakie prowa­ dziłam ze studentami t o r u ń s k i e g o Uniwersytetu i m . M i k o ł a j a K o p e r n i k a . M y ś l a ł a m , że n a d c h o d z ą c e lata przyniosą wiele okazji do refleksji nad etno­ logią, jej relacją wobec innych nauk, specyfiką, metodami i technikami b a d a ń , j a k też - b y ć m o ż e - nad samymi badaczami. Należałoby sobie tylko życzyć, by nie najlepsza dziś kondycja finansowa polskiej nauki j a k najszybciej uległa znaczącej poprawie, co umożliwiłoby k o n t y n u a c j ę prowadzonych obecnie prac, realizację wielu śmiałych p o m y s ł ó w badawczych, zwiększenie liczby wydawnictw. K i e d y p i s a ł a m te słowa, ogromne połacie Polski znajdowały się p o d w o d ą . Tysiące o s ó b utraciły (często bardzo skromny) dorobek swego życia, ź r ó d ł a d o c h o d ó w . Raz jeszcze człowiek o k a z a ł się bezradny wobec potęgi żywiołu. Z n ó w , j a k przed czterema laty, gdy p o w ó d ź s p o w o d o w a ł a olbrzymie straty w p o ł u d n i o w e j i zachodniej części kraju, do setek zalanych w o d ą miejsco­ wości w y r u s z y ł y konwoje z p o m o c ą h u m a n i t a r n ą , z darami serca. Niestety, nie z a b r a k ł o tych, k t ó r z y w tej dramatycznej sytuacji wyciągnęli r ę k ę po c u d z ą własność... Prognozy na X X I wiek m ó w i ą o wzroście z a g r o ż e ń wszelkiego rodzaju kataklizmami, o niekorzystnych zmianach k l i m a t u i o t y m , że bardzo boleśnie, �8 E T N O L O G I A W X X I W I E K U [?] na n i e s p o t y k a n ą skalę, odczujemy katastrofalne skutki rabunkowej gospo­ d a r k i d o b r a m i naturalnymi. Z a s t a n a w i a ł a m się nad w p ł y w e m tych zjawisk na człowieka, k u l t u r ę , funkcjonowanie ludzkich społeczności (począwszy od r o ­ dzin i społeczności lokalnych, po większe grupy) i nad t y m , czy problematyka ta zainteresuje polskich e t n o l o g ó w . W zetknięciu z ludzkim nieszczęściem, niszczycielską m o c ą N a t u r y , k t ó r a - j a k m ó w i ludowa m ą d r o ś ć - nigdy nie wybacza, będzie zapewne n a s t ę p o ­ w a ł a weryfikacja postaw, wyznawanych wartości, będzie się zmieniać spoj­ rzenie na nas samych, na „ i n n y c h " i świat, w k t ó r y m żyjemy. W i e r z y ł a m jednak, że X X I wiek nie będzie wyłącznie czasem klęsk i - j a k przewidują n i e k t ó r z y - u p a d k u cywilizacji, lecz że staniemy się także ś w i a d k a m i i uczest­ n i k a m i zjawisk b u d z ą c y c h nadzieję, odbieranych przez z n a c z n ą część ludz­ kości j a k o pozytywne, dobre. Zapewne wielu z nas zadaje sobie pytanie o kształt etnologii w n o w y m stuleciu, z a s t a n a w i a j ą c się nad tematami, k t ó r e warto podjąć, nad t y m i , k t ó r e podsuwa samo życie, nad społeczną rolą naszej dyscypliny i zmianami, k t ó r y m podlega. M o m e n t y p r z e ł o m ó w , wyznaczane nie t y l k o przez z m i a n ę dat, lecz t a k ż e przez r ó ż n e , nieoczekiwane wydarzenia (takie j a k c h o ć b y klęski ży­ w i o ł o w e ) szczególnie skłaniają do przemyśleń, w t y m także do refleksji nad w y k o n y w a n y m zawodem, zjawiskami, k t ó r e m o g ą (a m o ż e powinny?) stać się przedmiotem naszych b a d a ń , nad r o l ą i miejscem etnologii w świecie, w k t ó r y m przyszło nam żyć. * * * 11 września 2001 r o k u oczy m i l i a r d ó w m i e s z k a ń c ó w Ziemi zwróciły się na A m e r y k ę . D z i ę k i ś r o d k o m masowego przekazu, zwłaszcza telewizji, byliś­ m y ś w i a d k a m i w y d a r z e ń , k t ó r e wyznaczyły kolejną, d r a m a t y c z n ą cezurę w dziejach świata. Wobec tragedii, której rozmiary nie ograniczają się wyłącznie do S t a n ó w Zjednoczonych, j a k też wobec trudnych do przewidzenia ostatecznych s k u t k ó w bezprecedensowego ataku terrorystycznego na W o r l d Trade Center i gmach Pentagonu, wszelkie wcześniejsze dywagacje d o t y c z ą c e etnologii w n o w y m stuleciu, c h o ć b y tylko u jego p o c z ą t k u , stały się elementem innej rzeczywistości. Z d e c y d o w a ł a m się jednak na publikację tych przed-wrześniowych r o z w a ż a ń , by w ten bolesny s p o s ó b zaświadczyć, j a k bezsensowne m o g ą stać się r o z m y ś l a n i a nad j u t r e m n a u k i i nas samych, j a k kruche są nasze plany, oczekiwania, hierarchie w a r t o ś c i wobec nieoczekiwanych w y d a r z e ń , na naszych oczach zmieniających bieg dziejów świata i „ m a ł ą historię" poszczególnych osób, rodzin, społeczności... C h c ę jednak wierzyć, że - wbrew katastroficznym zapowiedziom - nie staniemy się ś w i a d k a m i k o ń c a świata, ani cywilizacji, c h o ć zapewne d ł u g o jeszcze będziemy żyć i p r a c o w a ć w cieniu a t a k ó w na W o r l d Trade Center. Iwona Kabzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f244028b9b55b647dfc527394691115.pdf b894ecabfea12927af83dea002b86546 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1890 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource etnologia obrzedy przejścia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1753 Title A name given to the resource Etnologiczna interpretacja obrzędów przejścia / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.63-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 69, 1985 :YnCHAŁ BUCHOWSKI ln.9tytut Etnolo:gii UAM POZlnań ETNOLOGICZNA INTERPRETACJA OBRZĘDÓW PRZEJSCIA Trudno nam dziś orzec na ile Arnold van Gennep, autor Les rites de (1909), świadomy był reperkusji jakie wywoła jego dzieło. Domniemywać jednak możemy, iż zdawał sQlbie sprawę z wie:lkiego nowatorstwa. zawartej w nim interpretacji obrzędów 1. W roku 1914 napisał bowiem: "Przyznaję szczerze, że chociaż przywiązuję niewierką wagę d.) moich innych książek, to Rites de passage jest jakby częścią mego ciała i była efektem czegoś przypominającego wewnętrzne olśnienie, które nagle rozproszyło swego rodzaju ciemność, w jakiej tkwiłem przez nieomal dziesięć lat". (A. van Gennep, 1914, s. 39 - 40). Z pewnościel jednak nie mógł przewidzieć w jakim kierunku pójdą badania nawiązujące do jego konstatacji na temat obrzędów ani też, któn~ z nich poddane zostaną najostrzejszej krytyce i najpowszechniejszym obiekcjom. Natychmiast po ukazaniu się interesującego nas dzieła zo-stale ono surowo zrecenzowane i to przez samego M. Maussa (M. Mauss, 1909, s. 200 - 202). Opinia ze strony wybitnego przedstawidela "francuskiej szkoły socjologicznej", najczęściej zresztą ignorującej van Gennepa, była doprawdy bezlitosna. Stwierdzał on, poza innymi zarzutami, że można wprawdzie zaakceptować ogólną ideę obrzędów przejścia, lecz w swej istocie kategoria ta - zwłaszcza jako kategoria analityczna - jest truizmem. Doszukiwanie się implikowanej przez nią zasady w każdej niemal czynności obrzędowej, stymulującej zarazem sposoby myślenia jej uczestników, nie daje bowiem niczego istotnego z poznawczego punktu. widzenia. Ujmując rzecz krótko - kategoria ta rozmywa się, przez co przedpassage 1 A. \Tan Gen'l1ep stwierdzał sam, że prze1d ·ukaz.a.nuem .S'ię jego pracy 'pl}dejm-owano ~ic'Z-ne,acz nie do końca 's.krys·talizO'W'ane opróby ,J)Os.zu:k1wan-ie.an.alog·j.i pomiędzy ryihl.ałami w stylu a.nalogicZlnyan czę.śoioQlWodo z.a'PTlezentowa'nego w Les Rites de paswge. Wymienia tu m. in. F1r.aze'ra, Ois,Zlewslk'iego,Die,ls'a, Die'terioha i Hertza. Wspomi,nając kwestię o'br.zędów przejścia E. Leach powołuje się na'wet na prac~ tego o.9ta.tnoiego(R. Hertz, 1907) jako rÓWU'lor,zę'dinąz dZ'iełem van Ge'l1Il€ipa w kwe:>tii wprowadzenia .!mnce:pcji obrzędów prrejścia (E. LeaClh, Hl82, s. 202). Zauważmy, i:żpodobny schema>t do~trz€c już możemy w pracy H. Huberta i M. M;'Ius":1 (1964): wejś'cie-'>-'of:iar,a--+wyjście. �64 Michal Buchawski stawia znikroną wartość dla poszukiwania differentia specific:a p0.3z'2zególnych działań spolecznych, w szczególności zaś obrzędowych. Z perspektywy wieloletnich już doświadczeń etnologii w zakresie badania obrzędowości zapytać możemy, jaka byłaby reakcja Maussa, gdyby zapoznał się z niektórymi "współczesnymi" próbami interpretacji obrzędów zbyt pochopnie, mym zdaniem, określanych mianem rites de passage. Obawiam się, że nie wytrzYlmałby tego nerwowo, bo papier wprawdzie jest cierpliwy i dużo zniesie, lecz z ludźmi bywa różnie. Znaczne rozszerzenie zakresu pojęcia będącego tu przedmiotem naszego zainteresowania, bezrefleksyjne i bezkrytyczne jego stosowanie, brak Zastanowienia się nad jego istotą, przypisywanie go zjawiskom odległym od pierwotnie nadawanego mu sensu, wyrwanie z kontekstu zjawisk kulturowych i społecznych. czy nierozróżnianie odmiennych poziomów analizy - oto niektóre z nagromadzonych przez dziesięciolecia i powszechnych dziś praktyk etnografów, którzy "teoretyczni'e" próbują wyjaśniać badane obrzędy. Obok tego istnieje jednak refleksja etnologów usi!'.Ijących zoperacjona lizować, skonkretyzować i jednocześnie rozwinąć teoretycznie "odkrycie" van Gennepa. Zasygnahzowana właśnie sprzeczność tendencji rysująca się pomiędzy obydwoma dos1rzegalnymi nurtami badań - które roboczo określić można mianem "ekspansywnego" i rygorystycznego" - konstytuuje zasadniczo przedmiot mych rozważań. Szkic poniższy będzie zatem skromną próbą rekapitulacji wybranych dotychczasowych ujęć zagadnienia obrzędów przejścia oraz zreinterpretowania SRl11€j kategorii badawczej z punktu przyjmowanej przeze mnie perspAktywy teoretycznej, usiłującej twórczo wykorzystać odpowiednio przekształcony dorobek antropologii na tYlm polu. Być może, niektóre stwierdzenia jakie pragnę obecnie przedstawić zabrzmią dla wielu ZJbyt oczywiście, niemniej chciałbym rozpocząć nil.SZ przegląd - wyrażając się nieco literacko - od samych pierwocin, a to w tym celu, by móc wskazać na miejsce i 'rolę, jaką, w mej opinii, od. grywa dzieło van Gennepa w rozwoju wspomnianych powyżej obydwu tendencji. W Des rites de passage znajdujemy między innymi takie oto fragmenty: "Życie każdej jednostki w j a Ie i m k o l w i e Ie społeczeństwie jest serią przejść z jednej grupy wiekowej do następnej, z jednego stanowiska na drugie. Gdziekolwiek istnieje subtelna różnic:ł pomiędzy poszczególnymi grupami wiekowymi i zawodowymi, przejściu z jednej grupy do drugiej towarzyszą specjalne działania podobne do tych, jakie przechodzą adepci w naszym handlu. Wśród ludów n i e c y w i l iz o wan y c h działania takie przyodziane są w ceremonie, gdyż dla umysłu niecywilizowanego żaden akt nie jest w zupełności wolny od elementu s akr a l n e g o (... ) Przejśda z grupy do grupy, z jednej ~sytuacji społecznej do nas1ępnej postrzegane są jako zawarte immanent- �ETNOLOG ICZN A INTERPRETACJ A OBRZĘDOW 65 PRZEJ śeIA nie w istocie egzystencji (... ) Każdemu z tych wydarzeń towarzyszą ceremonie, których zasadniczym celem jest u m a ż l i w i e n i e jednostce przejścia z jednej określonej pozycji do następnej, równie dokładnie zdefiniowanej" (podkreślenia moje). (A. van Gennep, 1977, s. 2 - 3). l dalej: ..Ze względu na znaczenie tych przejść myślę, że uzasadnione jest wydzielenie ril es cle passage jako specjalnej kategorii, która przy dalszej analizie podzieloną być może na ryty separacji, ryty przejścia i ryty agregacji"" (s. 10 - 11). Rozdziały cytowanej pracy oraz inne zawarte w niej stwierdzenia uzmysławiają nam, że van Genn€p zalicza do tej kategorii w pierwszym rzędzie "obrzędy towarzyszące każdej zn,ianie miejsca, stanu, pozycji społecznej i wieku" (V. W. Turner, 1969, s. 94), a więc ciąży i narodzinom, dzieciństwu, inicjacji, narzeczerlstwu, małżeństwu i pogrzebom. Zalicza do nich ponadto rytuały związane z cyli:J.em dorocznym (A. van Gennep, 1977, s. 3 - 4, 166 - 188). Poza tym wnioskoWciC' możemy, że swój, jak sam się dosłowie wyraża, "schemat" lub "wzór oi)l'zędów przejścia" (s. 191), traktował głównie jako pełniący funkcj~ heurystyczną, jako narzędzie analizy w nieprzebranej mnogości zjawisk 0:)l'zędowych (N. Belmont, 1979, s. 66 - 67). Z drugiej strony niektórez jego konstatacji sugerują bezpośrednie odniesienie tej abstrakcyjnej "sekwencji" do społecznej rzeczywistości. Podsumowując zatem hipot€zy A. van Gennepa z dzisiejszej perspektywy i z punktu widzenia przyjętych w tym szkicu założeń podkreślić wypada, że: (1) rites cle passage traktował on przed€ wszystkim jako obrzędy towarzyszqce i "pomagające" zmianom statusu społecznego jedno.;tek lub grup w obrębie danej społeczności, bądź występujące w kontekście obrzędów cyklicznych; (2) koncepcja ta była dla niego heurystycznym narz(;c1ziem analizy pozwalającym na syst€matyzację i porównywanie szeregu rytuałów; (3) choć twierdzi, iż j€st to sekwencja powtarzalna w każdego typu społeczeństwie, uniwersalna, to jednak odnosi ja w pierwszym rzędzie do społeczeństw pi€rwotnych, wskazując przy tym na (4) konieczność wystąpi€nia w nich eleml'Ontu sakralnego. W kontekście rozważań jakie zamierzam dalej prowadzić powiedzieć można od razu, że w van Gennepowskim "odkryciu" zawarte są implicite wszelkie przesłanki dla nieporozumień i sprzeczności na temat obrzędów przejścia i zakresu tego pojęcia, jakie pojawiły się w toku późniejszych badań, a które zostały zasygnalizowane już na samym wstępie. Zauważmy, że gdy tylko dokonuje on jakiejkolwiek próby konkretyzacji pola analizy, to natychmiast pojawia się twierdzenie, które staje się potencjalnym asulmptem dla jego poszerzenia. Nieuzasadniona byłaby - mym 2 W lit'eraturz.e polskiej czeClia, przejśeia i wlączenia. 5 Lud, f. LXIX stosuje się częs1to wymienn'ie terminy: Tytualy wyłą- �66 Michal. Buchowski zdaniem krytyka jego posunięć, gdyż inny przyświecał mu cel pracy, niż ten jaki pragniemy uzyskać obecnie. Podobnie chybione są zarzuty dotyczące niedostrzegania przez niego innych, tak istotnych z dzisiejszego punktu widzenia, aspektów obrzędu; lecz czy mógł on dysponować odpowiednim aparatem pojęciowym (np. funkcjonalizmu)? Praca jego wydaje się po prostu błyskotliwym wyrazem sposobu myślenia £1nologów pragnących przezwyciężyć granice myślenia właściwego eWGlucjonistom, a koncepcja rites de passage na dobre weszła każdy chyba przyzna - do naukowego obiegu nauk humanistycznych. Wraz z pojawieniem się nowych teorii etnologicZllych nieomal oczywistym stawało się, że ustalenia autora Les Rites de possage poddane zostaną reinterpretacji i rozwinięciu. Do naj'hardziej znanych prac z teg.) zakresu należy studium Maxa Gluckmana (M. Gluckman, 1962). "Znajduję obecnie Les rites de passage jako nudne" (s. 7), stwierdza on dośc: bezwzględnie i bez ogródek, po czym przystępuje do analizy obrzędów z pozycji właściwych jego wersji brytyjskiego funkcjonalizmu. Uważ<l on, iż van Gennep stara się starą metodą dowodzić tego co odkrył. Bada mechaniZJmy rytuałów prześcia i ich znaczenia w dokonywaniu zmian społecznych, lecz nie potrafi w swych terminach odpowie'dzieć na s;~ereg pytań i wątpliwości, w tym na pytanie zasadnicze: Dlaczego obrzcdy przejścia są tak powsz'echne w społeczeństwach plemiennych, a zanikają zupełnie w społeczeństwach industrialnych? Nie sposób odrzec Da ni;:: nie odwołując się w tym względzie do re'lacji spolecznych. Otóż w społeczenstwach pierwotnych wyjaśnia Gluckman relacje społeczne ograniczone są do określonej, zamkniętej liczby oS(lb i w stosunku dl) nich przychodzi jednostce odgrywać swe wielostronne i wielorakie role społeczne (multiplex socia/, relationship). Obrzędy, a w tym w szczególności obrzędy przejścia, służą do kreowania tych ról, Sej ich wyznacznikiEm. Społeczeństwa zurbanizowane, ze względu na swą heterogeniczność, n<:". wielość ról odgrywanych wobec różnych partnerów w rozmaitych sytuacjach, nie potrzebują już tego rodzaju mechanizmów. Z drugiej strony ten funkcjonalny mechanizm, a którym mowa, pel ni funkcję łagodzenia zakłóceń rodzących się w przełomowych momentach życia społeczcl'lstw plemiennych. W konkluzji stwierdzić można, iż przedstawiciel ..s::koly z Manchester" akcentuje i ro.zwija społeczną funkcję obrzędów przejścia: integrującą i różnicującą zarazem oraz funkcję mechanizmu umożliwiającego dokonywanie kolejnych przejść. Wiąże je zasadnicz-o ze spo11~czeństwami plemiennymi doszukując się uzasadnienia tego faktu w ich społecznej funkcjonalności. To zawężenie perspektywy badawczej do społeczno-regulacyjnych mechanizmów spotkało się z krytyką Rabina Hortona (1979. s. 243 - 204). Uważa on, że tezy Gluckmana są tylko po części słuszne, gdyż spro\\'a- �ETNOLOGICZNA INTERPRETACJA OBRZĘDOW PRZEJSCIA 67 dzają obrzędy do roli "kleju" społecznego. Nie dostrzega on powodu, dlaczego rytuały miałyby być specjalnie predystynowaue i przeznaczone do realizacji tego celu; wskazać można przecież cały ich szereg o charakterze dyshaI'illonijnym. Istnieje, jego zdaniem, "coś ponadto", co decyduje o istocie obrzędów przejścia - są to kryjące się za nimi wyobrażenia mistyczne. Wejście do nowej grupy to je1dnocześnie poddanie się jej kontroli, a w terminach subiektywnych oznacza to podporządkowanie się upersonifikowanym bóstwom symbolizującym i sankcjonującym działalność grupy. Hytuały takie są też wyrazem subordynacji wobElt norm grupy, które przenikają tkankę rytuału. Staje się on przy ty1m okazją do przekazania jednostkom najważniejszych pojęć grupowych o świecie otaczającym człowieka. W taki oto sposób Horton usiłuje, jak sam przyznaje, pogodzić konstatacje Frazera, Tylora i van Gennepa o myślowym źródle obrzędów, z funkcjonahzmem Gluckmana. W kierunku poszukiwania światopoglądowego wymiaru działań rytualnych w jeszcze większym stopniu zmierzały wysiłki Victora W. Turnera. Interesowała go przede wszystkim ukryta w obrzędach przejścia warstwa znaczeniowa, innymi słowy symbolika tych obrzędów. Doszedł do wniosku, iź mówić należy o kilku poziomach tych znaczeń (opierał się w tym względzie na materiałach zebranych wśród Ndembu w Zambii): (1) obrzędy odzwierciedlają najogólniejsze cechy źycia społecznego; (2) niektóre rytuały oraz pojawiające się w nich postacie są alegorią zawartych we wszechświecie opozycji i (3) "Człowiek rytualny" (ritual man) pragnie wypowiedzieć niewyrażalną w zasadzie zależność od "rzeczywistej istoty" leżącej u podstaw wszechogarniającego go chaosu. i strumienia doświadczeń zmysłowych (V. W. Turner, 1969; R Hortoi'l, s. 245 - 248). Nie neguje on bynajmniej funkcji społecznej obrzędów, lecz podkreśla ich pozasocjalny wymiar; i tak np. o stosunku dorosłych do inicjowanych pisze: "Hozumieć trzeba, że autorytet starszych wobec neofitów wcale nie jest oparty na sankcjach prawnych; jest to w pewnym sensie personifikacja oczywistego samego przez się autorytetu tradycji. Autorytet starszych jest absolutny, ponie\vaż reprezentuje on absolut, aksjomatyczną wartość' społ€czeństwa, w której wyraża się wspólne dobro i wspólny interes". (V. W. rumer, 1979, s. 237). W swej klasycznej już pracy Betwixt and Between stwierdza ponadto, iż "komunikowanie sacra" jest "istotą problemu Jazy liminalnej" (1979, s. 239). Faza ta, będąc prz'?cież istotą obrzędów przejścia. jak to wskazuje chociażby sama ich nazwa, pozwala na przekazywanie grupie w sposób zsakralizowany, przy pomocy odpowiednich rytuałów i utensyliów, wyobrażeń o wszechświeci~~ podzielanych w danej kulturz€. Hzecz oczywista, że na tych nazwiskach nie kończy się lista "restrykli* �68 Michal Buchowski tywistów". Zbliżając się do końca tego krótkiego przegląd u chciałbym tu wspomnieć jeszcze o pewnej próbie klasyfikacji obrzędów dokonanej przez fińskiego uczonego - Lauri Honko. Dzieląc wszystkie obrzędy na obrzedy przejścia, kalendarzowe i kryzysowe, charakteryzuje te pierwsze jako zorientowane na jednostkę (to jednostkom umożliwiają one zmianę statusu), niepowtarzalne (zmiany danego statusu dokonuje się tylko raz \v życiu jednostki) i antycypowane (gdyż ich rytm i kolejność jest z góry przewidziana) (L. Hanko, 1979, s. 375). Opis podanych przez niego obrzędów przejśc_l: ezoterycznych - inicjacja do tajnych grup, grup kultowych itp., zawodowych - nadanie wyjątkowego statusu, np. politycznego lub religijnego oraz wiekowych, każdorazowo zaklada, podobnie jak u innych autorów, odniesienie do sfery sacrum. Znajdujemy tu również rozróżnienie między "modelem" i "kategorią"; "model" stanowi w tym ujęciu procesualny "schemat" obrzędów, stosujący siG zarówno do obrzędów przejścia jak i kalendarzowych, natomiast "kategoria" je.:it pojęciem czysto taksonomicznym (L. Hanko, s. 372, 380). Na polskim gruncie i w oparciu o materiały z terenu naszego kraju Lud,vik Stomma proponuje, by za obrzędy przejścia uznać tylko te działania, którym towarzyszą: otwierające i zamykające (pozytywne i negatywne, dodatnie i ujemne) czynności objęte przez niego mianem magii Alh.'ll1eny \ obrzędowD-magiczne praktyki na granicach czasu i przestrzeni oraz pojawienie się demonów (L. Stomma, 1981, s. 43). Nie wdając sie w szczegóły tych rozważań skonstatujmy tymczasem, że i tu zakłada siG ścisły związek obrzędu ze sferą sacrum (wyjątkowo ściśle dookreŚJoną). Ten lapidarny przegląd niektórych etnologicznych stanowisk dotyczących van Gennepowskiej koncepcji rites de pa'Jsage vvskazuje nam po.średnio na wielość probJ.emów jakie piętrzyły się przy próbach jej redefinicji i dookreślenia. Historia tych zmagarl wydawać się może - przynajmniej na pierwszy rzut oka - niezwykle chaotyczna i momentami sprzeczna. Sądzę jednak, iż daje się ona ująć w sposób systematyczny, ukazujący jednocześnie wkład każdej z tych teorii w rozwój badań nad obrzędami przejścia oraz umożliwiający zaprDponowanie nowej ich perspektywy teoretycznej, wykorzystującej przy tym ustalenia dotychczasowe (metodolog powiedziałby o korespondencyjnym ich potraktowaniu). By móc zrealizować to zamierzenie, rozpocząć wypada od przybliżenia kilku akceptowanych przeze mnie hipotez. Otóż z perspektywy kultury 3 Spirit Termin ten wprowadza V. TUl'ner w ,swej pracy: Chihamba, The Whzte (1'962, s. 82). 4 Magia Al.kJmeny (ter.min Z3'PożycZJonyz g,reckiej mitol{}gii) to zdaniem S.t,ommy z grubsl;a biorą.c - wszelkie dZJi.ał'aUl;ia magiczme polegającoCna zaJwi<łzywan~u, zamykaniu, ,splataniu itp. (-) i ich odwróecniu, a wi<;c l'ozwiązywa'n.i-u, otwii'ra1niu, rozplataniu itp. (+). �ETNOLOG1CZNA INTERPRETACJA OBRZĘDOW PRZE.lŚC1A 69 nowożytno-europejskiej mówić możemy o wyróżnianiu w jej ramach trzech względnie autonomicznych zasadniczych sfer: techniczno-użytkowej, symboliczno-komunikacyjnej (w jej zakres wchodzą m. in. obyczaj, język, sztu'ka) i światopoglądowej (magia, religia, filozofia świecka) (J. Kmita, 1982, s. 63 - 90). W kulturach pierwotnych nato~iast sfery te stanowią synkretyczną (syntetyczną) całość i dlatego to, co dla nas stanowi zupełnie odmienne porządki rzeczy, dla podmiotów świadomości magicznej (określenie to przyjmuje z merytorycznych powodów) jawi się jako nierozdzieilna, jednodziedzinowa, zunifikowana całość (A. Pałubicka, 1984; M. Buchowski, w druku). Poszczególni badacze obrzędów przejścia, w ramach zakładanych przez siebie opcji i przyjmując stanowiska będące wyrazem podzielanego przez nich wspólczynnika metodologiczno-teoretycznego, akcentowali poszczególne aspekty tego zagadnienia. Na szczególną uwagę zasługuje w tym względzie podkreślenie "obecności sacrum", konstatacje o przepojeniu obrzędów przez wyobrażenia magiczno-religijne (van Gennep, Horton, Turner, Honko, Stomma); zwróćmy uwagę, że w niezwykle rozpowszechnionym graficznym przedstawieniu obrzędów przejścia sporządzonym przez Leacha stan liminalny również charakteryzowany jest w pierwszym rzędzie poprzez kontakt z sacrum (E. Leach, 1961, s. 134; E. Leach, 1976, s. 77 - 79). Następnie wskazuje się w tym względzie na dokonywaml zmianę statusu społecznego jednostki lub grupy (van Gennep, Gluckman, Turner, Honko), wiążącą się - zdaniem Gluckmana - z funkcją integrująco-różnicującą obrzędu, czy nawet z funkcją narzędzia umożliwia·· jącego dokonanie rzeczonej Zlffiiany (Gluckman, van Gennep). Ponadto Horton i częściowo Turner mówią o fun'kcjiedukacyjnej, zaś ten ostatni akcentuje symboliczne znaczenie obrzędów przejścia rozwiązujących przy tym emocjonalno-egzystencjalne problemy człowieka. Wykorzystując powyższe ustalenia stosownie do kontekstu mych założeń dotyczących myślenia typu magicznego (reprezentowanegD przez podmioty kultury magicznej), sądzę, że za obrzędy przejścia sensu stricto (mam tu na myśli kategorię znajdującą swe bezpośrednie odniesienie przedmiotowe w rzeczywistości społecznej) uznać można obrzędy, w których dochodzi do synkretyzacji, lub - co faktycznie zachodzi najczęściej (o ile nie wyłącznie) - nie doszło jeszcze do dysocjacji, sfery praktycznej, komunikacyjnej i światopoglądowej, bądź pr,zynajmniej vvyodrębnionej już sfery światopoglądowej ze zunifikowaną wciąż sferą praktyczno-komunikacyjną. Występują one zatem jedynie w kontekście kultur reprezentujących magiczny lub religijny typ świadomości społecznej. Mówić zasadnie o nich można w sytuacji, gdy z pełniącymi swą integ:rująco-różnicującą i organizacyjną funkcję społeczną obrzędom towarzyszącym zmianie statusu społecznł"go jednostek idą w parze odpowiednie �70 Michal Buchowski przekonania światopoglądowe, utożsamiające te symboliczne akty z ich uchwytnymi praktycznie implikacjami, z ich odniesieniami przedmiotowymi. Innymi słowy, obrzędem przejścia jest tylko ten obrzęd, w trakcie którego (1) następuje zmiana statusu społecznego jednostki lub grupy, (2) towarzyszą mu określone treści światopoglądowe sankcjonujące niezbędność tego obrzędu w dokonaniu pożądanej zmiany i (3) punkty (1) i (2) (obrzęd i przekonania) są wzajemnymi transformacjami metaforycznymi, z czego - rzecz prosta - tkwiące w odpowiednim typie ś",viadomości podmioty rytuału nie mogą sobie zdawać sprawy. W trybie ohiektywnym nadrzędne funkcjonalnie są tu czynniki spoleczne (1), natomiast w trybie subiektywnym czynniki myślowe (2). Interpretując z tego punktu widzenia ustalenia dotychczasowe powiedzieć można co następuje: A. van Gennep twierdził, l.e sfera światopoglądu przepaja komunikacyjną (wraz z obyczajem), Turner poprzez sferę symboliczno-komunikacyjną pragnąl odczytywać sferę światopoglądową, Horton zamierza iść jednocześnie w ślady ich obydwu, Gluckmana interesuje tylko sfera komunikacyjna, zaś Hanko wydaje się dostrzegać ich odrębność, choć nie prowadzi go to do innych, poza taksonomicznymi, wniosków. Powyższym autorom trudno było jednak skonstatować 11ieodzowność "obecności" wszystkich wyimienionych sfer kultury w obrzędzie przejścia w podanym wyżej sensie, gdyż patrzeli na nie z punktu widzenia własnych, nowożytno-europejskich kategorii kulturowych, "narzuconych" im bezpośrednio niejako przez konstatacje Arnolda van Gerll1epa. Przyjęte tu stanowisko pozwala - mym zdaniem - dać odp:)';.'iedź na kilka wątpliwości nasuwających się przy rozważaniu naszego problemu. Pierwsze pytanie brzmi następująco: czy każ,da zmiana spoler:zna jest obrzędem przejścia? W świetle powyższych uwag odpowiedź na nie jest oczywiście negatywna. Społeczeństwa zurbanizowane dostarczają w tej mierze szeregu przykładów, gdy role i status społeczny mogą się zmieniać bez jakiegokolwiek obrzędu czy m.wet ceremonii (np. przyjęcie do nowej pracy, przyjęcie do szkoły, ukończenie szkoly - udzi:łl w uroczystości absolutoryjnej nie jest warunkiem sine Q1w non otrzymania dyplomu rzeczywiście skończonych studiów, uzyskani.:' statusu czlonka Spółdzielni Mieszkaniowej!). Następnie zapytać można, czy każda zmiana związana z obrzędem jest obrzędem przejścia? I w tym wypadku wypada zaprzeczyć. Często bowiem mamy do czynienia z obrzędami, którym nie towarzyszą specja,lne (wiążące się z tym przejściem) treści światopoglądowe. Przykładem niech będzie współczesne wesele stanowiące ceremonia1ną oprawę zaślubin, gdzie poszczególne rytualy nie są w ogóle traktowane jako konieczne, a tym bardziej światopoglądowo zwaloryzowane (usankcjonowane) wyznaczniki zmiany statusu społecznego nowo- �ETNOl.OGICZNA INTERPRETACJA OBRZĘDOW PRZEJSCIA 71 żellców. Obrzęd i status pozbawione swego magiczno-religijnegq spoiwa autonomizują się 5• .Można wreszcie udzielić odpowiedzi na pytanie trzecie: czym różni SIt; przeJscle "przy pomocy obrzędu", od obrzędu, którego sensem jest przejście? Otóż pierwszy rodzaj obrzędów wykazuje, mym zdaniem, wyrainą dominację elementów światopoglądowo-symbolicznych nad elementami ze sfer pozostałych; typowego przykładu w tym względzie dostarczają nam obrzędy inicjacyjne. Drugie natomiast wykazują nadrzędność czynników symboliczno-komunikacyjnych (integrująco-różnicujących, dystynktywnych - zmiana statusu) w porównaniu do czynników innego rodzaju; tradycyjne wesele wiejskie może stać się egzemplifikacją tegc typu obrzędów. Oczywiście, granica pomiędzy dyskutowanymi rodzajami rytuałów, zwłaszcza w przypadku konkretnych materiałów empirycznych, okazuje się niezwykłe delikatna i trudna do określenia. Powróćmy na koniec do wprowadzonego na wstępie rozróżnienia dwóch zasadniczych tendencji "ekspansywnej" i "restryktywnej" - zauważalnych w etnologicznych studiach nad "obrzędami przejścia". Poczynione przed chwilą uwagi i ustalenia, odnoszące się do drugiego z tych nurtów (pierwszy bowiem, szeroko rozpowszechniony w pracach etnograficznych, nie wY'maga specjalnego, dodatkowego jeszcze komentarza), nie miały bynajmniej na celu dyskredytacji bądź całkowitej negacji osiągnięć szeregu prac prowadzonych na gruncie tej dyscypliny, niezależni'e od tego, który kierunek one reprezntują. Uważam, że problem ten, którego ZCllążków - jak już wspomniano - d-oszukiwać .•ię można w 'samej pracy van G€nnepa, rozstrzygnąć można w myśl nie do końca rozwiniętych intencji Hanko. Zdawać sobie sprawę należy z istnie.nia dwóch zdecydowanie różnych rozumień terminu obrzęd przejścia. Po pierwsze, JEst to kategoria będąca instrumentem analizy, heurystycznym narzędziem doszukującym się triadycznej struktury w różnego typu działaniach obrzędowych, pozwalająca na systematykę opisu, studia komparatystyczne i p-oszukiwanie analogii. Po drugie, jest to także kategoria badawcza z jej - wskazanymi powyżej jako nieodzowne - cechami charakterystycznymi, znajdująca Swe odniesienie przedmiotowe w spcłecznych realiach, w określonym kontekście całokształtu praktyki społecznej." Świadomość tej zasadniczej różnicy, jaka winna towarzyszyć w,szelkim poczynaniom ~" 5 Na róż;nora,kic Z'1l:1LZcn'ic obrzędów przejścia w grupach podziclającycil różneg,) typu świadomości ws·kazyw.ać moż.e pośrcdni·o kwestia kr,ańcowo odmicnnf>j oceny i społecz.nej .,:rkoeptacji związków dwojga ludzi żyj,)cych ze s'o:bą po ślubie kościelnym, śl.Llbie cy'wil'l1ym ·(kontTa,kcie!) i w konkubi'l'w.de. Jest to zarazem wyraz "zmagan.ia .s.i!;" rożlleg·o typu przekona"l (światopoglądów) 'fun.kcj'Otnujących równnlegle w danym ~p()łeczeńsbwie. �72 Michal Buchowski w tym ,względzie, to niezbędny warunek dalszego postępu poznawczego i gwarancja tego, że "odkrycie" Arnolda van Gennepa nie zostanie zaprzepaszczone i nie ulegnie da:lszej dewaluacji. LITERATURA Belmont N. 1979 Arnold van BuchowSiki M. w druku Magia: Ge'n.nep A. v.alI1 1977 jej The Rites Gennep. The Creator i struktlLra, funkcje of French Chicag0. Ethnography, Poznań. of Passage, London. Gennep A. van Religions, 1914 \1'0'1. moenrs Gluckmaln M. WO:a Les Rites Social Hertz et legendes; Essais d'eth1l0grnphie et lingnistiq'[e. 5, P,mis. de Passage, M. [w:] G.luckma·n <ed.), Essnys on the RitLwl (Ie la r/ Ma,nchester. Relatio.ns, R. ci nne etude sur ia representation "Annee S'O'ciologique", vol. X, s. 48 - 137. Contribution 1'907 Honko collective morre. L., 1979 Theories Concenling (ed.), Science the Hitual of R;eligion: Process: Studies in An [w:] L. Honk', H<1guc, .-;. 369 - 390. Orientation, Methodology, HO'rto'n R. 1979 Ritual 1\1an in Comparatire Huhe.rt H., Mauss W. A. Lc~.:;a and [,w:] An Anthropological Approach, Z. Vcgt (cds.), Remler ", New York, s. 243 - 2SL M. Sacrifice: 1964 Africa, ReLi.gion. its Nature and Function, London. Kmi.ta J., 1'982 Leach vVans'z·awa. O kulturze symbolicznej, Re.thinking Anthropology, E. 1961 London. Leacth E. 1'976 Culture and Communication. Tlw Logic by which Cambridge. Leach E. 19Jł2 Social Maus,.; M. 1909 "L'An-nee S'OcioJ.og'ique", vol. XI, s. 200 - 202. Prałubick,a A. Przed teoretyczne Stmnma 1981 Glas!goiw. Anthropology, postaci historyzmu, Warszawa---'P'oZJnall. L. Słońce rodzi się 13 grudnia, W<l!r,szawa. TumeT V. W. 1'902 Chihamb'1. The White Spirit, Manches't€r. Symbols are Connected, �ETNOLOGICZNA INTERPRETACJA OBRZĘDOW PRZEJŚ'CIA 73 Turner V. W. 1'969 The Ritual Process. Structtire and Anti-Structure, Ohicago. Tun~er V. W. 1979 Betwixt and Between: The Liminal Period in the Rites de Passagi?, [rw:} \II. /I.. Lessa .and Z. Vagt (eds.), Reader in Comparative Religion. lin Anthr0pological Approach, New York, s. 234 - 243. .vlichal Buchowski ETHNOLOGICAL INTERPRETATION OF RITBS DE PtAS'SAGE (summary) The author indicates in brief, in his opi'nil();ll,the !nos,t impO:I'talnt featui·';'; oJ van Gennep'.> concepti-em of ritec; ,de pal3's'age. Tho;; a:uithor ,ascer.tainc; that ambiguity uf his statements be0ame an assumption of creation in et hno!o,gica! ,reHechon two opposlite curre1lJts: "exp:.Lrtsio(J<nal" 'nonr'ef1ectively sll:a,rching for proesenc·e Ol~ "r.ite,; de p3'sc;·age" in <-'ach c'oremcmal ,act and <11.>'0 "re~triC'ti.ve" at;tem,ptillg tu -operate and theo'l'eHc.ally ,develop "-d1i':;covery"of A. van Ge'nnep. Afterward", aó,,;'U'mingsynthetism of primitive thinking (insepalraltion at practical-techn.ical, eommunica'tive ,1nd wodd o'll'iJ,()();k tlp:heres) the a'u't'hor pr·opo's·es [,) recogniz'e as ri~es de paSls,agc stric·t\y 'on!y these ritual a,ot:; 'during w,hkh: 1) thea'e i.s a c.ha.ngc of social OltatU'Suf .ind:iviodua']:;,2) i'n prcs'en{;e 00£ defined wm!,d outlooK content authoriz.ing indbpens,a;bil'ity, 3) rite and (xmvict'łons are mut,ual1y transfornmiJi{)ns'.Du·c to the fact the rite,; odepa.';.O;<łge.a's .aca'tc'goO';·y in s,odal reali'ty is presento.nly in C'(}/nmli'nlt'ieswhich share magllc 0'1' religious type o'f cO'nsciousne6s (style of thinking). The conseiousrte.>s of difference between un-der~tal1Jd:i'ng "riltes de passage" as a taxo't\O(J'micsoheme, and <I.S a se3r<:hing c.ateg'O'ry be'ing rcflectBd i'n socia:! pr.lct'ice, is IKer-eąuis'Lte fur si,ne qua !lon uf oreative applicati'Olll o·f the i,dea. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a56d5fe6d6ac881e2b9a4e4dcf6828f8.pdf 82111b5c5dbc267f70d6153d0036aa7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2109 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource regiony przemyslowe - badania etnologiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1958 Title A name given to the resource Etnologiczne badania regionów przemysłowych w Polsce / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.147-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bukowska-Floreńska, Irena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 IRENA BUKOWSKA-FLOREŃSKA Instytut Nauk Pedagogicznych i Społecznych Filia Uniwersytetu Śląskiego Cieszyn ETNOLOGICZNE BADANIA REGIONÓW PRZEMYSŁOWYCH W POLSCE. PRZESZŁOŚĆ, STAN TERAŹNIEJSZY I PERSPEKTYWY Społeczno-kulturowa rzeczywistość tradycyjnych kultur ludowych i plemiennych, w ich szerokim aspekcie historycznym i funkcjonalnym, była jeszcze do niedawna głównym obszarem dociekań w polskich badaniach etnologicznych (etnograficznych). Źródłem' trwania tradycji kulturowej w społecznościach chłopskich była realna możliwość bezpośredniego jej przekazu drogą transmisji ustnej oraz przez symbole i przykład. Dziedziczone w ten sposób przez pokolenia wartości kultury były widocznymi cechami względnie zwartego systemu kulturowego, odrębności regionalnych, a także narodowych. Rozwijające się od XIX wieku, coraz bujniej, różne gałęzie przemysłu, migracja ludności ze wsi do miast, przekształcanie się miast w aglomeracje przemysłowe w XX wieku i pojawianie się wielu czynników wywołujących proces urbanizacji wsi, przyczyniły się do postępującego regresu tradycyjnej kultury ludowej. Polscy badacze tej kultury, świadomi procesu jej nieuchronnej zmiany, już w wieku XIX spieszyli z "rejestracją" tego co dawne, rodzime, cenne dla wiedzy o tradycji ludowej, co w każdej chwili może ulec przetworzeniu lub całkowitemu zanikowi. Tego co jest świadectwem oryginalnej kultury regionalnej, a za jej sprawą też narodowej. O zbieranie i opracowywanie tej kultury dbają nadal ośrodki etnologiczne (Kutrzeba-Pojnarowa, 1976, s. 21 - 49). Obok biedoty miejskiej, w XIX i XX wieku mieszkańcy wsi stanowili główne źródło siły roboczej dla przemysłu. Mieszkańcy wsi podmiejskich, bądź położonych w pobliżu kopalń i tworzących się innych zakładów przemysłowych, przekształconych z czasem w osady przemysłowe (na przykład na Górnym Śląsku) oraz ludność przybywająca ze wsi do miasta, do przemysłu wnosiła w tworzące się społeczności przemysłowe własny bagaż kulturowy. Był on świadectwem ciągłości tradycji rodzinnych i miejsca pochodzenia, z którym rzadko zrywano kontakty. Jednakże, w nowych warunkach dyktujących inny sposób i styl życia, stawał się on w znacznym zakresie nieprzydatny. Warunki te sprzyjały innowacji kulturowej i tworzeniu się nowych wartości oraz wzorów zachowań, a z czasem nowej tradycji będącej odbiciem innego, bardziej otwartego na wpływy zew.nętrzne systemu kulturo- �148 wego. W takich ośrodkach przemysłowych jak śląski i łódzki, wytworzył się on w ciągu kilku dziesiątków lat, z jednej strony, jako pochodna procesu zmiany, z drugiej, jako własny dorobek kilkunastu pokoleń społeczności industrialnej złożonej z robotników przemysłowych (w Łodzi, Żyrardowie - tkacze, na Śląsku - górnicy, hutnicy i inni), obsługi technicznej i urzędników, rzemiosła i handlu - usług związanych z potrzebami tych społeczności (BukowskaFloreńska, 1987b, s. 85-92; Stawarz, 1982a, s. 29-45). Naukowe zainteresowania społecznościami skupiającymi się wokół rozbudowującego się przemysłu zrodziły się na terenie Europy w XIX wieku, w Polsce sięgają przełomu XIX i XX wieku. Dotyczyly one położenia i warunków bytowych robotników. Opracowania takie najbardziej znane są dla terenów Warszawy, Łodzi i Zagłębia Dąbrowskiego (Pietraszek, 1973, s. 37). Jako prekursora badań etnologicznych (etnograficznych) nad kulturą robotniczą wymienia się Stanisława Ciszewskiego i jego monografię, w której opisuje dwuzawodową grupę rolniczo-górniczą z okolic Sławkowa w Olkuskiem. Obok ogólnej charakterystyki i opisu niektórych dziedzin kultury materialnej i społecznej (ubiór, pożywienie, obrzędy i inne) sporo miejsca poświęcił on folklorowi i wierzeniom (Ciszewski, 1886 - 1887). Nieco materiału dotyczącego rodzinnego i publicznego życia robotników (przykłady z terenu Łodzi, Warszawy, Żyrardowa i Zagłębia Dąbrowskiego) można znaleźć w nielicznych opracowaniach z początku XX wieku, wśród których współcześni etnologowie jako najciekawszą cytują pracę ks. A. Wójcickiego z 1922 roku Robotnik polski w życiu rodzinnem. W pierwszej połowie XX wieku rozrastające się i stabilizujące rejony przemysłowe oraz kształtująca swój obraz i tradycję kultura robotnicza, nie leżały jeszcze w sferze zainteresowań badawczych polskiej etnologii. Badania nad społecznościami robotniczymi podejmowali przedstawiciele innych dyscyplin naukowych zainteresowanych warunkami życia robotników lub bezrobotnych (Trawińska, 1961, s. 19 - 104; Stawarz, 1982 c, s. 148) i ich własnymi opisami życia (Mysłakowski, Gross, 1938; Pamiętniki, 1933). Znane są z tego okresu pierwsze koncepcje teoretyczne dotyczące kultury klasy robotniczej (Rudniański, 1932; Gross, 1938), bądź po prostu kultury robotniczej. Na przykład Stefan Czarnowski w 1938 roku zwraca uwagę na powstanie nowej kultury, której twórców, jak pisze, cechuje świadomość "sprawiedliwości", "braterstwa", "godności ludzkiej", "myślenie konkretne ... materialnymi kształtami". Podkreśla istnienie etosu mas robotniczych, próbując zanegować dotychczasowe mniemanie jakoby postęp i mechanizacja pracy miały "wyjaławiać proletariat z wszelkiej zdolności do tworzenia wartości duchowych". Po dłlłższym wywodzie stwierdza, iż "Fakty nie potwierdzają słuszności tego poglądu. Kultura robotnicza wytwarza się w naszych oczach, nawet w kapitalistycznym systemie, choć wbrew niemu. I widoczne są w niej zadatki zarówno bardzo wielkiej, jak człowieczeństwem przenikniętej kultury" (Czarnowski, 1946, s. 101 - 120). �149 Poglądy te miały oparcie nie tylko w obserwacjach i przemyśleniach własnych, we wspomnianych wyżej publikacjach przedstawicieli, zwłaszcza ówczesnych lewicowych prądów filozoficznych, ale też we wcześniej publikowanych materiałach rozproszonych w najczęściej nieprofesjonalnych wydawnictwach. Zaliczyć tu można między innymi ogłaszane w poznańskiej "Warcie" podania i legendy dotyczące śląskiego górnictwa, przez pochodzącego z Wielkopolski zbieracza folkloru górniczego, Skromnego (pseudonim), 1875, o czym obszernie pisze Józef Ligęza w wydanej przed kilkunastu laty monografii Podania górnicze z Górnego Śląska (Ligęza, 1972). Podobne materiały, wzbogacone opisem pierwszych procesów industrializacyjnych w Tarnowskich Górach, Gliwicach, Katowicach i okolicy, można znaleźć w artykułach Józefa Lompy pochodzących z XIX wieku i opublikowanych przez A. Zielińskiego dopiero w 1984 roku (Simonides, 1989c, s. 12, 25). różnych przejawach życia robotniczego na początku wieku XX, zwłaszcza wśród społeczności górniczych na Górnym Śląsku, interesujący materiał znajdujemy w ukazujących się w okresie międzywojennym monografiach miejscowości, takich jak: Knurów, Krywałd, Chorzów, Tarnowskie Góry czy Świętochłowice. Stanisław Wallis ówczesny zbieracz miejscowego folkloru, a także założyciel kolekcji muzealnej, w rozdziale monografii Świętochłowic zatytułowanym "Sztuka ludowa", zamieścił szczegółowe informacje o kulturze aż 15 wsi przemysłowych w centrum Górnego Śląska. Opisując kulturę ludności pracującej równolegle na roli i w przemyśle, bądź tylko w górnictwie i przemyśle, zwrócił po raz pierwszy uwagę na wyrabianie przedmiotów codziennego użytku, często zdobionych, z odpadów pochodzenia przemysłowego, jak blachy, płytki ż.elazne, druty, węgiel (używany do rzeźbienia) i inne (Wallis, 1931, s. 196-200). Nacjonalistycznie zorientowane badania nad kulturą ludową Śląska prowadzili etnografowie niemieccy już od około 1919 roku, między innymi pod kierunkiem Alfonsa Perlicka (Bytomskie, Gliwickie, Opolskie) uwzględniając także "ludową kulturę stanu robotniczego" (Perlick, 1943). Szerzej o tym wspomina Mieczysław Gładysz w opracowaniu Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku opublikowanym w wydawnictwie powstałego w 1934 roku Instytutu Śląskiego w Katowicach. W podsumowaniu stanu i potrzeb ówczesnej etnografii śląskiej, której przedstawiciele podejmowali w latach trzydziestych naukowe penetracje terenu, zbierając zabytki dla tworzonego Muzeum Śląskiego, nie podjął jednak wątku badań kultury powstałej tu społeczności przemysłowej. Skupił się, podobnie jak inni badacze tego okresu, na gromadzeniu wiedzy o ulegającej regresowi kulturze chłopskiej. Przyczyną była świadomość, że śląska kultura chłopska posiada cechy świadczące nie tylko o tradycjach regionalnych lecz także narodowych (Gładysz, 1936, s. 157 - 187). W okresie międzywojennym opublikowano tylko część materiałów zebranych przez zespół (Agnieszka i Tadeusz Dobrowolscy, Mieczysław Gładysz, Jerzy a �150 Longman, Longin Malicki), dotyczących głównie Beskidu Śląskiego z Cieszyńskiem, Opolskiego, Pszczyńskiego (Bazielich, 1973, s. 711 - 713), w mniejszym stopniu Rybnickiego i Katowickiego. Syntezę zebranych materiałów, uwzględniającą szersze wzmianki o części przemysłowej regionu, opublikowano dopiero w latach pięćdziesiątych (Ligęza, 1948, s. 167 -209; Gładysz, 1959, s. 453 - 522). Podobnie sprawa wyglądała w innych regionach Polski, gdzie przez długi czas, jeszcze po 1945 roku, zajmowano się przede wszystkim zbieraniem i dokumentowaniem kurczących się zasobów tradycyjnej kultury chłopskiej, badano jej przemiany, nie próbując opisu kultury funkcjonujących już od lat społeczności skupionych wokół centrów przemysłowych. O ile historycy podejmowali i rozwijali na coraz szerszą skalę badania dotyczące "polskiej klasy robotniczej", nie biorąc jeszcze, w latach 1945 - 1956, pod uwagę problematyki kultury (A. Stawarz wymienia takich autorów, jak: T. Lepkowski, S. Kolabiński, L Pietrzak-Pawłowska, N. Gąsiorowska i inni), etnolodzy dopiero zaczęli właściwie dostrzegać to pole badawcze. Za pierwsze, szersze tego sygnały, można uznać zainteresowanie twórczością plastyczną górników, zwłaszcza zaś wyrobami i rzeźbą węglową oraz solną (Życki, 1949; Żywirska, 1949; 1951; 1952; Gładysz, 1952; Seweryn, 1952), a także muzycznym folklorem górniczym (Ligęza, 1952; Wallis, 1952; Dygacz, 1960). Za przełomowy moment w wytyczeniu nowych kierunków badań przyjmuje się metodologiczną konferencję jaka miała miejsce 23 kwietnia 1956 roku w Krakowie (Pietraszek, 1958, s. 401 - 431), z wprowadzającym w dysKusję referatem profesora Kazimierza Dobrowolskiego (1958, s. 76 - 77). Zwrócił on uwagę na "doniosłość historii kultury ludu pracującego" różnych formacji w dziejach ogólnonarodowych, na znikomą liczbę prac reprezentowanych przez etnografię i inne dyscypliny naukowe, poświęconych kulturze robotniczej XIX i XX wieku (zwłaszcza "kulturze materialnej, życiu rodzinnemu, zwyczajom, obyczajom i folklorowi robotniczemu"). Podkreślając konieczność wypełnienia tych luk badawczych stwierdził wówczas, iż jest to także istotna dziedzina pracy etnograficznej. Realizacja głoszonego tu między innymi postulatu badań społeczności robotniczych miała oparcie we wcześniej podjętych badaniach śląskich muzeologów i członków Komisji Etnograficznej Instytutu Śląskiego w Katowicach (o czym będzie mowa szerzej w dalszej części). Opierała się jednak przede wszystkim na doświadczeniach kra k o wskiego ośrodka badawczego, prowadzącego badania pod kierunkiem K. Dobrowolskiego. Były to badania podjęte w 1951 roku przez Zakład Etnografii Ogólnej UJ nad życiem i kulturą górników salinarnych w Wieliczce w latach 1880-1939 oraz kontynuowane nad innymi ośrodkami przemysłowymi w ramach prac Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Krakowie. Efektem była w pierwszym rzędzie praca Danuty Dobrowolskiej Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939 �151 (później książka o poszerzonym zakresie), w której konsekwentnie zastosowano zalecane przez Dobrowolskiego integralne, możliwie wszechstronne ujmowanie badanych zjawisk. Wychodząc od zadań badawczych, scharakteryzowano źródła, przebieg badań i ich wyniki. Uwzględniono zarówno dzieje żupy i zakładu produkcyjnego, jak i zagadnienia związane z pracą i swoistymi cechami kultury i tradycji kulturowej badanej społeczności (Dobrowolska, 1958a, s. 288 - 314; Dobrowolska, 1965; Kutrzeba-Pojnarowa, 1981, s. 17 - 35). Ta sama autorka, w tym samym czasie, opublikowała w "Etnografii Polskiej" artykuł nie typowy dla dotychczasowych zainteresowań etnograficznych, dotyczący sposobu spędzania czasu wolnego robotników małopolskich, zwracając uwagę na nowy element - "współczesną kulturę wczasową". Opracowanie to jest relacją z badań zespołowych wymienionego Zakładu, prowadzonych w latach 1949 i 1950 (Dobrowolska, 1958 b, s. 315 - 322). Podobny charakter miały też prace Edwarda Pietraszka Wiejscy robotnicy kopalń i hut. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim ośrodku górniczym w X I X i X X wieku (l 966b ), czy Materiały do historii załóg fabrycznych w Polsce południowej pod redakcją K. Dobrowolskiego, opublikowane przez dwóch autorów w "Pracach Komisji Socjologicznej" (Hutka, 1966; Żychowski, 1966). Prace te uwzględniały zarówno życie społeczne i kulturę materialną, jak i społeczno-kulturowe skutki funkcjonowania badanych zakładów. O kulturze robotniczej "na tle rozpadu tradycyjnej kultury ludowej w Zagłębiu Krakowskim" pisał wcześniej Edward Pietraszek (1964), zaś o społeczno-kulturowych skutkach industrializacji, w związku z badaniami nad grupą zawodową górników w Lubiążu, Antoni Stojak (1964). Wymienione prace z pogranicza etnografii, historii i socjologii, otworzyły nowy rozdział w badaniach etnologicznych nie tylko ośrodka krakowskiego, lecz dały przykład nowych potrzeb i możliwości badawczych innym. Na szerszy kontekst problematyki badań nad kulturą robotniczą zwróciły uwagę późniejsze artykuły E. Pietraszka i D. Dobrowolskiej. Jak już wspomniano wyżej, najwcześniej badania kultury robotniczej podjęto na G ó rn y m Ślą sku. Pierwsze artykuły dotyczyły folkloru górniczego, słownego i muzycznego oraz sztuki i znalazły się w specjalnym zeszycie "Polskiej Sztuki Ludowej" z 1952 roku (Żywirska, Ligęza, Wallis, Gładysz). Problematyce związanej z tymi dziedzinami kultury śląskiego regionu przemysłowego poświęcono później wiele opracowań, zarówno o charakterze materiałowym, jak syntetyczno-podsumowującym. Taki charakter ma na przykład jedna z dwóch książek Józefa Ligęzy Śladami tradycji, w której omówiono nie tylko podania, opowieści, przysłowia śląskie, lecz także tradycje literatury górniczej z Polski południowej (1968; 1972). Podobny charakter mają późniejsze publikacje. Należą do nich: Doroty Simonides, dotyczące humoru i rymowanek, w których uwzględnia folklor przemysłowego Śląska �152 (1984; 1985), zbiory pieśni Adolfa Dygacza, poprzedzone ogólnym omowleniem (1960; 1987), bądź historyczną i formalną analizą etnomuzykologiczną, jak w opracowaniach Krystyny Turek (1986a; 1986b). W okresie powojennym zespół członków Komisji Etnograficznej Śląskiego Instytutu Naukowego w Katowicach podjął badania nad tradycyjną kulturą zawodowej grupy górniczej. Zakres badall był szeroki, bo obejmujący nie tylko tradycje zawodowe (narzędzia pracy, ubiór, organizację pracy) i związaną z nimi obyczajowość, lecz także problemy osadnicze, strukturę etniczno-społeczną, mieszkanie, pożywienie, wierzenia, plastykę, folklor. Prowadzono je w osiedlach przykopalnianych, miastach i wsiach o przewadze ludności górniczej; ich wyniki opublikowano w 1964 roku w monograficznej pracy zbiorowej opracowanej przez Józefa Ligęzę i Marię Żywirską Zarys kultury górniczej. Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie (1964). Wcześniej, w trakcie zbierania materiałów, zaprezentowano uwagi o sposobie prowadzenia badań, co stanowiło cenną wskazówkę metodologiczną dla późniejszych badaczy tego regionu i podobnej problematyki (Żywirska, 1952, s. 127 - 130; 1953, s. 93 - 103). Zgodnie z intencją wspomnianych autorów, ich praca, która wyprzedziła inne monografie dotyczące kultury środowisk przemysłowych, stała się wskazówką do podejmowania wielokierunkowych, szczegółowych inicjatyw badawczych, zarówno na Górnym Śląsku, jak w Łodzi i w Warszawie. Warto wspomnieć, że w tym samym czasie ukazały się w ramach "Górnośląskich Studiów Socjologicznych", wydawanych przez Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, dwie książki poświęcone rodzinie górniczej i hutniczej (Mrozek, 1965; Adamski, 1966), które stanowią znakomite poszerzenie wiedzy o kulturze społecznej tego przemysłowego regionu w badanym okresie, a także dowód na bliskość obszarów badawczych współczesnej etnologii i socjologii kultury. Począwszy od lat sześćdziesiątych etnolodzy śląscy, zwłaszcza związani pracą zawodową z muzealnictwem, później z Uniwersytetem Śląskim w Katowicach i jego Filią w Cieszynie, z Uniwersytetem Wrocławskim, Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Komisją Etnograficzną przy Śląskim Instytucie Naukowym w Katowicach, prowadzili badania nie tylko nad stanem zanikających form i procesem zmian w tradycyjnej kulturze chłopskiej i robotniczej (Kaczko, 1968, s. 90-107; 1982; Dubiel, 1968; Buko',vska-Floreńska, 1968, s. 62-92; 1985, s. 126-152). Dążyli także do w miarę pełnego przebadania, zgodnie z indywidualnymi zainteresowaniami, niektórych dziedzin kultury śląskiej społeczności, zwłaszcza w regionie przemysłowym, który jako dominujący na obszarze Górnego Śląska, stał się z czasem głównym poligonem badawczym pracujących tu etnologów. W ostatnim dwudziestopięcioleciu, jako efekt tych dociekań, ukazały się w postaci artykułów i publikacji zwartych, dalsze opracowania dotyczące między innymi folkloru słownego i muzycznego, wierzeń, obrzędowości, sztuki niezawodowej, rodziny oraz zmierzające do próby ujęcia syntetycznego roli tradycji w społecznościach zindustrializowa- �153 nych. Z ważniejszych wymienić tu trzeba kolejno, zbiór Podania i opowieści Dąbrowskiego Marianny i Dyonizjusza Czubalów (1984), dwie prace Mariana Gerlicha o ludowych wierzeniach związanych z pracą w górnictwie i przemyśle, z interesującą antropologiczną analizą relacji "wierzenia a życie codzienne", "wierzenia a problem pracy" i "wierzenia i tradycyjny światopogląd w perspektywie robotniczej obrzędowości rodzinnej" (1992a; 1989). Charakter monograficznego opisu ma praca zbiorowa Górniczy stan ... , prezentująca wybrane dziedziny folkloru w powiązaniu z niektórym i zagadnieniami kultury społecznej (rodzina, wzory zachowaó, obrzędy), wierzeniami, sztuką, pod redakcją Doroty Simonides (1988). Szersze ujęcie, pod tą samą redakcją, prezentuje pozycja Folklor Górnego Śląska (Simonides, 1989 a), która obejmuje co prawda cały Śląsk (z rolniczym Opolskiem), zamieszczono tu jednak sporo materiału dotyczącego specyfiki kulturowej regionu przemysłowego. Wart podkreślenia jest fakt uwzględnienia, między innymi, rozdziałów dotyczących: "literatury dla ludu", której rozwój był możliwy dzięki istnieniu drobnych przedsiębiorców przemysłowych - drukarzy, "ruchu śpiewaczego" i "muzykowania", tak typowych właśnie dla śląskich osad robotniczych, podobnie jak amatorski teatr. W książce tej zwraca się uwagę zarówno na wątki archaiczne, jak i współczesne, w kontekście całościowego, systemowego ujęcia kultury i tradycji. Interesujący materiał z badaó nad obrzędowością rodzinną w katowickiej aglomeracji przemysłowej zebrały dwie autorki: Halina Gerlich i Krystyna Turek. Pierwsza z nich prowadziła badania w latach 1975 -1976 w środowiskach miejskich. głównie zaś w Katowicach, obejmując problematyką badawczą najważniejsze momenty z życia człowieka - Narodziny, zaślubiny, śmierć (Gerlich, 1984). Druga, zajęła się wyłącznie zwyczajami, obrzędami i śpiewami pogrzebowymi, dokonując dokumentacji dawnego i współczesnego repertuaru pieśni wykonywanych na Górnym Śląsku. Badaniami terenowymi i archiwalnymi w Jatach 1988 - 1992 objęła aglomerację górnośląską i niektóre miejscowości w Gliwickiem i Opolskiem. Wyniki pracy, łączącej dwie postawy badawcze - etnograficzną i muzykologiczną (bogata część z zapisem nutowym), zawarła w książce Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na Górnym Śląsku (Turek, 1993). Jak już wspomniano wyżej, w badaniach kultury śląskiego regionu przemysłowego podjęto też problem amatorskiej sztuki robotników, szczególnie górników zaangażowanych w jej uprawianie zarówno w dziedzinie malarstwa, rzeźby, jak i innych form plastycznych. Wykorzystuje się w niej od wielu lat odpady pochodzenia przemysłowego i węgiel. Badania, rozpoczęte przez M. Żywirską, prowadzili inni intensywnie w latach 1958 - 1994 zarówno drogą penetracji terenowych i kontaktów osobistych z twórcami, jak i przez dokonywanie okresowych przeglądów dzieł twórców przystających do zez Zagłębia �154 społów amatorów spotykających się w lokalnych domach kultury i biorących udział w konkursach i wystawach organizowanych przez muzea w Zabrzu, Bytomiu, Rybniku, Wodzisławiu, Katowicach. Z tej okazji ukazywały się liczne katalogi wystaw o charakterze tekstów autorskich, z rejestrami twórców i ich prac. Badania terenowe publikowano sukcesywnie w artykułach, w rocznikach muzealnych i "Polskiej Sztuce Ludowej" (Bukowska-Floreńska, 1970; 1972; 1973; 1983) oraz jako publikacje zwarte (Żywirska, 1959; Bukowska-Floreńska, 1987 s; Fiderkiewicz, 1994). Prace dotyczące twórczości śląskich robotników mają najczęściej charakter opracowań monograficznych. Uwzględniają sylwetki twórców i analizę formalną ich prac. Podkreśla się w nich jednak nie tylko wartości formalno-estetyczne lecz także społeczno-kulturowe, wynikające z konkretnych uwarunkowań społeczno-ekonomicznych i tradycji kulturowych przemysłowego regionu. Taki materiał zawiera zwłaszcza książka I. Bukowskiej-Floreńskiej Twórczo.fć plastyczna w środowiskach robotniczych Górnego Śląska ... , mająca charakter monografii etnologiczno-socjologicznej uwzględniającej także aspekt historyczny warunków w jakich kształtowała się ta twórczość (1987a, s. 35-41 i 138-140). Badaczy śląskich społeczności przemysłowych interesują coraz bardziej także różne przejawy kultury społecznej oraz czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, oddziaływające na zmiany w sposobie i stylu życia, w systemie kulturowym i systemie wartości. Ujawnia się to w życiu rodzinnym, zachowaniach i specyfice funkcjonującej tu współcześnie tradycji (Jaworski, 1967, s. 18-56; Kaczko, 1982, s. 75-80; Bukowska-Floreńska, 1968; 1983, s. 126·152; 1988, s. 253-278; 1993; 1991). Są opracowania, które mają już charakter podsumowujący, a nawet syntetyzujący wiedzę o tradycji kulturowej społeczności industrialnych, jak określa się ludność zamieszkującą od wielu pokoleń region przemysłowy, która zdołała już w znacznym stopniu wytworzyć własną kulturę i tradycję. Ma to znaczenie dla świadomości tożsamości społeczno-kulturowej tej ludności (Bukowska-Floreńska, 1983; 1987b; 1988; 1994a; 1994b, s. 72-82). Takie ukierunkowanie badań i dociekań etnologicznych stało się w ośrodku śląskim możliwe i konieczne ze względu na głębokość wewnętrznych zmian kulturowych i społecznych jakie zaszły w regionie już w XIX wieku, ulegając utrwaleniu i pogłębieniu w wieku XX. Zainteresowania badawcze w drugiej połowie XX wieku zostały jakby zobligowane konkretnymi warunkami środowiskowymi z jakimi ma do czynienia badacz. Niemałą rolę odegrała też współpraca niektórych etnologów z istniejącym do początku lat osiemdziesiątych Komitetem Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN, który prowadził tu także interdyscyplinarne prace badawcze (Bukowska-Floreńska, 1987b, s. 98-99; 1992c; 1994c; Łysik, 1975). Badania nad społecznością robotniczą i jej kulturą rozwinął także szeroko oś r o d e k ł ó d z k i. Zapoczątkował je w latach sześćdziesiątych tego wieku. Poprzedziły je powojenne (pod koniec lat czterdziestych) badania archiwalne �155 prowadzone przez członków PTL nad migracją ludności wiejskiej do przemysłowej Łodzi. Badania terenowe związano pierwotnie z Łodzią, ośrodkiem przemysłu włókienniczego, w którym dominują kobiety (w przeciwieństwie do śląskiego górnictwa i hutnictwa). Prowadziły je wspólnie etnograficzne placówki Uniwersytetu Łódzkiego i Pracowni Etnograficznej IHKM PAN w Łodzi. Współpracowano także z Komitetem Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN i Katedrą Socjologii. Tematyka kultury robotniczej weszła również do programu działalności Akademickiego Koła Ludoznawców przy Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Już od 1957 roku rozpoczęto starania o utworzenie skansenu domów robotniczych w centrum Łodzi (skansen istniał kilka lat). Większość materiałów w postaci artykułów publikowano od początku w "Łódzkich Studiach Etnograficznych" wydawanych do dziś przez PTL. Wiele też pozycji ukazywało się w ogólnopolskich czasopismach etnograficznych: "Etnografii Polskiej", "Ludzie", "Polskiej Sztuce Ludowej" oraz w różnych pracach zbiorowych. Etnolodzy łódzcy rozpoczęli swe badania, podobnie jak wyżej wymienieni, od tak zwanej tradycyjnej kultury (częściowo na zamówienie Związku Zawodowego Włókniarzy), opisując obyczajowość, zwyczaje świąteczne, życie rodzinne i sąsiedzkie oraz folklor (Lipiński, 1965; Lechowa, 1961; Matysiak-Polakowa, 1964; Dekowski, 1982). Już w 1963 i 1968 roku, przy współpracy z Pracownią Etnograficzną IHKM PAN w Łodzi, prowadzono badania nad czasem wolnym robotników łódzkich. Przygotowywano też założenia szerszych badań realizowanych w dzielnicy Łodzi - Księży Młyn (Lipiński, 1970; Piotrowski, 1970). Oddział Łódzki PTL zainicjował konkurs na folklor robotniczy Łodzi i wraz z Katedrą Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego i Działem Etnografii M uzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi robocze seminarium - dyskusję poświęconą badaniom kultury robotniczej, ze szczególnym uwzględnieniem Łodzi (10 - 11 marca 1972). Prezentowano na niej dorobek nie tylko badaczy łódzkich (Lechowa, 1973, s. 63 - 78; Władykowa, 1973, s. 111- 116), ale także wypowiedzi przedstawicieli różnych ośrodków i dyscyplin. Pozwoliło to na dyskusję wskazującą dalsze potrzeby i kierunki badań kultury społeczności przemysłowych. Materiał zamieszczono w kolejnym, 15 tomie "Łódzkich Studiów Etnograficznych" z 1973 roku. W sześć lat później ośrodek łódzki stał się ponownie inicjatorem i organizatorem ogólnopolskiej sesji naukowej na temat etnografii ośrodka przemysłowego, która odbyła się 12 -13 września 1977 roku z okazji Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Łodzi. Tym razem kontynuatorem idei profesor Zawistowicz-Adamskiej była profesor Bronisława Kopczyńska-Jaworska i współpracujący z nią od lat badacze kultury robotniczej Łodzi. Sesja dała możliwość podsumowania dotychczasowych prac badawczych w skali ogólnopolskiej, które, jak się okazało, były jeszcze wówczas w fazie przede �156 wszystkim gromadzenia materiału faktograficznego i opisowego. Wszystkie wypowiedzi opublikowano w 21 tomie "Łódzkich Studiów Etnograficznych", wydanym w 1982 roku. Podsumowaniem wiedzy o kulturze robotniczej Łodzi są opracowania B. Kopczyóskiej-Jaworskiej opublikowane w monografii miasta Łodzi i we wspomnianym tomie "Łódzkich Studiów Etnograficznych" (1980, s. 493 - 507: 1982, s. 15-34). Wydano też drukiem zbiór materiałów z ogłoszonego w 1972 roku konkursu na folklor robotniczy Łodzi Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, pod redakcją B. Kopczytlskiej-Jaworskiej, J. Kucharskiej i J. P. Dekowskiego. Opracowanie to wniosło sporo wiedzy na temat mieszkatl łódzkich robotników, kojarzenia małżeóstw i wesela, świąt dorocznych, form odpoczynku w czasie wolnym oraz tekstów muzycznych (z nutami) pieśni śpiewanych z różnych okazji. Badania w ośrodku łódzkim są kontynuowane. Od blisko dwudziestu lat prowadzone są także badania nad kulturą robotniczą w największym na Mazowszu ośrodku przemysłowym - w Żyrardowie. Są to badania ośrodka warszawskiego. Badania te podjęli w 1976 roku pracownicy Katedry Etnografii (obecnie Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej) Uniwersytetu Warszawskiego, zainteresowani obyczajem i modą, rozumianymi jako swego rodzaju kody informacyjne w stosunkach międzygrupowych. Tematem badaó był obyczaj i moda w środowisku robotniczym Żyrardowa w XIX i na początku XX wieku. Jak pisze Andrzej Stawarz, ponieważ przyjęto dość szerokie definicje "obyczaju" i "mody", badania objęły w zasadzie całą kulturę robotniczą w Żyrardowie oraz mieszkatl.ców podżyrardowskich wsi. Objęto też nimi środowiska inteligenckie i mieszczaóskie (Stawarz, 1986). W badaniach, które w pierwszym etapie trwały cztery lata, brano pod uwagę zarówno materiał z penetracji terenowej, jak i źródła archiwalne, opisowe i ikonograficzne. Pozwoliły one na opracowanie wiedzy o organizacji życia rodzinnego, obrzędowości, ubiorach, urządzaniu wnętrz, o czasie wolnym i formach świętowania od kotlca XIX wieku do roku 1939. Wyniki badaó zaprezentowano między innymi na konferencjach w Łodzi (szczególnie w 1977 roku), w Żyrardowie i stopniowo publikowano. Podsumowaniem pierwszego etapu badań, zakoóczonego w 1980 roku, była praca zbiorowa Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materialy do etnografii miasta), pod redakcją Andrzeja Woźniaka. Zespół autorski uwzględnił zarówno obszerne omówienie źródeł i stan badaó nad kulturą robotniczą, jak materiały dotyczące pochodzenia i struktury społeczności miasta (A. Stawarz, 1982a), życie rodzinne (A. Kuczyóska-Skrzypek, 1982a: J982b), obrzędy (A. Woźniak, 1982 b) oraz wiedzę i religijność robotników (E. Bulka-Laskowska, 1982). Mimo, iż od 1981 roku Katedra Etnologii Uniwersytetu Warszawskiego nie kontynuuje już badań zespołowych w Żyrardowie, dotychczasowe stały się, podobnie jak to było na Śląsku i w Krakowie, inspiracją do dalszych �157 pogłębionych dociekaó indywidualnych, najczęściej przy współpracy z Mazowieckim Ośrodkiem Badań Naukowych (Stacja w Żyrardowie) i Towarzystwem Przyjaciół Żyrardowa, wydawcami wspomnianej publikacji. Kolejne opracowania publikowano w "Etnografii Polskiej" (Stawarz, 1982c), w"Łódzkich Studiach Etnograficznych" (Kuczyńska-Skrzypek, 1982b; Woźniak, l 982a), w popularnonaukowej serii "Biblioteka Wiedzy o Żyrardowie", w różnych p:-acach zbiorowych i jako pozycje indywidualne. Szczegółowy wykaz tych publikacji zamieszcza na końcu swego artykułu A. Stawarz, podsumowując dziesięciolecie badaó nad kulturą robotniczą Żyrardowa we wspomnianym wyżej tekście w "Etnografii Polskiej". Część swego dorobku wieloletnich badań A. Stawarz zawar! także w książce Żyrardów. Narodziny społeczności ( 1830 - 187U), poświęconej zagadnieniom związków między strukturą społeczną a kulturą (1985). Zespół żyrardowski, zainteresowany badaniami kultury robotniczej Żyrardowa na tyle się rozrósł w latach osiemdziesiątych, że powstała idea stworzenia Centrum Badaó Kultury Robotniczej, którego podstawę mieli stanowić przedstawiciele ośrodka warszawskiego związani z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej w Uniwersytecie Warszawskim, JHKM PAN w Warszawie i Muzeum Okręgowym w Żyrardowie. W ostatnich latach ukazują się kolejne materiały z badań kontynuowanych przez badaczy Żyrardowa w, jak mówią, "modelowym ośrodku miejsko-przemysłowym" (Stawarz, 1986; 1989; 1993). Chcąc w pełni ogarnąć badania polskie nad środowiskami przemysłowymi, należałoby uwzględnić dociekania przedstawicieli innych dyscyplin - zwłaszcza historyków, socjologów i ekonomistów, w tym wieloletni dorobek Komitetu Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN (wydawane do użytku wewnętrznego liczne "Zeszyty Komitetu Badaó. Rejonów Uprzemysławianych" dostępne w Polskiej Akademii Nauk w Warszawie i w prywatnych bibliotekach osób biorących udział w badaniach od lat siedemdziesiątych do początku osiemdziesiątych). W tym artykule z założenia pomijam je (a temat zasługuje na odrębne opracowanie), ograniczając się do wyboru ważniejszych badań etnologicznych prowadzonych przez przodujące w omawianym zakresie ośrodki. Choć badania tradycji kulturowej i kultury ludności ośrodków i regionów przemysłowych nadal są podejmowane, to etnologiczna wiedza w tym zakresie jest ciągle niewystarczająca. Muzeolodzy zobowiązani do gromadzenia materialnych przejawów kultury, w przypadku kultury robotniczej mają zadanie niełatwe. Podejmują więc dyskusję nad tym co konkretnie należy zbierać, by udokumentować nie tylko odległą przeszłość kulturową lecz także teraźniejszość. Problem ten podniosła Barbara Bazielich na jednej z łódzkich konferencji, dotyczących badania kultury robotniczej, próbując określić ramy kol.ekcjonerstwa etnograficznego przez reprezentatywne egzemplarze zabytków (Bazielich, 1982, s. 81- 87). �158 Podejmowano też dyskusje nad zakresem kolekcjonerstwa kultury robotniczej. Jednym z przykładów może być "dyskusja przy redakcyjnym stole" zwołana w marcu 1985 roku w ówczesnym Muzeum Historii Walk Rewolucyjnych i Narodowo - Wyzwoleńczych w Warszawie (Przy redakcyjnym stole ... , 1986). Brali w niej udział przedstawiciele kilku muzeów i uniwersytetów polskich (historycy' i etnolodzy), z których wypowiedzi wynikała potrzeba pełnego dokumentowania zarówno tradycyjnej kultury materialnej, jak i umysłowej robotników. Trudności w decyzjach kolekcjonerskich wiążą się z faktem, iż kultura materialna robotników i innych współczesnych społeczności i grup społecznych, to przede wszystkim standardowe wyroby masowe, w których produkcji uczestniczą co prawda nieraz sami użytkownicy, ale które są raczej dokumentem inżynierskiej myśli technicznej i wchodzą w zakres zbiorów muzeów techniki. Tylko nieliczne obiekty mogą być zatem brane pod uwagę jako wartości obrazujące regionalną, przemysłową tradycję kulturową. Nieco lepiej przedstawia się sytuacja z określeniem zakresu prac badawczych, który, jak już wspomniano, pierwszy zarysował K. Dobrowolski, a rozwinęli jego uczniowie i inni badacze kultury· robotniczej w społecznościach industrialnych. Badania nad kulturą grup zawodowych i robotniczych zrodziły zainteresowania bardziej ogólną problematyką, jaka wiąże się z tą płaszczyzną dociekań etnologicznych. Przede wszystkim zastanawiano się nad pojęciem "kultura robotnicza" w kontekście dotąd badanej kultury ludowej (w rozumieniu kultury chłopskiej). Prekursorską wypowiedzią w tym zakresie jest artykuł Edwarda Piet raszka Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury (1964, s. 143 - 162). Odwołał się on do Jana Stanisława Bystronia, który już na początku tego wieku twierdził, iż kultura ludowa jest własnością nie tylko warstw czy klas społecznych. Kultura robotnicza wywodząca się w znacznej części z wiejskiej, często była definiowana jako kultura ludu pracującego. Wyodrębniano ją też jako klasową, zawodową, z pominięciem kultury rodzin i środowisk robotników. E. Pietraszek uważał początkowo, że nie można mówić o jedności środowiska zawodowego i rodzinnego, trudno też zakładać wyraźną odrębność kulturową robotniczego środowiska. Jak się okazało w późniejszych badaniach, między innymi na Śląsku, nader liczne grupy zawodowe górników i hutników, tworzące zrąb tutejszych społeczności industrialnych, tę kulturową jedność środowiskową stworzyły (Bukowska-Floreńska, t 987b). Zwracając uwagę na kulturę masową jako element kultury współczesnej, rozumianej jako kultura współczesnych społeczeństwo wysokim rozwoju techniczno-przemysłowym i urbanizacyjnym, Pietraszek dostrzegł, że nie wszystko w niej jest rzeczywiście masowe i standardowe, choć każda nowość może tu być szybko upowszechniona, podczas gdy tradycyjna kultura ludowa jest bardziej zachowawcza. I tę zachowawczość daje się także zauważyć w kulturach robotniczych. �159 Współcześnie, w sytuacji upowszechnienia się wysokich standardów kultury, zmienił się nie tylko obraz, ale i forma przekazu kultury chłopskiej i robotniczej (urbanizacja kultury w wyniku industrializacji, wpływów kultury masowej, procesów migracji). Stąd, zdaniem Pietraszka, na kulturę ludową składałyby się dziś już raczej nie wytwory i instytucje, lecz przede wszystkim zachowania. Dlatego stwierdził, że "problematyka zachowań (także w ramach instytucji powszechnych) wysuwać się będzie chyba coraz bardziej na czoło także w etnograficznych badaniach nad współczesną kulturą ludową" (Pietraszek, 1966a, s. 92). Słuszność tego założenia potwierdziły inne późniejsze badania i publikacje etnologiczne, pojawiające się w miarę pogłębiania się zainteresowań badawczych społecznościami regionów przemysłowych. Wspomnę tu dla przykładu kilka. Kulturowe aspekty pracy badały Danuta Dobrowolska i Anna Zadrożyńska. D. Dobrowolska oparła się na badaniach środowisk robotniczych formułując, w dwóch opracowaniach poświęconych pracy: Studia nad znaczeniem pracy dla człowieka i Praca w życiu człowieka, interesujące tezy dotyczące funkcji pracy (1974; 1980). Ilustrowała je omawiając między innymi takie zagadnienia, jak: droga do zawodu, miejsce pracy w systemie wartości jednostki, praca zawodowa a środowisko społeczne, kultura i etyka zawodowa, praca a styl życia i inne. A. Zadrożyńska, w książce Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, podjęła próbę teoretycznego wyjaśnienia zjawiska pracy i nie-pracy, w wymiarze czasu, przestrzeni, człowieka, bytu i ich wzajemnych zależności. W analizie posłużyła się materiałem z etnologicznych badań środowiskowych (mieszkańców wsi - robotników z gospodarstwa rolnego oraz robotników z warszawskiej fabryki), jak i z literatury przedmiotu. W poznaniu, opisie i analizie zjawiska kultury zastosowała układ modeli systemu kultury (Zadrożyńska, 1983). Społeczno-kulturowymi funkcjami tradycji w społecznościach industrialnych oraz systemem wartości w rodzinach śląskich w tych społecznościach zajęła się Irena Bukowska-Floreńska (między innymi książka Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska, 1989), opierając się na wieloletnich badaniach regionów przemysłowych: Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego i Rybnickiego Okręgu Węglowego. Tym razem uwzględniła na równi tradycyjną kulturę ludową chłopską i robotniczą oraz kulturę współczesną różnych grup społecznych o rodowodzie robotniczym, dążąc do stwierdzeń ogólniejszej natury (Bukowska-Floreóska, 1987b; 1992a; 1992b; 1992c; 1994a; 1994b). Wnioski sprowadziły się między innymi do wskazania, że wielopokoleniowe społeczności regionu przemysłowego, posiadające wspólne korzenie, historię, wspólnie pracujące i współżyjące, mogą stworzyć środowiskowy, względnie jednorodny system kulturowy i system wartości, oparte na tradycji wytworzonej przez kolejne pokolenia. Tradycji, która zwłaszcza w zakresie systemu wartości ma znaczenie dla świadomości regionalnej toż- �160 samości społecznej i kulturowej, jest społecznym i jednostkowym punktem odniesienia, ma znaczenie etyczne jako regulator i stymulator zachowań i postaw społecznych. Jest także, w takiej nowoczesnej społeczności industrialnej przekazywana i kontynuowana, szczególnie w sferze zachowań. Stąd kultura współczesnych społeczności przemysłowych (zwłaszcza społeczna i duchowa) może i powinna być polem dociekań etnologów. Problem zachowań związanych z sytuacją pograniczną na styku "swój obcy", na terenie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, badał w ostatnich latach Eugeniusz Kłosek. Badaniami objął zarówno starsze, jak i nowe osiedla robotnicze w Świętochłowicach i Chorzowie. Zwrócił uwagę na zjawisko współczesnych stosunków między ludnością miejscową i napływową. Wykorzystał wskazania integralnego podejścia badawczego K. Dobrowolskiego. Przedmiotem analizy są wzajemne postawy, funkcjonowanie stereotypu świadomości zróżnicowania regionalnego, znajdującego oparcie w miejscowej tradycji. Autor poruszył też problem czynników integrujących i dezintegrujących tutejsze współczesne społeczności (Kłosek, 1993). To zagadnienie jest tematem prowadzonych badań socjologicznych w sąsiednim mieście Ruda Śląska (red. Wódz, 1993). Wzory zachowań w śląskich środowiskach robotniczych poddał analizie etnologicznej Marian Gerlich. Interesowały go codzienne zachowania człon,' ków rodzin robotniczych wynikające z pełnionych w nich naturalnych ról, z rytmu dnia podyktowanego pracą zawodową i miejscową tradycją (Gerlich. 1992b). Założenia wstępne teorii i metodologii nauki o kulturze ludowej w nowoczesnym społeczeństwie industrialnym, w świetle dotychczasowego stanu badań etnologicznych tego zagadnienia, próbuje sformułować Jerzy Damrosz w książce Kultura ludowa w spoleczelistwie industrialnym (1992). Interesując się od dawna problemem przemian związanych z rozwojem cywilizacji industrialnej (1973a; 1973b), podjął problem teraźniejszości i przyszłości kultury ludowej w społeczeństwie zurbanizowanym i industrialnym. Problem to od dawna dyskutowany, obarczony w etnologii świadomością faktu nieuchronnego regresu tak zwanej tradycyjnej kultury ludowej, która znana jest i chroniona w formach zabytków w muzeach, skansenach, w powielanych, wzorcowych okazach sztuki ludowej w "Cepelii"; także świadomością coraz silniej rozpowszechniającej się kultury masowej, zunifikowanej, stechnicyzowanej. Utrzymuje się, że nie ma w niej miejsca na "żywą" kulturę ludową. Damrosz próbując bronić jej istnienia, wskazuje na potrzebę badań interdyscyplinarnych (wzorem Dobrowolskiego) nad obecną i przyszłą kulturową rzeczywistością. Powtarza od dawna stawiane przez etnologów pytania: co badać? jak badać? po co badać? Szukając na nie odpowiedzi, przedstawia, w sposób może nieco kontrowersyjny, swój obszerny ogląd problemu i pogląd na współczesne i przyszłe wartości funkcjonujące w coraz to szerszych "przestrzennych kręgach �161 społeczno-kulturowych". Wskazuje na "strefy życia człowieka", na "przestrzenny horyzont kulturowy o skali lokalno-regionalnej", który w "tradycjach ludowych oznaczał pojęcie "ojczyzny prywatnej", w przeciwieństwie do "ojczyzny ideologicznej". Długi i obszerny wywód Damrosza można sprowadzić do ogólnej konkluzji, że "każdą kulturę, w tym kulturę ludową czy kulturę lokalno-regionalną, należy rozpatrywać w dwóch ujęciach: jako warstwę powierzchniową (elementy bardziej zmienne, przejściowe, moda) i jako warstwę głębinową (elementy bardziej stałe, powszechniki kulturowe, niezmienniki etyczne)". Zatem badacz powinien interesować się składnikami trwałymi, symbiozą człowieka z przyrodą i "nad przyrodą", z drugim człowiekiem. Kierunek poszukiwań teoretyczno-metodologicznych traktuje Damrosz także dwutorowo: jako badanie wiejskich, małych grup społecznych, żyjących w symbiozie z przyrodą, opartych o bezpośrednie stosunki społeczne oraz jako badanie społeczno-kulturowych kategorii zróżnicowania w czasie i przestrzeni (etnos, etos, ludowość, regionalność, ciągłość i zmiana kulturowa), bez względu na podział "wieś - miasto" (Damrosz 1973a; 1973b; 1985, s. 153 -187; 1992, s.187-190). W kontekście przedstawionego tu przeglądu ważniejszych badań i publikacji, będących z jednej strony dokumentacją stanu wiedzy etnologicznej o regionach przemysłowych w Polsce, z drugiej, zbiorem przemyśleń dotyczących tego pola badawczego, ostatnia z omówionych pozycji wskazuje w jakim kierunku mogą i powinny iść współczesne badania etnologiczne. Warto też sobie uświadomić, że regiony przemysłowe to swoiste laboratoria dla badań wielu aspektów tradycji funkcjonującej w kulturze społeczeństw nowoczesnych. Dlatego, nadal nie zaniedbując badań tak zwanych kultur tradycyjnych, należy prowadzić badania etnologiczne w społecznościach przemysłowych. Empiryczne i teoretyczne ich efekty (dotyczące tradycji "dawnej" i "nowej") mają nie tylko znaczenie poznawcze lecz i praktyczne dla polityki społecznej, kulturalnej, wreszcie dla wzajemnego rozumienia się ludzi z różnych środowisk i regionów. BIBLIOGRAFIA Adamski Franciszek 1966 /lulIlik i jego rodzina. Badania nad środowiskiem zawodowym hutnika oraz składem i typem rodziny hutniczej, "Górnośląskie Studia Socjologiczne" t. 3. Bazielich Barbara 1973 Stan etnoyrafii .Hąskiej po 1945 roku, "Zaranie Śląskie" z. 3. 1982 Perspektywy kolekcji etnograficznych w rejonach wielkoprzemysłowych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Bukowska-Floreńska Irena 1968 Z etnograficznych badań /lad rodziną w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, "Kroniki Miasta Zabrza" z. 2. II - Lud t. LXXVlIf �162 1970 Amatorska twórczo.~ć plastyczna w Zabrzu. Ruch zorganizowany, "Kroniki Miasta Zabrza" z. 3. 1971 Współczeslla ludowa rzeźba w zbiorach Muzeum w Zabrzu, "Kroniki Miasta Zabrza" z. 4. 1972 Malarstwo w etnograficznych zbiorach Muzeum w Zabrzu, "Kroniki Miasta Zabrza" z. 5. 1973 Współczesna rzeźba w węglu i jej twórcy w województwie katowickim, "Polska Sztuka Ludowa" nr 2. 1983 Eugeniusz Bąk - malarz i rze=biarz z Szopienic, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3 - 4. 1985 Tradycja a przeobrażenia społeczno-kulturowe regionu przemysłowego na przykładzie Górnego Śląska, w: Kultura wsi - kryzys wartości?, pod red. J. Damrosza, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. 1987a Twórczość plastyczna w środowiskach robotniczych Górnego Śląska na przykładzie rzeźby w węglu w XIX i XX wieku, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" z. 8. 1987b Spo/eczno-kulturowefunkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska, Uniwersytet Śląski, Katowice. Wpływ industrializacji i urbanizacji na kształtowanie się współczesnego obrazu kultury 1988 ludowej na Górnym Śląsku, w: Kultura ludowa sercem .~ląska, pod red. B. Bazielich. Dolnośląskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Wrocław. 1989 Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w systemie warto.~ci rodzimej ludności śląskiej. Stan badań. postulaty badawcze. w: Śląska kultura ludowa. (Stan badań. studia i szkice), pod red. D. Simonides, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. Śląskie uciechy i zabawy. Materia/y etnologiczno-folklorystyczne, pod red. 1. Bukow1991 skiej-Floreńskiej, PTL, Muzeum Górnośląskie, Bytom. 1992a Problematyka badawcza hierarchii wartości wśród współczesnej rodzimej ludno.~ci śląskiej, w: Współczesne oblicze kultury ludowej na Śląsku, pod. red. B. Bazielich, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław. Rola tradycji w społecznościach zindustrializowanych i zurbanizowanych (na przy1992b kładzie przemysłowych rejonów Górnego Śląska), w: Przeobrażenia społeczno-kulturowe wsi polskiej, pod red. J. Damrosza i H. Jastrzębskiej-Smolaga, Instytut Kultury, Warszawa. Customs and rites as a value stabilizing social bonds in the changing circumstances of 1992c contemporary life, w: Ecology andfolklore I. cd. V. Krawczyk-Wasilewska, Uniwersytet Łódzki, Łódź. 1993 Kulturowe uwarunkowania społecznej świadomości odrębności regionalnej Górnego Śląska, w: Społeczne problemy Górnego Śląska we współczesnych badaniach socjologicznych, pod red. W. Świątkiewicza, Instytut Górnośląski, Katowice. Świadomość regionalnej tożsamo.~ci społeczno-kulturowej Ślązaków, w: Wspólnola 1994a i odrębność regionalna, t. 1 Z problematyki tradycji. wartości symbolicznych i ludJ'cznych kultury, pod red. I. Bukowskiej-Floreńskiej, Rybnicki Ośrodek Kultury. Rybnik. System wartości w tradycji kulturowej w rodzinach śląskich, w: W trosce a rodzinę, pod 1994b red. W. Świątkiewicza, Instytut Górnośląski. Katowice. 1994c The degradation of the natural environment as an innovative factor of culture alld folklore in Upper Silesia, w: Ecology and folklore II, ed. V. Krawczyk-Wasilewska, Uniwersytet Łódzki, Łódź. Ciszewski Stanisław 1886-1887 Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" t. 10- 11. �163 Czarnowski Stefan 1946 Kultura, "Książka", Warszawa. CzubaJa Marianna i Dyonizjusz J984 Podania i opowieści z Zaglębia Dąbrowskiego. Sto lat temu i dzisiaj, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. Damrosz Jerzy 1973a Wieś i per8pektywy rozwoju cywilizacji industrialnej, "Człowiek w Pracy i Osiedlu" nr 6. 1973b Kultura ludowa wohec przemian cywilizacji industrialnej, "Kultura i Społeczeństwo" nr I. 1985 Rozważania o terainiejszości i przyszlości kultury ludowej w związku z problematyką ciąg/rJ.I'ci kulturowej (warianty ujęć interdyscyplinarnych), w: Kultura wsi - kryzys warto/óci1, op. cit. 1992 Kultura ludowa w społeczeństwie industrialnym. GłówIle problemy i spory teoretyczne oraz związki z praktyką spo/eczną w Polsce po 1945 roku, Instytut Kultury, Warszawa. Dekowski Jan Piotr 1982 Z obyczajowości robotniczej miasta Tomaszowa Mazowieckiego, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Dobrowolska Danuta 1958a Górnicy salinarni w Wieliczce i ich ku/tura w latach 1880 -1939, "Etnografia Polska" t. I. 1058b Wczasy rohotnicze w Polsce Ludowej. Kształtowanie się nowej kultury socjalistycznej mas pracujących. Studia i materia/y, "Etnografia Polska" t. 1. 1965 Górnicy salinami IV latach 1880-1939. Studium historyczno-socjologiczne za/ogi robotniczej, PA N, Kraków. 1968 Przeobrażenia 8po/eczne wsi podmiej8kiej, Wrocław. 1974 Studia nad znaczeniem pracy dla człowieka, Warszawa. 1980 Praca w życiu człowieka, Warszawa. Dobrowolski Kazimierz 1958 Droyi rozwoju etnografii pol.~kiej i jej obecne zadania, metody związki z innymi naukami (rozważania dyskusyjIle ), "Etnografia Polska" t. 1. Dubiel Ludwik 1968 Mielerze i .. kurzocy" nad K/odnicą, Bierawką i Rudą, "Zeszyty Gliwickie" t. 6. Dygacz Adolf 1960 Pieśni gómicze. Studia i materia/y, "Śląsk", Katowice. 1987 Pieśni ludowe miasta KalOwice. Źródła i dok ument a(ja, Katowickie Towarzystwo Spoleczno-K ulturalne, Katowice. Fiderkiewicz Maria 1994 Śląscy "pariasi" pędzla i dłuta (1945 -1993), Muzeum Śląskie, Katowice. Folklor roho/tliczej Łodzi ... 1976 Folklor robotniczej Lodzi. Pok/osie konkursu, pod red. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, J. Kucharskiej i 1. P. Dekowskiego, "Literatura Ludowa" R. 12/15. Gerlich Halina 1984 Narodziny. zaśluhiny. śmien'. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach górniczych. Śląski Instytut Naukowy. Katowice. Gerlich Marian Grzegorz 1989 Strachy. W kręgu dawnych śląskich wierzeń, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. �164 1992a Tradycyjne wierzenia śląskie. Świat nadzmysłowy a ::ycie codzienne, praca i obrzęd. Uniwersytet Wrocławski, Wrocław. 1992b Wzory zachowań a .flaskie środowiska robotnicze, w: W~pó/('zesne oblicze kullUry ludowej na Śląsku, op. cit. Gładysz Mieczysław 1936 Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku w zakresie etnografii, w: Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku, pod red. R. Lutmana, Instytut Śląski, Katowice. 1959 Kultura ludu śląskiego, w: Górny Śląsk, l. 1 - 2, Instytut Zachodni, POl.nań. Gross Franciszek 1938 Proletariat i kultura, Warszawa. Hulka-Laskowska Elżbieta 1982 Religijnoś(', wierzenia i tradycyjna wiedza robOlnik ów Żyrardowa drugiej polowy X/X wieku we wspomnieniach Paw/a Hulki-Laskowskie{}o, w: Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materia/y do etnografii miasta), pod red. A. Woźniaka, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych, Warszawa. Hutka Jerzy 1966 Środowisko robotników fabrycznych huty Z{}oda obecnie ZUT Zgoda, w: Materia/y do historii zalóg fabrycznych w Polsce poludniowej, pod red. D. Dobrowolskiej, PAN, Kraków. Jaworski Eugeniusz 1967 Uwa{}i o współczesnym stanie tradycyjnej kultury ludowej w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, "Kroniki Miasta Zabrza" z. I. Kaczko Krystyna 1968 Tradycyjne doroczne zwyczaje ludowe w Górnośląskim Okrrgu Przernysiowym. "Kroniki Miasta Zabrza" z. 2. W~półczesny stan tradycyjnej kultury w środowisku wielkoprzemysłowym Górnego 1982 Śląska, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Kłosek Eugeniusz 1993 "Swoi" i "obcy" na Górnym Śląsku od 1945 roku. Środowisko miejskie, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław. Kopczyńska-Jaworska Bronisława 1980 Zwyczaje i obyczaje ludności /"odzi, w: Łódź. Dzieje miasta, Warszawa. 1982 Kultura .frodowiska robotniczego Łodzi, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Kuczyńska-Skrzypek Anna 1982a Z badań nad rodziną robotników Żyrardowa na początku X X wieku, w: Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa .... op. cit. 1982b Dom i rodzina w kulturze robotniczej Żyrar<lowa, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Kutrzeba-Pojnarowa Anna 1976 Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnograficznych, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. l, pod red. M. Biernackiej i in., Ossolineum, Wrocław. M eloda integralna Kazimierza Dobrowolskiego (założenia teorel yczne i prognoz y 1981 badań), w: Metody etnologii, cz. I, Uniwersytet Warszawski, Warszawa. Lechowa Irena 1961 Tradycyjne zwyczaje świąleczne w łódzkim .vrodowisku robotniczym (/890-1939), "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna" nr 11. 1973 Relacje wieś-miasto w tradycji robotniczej Łodzi, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 15. �165 Ligęza Józef 1948 Ślqska kultura ludoWIJ, w: Ślqsk. ziemia i ludzie, pod red. R. Lutman, K. Popiołek, Instytut Śląski, Katowice·- Wrocław. 1952 Kilka uwag o muzycznym folklorze górniczym, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3. 1968 Śladami tradycji. Scudia nad folklorem górniczym, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" Z. 3. 1972 Podania gómicze z Górnego Śląska, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" z. 5. Ligęza Józef, Maria Żywirska 1964 Zarys kultury !/l'rniczej. Górny Śląsk. Zagłębie Dąbrowskie, "Śląsk", Katowice. Lipiński Andrzej 1965 Pozostałości kultury tradycyjnej w łódzkich rodzinach robotniczych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 7. 1970 Założenia i postulary badań łódzkiej dzielnicy robotniczej, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 11. Łysik Stefan Tradycje przemysło •••. e, w: Zabytki kullury ludowej na Śląsku i w Częstochowskiem, 1975 pod red. B. Bazielich, M uzeum Górnośląskie, Bytom. Matysiak-Polakowa Barbara 1964 Etnograficzna problematyka /ladań nad środowiskiem robotniczym Łodzi, "Łódzkie Studia Etnograficzne" l. 6. Mrozek Wanda 1965 Rodzina górnicza. Przekształcenia społeczne w górno.~ląskim środowisku górniczym, "Górnośląskie Studia Socjologiczne" l. 2. Mysłakowski Zbigniew, Gross Franciszek 1938 Robotnicy piszą. Pamiętniki robotników, Kraków. Pamiętniki ... 1933 Pamiętniki bezrobotnych, Warszawa. Perlick Alfons 1943 Volkskunde des Arbeitstandes, w: Landeskunde des Oberschlesischen Industriegebietes, l. I, Breslau. Piet raszek Edward 1958 Etllogra/iczna konferencja metodologiczna (Kraków 24 IV 1956), "Etnografia Polska" t. L 1964 Problem kult.ury robotniczej na tle rozpadu tradycyjnej kultury ludowej w Zagłębiu Krakowskim od schyłku epoki feudalnej, "Etnografia Polska" l. 8. 1966a Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury, "Etnografia Polska" t. JO. 1966b Wiejscy robotnicy kopalń i hill. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim ośrodku górniczym w X I X i X X wieku, PAN, Kraków. 1973 Etnograjiczne badania kultury robotniczej, "Łódzkie Studia Etnograficzne" l. 15. Piotrowski Andrzej 1970 Zalożenia i postlllaty badań lód::kiej dzielnicy robotniczej, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 11. Przy redakcyjnym stole ... 1986 Przy redakcyjnym stole. Dysku~;a o gromadzeniu zabytków kultury materialnej i umyslowej robotników przez muzea historii ruchu robotniczego, "Muzea Walki. Rocznik Muzeum Historii Walk Rewolucyjnych i Narodowo-Wyzwoleńczych", Warszawa. Rudniański Stanisław 1952 Walka o kullurę, Warszawa. �166 Simonides Dorota 1984 Bery LO nie tylko gruszki. czyli rzecz a humorze śląskim, Śląski Instytut Naukowy, Opole. Ele mele dudki. Rymowanki dzieci .Hąskich. (SlUdium folklorystyczne), Śląski Instytut 1985 Naukowy, Katowice. Górniczy stan w wierzeniach, obrzędach, humorze i pieśniach, pod red. D. Simonides, 1988 Śląski Instytut Naukowy, Katowice. 1989a Folklor Górnego Śląska, pod red. D. Simonides, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. 1989b Stan i metody badań ,Hąskiej kultury ludowej, w: Śląska kultura ludowa, op. cil. Skromny (pseudonim) 1875 Obrazki ze świata górniczego. Legendy i podania górnośląskie, "Warta", Poznań. Stawarz Andrzej 1982a Z badań nad pochodzeniem i strukturą społeczeństwa Żyrardowa w latach /S30 - 1914, w: Tradycyjna kultura rubotnicza Żyrardowa ... , op. cil. Źródła i stan badań nad kulturą robotniczą Żyrardowa XIX - / polowy X X wieku, 1982b w: Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa ... , op. cit. Przegląd problematyki badań nad ku/turą robotniczą w Polsce (ze szczególnym 1982c uwzględnieniem badań najnowszych), "Etnografia Polska" t. 26, z. t. 1985 Żyrardów. Narodziny społeczności (1830-/970), Warszawą-Żyrardów. 1986 10 lat badań nad kulturą robotniczą o.§rodka żyrardowskieyo, "Etnografia Polska" t. 30, z. 2. 1989 Zwyczaje rodzinne robotników żyrardowskich w XIX i na początku X X wieku, "Zaranie Śląskie" nr 3 - 4. Spolecznu,§ć robotnicza i wzory zachowml w X 1X i puczątkach X X wieku (pr:yk/ad 1993 Żyrardowa), w: Miasto i kultura pulska doby przemysłowej. Czlowiek, pod red. H. Imbsa, Ossolineum, Wrocław. Stojak Antoni 1964 Spoleczno-kulturowe skutki industrializacji (wyniki badań nad grupą zawodową górników kopalni ..Janina" w Lubiążu w województwie krakowskim w latach 1905-(960), "Etnografia Polska" t. 8. Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa ... 1982 Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materialy do etnografii miasta), pod red. A. Woźniaka, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych, Warszawa. Trawińska Maria 1961 Stan badań nad klasą robotniczą w Polsce w latach 1900-1939, w: Studia nad rozwojem klasy robotniczej, cz. l, Łódź - Warszawa. Turek Krystyna 1986a Pieśni ludowe na Górnym Śląsku w XIX i w początkach XX wieku. Charakterystyka poetycko-muzyczna źródel, Uniwersytet Śląski, Katowice. Pieśni zlodziejskie i więzienne z zapisów Jana Kupca, "Kwartalnik Opolski" nr 3. 1986b Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na Górnym Śląsku, Uniwersytet Śląski, 1993 Katowice. Wallis Stanisław 1931 Sztuka ludowa, w: Powiat ,§więtochlowicki, pod red. T. Szalińskicgo, Katowice. 1952 Śląskie pieśni górnicze, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3. Władykowa Elżbieta 1973 Problematyka badań kultury robotniczej Lodzi z uwzylędnieniem potrzeb muzealnych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 15. Woźniak Andrzej J982a Badania nad obyczajem i modą w .~roduwisku rubutniczym Żyrardowa, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. �167 ObrzędowoN doroczna w środowisku robotniczym Żyrardowa w początku XX wieku, kultura robotnicza Żyrardowa .... op. cit. Wódz Kazimiera (red.) 1993 "Swoi" i "obcy" na Gómym Śląsku. Z problematyki stosunków etnicznych, pod red. K. Wódz, "Śląsk", Katowice. Zadrożyńska Anna 1983 Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic a pracy w kulturach tradycyjnej i wspólczesnej, PWN, Warszawa. Życki Leonard 1949 Na marginesie pierwszej ogólnopolskiej wystawy amatorów plastyków, "Polska Sztuka Ludowa" nr 6. Żychowski Marian 1966 Rozmieszczenie miejsc pracy i miejsc zamieszkania robotników przemysIu metalowego w Krakowie, w: Materialy do historii załóg fabrycznych w Polsce poludniowej, pod red. K. Dobrowolskiego, PAN. Oddział w Krakowie, Kraków. Żywirska Maria Zagadnienie prymitywnej sztuki robotniczej, "Polska Sztuka Ludowa" nr 1 - 2. 1949 Twórczo.~(' plastyczna yórników, "Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, 3, 4 - 5. 1951 Podloie ludowe w kulturze górniczej, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3. 1952 Problem badania kultury grup zawodowych w świetle materialów zbieranych dla grupy 1953 górniczej, "Zaranie Śląskie" t. 23, z. l. Gawędy górnicze, Warszawa. 1958 Amatorski ruch pla.~tyczny w.~ród górników, "Śląsk", Katowice. 1959 1982b w: Tradycyjna Irena Bukowska-Floreńska ETHNOLOGICAL STUDY OF INDUSTRIAL REGIONS ITS PAST, PRESENT AND PROSPECTS IN POLAND. The ethnological study of industrial regions of Poland began already in the 19th century, bUl is developed only in the 20th. The main object of research was at first the culture of stable workingc1ass communities, while later some attention was paid also to the dynamic of cultural changes in communities of industrial and developing regions. The main areas under scrutiny were: the regions of Cracow, Silesia, Łódź, and Żyrardów. Nowadays, an important task is also the analysis of elements of folk culture in contemporary urban communities. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b12e93bf6016bd9fc1eb409fed62f9bc.pdf 1bc370917668543313805b74745b98ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2226 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource etnologia - metody metoda retrogresywna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2068 Title A name given to the resource Etnologiczne i etnograficzne aspekty metody retrogresywnej / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 83, 1999 ZYGMUNT KI.ODNICKI Zakład [tnologii LniIVersytet SI'lsh Filia IVCieszynie ETNOLOGICZNE I ETNOGRAFICZNE ASPEKTY METODY RETROGRESYWNEJ "Obserwacje dzia/aI1 ludzi mogą być dokonywane albo tylko dla zdobycia informacji o ich aktualnych zachowaniach, bez próby odkrycia w tych zachowaniach śladów przesz/ości. i w ten sposób są źródłem o tzw. teraźniejszości. albo też w celu wzbogacenia naszego poznania przesz/ości". Jerzy Topolski. Metodologia his/arii, s. 266. Jednym z celów, jakie stawia sobie często etnolog, jest odtworzenie historii, \\ tym również genezy elementów (cech) kulturowych. Stosowane przy tym metody badawcze są powszechnie znane (Metody"., 1981). Wyjątek stanowi metoda retrogresywna, którą posługują się niekiedy historycy, archeologowie, językoznawcy i, chyba naj rzadziej, etnologowie. Ma ona często charakter interdyscyplinarny i wymaga sięgania do różnego rodzaju źródeł, co utrudnia sprawne posługiwanie się nią (zob. Topolski, 1984, s. 397-399). Konieczność stosowania metody retrogresywnej sformułował w 1789 roku Jan Potocki ,.w szkicach, poświęconych historii powszechnej i poszukiwaniom historycznym nad Sarmacją" (Gajek, 1954, s. 256). W 84 lata później myśl tę podjął historyk, Tadeusz Wojciechowski w książce Chrobacya. Rozbiór staro::ytności słowiańskich. Znaczenie "metody odwrotnej", jak nazwał ją autor wymienionej pracy, dla bada6 etnogenetycznych podkreślił Józef Gajek w swoim odczycie wygłoszonym na XXVIII Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1953 roku we Wrocławiu (Gajek, 1954, s, 242-256). Jednakże niejasne zasady stosowania tej metody sprawiają, że osiągnięte tą drogą wyniki budzą wątpliwości. Przed paru laty Marian Pokropek, podczas dyskusj i nad pierwszym szkicem zasad stosowania metody retrogresywnej (Kłodnicki, 1992, s, 21-30), uznał ją za część metodyetnogeograficznej. Wyszedł przy tym ze słusznego założenia, że aspekt geograficzny charakteryzuje zarówno wnioskowanie stricte etnologiczne(MoszYllski. 1929, 1937, 1958, 1962; Pokropek, 1981; Kłodnicki, 1994), jak i interdyscyplinarną metodę retrogresywną (Wojciechowski, 1873; Gajek, 1954; Klodnicki, 1992). Biorąc jednak pod uwagę istotne różnice między obie- �48 ma metodami. jak i tradycję ich rozróżniania, zostanę przy dotychczas stosowanych nazwach. W poniższym al1ykule przedstawiam propozycje badawcze sformułowane po raz pierwszy w książce Tradycyjne rybolówstwo !;rrjdlądowe w Polsce. Zarys historii !)posobów, narzędzi i urządzeń rybackich w .vwietle f11e'o(~vretrof!;re$ywnej (Wrocław 1992). Rozważania będą egzempl ifikowane głównie przykładami zaczerpniętymi ze wspomnianej pracy. W ostatnich latach miałem możliwość przedstawienia zasad posługiwania się metodą retrogresywną na kilku konferencjach (Cieszyn, Praga, Bratysława). Uwagi dyskutantów pozwoliły na dokonanie pewnych korekt, co sprawiło, że przedstawiany tu pogląd częściowo różni się od tego z opracowania z 1992 roku. II Przystępując do próby zarysowania historii form rybołówstwa na ziemiach polskich przeprowadziłem etnograficzne badania terenowe w wiciu miejscowościach w Polsce, dokonałem kwerendy muzealnej, wyekscerpowałem materiały z literatury etnograficznej i zapoznałem się z ważniejszymi opracowaniami, głównie o charakterze syntetycznym, z zakresu archeologii i historii (Kłodnicki. 1992). W obrębie pierwszej z dyscyplin wciąż brakuje syntetycznego opracowania rybołówstwa lub choćby tylko narzędzi i urządzeó rybackich w dorzeczu Odry i Wisły oraz na innych wodach zlewiska Bałtyku. Opracowania historyków natomiast budzą wątpliwości natury metodologicznej, zwłaszcza jeśli idzie o sposoby wnioskowania z nazw spotykanych w źródłach o kształcie. wielkości. technice wykonania, sposobach połowu, a nawet i wydajności dawnego sprzętu rybackiego. Ponadto przedstawiciele obu dyscyplin posługują się często terminami o niejasnej konotacji. III Artefakty na ogół nie są określone od strony funkcji; nawet w miarę kompletne przedmioty odkryte przez archeologów nie dają się najczęściej jednoznacznie określić, jeśli idzie o ich przeznaczenie. Do rzadkości należą przypadki, kiedy badaczowi przychodzi z pomocą kontekst kulturowy. Jeśli na przykład na stanowiskach kultury maglemoskiej odkryto współwystępowanie szczątków szczupaków i resztek narzędzi kolnych z zadziorami (Clark,1957, s. 62), to funkcja tych narzędzi jest czytelna. Najczęściej jednak archeolog jest zdany na wiedzę pozaźródłową; sięga do źródeł historycznych pisanych i ikonograficznych, qęściej do źródeł etnograficznych i opracowal1 etnologicznych. Ponieważ stosunkowo rzadko zdarza się, że historycy i etnologowie wypowiedzieli się już na temat historii danego narzędzia czy urządzenia, zatem archeologowie zdani są na samodzielne szukanie "analogii" między artefaktami ze stanowisk archeologicznych, a tymi, które udokumentowali etnografowie �49 badający kulturę ludową XIX i XX wieku bądź wzmiankami ze źródeł historycznychl. Efek.tem wykorzystywania owych analogii są krótkie rozdziały poświęcone wczesnośredniowiecznemu rybołówstwu w monografiach Józefa Kostrzewskiego (ł 962) i Witolda Hensla (1987) lub części prac zbiorowych napisane przez Józefa Bursztę (1970) i Zofię DembiJlską (1978) czy hasła autorstwa Andrzeja Zbierskiego (1970) i Zofii Hilczer-Kurnatowskiej (1972) w słownikach. Łatwiej nam zaakceptować te konstatacje, które mają oparcie w materiale kopalnym; a więc gdy archeologowie czy historycy piszą o posługiwaniu się w określonym czasie i miejscu narzędziami kolnymi i haczykowatymi. Jednocześnie zdajemy sobie sprawę z tego, że stwierdzenia archeologów w rodzaju: łapanie ryb rękami, głuszenie pod lodem czy kamieniem, łapanie pętlą, są bądź zaczerpnięte z opracowall etnogral~c7.nych lub etnologicznych bądź nawet własnych, a więc \vspółc:z;esnych obserwacji! Takie stwierdzenia, jak przypisanie wczesnośredniowiecznym rybakom znajomości sieci stawnych i ciągnionych (znaleziono niewielkie szczątki siatki, pływaki i grzęzy oraz kleszczki do wyrobu sieci), to efekt niepewnej interpretacj i źródeł archeologicznych, etnograficznych, jak i historycznych pisanych, o czym niżej. IV Okres od XIII do połowy XIX wieku oświetlają głównie źródła pisane. Zawierają one niekiedy informacje o własności wód i prawie połowu ryb oraz nazwy sprzętu i urządzeJl rybackich. Nazwy są podane zrazu po łacinie, później po polsku i nierzadko po niemiecku. Większość tych określeJl (polskich, niekiedy też iliemieckich) odnajdujemy w polskim nazewnictwie gwarowym kOJlca XIX i w XX wieku. Przed położeniem znaku równości między dwudziestowiecznymi nazwami gwarowymi i odpowiadającymi im narzędziami, a tymi, które znamy ze źródeł pisanych z przypisaniem im tych samych konotacji, powstrzymujemy się z powodu wieloznaczności części określel1 gwarowych. Ta niejednoznaczność widoczna jest dopiero na większych obszarach, w poszczególnych miejscowościach bowiem nazwy mają na ogół jednoznaczne konotacje (mapa 1)2. I O niehezpie<.:l.eristwaeh stosowania analogii etnograticznyeh i historycznych wyplywających z niedoslatków metodologicznych pisywano wielokrotnie. Ciekawe przemyślenia na ten temat i zestawinB<' literallJr<; przedmiotu Inajdzie czytelnik IVartykule A. Posern-Zielińskit::go i J.OstoiZagórskiego. Ul/o/aRiel/li. il1/erpretllcia i analogie etnograjic=ne w postępowaniu hadawczym archeologii i Im/his/arii ... Slavia ;\ntiqua·'. l. 4. 1977. s. 39-71. , Inaczej mówi,jC: la sama luh oardzo podoona nazwa w cl.<;ści obszaru Polski określa jedno. a gdzie: ind/iej - drugie nam;dzie. I tak np. nazwy ..klonia··, ..klomla"' i pokrewne. spotykane często IVźródlaeh hisloryemych. omaczają w XX wieku w/oki. obie odmiany kłoń ramowatych oraz róine odmiany kłoni pałąkowatych (Klodnicki. I992. mapa 2. s. 22. s. 174-192). Nazwy ..brodnia·· . ..zabrodnia'· ... bródka·· omaczają nic uszlywnione klonie ramolVatc. klonię sanie, sieć oplątującą. malą sicć lll<ltnio\Vąi włok (Klodnicki.1992. mapa 3. s. 23). azwami ..sieć"' i ,.siatka" naz)wano podryw\..i. Idoki. sieci skr/clowe, sieci oplątujące i sieci matniowe; mniej wicłoznacz- �50 W XX wieku kilkakrotnie podejmowano próby odtworzenia historii rybołówstwa, w tym także metod i narzędzi połowu, w Polsce średniowiecznej i w wiekach późniejszych. W kolejności chronologicznej wymiei'lIny prace Bolesława Śląskiego (1909,1917,1930), Stefana Chmielewskiego (1960,1964, 1965), Stefana GórzYllskiego (1964) i Wojciecha Szczygielskiego (1967). Autorzy objaśniali tenniny spotykane w źródłach pisanych poprzez współczesne słownictwo gwarowe i odpowiadające mu konotacje: "Podstawą do interpretacji dawnych źródeł pisanych odnoszących się do techniki rybackiej są - prócz ( ... ) materiałów etnograficznych O. Kolberga i materiałów z zakresu słownictwa gwarowego W. Prackiego - informacje uzyskane przez autora ( ... ) w drodze bezpośrednich wywiadów z terenu" - pisal Stefan Chmielewski w artykule o rybołówstwie Wielkopolski (1960, s. 282). v Sumując uwagi dotyczące weryfikowania źródel przez archeologów i historyków należy podkreślić niejasność stosowanej przez nich metody odwoływania się do analogii etnograficznych1. U podstaw tego postc;powania należy się domyślać założell ewolucjonistycznych oraz przekonania o ciągłości osadniczej i kulturowej na badanym obszarze. Żywione przy tym przekonanie, że do niedawna tu i ówdzie można było spotkać relikty z poprzednich okresów historycznych, jest słuszne. Gdzież jednak kryterium pozwalające archeologowi czy historykowi "przenoszenie" tego czy innego elementu kulturowego w przeszłość? Kryterium "szczególnej archaiczności" takiego elementu może tu mieć walor pomocniczy, lecz przecież nie rozstrzygający. VI Współpraca wspomnianych dyscyplin z etnologią może przebiegać na dwóch płaszczyznach. Szukając "analogii", historycy kultury materialnej mogą sięgać do analiz, które doprowadziły etnologów do konstatacji w zakresie historii badanych wytworów kulturowych. Ustalenie przez etnologa tego co na danym obszarze jest dawne, co późniejsze, a co nąjnowsze, pozwala na wstępną weryfikację analogii. Jednym ze sposobów, w jaki etnologowie odtwarząją historię poszczególnych wytworów kulturowych, jest metoda etnogeograficzna. W wielu przypadkach mOżna jej z powodzeniem użyć analizując mapy ilustrujące różne elementy kulturowe w Polsce. Prostym przykładem może być wnioskowanie ne były nazw)' .. \\Iok·· ... włók" oznaczaj<jcc IV polskich gwarach ,\loki i si<:ci malniowc (Kłodni\:ki'! 992. mapa 4. s, 24). Różne konotacje mialy t<:ż na/wy .. wi<;<:i<:r/..... wi<;<:illn:k" (Klodnicki 1992. mapa 5. s. 25) ... koza" i ..wata" (Klodnicki.1992. s. 21) . .' O metodzie retrogresywnej \\'spomina J, Topolski w Jldoi/o/agii Itis/orii ()'Jl!4. s. 397-399). podając i analizując dwa przykłady posłużenia się ni" pm.:!. historykl'm, �51 o genezie człapu nów (rodzaj kłoni). Otóż zasięg tego rodzaju narzędzia ograniczał się w XX wieku do miejscowości nad jeziorami w dorzeczu dolnej Wisły i wsi nadwiślallskich. si<;gając do okolic Soka oraz wsi nad dolnym Bugiem (Klodnicki. 1992. mapa 17. s. 186). Tego rodzaju zwarte i niewielkie zasięgi, obejmujące głównie północno-zachodnią lub północną Polskę, charakteryzują na ogól wytwory kultury materialnej późnego zachodniego pochodzenia. Przypuszczenie to potwierdza nazwa gwarowa "szechnit", używana w niektórych \vsiach ziemi chełmillskiej na określenie tego narzędzia, a pochodząca zapewne z któregoś zjęzyków germallskich. Metoda etnogeograliczna przynosi tym pewniejsze wyniki, im większy obszar obejmują mapy. Weźmy jako przykład głuszenie ryb pod lodem. Sposób ten jeszcze w pierwszej połowie XX wieku był pospolicie stosowany w Polsce (Kłodnicki. 1992. mapa 6. s. 112) ... Połów ręką - pisał Kazimierz Moszyński (1929, s. 66) - praktykuje się tu i ówdzie we wszystkich krajach słowiańskich". Informacjc zestawione przez Artura Haberlandta (1926, s. 318) świadczą o praktykowaniu tej formy łapania ryb w Bośni i Hercegowinie, Czarnogórze, południowej Ro~ji, Czechach, Spreewaldzie, a także w Harzu i w Brandenburgii. Do tej listy dodajmy jeszcze Węgry (Szilagyi, 1981). Trudno przypuścić, że tak prymitywna i malo wydajna metoda połowu szerzyła się dopiero w czasach nam współczesnych, gdy ryb było coraz mniej. Etnolog nie ma zatem wątpliwości. że ta forma połowu znana była w "odległych czasach przedhistorycznych" (MoszYllski, 1962, s. 80). Cóż jednak ma począć archeolog czy historyk, gdy nie znajdzie stosownych konstatacji etnologicznych? Nie jest to pytanie retoryczne, niewiele jest bowiem prac etnologicznych, w których autorzy wypowiedzieli się na temat historii tych czy innych elementów kulturowych. Poza tym historyk kultury materialnej ma prawo wątpić w wyniki osiągnięte przez etnologa. Wówczas pozostaje metoda retrogresywna. VII Wspomniano już o książce Tadeusza Wojciechowskiego Chrobacya (1873), pora więc przypomnieć naj istotniejsze założenia i propozycje badawcze jej autora. T. Wojciechowski. szukając "ciągłości genealogicznej" ("tożsamości etnograficznej") mi<;dzy Małopolską a wspomnianą przez Konstantyna Porfirogenetę Chrobacją. wychodzi od tego ,.co jeszcze dziś istnieje". Formułując to inaczej pisał: ,.Podstawą i punktem wyjścia badall etnograficzno-historycznych są wyłącznic rakta do dziś dnia materialnie trwające". Zasada postępowania badawc.zego: od faktów pewnych do mniej pewnych, od współczesnych do dawnych ograniczona jest warunkiem .,zrównania" - bada się fakty istniejące współcześnie. które można by nawiązać do wiadomości starożytnych. Z czterech dyscyplin, które Wojciechowski uważał za etnograficzne, to jest archeologii. antropologii. etnografii i językoznawstwa, tylko ostatnia na początku drugiej polowy XIX wieku mogła poszczycić się poważnymi osiągnięciami �52 i na niej autor głównie się oparł. W następnych dziesięcioleciach etnologia wypracowała' metody pozwalające na przedstawianie ciągów chronologicznych w wymiarach czasu względnego. Tym bardziej więc można dziś realizować postulaty badawcze T. Wojciechowskiego. Aktualność jego poglądów stwierdził w referacie wygłoszonym w roku 1953 Józef Gajek (1954). Zapewne brak wskazówek metodycznych sprawił, że mimo upływu kilkudziesięciu lat badacze historii kultury nie podjęli tych propozycji badawczych na szerszą skalę. VIII Przygotowując przed paru laty pracę o tradycyjnym rybołówstwie śródlądowym w Polsce, podjąłem próbę zdefiniowania zasad postępowania badawczego w obrębie metody retrogresywnej (Kłodnicki, 1992. s. 28-29). Poniższe propozycje są uwagami etnologa stosującego w swej pracy metodę etnogeograficzną. l. Zasada zgodności zasięgów apelatywów: jeśli etymologicznie bliskie lub tożsame nazwy znane nam z dawniejszych dokumentów historycznych i słownictwa gwarowego z XX wieku pochodzą z tego samego obszaru, to bliżej nieokreślone narzędzie czy urządzenie wzmiankowane w źródle pisanym prawdopodobnie jest genetycznie tożsame ze swym określonym gwarowo odpowiednikiem etnograficznym. Warunkiem posłużenia się tą zasadą jest jednoznaczność nazwy gwarowej na obszarze badanym przez etnologa. 2. Zasada zgodności zasięgów desygnatów: odnalezienie przez archeologów w warstwach wczesnośredniowiecznych artefaktu, znanego również z badań etnografic:z;nych na tym samym mniej więcej obszarze, pozwala wnioskować, że dane narzędzie prawdopodobnie było tu znane także w późnym średniowieczu i w dobie nowożytnej. Zasada ta odnosi się także do źródeł historycznych pisanych i ikonograficznych, jeśli te pozwalają stwierdzić występowanie określonego desygnatu w okolicy, w której etnolog udokumentował używanie tego narzędzia czy urządzenia w XX wieku. 3. Wymóg posługiwania się terminami systematycznymi o jasnej, ściśle zdefiniowanej konotacji. 4. Ograniczenie: metodę retrogresywną można stosować wyłącznie dla obszarów i okresów, dla których stwierdzono ciągłość osadniczą i kulturową4. Zasady te, dodajmy, przez niektórych badaczy od dawna były intuicyjnie stosowane. Wydaje się jednak, że należało je wyraźnie sprecyzować, aby uniknąć nieporozumiel1. 4 1. Topolski (1984. s. 398-399) przypomniał, jak to "na podstawie wiadomości z XVI i XVII w. K. POlkański staral się zrekonstruować średniowieczne stosunki w dziedzinie bartnictwa w Puszczy Kurpiowskiej. Przyj'l' on. że to. co przekazały źródła z XVI-XVII w .. w jakiejś części obrazuje stan wcześniejszy. W tym przypadku zastosowanie melody by/o chybione. bowiem bartnictwo w Puszczy Kurpiowskiej. jak wykazały późniejsze badania. ma stosunkowo późną metrykę. za.~ dawne z\\ yczaje bartne przyniesione tam były przez nowych osadników. W tym przypadku nie zostały spelnione założenia melOdy retrogresywnej". �53 Już tylko dla porządku warto przypomnieć powszechnie znaną zasadę kontekstu: stanowisko archeologiczne, źródło pisane lub ikonograficzne, w którym znajdujemy interesującą nas nazwę czy artefakt, często pozwala na przynajmniej częściowe określenie funkcji badanego artefaktu, niekiedy także wnioskować o rozmiarach, a także o okolicznościach i sposobie posługiwania się danym narzędziem czy urządzen iem". IX Jako przykład stosowania metody retrogresywnej może posłużyć próba odpowiedzi na pytanie o dawność wierszy sercowej (rodzaj pułapki zastawianej na ryby) w dorzeczu Wisły i Odry. Jeszcze w połowie XX wieku narzędziem tym posługiwano się często na znacznych obszarach Polski (Kłodnicki, I 992, mapa J 2, s. 160). W dorzeczu Wisły, wyjąwszy tylko jej górny bieg i górskie części jej karpackich dopływów, nazywano je "wierszami", "wieraszkami" i podobnie. Zwróćmy także uwagę na jednoznaczność tej nazwy (w obrębie narzędzi rybackich); określa się nią koszowatą pułapkę z "sercem" (sercami), 0. wejściem zjednej strony. To, jak i zwarty zasięg tego apelatywu w dorzeczu Wisty, pozwala nam przypuszczać, że nazwy tego typu, spotykane w źródłach historycznych pochodzących z tego obszaru od co najmniej 1380 roku6, mają dawne pochodzenie. Szczątki wierszy znaleziono także na wczesnośredniowiecznych stanowiskach archeologicznych w Opolu i w Gdańsku, a bardzo dokładny rysunek wierszy sercowej jest w pracy M. Schubarta Princżpatus Silesiae Oelsnensis, wydanej w roku 1738 i reprodukowanej w książce W. Szczygielskiego (1967, il. 23, s. 76). Analiza tego rysunku według zasady kontekstu, upewnia nas, że chodzi tu o wierszę - narzędzie rybackie. Zestawienie tych danych z informacją o występowaniu wierszy w dorzeczu Wisły i Odry w XX wieku pozwala posłużyć się zasadą zgodności zasięgów desygnatów. , Należy przy Iym pami.,:tać. ż.e wzgl.,:dnie często dawne narzędzia czy urządzenia były wielofunkcyjne. np. w niektórych przynajmniej okolicach Polski sieci jednowarstwowe służyły nie tylko do połowu ryb. ale i do chwytania ptactwa i drobniejszej zwierzyny. Znalezienie stępy wśród wielu łusek prosa na średniowiecznym siano wisku na Ostrówku w Opolu, niewątpliwie świadczy o tym. że narz.,:dzia tego (tam i wtedy) używano do obtłukiwania prosa. Badania etnograficzne Leona Popicia i Kazimierza .Jagieły dowiodły. że w różnych okolicach Polski i Europy w stępach kruszono lakże bryłki soli. zmiękczano skóry w trakcie garbowania oraz tluczono praną bieliznę. Jednakże nic znaleziono takiej miejscowości. czy nawet okolicy, w której stęp używano by do wszystkich wspomnianych cełów. b W pewnym dokulllencie wielkopolskim z roku 1266 K. Moszyński (ł 962. s. 183) znalazł zapis ..wyzcha·· i po poprawicniu go na .,wyrscha" objaśnił: ..To rodzaj dobrze nam znanej samołówki. dziś jeszcze zwanej wirsza lub wiersza". W XX wieku zasięg tej nazwy nie obejmuje Wielkopolski (Klodnicki. 1992. mapa 12). co stawia tę poprawkę. a w ślad za tym i interpretację, pod znakiem zapytania. �54 Zatem posłużenie się metodą retrogresywną pozwolilo nologię tego narzędzia na ziemiach Polski: niewątpliwie się co najmniej od połowy średniowiecza. nam stwierdzić chrowierszą posługiwano x Trafność powyższego wniosku można skontrolować metodą etnogeograficzną, a więc posługując się wyłącznie danymi etnograficznymi. Otóż na wielkich obszarach Europy (A. Haberlandt,1926, s. 326), w tym także na Słowiallszczyźnie, do początków XX wieku, a w niektórych okolicach jeszcze do niedawna, łowiono ryby wierszami sercowatymi. Ogromny zasięg tego prymitywnego wytworu kulturowego świadczy o jego dawności. Także "nazwa wierszy - pisał K. MoszYl1ski (1929, s. 79) - jest ogólnosłowiallską. Mamy tu więc przed sobą narzędzie rybackie niezawodnie znane Słowianom już w zamierzchłej przeszłości. Nazwa wierszy nie jest wprawdzie zupełnie jasna pod względem etymologicznym, bądź co bądź jednak jest prawie na pewno wyrazem słowial1skim". Jak widać, wniosek, uzyskany wcześniej metodą retrogresywną, potwierdził się. Natomiast wynik otrzymany metodą etnogeograficzną pozwala nawet na ustalenie terminus quo ante: obecność nazwy typu wiersza (i odpowiadającego jej desygnatu) u wszystkich Słowian świadczy o tym, że wierszą pos/ugiwano się już przed przerwaniem łączności językowej między Słowiallszczyzną południową i północną. XI Metoda retrogresywna wymaga posługiwania się źródłami różnego rodzaju, ale z natury rzeczy nadaje się do badania swego rodzaju "zrównall" tego. co było, z tym, co przetrwało w kulturze badanego obszaru. Jest metodą względnie pewną, ale "statyczną". Inaczej jest z metodą etnogeograficzną, ta pozwala na uchwycenie dynamiki zmian kulturowych w kategoriach chronologii względnej (MoszYl1ski, 1929, 1937, 1958, 1962: Pokropek, 1981: Kłodnicki, 1994), a w przypadku uwzględnienia całych kompleksów cech kulturowych pozwala na dosyć ścisłe wnioskowanie. Tak więc obie metody uzupełniają się, a jednocześnie w pewnym zakresie pozwalają na obustronną kontrolę wniosków. W obu metodach punktem wyjścia są dane etnograficzne, których na szczęście nie brakuje, i które po większej części są już zmapowane (Po/ski atlas etnograjiczny, At/as języka i ku/tury ludowej Wie/kopo/ski. At/as der pommerschen Vo/kskunde. At/as der deutschen Vo/kskunde. Etl1ohrafickj; at/as Slovenska i inne). Tu leży klucz do sprawdzenia przynajmniej niektórych, wciąż jeszcze niejasnych czy niepewnych kwestii z przeszłości. �55 BIHLlOGRi\FIA IDI der df'lIISchf'1l lo/kskllndf'. red, I L Harmjanz i E, Riihr. z, 1-6, Nowa seria. reo, M, Zenoer. z, \-7 (od z, 4 wespół z G, Wicgelmannem, Coxem i Ci, (iroher-GIUek), 193ó-1939 1958-1979 ,11/iI,1 H, L ,UH If t. 1-6. i .I, l3urszta, 1979-19X I ,///lIS jl,':l'ka i kll/lltrl' /lIdoWl!j Wie/kopo/ski. red, Z, Sohierajski Wroeht\1 .. Warszalla - KrakólI. l. 7. red. Z. Sohiera.iski. Wrociaw .- Warszawa - Kraków. 1992 l. X-9. red. Z. Sohierajski. Poznań. 1994-19% l3urszta J. 1958' f:lI/llIra \l'si ,~rc'dnioH'iecl1ej. w: Hisloria chłopów po/skich. t. I. Częstochowa, Chl1liekllski 1960 S, !?l'hO/lllI'.V/lI'O. 325, Lk.lp/o{t/acjll 1964 11': f.:lI//lIrct /lIdOlHl Wie/kopo/ski. red. J. Burszla. /iI.wilt' i wód. \\I: Lwys hislorii gospodarstwa t. I, Poznań, s, 227- wiejskiego w Polsce. t. I, WarszalVa. s. 364-385, l.'rolll l/II! fli.l/on' oj Fresh-waler Fisheries in Poland. w: łi'esh-waler Fisheries of f'o/alld .\'/ 'I UI11110/Oj.[orum('onvcl1/lIs in f'%nia MCMLXI'. rcd. T. l3ackiel, CraCOlI. s. 5-1.\. 19ó5 Clark J, Ci. D, 1957 Dembiilska 1964 LlIropa pr::edhislorvcllll, Podslawy gospodarc::e. Warszawa, M, Lksf)foalilcja Iwid. II: flis/oria kll/IIII)! materialnej Po/ski w:::mysie, t. l. WrocławWarS/,alla - Krakc'm - Gdailsk. s. 112-117, Gajek J. 1954 (iór l)ński 19(,4 Ilaherlanot 1926 MelOda rf'lrogrl!slwna w elnograj!i skie/ ... 1,uo" t. 41, cz, I. s, 242-256. polskiej. Pr:::yc:::ynekdo hislorii etnografii po/- S, /.IIITS hislorii rl'ho/rhl'slwa w dawnej Polsce, Warszawa. i\. Uie l'O/ksllill1liche KlIllllr LlIropas in i/wer geschicl7l/ichen Ln/wickfung, slrier/e /(;/kerkllll</e. reo, Ci, Buschan. t. 2. cz. 2. Stuttgart. s, 305-658, Iknsel W, 1987 SIOll'iwis:::cclla l1'cc'sno,{:redniowil'c::na. Z{/)~Vskll/llwy malerialne), w: I/Iu- wyd. 4, War- s/a\'",!. Hilczcr-KurnatollSka 1972 Z, !?\'ho/ól1'st\l'O, II: Mil/Y s/o\l'nik WarSlawa. s, 339-340. kil/I liry dawnych Słowian. red, L Leeicjewicz, Kaiser K. .11/0.1' der /)()IIIIIIf'rschf'n t'o/kl'kllllde, Greirswald. 193ó Kłodnieki Z. hw/rnjne rriJo/llwstll'o ,{:ród/qdowe w f'o/see. /.(//ys hislorii sposobów, narzędzi i 1992 IIr:::ąd:::elirl'huckich II' ,I'wiel/e melody relrogre5vwnej. Wrocław, 1994 f'r:::es/r:::enue IIkcie :/awisk kulturowych (Z my,{:/q a "Karcie kuliurowe) rzeki "Y, .. Rzek j" I. 3. s, 45-ó5, Kostrzellsk i .I. 1962 ":lIhllm />rllfJo/ska. \lyd. 3. Warszawa, .\/l'fOilL 1981 \'losz)l\ski 1929 ,I/dodl'l'/u%gii. reo, L Z, Smlc. cz. I. Warszawa, K, f.:1I/lllm /111/011'11 S/OIl'illu. cz. I: Ku/11Ira materialna. Kraków, �56 Niektóre pr:::yc::ynyzró:':nicowania ku/tury ludowej w Po/sc£'.. .1,ud Słowiański" 1937 t. 4, s. 63-1 17. 1958 Człowiek. Wstęp do etnografii pows::echnej i eln%Rii. Wrocław - Kraków - War- O sposobach badania kU/lury materialnej Pras/owiano Wrocław - Kraków - War- szawa. 1962 szawa. M. Pokropek 1981 Metoda etnogeografic::na, w: Melodyeln%gii. 61-85. rcd. E. Z. Szulc. cz. I. Warszawa s. PAL:' 1964-1981 Po/ski at/as etnografic::ny. rcd . .I. Gajek. z. 1-6. Warszawa. Pracki W. 1908 Gwara s'/esińska. "Lud" Szczygielski 1967 Szilagyi t. 14. s. 90-127. W. Zarys d:::iejówrybactwa śródlądowego w Polsce. Warszawa. M. 1965 £ine primitive Fischfangsmethode t. 14, z. 3-4. s. 385-393. und illre /'erhreilllng in ł;lIropa ... Acta Ethno- graphica" Ślaski R. 1909 Pr::ywi/eje dawnego cechu Iybackiego IV Wars::ml'ie. "Pracc Filologicznc" t. 7. s. 69-92. 1917 1930 Topolski .I. 1984 Melod%gia Wojciechowski 1873 historii. wyd. 3. Warszawa. T. Chrobacya. Ro::biór slaro:':ytności słowiańskich. Zbierski A. 1970 Zygmunt Rybo/ówstwo i rybołówcy na WWe dawniej a d::i.\'.Warszawa. Słownik rybacko-:':eg/arski i s::kutniczy •. .slavia Occidentalis" t. 9. s. 142-291. Kraków. Rybołówstwo. w: Slownik slaro:':ytno.\:cis/owiańskich. 4. Wrocław - Warszawa - Kraków. s. 617-620. red. G. Labuda i Z. Stieber. t. Klodnicki ETHNOLOGICAL AND ETHNOGRAPHIC ASPECTS OF THE RETROGRESSIVE METHOD (Summary) The author presents a retrogressive method as an interdisciplinary one which allows for drawing concłusions about the genesis of certain cultural clements. Also. he delines thc principles of using it in the study of arti tacts. I. The principlc of agreement of appellative ranges. If etymologically similar or identical names known from past historical documents and from 20th century dialecls originate from the same area. then a certain closely unspecified tool or equipmcnt menlioned in a written source is probably genetically identical with its dialectically delined ethnographic equivalent. 2. The principle of agreement of indicators ranges. If archeologists discover in the early medieval layers an artifact. known also from ethnographic studies. in more or less the same area. then it is possible to conclude that a given tool might have been also used in late Medieval Ages or in modern ages. The same principle applies to written historical or iconographical sources. if they provide evidence allowing to conclude about the occurrence of a certain designation in a given area in. which the ethnographer documented the use of this tool or equipment in the 201h century. �57 3. The requirement to use systematic terms and notions with a clearly and well-defined connotation. 4. I.imitations: the retrogressivc method might he employed only in studying areas or periods for whidl sdtlclllent and cultural continuity has been confirmed. The author claims that the rctrogressive method is limited in that it does not allow to draw suf!ieient conclusions ahout cultural changes: therefore, he suggests that the obtained results be monitored by applying in the study the same materials an ethnographic method in which conclusions \\ould he dra\\ n on Ihe basis of spatial distribulion of cultural elements. or � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e80bbc7c3ce805a6ea62fb8ffd690525.pdf 3cf4aedbee0ad3759409ec768b1d6612 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3217 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3014 Title A name given to the resource Etnologiczne i etnograficzne rozumienie kategorii "kultura". Szkic antymetodologiczny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.151-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Węglarz ETNOLOGICZNE I ETNOGRAFICZNE ROZUMIENIE KATEGORII „KULTURA" SZKIC ANTYMETODOLOGICZNY N a j o g ó l n i e j rzocz u j m u j ą c w e d ł u g pozytywistycznego para­ d y g m a t u n a u k i : obdarzony a u t o n o m i ą p o zn a w с zą — R o f o r u j ą c wizję poznania w aktualnej refleksji metanaukowoj o d w o ł a m się do klasycznogo j u ż dziola T.S. K u h n a rewolucji badacz, p o s ł u g u j ą c się n s u k n w ą poprzedza j u ż p r z y j ę c i e czegoś w rodzaju p a r a d y g m a t u " . Para­ m o t o d ą. k t ó r a stanowi naukowych, Struktura t z n . n i e z a l e ż n y od swojej s y t u a c j i biograficznej w świoeio - — w k t ó r y m autor piszo, żo „ s a m ą p e r c e p c j ę 8 rejestruje d y g m a t — w znaczeniu opistemologiozirym — c z y l i s t r u k t u r a l i - ,,nagie" —• a więc oczywiste, c a ł k o w i c i e wiarygodno i nie obcią­ z u j ą c y zdarzenia wzorzec, jest w stosunku do obsorwacji u p r z e d n i ucielośnienio ,,naturalnoj" racjonalności żone interpretacją — f a k t y o d k r y c i a ludzkiej, oraz d r o g ą i n d u k c j i dochodzi do p r a w . U z y s k i w a n a w ton s p o s ó b wiedza n a u k o w a jest racjonalna, w p o l n i o b i e k t y w n a i uniwersalna, c z y l i bez­ dzisiejszej jedynie kakofonię dźwięków i b a r w g d y b y nie ten swoisty „ f i l t r i n t e l e k t u a l n y " , k t ó r y czyni o b s e r w a c j ę z r o z u m i a ł ą , s e n s o w n ą . K a ż d e p o s t r z o ż e n i e s k ł a d a się wice z nierozerwalnie sprzecznie p r a w d z i w a . W i o k r e ś l a s p o s ó b percepcji zjawisk. Ж r u m i e ń d o ś w i a d c z o n i a sta­ nowiłby nauce p o d w a ż o n o k o n c e p c j ę a u t o n o m i i poz­ empi- Percepcja nie jest o d b i o r o m „ c z y s t y c h " d a n y c h e m p i r y c z n y c h , pretensje lecz k o n s t r u o w a n i o m f a k t u . Dlatego t e ż „ u c z o n y nie r o z p o r z ą d z a nawczej p o d m i o t u , zanegoWii.no stanowisko radykalnego r y z m u oraz — w konsekwencji — zakwestionowano z w i ą z a n y c h ze s o b ą e l e m e n t ó w : d o ś w i a d c z a l n e g o i teoretycznego. n a u k i do dostarczania wiedzy absolutnej, b o z w z g ł ę d n i e p r a w d z i - jodnoznacznio woj i c a ł k o w i c i e pewnej, o r z e c z y w i s t o ś c i i jej p r a w a c ł i . Zdecydo­ t o w a ć " . T y m s a m y m u p a d a j ą tezy t r a d y c y j n e j filozofii n a u k i ustalonymi faktami, któro mógłby reintorpro- w a ł y o t y m t r z y — j a k s ą d z ę — zasadnicze e l e m e n t y : o „nagich faktach", „ c z y s t y m doświadczeniu", „języku proto­ 1 o d k r y c i a d o t y c z ą c e ludzkiej percepcji; k o l a r n y m " i t d . , a potwierdza się p o g l ą d Poppora o n i e m o ż n o ś c i 9 wydzielenia t e r m i n ó w obserwacyjnych i teoretycznych. W świotlo 2 w n i o s k i z metanaukowoj refleksji, a w t y m : — k r y t y k a noopozytywistycznoj w i z j i n a u k i , przedstawionej — k r y t y c z n a rointerpretacja danych h i s t o r i i n a u k i ; okazuje się f a ł s z y w ą a n t y t e z ą , g d y ż ż a d o n badacz nie jest w stanie 3 w y n i k a j ą c a m . i n . z o s i ą g n i ę ć n a u k e t n o ł o g i c z n y c h —. r e l a t y ­ wizacja m o ż l i w o ś c i poznawczych c z ł o w i e k a (również reprezen­ t a n t ó w nauki). Fundamentalna charakter — tooria" teorii. S p o ś r ó d filozofów n a u k i najdalej i d ą c e konsekwonoje z tego twierdzenia, w y c i ą g n ą ł t w ó r c a koncepcji p l u r a l i z m u epistemologicznego oraz anarchizmu metodologicznego —• P . K . 10 teza Gostaltpsychologie g ł o s z ą c a , iż m y ś l c n i o postaciowy „empiria F o y e r a b e n d . N a w i ą z u j ą c do h i p o t e t y z m u Poppora i r o z w i j a j ą c t o w a ł y n o w y rodzaj samowiedzy n a u k i obecnej doby. ma antynomia p r z e d s t a w i ć f a k t ó w w o l n y c h od balastu ostatniego O m ó w i ę p o k r ó t c o owo t r z y g r u p y c z y n n i k ó w , k t ó r o u k s z t a ł ­ gnoseologii, o z n a c z a ł a , żo l u d z k a poreopcja polega na odbieraniu oddzielnych w r a ż e ń s k ł a d a j ą c y c h nie się na pewne jego idee, p o d j ą ł on połomikę z popporowską o d k r y ć n a u k o w y c h " . Foyerabend „logiką poddał druzgocącej krytyce p o g l ą d y Poppera na t o m a t istnienia s t a ł y c h n o r m „ r a c j o n a l n e g o p o s t r z o ż e n i o , lecz na uchwycenie postaci zjawisk, g d y ż „ p o z n a ­ krytycyzmu", j e m y zjawiska o t y l e t y l k o , o ile u c h w y c i l i ś m y ich p o s t a ć ; inaczej nauki określających oraz z a p e w n i a j ą c y c h progresywny charakter ciągłość wiedzy z rozwoju poszczególnych p o z o s t a j ą dla nas c h a o s e m ' . Byle to holistyczne ujęcie ludzkiego e t a p ó w . W oparciu o w n i k l i w ą a n a l i z ę p o r ó w n a w c z ą k o l e j n y c h poznania, opozycyjne wobec t r a d y c j i asocjacjonistycznej wielkich 1 w psy­ teorii fizycznych Foycrahend n i o p o r o w ii у w a 1 n e zawszo jost nierozerwalnie z w i ą z a n a z i n t o r p r e t a e j ą , z n a c z e ń w y k o r z y s t y w a n y c h przez nie p o j ę ć ; ponieważ zo stwierdził, chologii. S t ą d p o z o s t a w a ł j u ż t y l k o k r o k do p o g l ą d u , że percepcja względu na „ w r a ż e n i a z m y s ł o w o budowane s ą przez system n e r w o w y w t a k i odpowiednich t w i e r d z e ń s p o s ó b , żo automatycznie p o j ę ć : wreszcie n i e w s p ó ł m i e r n o ś ć c a ł y c h z a w i e r a j ą w sobie i n t e r p r o t a e j ę tego, 2 co jost widziane, s ł y s z a n e czy o d c z u w a n o " . Nowoczesna sformułowanych iż s ą one niowspólmiornośe niewspółmierność przy pomocy takich teorii, k t ó r y c h twior- psy­ dzenia te s ą s k ł a d n i k a m i . T a k i e n i e w s p ó ł m i e r n e teorie s ą e m p i - chologia u w z g l ę d n i ł a t y m samym c z y n n ą rolę c z ł o w i e k a w procesie piryeznio n i e p o r ó w n y w a l n e ze s o b ą , w konsekwencji czego nie poznania w y k a z u j ą c , iż „ n i e jest b i e r n y m o d b i o r c ą b o d ź c ó w p ł y ­ można n ą c y c h ze ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o ale w zupolnie k o n k r e t n y m sensie konkurencyjnymi zastosować eksperymontów rozstrzygających alternatywnio wykorzystane m . i n . przez m e t o d o l o g ó w . W . W h e w e l l , w w y d a n e j n a u k i j a k o stopniowego i systematycznego p o s t ę p u , w 1940 r o k u pracy Philosophy tycznego p r z y b l i ż a n i a się do P r a w d y . R ó w n i e ż i n n i w s p ó ł c z e ś n i Science, powątpiewał teorii wyklucza daną dziedzinę of Inductive Niewspółmierność pomiędzy ujmującymi t w o r z y on swój ś w i a t " . O d k r y c i a p s y c h o l o g ó w z o s t a ł y r y c h ł o 3 zjawisk. teoriami, model asympto­ 1 1 w istnienie t z w . nagich f a k t ó w w nauce, a K . R . Popper w p r o s t filozofowie n a u k i — K u l m , Lakatos, T o u l m i n , P o l a n y i — o d ­ z a n e g o w a ł m o ż l i w o ś ć j ę z y k a czysto obserwacyjnego w o ł u j ą c się do k o n k r e t n y c h p r z y k ł a d ó w z joj h i s t o r i i 4 iż „zdania protokolarne" wszelka obserwacja krytyka (Neurath) są stwiordzając, konwencjonalne; 5 z a l e ż n a jest o d t e o r i i . Nawiasem empirystyoznoj koncepcji w i e d z y naukowej że mówiąc — wodlo k t ó r e j u m y s ł teoretyczny obcuje b e z p o ś r e d n i o ze z n i e w a l a j ą c y m i żo w b r e w dotychczasowym mniemaniom, nie wykazali, istnieją jakioś c z y n n i k i metodologiczne, k t ó r e g w a r a n t o w a ł y b y o d k r y c i e w a ż ­ nych praw, sformułowanie przełomowych teorii i t p . J e ż e l i zgodzimy się z p o g l ą d o m , iż twórczość, n a u k o w a jest go f a k t a m i — s t a n o w i ł a n o v u m w refleksji n a u k o w e j , lecz na „nioustannym gruncie filozofii n o w o ś c i ą nie b y ł a . N a wszystko co poprzodnicy uznali za najlepsze i najpownii jszo —. po t o , b y charakter założeń tooretyczuycli zwracał przonikający już bowiem uwagę K a n t , j a k r ó w n i e ż p ó ź n i e j s i zwolennicy kantowskiogo k o n s t r u k ­ tywizmu. 6 poddawaniem w wątpliwość togo wszystkiego, samemu dojść do w ł a s n y c h i o c z y w i ś c i e lepszych (wo wdasnym 1 2 przekonaniu), pewniejszych p r a w d n a u k o w y c h " , to wówczas T a k ż o i n n i m y ś l i c i e l e z p r z e ł o m u X I X i X X stulecia m e t o d y naukowe b ę d ą c e ś w i a d o m y m w y p o s a ż e n i o m d z i a ł a l n o ś c i ' W h i t e h o a d , James, D o w e y , Bergson, Husserl), w p e w n y m sensie naukowej s p r a w i ł y b y , żo w b a d a n y c h zjawiskach d o s t r z e g a ł o b y '.aprzeczali i s t n i e n i u „ n a g i c h " f a k t ó w w s k a z u j ą c , że f a k t y siadają zawsze w e w n ę t r z n y i z e w n ę t r z n y h o r y z o n t jyjny. 7 po­ interpreta- się t y l k o t o , co daje się u j ą ć z p o m o c ą t y c h m e t o d ; reszta po­ zostawałaby w cieniu i zamiast p o w i e l a ł o b y się j e d y n i e ustalenia odkrywania nowych prawd, p o p r z e d n i k ó w . Wskazuje to 152 �na w e w n ę t r z n ą antynomiczność nowożytnego pojęcia metody n a u k o w e j : jeżoli z z a ł o ż e n i a jest ona b o w i e m sposobem na u z y s k i ­ t a k ą też n a l e ż y u z n a ć „ k u l t u r ę " — j e d n ą z c e n t r a l n y c h k a t e g o r i i dyscyplin humanistycznych. wanie w i e d z y n i e p o d w a ż a l n e j , t o nie m o ż o j e d n o c z e ś n i e u m o ż l i ­ Bogata i doskonale znana l i t e r a t u r a p r z e d m i o t u zwalnia m n e w i a ć eksploracji o b s z a r ó w dotychczas niezbadanych i z a p e w n i a ć z o b o w i ą z k u u d o w a d n i a n i a , że p o j ę c i e „ k u l t u r a " b y ł o — histo­ ich w y j a ś n i e n i e . W y m ó g ł ą c z n e g o s p e ł n i e n i a t y c h d w ó c h , w g r u n ­ r y c z n i e rzecz r o z p a t r u j ą c —• w y k o r z y s t y w a n o c z ę s t o j a k o n a r z ę ­ cie rzeczy sprzecznych p o s t u l a t ó w , m o ż n a p o r ó w n a ć z ż ą d a n i e m dzie e t n o c e n t r y z m u . W y k a z a ł a a b y c h o d z ą c ciągle po jednej i w c i ą ż tej samej ścieżce, d o c i e r a ć do k o w s k a w s w y c h pracach miejsc z u p e ł n i e n o w y c h i nieznanych. N i e c a ł k i e m bezzasadnie Profesor n a p i s a ł w i ę c P. Medewar, iż ,,nie istniejo nic takiego, j a k metoda n i a " , w e d ł u g k t ó r e g o „ k u l t u r a jest to w z g l ę d n i e n a u k o w a . N i e m a ż a d n e j procedury f o r m a l n e j , ż a d n e g o ustalonego c a ł o ś ć o b e j m u j ą c a zachowania l u d z i p r z o b i e g a j ą c o w o d l u g w s p ó l ­ z b i o r u r e g u ł , za p o ś r e d n i c t w e m k t ó r y c h m o ż n a b y r o z w i ą z y w a ć n y c h dla z b i o r o w o ś c i spolecznoj w z o r ó w w y k s z t a ł c o n y c h i p r z y ­ nowe p r o b l e m y l u b k t ó r o m o g ł y b y z a p e w n i ć p o p r a w n ą interpre­ K ł o s k o w s k a jest a u t o r k ą 2 0 M e t o d a p o j ę t a j a k o g o t o w y i uniworsalny wzorzec do n a ś l a ­ dowania jest b y ć m o ż e odpowiednia dla „ s t r a ż n i k ó w p r a w d y " , lecz na pewno nie jest do p r z y j ę c i a dla „ ś w i a d k ó w p r a w d y " — 1 4 naukowców . A. Kłos19 tomu zagadnioniu . „antropologicznego określe­ zintegrowana swajanych w t o k u i n t e r a k c j i oraz z a w i e r a j ą c a w y t w o r y t a k i c h zachowań" . 13 tację danych w nowych dziedzinach" . to d o b i t n i e c h o ć b y poświęconych Sądzi ona, że n a j i s t o t n i e j s z ą właściwością tak zdefiniowanego p o j ę c i a k u l t u r y jost jego uniworsalistyczny cha­ rakter. Przy c z y m przez określenie „uniwersalizm" rozumie a u t o r k a c e c h ę p r z e c i w s t a w n ą stanowisku w a r t o ś c i u j ą c e m u c z y l i 2 1 oceniającemu . Stanowisko Kloskowskiej posłuży m i jedynie za pretekst do egzemplifikacji tezy, żo u źródol nawot najbardziej N i e m n i e j k a ż d o badanie w y m a g a p r z y j ę c i a j a k i e g o ś p u n k t u widzenia, t e o r i i p o z w a l a j ą c e j o d r ó ż n i ć t o , co w e d ł u g o k r e ś l o n y c h k r y t e r i ó w jest i s t o t n e , od togo, co nio m a istotnego znaczenia. Trzeba j e d n a k ż e p a m i ę t a ć , iż na. w y b ó r t e o r i i k s z t a ł t u j ą c e j apcrc e p c j ę w p ł y w a j ą nie t y l k o c z y n n i k i racjonalne (metodologiczne), lecz r ó w n i o ż pozaracjonalne: fizyczne, biologiczne, l i n g w i s t y c z n e , historyczne, s p o ł e c z n e , k u l t u r o w e . . . K a ż d a teoria osadzona jost w warstwie sub teoretycznej, s t a n o w i ą c e j j e j 1 5 „infrastrukturę" . sejontystycznie b r z m i ą c y c h doklaracji t k w i ą akcoptowano c h o ć niouświadamiane wartości. „ A n t r o p o l o g i c z n e o k r e ś l e n i e " n a l e ż y do d o m i n u j ą c e g o w socjo­ logii oraz i n n y c h naukach h u m a n i s t y c z n y c h t y p u definicji k u l ­ t u r y , p o d k r e ś l a j ą c y c h j e j s p o ł e c z n y charakter. Szczególnie do- b i t n i o a k c e n t o w a ł to S. Czarnowski p i s z ą c m . i n . : „ K u l t u r a jest d o b r o m z b i o r o w y m i z b i o r o w y m d o r o b k i e m , owocem t w ó r c z e g o i p r z e t w ó r c z e g o w y s i ł k u nieliczonych p o k o ­ Stwierdzenie istnienia swoistej „ o p t y k i k u l t u r o w e j " nio jest l e ń " . K u l t u r a to „całokształt zobiektywizowanych elementów w naukach etnologicznych o c z y w i ś c i e n i c z y m n o w y m . E . Sapir d o r o b k u spolecznogo..." ; „ W s z y s t k o w c z ł o w i e k u m a p o c z ą t e k j u ż p o n a d p ó l w i o k u t e m u z w r ó c i ł u w a g ę , iż j ę z y k w n o s i w cha­ s p o ł e c z n y i s p o ł e c z n i e jest o k r e ś l o n e , poza t y m j o d y n i e , co w y n i k a r a k t e r y s t y k ę r z e c z y w i s t o ś c i powne t r e ś c i teoretyczne, nio w y s t ę ­ b e z p o ś r e d n i o z jego u s t r o j u p s y c h o f i z y c z n e g o " ; pujące w danych doświadczalnych-. Pisał on m . i n . : „widzimy, ś r o d o w i s k i e m , w k t ó r y m ludzie s ą , rzec m o ż n a , zatopioni i k a ż d y s ł y s z y m y i w ogóle d o ś w i a d c z a m y t a k j a k d o ś w i a d c z a m y , w d u ż e j m i ę d z y n i m i stosunek o k r e ś l o n y jest przoz k u l t u r ę danej zbio­ mierze dlatego, że zwyczaje j ę z y k o w e naszej s p o ł e c z n o ś c i prefe­ rowości" ; 16 r u j ą pewne w y b o r y i n t e r p r e t a c y j n e " . 23 24 2 5 k u l t u r a jost i n d y w i d u a l n a t w ó r c z o ś ć jest s p o ł e c z n i e u w a r u n ­ 2 6 k o w a n a i przebiega w społocznio u s t a l o n y c h f o r m a c h " . U w i k ł a n i e badacza w k u l t u r z e nio ogranicza się z r e s z t ą jedynie do z a l e ż n o ś c i o d s t r u k t u r j ę z y k o w y c h , 2 2 albowiem w procesie P r z y j ę c i e metodologicznej zasady, wedle k t ó r e j k u l t u r a to ponadorganiczna i ponadindyw idualna c a ł o ś ć , jest ściśle skore­ socjalizacji otoczenie w p a j a k a ż d e m u c z ł o n k o w i s p o ł o c z o ń s t w a — lowane poprzez t y s i ą c e ś w i a d o m y c h i n i e ś w i a d o m y c h b o d ź c ó w — z ł o ż o n y s z ą c e j , że podstawowe n o r m y i d y r e k t y w y m e t o d Jogiczne s ą system kryteriów dotyczących wyboru oraz oceny z akceptacją tezy n a t u r a l i z m u metodologicznego gło­ wartości, w s p ó l n e dla n a u k p r z y r o d n i c z y c h oraz d y s c y p l i n s p o ł e c z n o - h u - m o t y w a c j i , c e n t r ó w z a i n t e r e s o w a ń i t d . , k t ó r e trzoba u z n a ć za manistycznych. K u l t u r a w t y m ujęciu — n a z w ę j ą socjokulturą nieusuwalne d e t e r m i n a t y — to b y t ( l u b proces) sui generis, w k t ó r y m z a c h o d z ą systema­ poznania. J a k o się r z e k ł o o d k r y c i a te p o d w a ż y ł y koncepcjo a u t o n o m i i poznawczej podmiotu, uzasadniającoj uzyskiwanie wiodzy tyczne prawidłowości; obdarzony 27 w p e ł n i o b i e k t y w n e j , w a ż n e j zawsze i w s z ę d z i e , n i e z a l e ż n i o o d jednostek . jego u s y t u o w a n i a m . i n . w świecio k u l t u r y . -humaiiistycznych z socjokulturą P o s t a w i ł o to p o d znakiom z a p y t a n i a „ w y r ó ż n i o n y pod t y m w z g l ę d e m charakter n a u k i j a k o s z c z e g ó l n e g o rodzaju w i o d z y i szczególnej drogi do­ prawami U t o ż s a m i a n i e przedmiotu b a d a ń nauk dywidualizmem oraz społeczno- ł ą c z y się z r e g u ł y z a n t y i n - metodologicznym, dokonania eksplanacyjnej mości społocznej 1 7 chodzenia do p r a w d y " . własnymi f u n k c j o n u j ą c y n i e z a l e ż n i e od z a m i a r ó w czy w o l i p o s z c z e g ó l n y c h który przeczy możliwości r e d u k c j i zjawisk z zakresu do zjawisk z zakresu świado­ świadomości indywi­ 2 8 Obecnie k s z t a ł t u j e się n o w y rodzaj samowiedzy n a u k i : eksplikowanie — c z ę s t o g ł ę b o k o u k r y t y c h założeń dotyczących n a u k i samej, człowieka, i nieuświadomionych społeczeństwa, świata k t ó r e d e c y d u j ą o akceptacji o k r e ś l o n o g o — oraz dualnej . Podstawowymi n a r z ę d z i a m i analizy tak pojmowanej sfery socjokultury s ą takie pojęcia j a k : wzór, norma, model, struktura, ideału system i t p . Celem i c h jest ujęcie t y c h zjawisk s p o ł e c z n o - k u l t u r o ­ n a u k i , w y b o r z e teorii n a u k o w y c h czy stanowisk poznawczych, w y c h , k t ó r e c e c h u j ą się w y s o k i m stopniem r n w a r i a n t n o ś c i , sys- jest dzisiaj o b o w i ą z k i e m n a u k o w c ó w . temowości, powtarzalności, 1 8 O c z y w i ś c i e nio j e s t e ś m y w stanie u j a w n i ć i p o d d a ć k r y t y c e t r w a ł o ś c i . . . Stwarza to możliwość zastosowania m e t o d i l o ś c i o w y c h , n a d z i e j ę m a t e m a t y z a c j i , reali­ w s z y s t k i c h z a ł o ż e ń naszej w i e d z y , ale dociekania n a d u w a r u n ­ z a c j ę p o s t u l a t u ścisłości i t p . , a w i ę c spełnionio w a r u n k ó w n a u k o ­ k o w a n i a m i poznania p o w i n n y d o p r o w a d z i ć do o s i ą g n i ę c i a ele­ w o ś c i rozumianej j a k o p r z e d s i ę w z i ę c i e nomotetyczne. m e n t u r e l a t y w i z m u wobec w ł a s n y c h p r z e k o n a ń . wzięcie I chyba więcej o s i ą g n ą ć nie m o ż e m y , g d y ż nasza interpretacja nic świata zawsze b ę d z i e l u d z k a , a n t r o p o m o r f i c z n a i m i t y c z n a . P r ó b y dezantropomorfizacji nauki przypominają wysiłki barona Mun- nomotetyczne czyli nie opisywanio Przedsię­ osobliwości locz formułowanie praw. Nomologiczny ideał Hempla-Poppera) wyjaśniania naukowego (tzw. z a k ł a d a , ż e wiedza n a u k o w a p o w i n n a model mieć chausena, c i ą g n ą c e g o się za w ł a s n y harcap, a b y w y d o s t a ć się charakter o g ó l n y . Jeden z a p o l o g e t ó w t a k i e j w i z j i n a u k i n a z t r z ę s a w i s k a . Istnienie n i e m o ż l i w e g o do w y e l i m i n o w a n i a oraz gruncie zrelatywizowanego k o n i e c z n o ś c i dokonania opisu k u l t u r y j a k i e j k o l w i e k g r u p y spo­ do otoczenia przyrodniczego i społeczno- 2 9 etnologii napisał kiedyś, żo badacz „stojący wobec -kulturowego w s p ó ł c z y m i i k a humanistycznego, jest w a ż n ą c e c h ą łecznej charakterystyczną istotne od d r u g o r z ę d n e g o , b y n a s t ę p n i e z a r y s o w a ć p a r o m a kres­ wszelkiego poznania. Oznacza t o m . i n . , ż e podobny jest karykaturzyście muszącemu oddzielić kategorie poznania humanistycznego s ą z k o n i e c z n o ś c i r e l a t y w n e kami i w a r t o ś c i u j ą c e , a nie sensu s t r i c t o uniwersalistyczne i „ c z y s t o " Dlatego też p o s t a w ę t a k ą o k r e ś l i ł e m m i a n e m „ e t n o l o g a - k a r y k a - opisowe. W dalszej części a r t y k u ł u b ę d ę c h c i a ł w y k a z a ć , iż za t u r z y s t y " . N a c z y m polega specyfika tej p o s t a w y ? P o s ł u g u j ą o 152 t o , co charakterystyczne, zasadnicze, najważniejsze" 3 0 �się w i z u a l n ą m e t a f o r y k ą m o ż n a o d p o w i o d z i o ć , żo na oryginalnej czorpania o p t y c e : „ o t n o l o g - k a r y k a t u r z y s t a " z w y k ł p a t r z o ć na k u l t u r ę — model w y j a ś n i a n i a nomologicznego nie s p e ł n i a ł b y wszolkich okoliczności wyjaśnianego stanu j a k o p r z e d m i o t s w y c h b a d a ń — z daleka. Ostatecznym rzoczy, nakładanych zadaniem n a ń w a r u n k ó w , g d y ż p r a w a z definicji s ą t w i e r d z e n i a m i d o t y c z ą ­ h o ł d u j ą c e g o t a k i e j w i z j i n a u k i etnologa, jost poznanie i o s ą d z e n i e c y m i w l a ś n i o klasy z d a r z e ń . N a o g r a n i c z o n o ś ć naturalistycznogo c z ł o w i o k a z t a k o d l e g ł e g o p u n k t u widzenia, k t ó r y i d e a ł u w i e d z y n a u k o w . ' j , u p a t r u j ą c e g o w d ą ż e n i u do o d k r y w a n i a pozwalałby u e z y n i ć t o w o d e r w a n i u o d cech u z n a n y c h t u za p r z y p a d k o w o , 3 1 a u z a l e ż n i o n y c h od o k r e ś l o n e j „ o p t y k i k u l t u r o w e j " . Abstra­ 3 7 l u b konstruowania p r a w cel swego poznania — z w r a c a ł j u ż u w a g ę m . i n . Hegol w s k a k u j ą c , że pojęcie p r a w a zawiera wewnętrzną h u j ą c j u ż o d tego, ż e realizacja takiego zadania z p e w n y c h za­ s p r z o c z n o ś ć : nio m o ż e w y r a ż a ć j e d n o c z e ś n i o powszochnoj sadniczych w z g l ę d ó w , o k t ó r y c h w c z e ś n i e j b y ł a m o w a , jost co n o ś c i i r ó ż n o r o d n e j k o n k r e t n o ś c i ; z y s k u j ą c na o g ó l n o ś c i , t r a c i na najmniej w ą t p l i w a , n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż t a k i e widzonio przed­ konkretności . m i o t u b a d a ń nie o b y w a się bez p o w n y c h k o s z t ó w . Patrzenie w y ł ą c z n i e z d u ż o g o dystansu powodujo n i o m o ż n o ś e d o s t r z o ż o n i a ogól­ 3 8 Postawa b a d a j ą c e g o w y ł ą c z n i e s o c j o k u l t u r ę „etnologa-kary­ k a t u r z y s t y " jest s z c z o g ó l n y m p r z y p a d k i e m t r w a j ą c y c h od d w u ­ coch i n d y w i d u a l n y c h , k t ó r e n a d a j ą obrazowi b a r w y . A l b o w i e m dziestu p i ę c i u w i e k ó w d ą ż e ń do zdobycia w i o d z y niekwestiono­ „ k r a j o b r a z b a r w n y z bliska staje się szary na horyzoncie. L u d z i e , w a n e j , pewnej i doskonalej o r z e c z y w i s t o ś c i i j o j p r a w a c h . Staro­ 3 2 ż y t n y idoał epistome — w i o d z y z a w i e r a j ą c e j twierdzenia pewno D ą ż o n i e za w s z e l k ą c e n ę do ścisłości, p o w a o ś c i , o b i e k t y w i z m u o p r a w d a c h koniecznych i o g ó l n y c h , k t ó r e u m o ż l i w i a ł y b y doduk- i t p . powoduje, ż e poznanie stajo się n a z b y t abstrakcyjne i sche­ cyjne wyprowadzonio n o w y c h t w i o r d z o ń matyczne. badań, czy i s t o t ę rzeczy — o d n o w i o n y w n o w o ż y t n y m ideale wiedzy k t ó r e g o zachowanie jest z koloi najistotniejszym celem „ o t n o - n a u k o w e j , zakwestionowany z o s t a ł przoz o d k r y c i a samoj n a u k i . grafów-portrecistów''. P o d a m dwa p r z y k ł a d y z dy.so3'plin otoczonych a u r ą szczególnej na k t ó r y c h p a t r z y się z daleka, s t a j ą się szarym Traci ó w i n t y m n y tłumom". k o n t a k t z przedmiotom O d w o ł u j ą c się do znanej m o t a f o r y Lovi-Straussa, o k r e ś l a j ą c e j etnologię mianem astronomii nauk spoloczao-humanistyeznyoh 33 tłumaczących doskonałości. W fizyce w s p ó ł c z e s n e j d a w n y , d e t e r m i n i s t y c z n y obraz przo- m o ż n a rzec, iż ludzie ż y j ą nie t y l k o na planocio Ziemi łożącej biogu w s z y s t k i c h zjawisk, z o s t a ł z a s t ą p i o n y obrazom w lecz ministycznym. pod powności; prawa Układzie Słonecznym pośród i n n y c h ciał niebieskich, t a k ż e na p e w n y m j e j s k r a w k u z n a j d u j ą c y m się r ó w n i e ż naturę Pojęcio prawdopodobieństwa mająco charaktor niedetor- wyparło absolutny i pojęcie nieodwołalny c h m u r a m i . C h o ć b y z tej p r z y c z y n y t r u d n o się z g o d z i ć z p o g l ą d o m , z o s t a ł y z a s t ą p i o n o przez p r a w i d ł o w o ś c i żo j e d y n i e wiedza „ a s t r o n o m i c z n a " jost dla c z ł o w i e k a t y c z n y m i t d . T y m sposobom n a u k i przyrodnicze u t r a c i ł y n i m b intoro- 39 o charakterze statys­ s u j ą c a ; zapewne nie m n i e j w a ż k i e p o w o d y m a o n do tego, a b y doskonałości. z a j m o w a ć się z j a w i s k a m i „ m e t e o r o l o g i c z n y m i " . o g r a n i c z e ń m e t o d y dedukcyjnej u d o w a d n i a j ą c , żo w bogatszych Uczestnictwo w ż y c i u s p o ł e c z n y m nio t y l k o u n i f i k u j e , u n i formizuje l u d z i oraz t y p i z u j e i c h zachowania, ale równioż w y z w a l a t e n d e n c j ę do i n d y w i d u a l i z a c j i jednostek l u d z k i c h . Człowiek nie jest w y ł ą c z n i e b i e r n y m „ u ż y t k o w n i k i e m " k u l t u r y , j e j t w ó r c ą , nio t y l k o m y ś l i lecz alo i w y m y ś l a . . . J ę z y k takżo myślonia, logika, o b r z ę d y i zwyczaje, m i t y i wierzenia i t d . , i t p . , boz w ą t p i e ­ W logico K . Godol W y k a z a ł istnicnio ważkie!] systomaoh a k s j o m a t y c z n y c h z n a j d u j ą się zdania, k t ó r y c h praw­ dziwości n i o da się u d o w o d n i ć na gruncio p r z y j ę t y c h a k s j o m a t ó w (twierdzenie o n i e z u p o ł n o ś c i ) . U d o w o d n i ł o n t a k ż o twierdzenie o n i e s p r z e c z n o ś c i o r z e k a j ą c o , iż nio m o ż n a w y k a z a ć n i e s p ó j n o ś c i bogatszych s y s t e m ó w dedukcyjnych. 40 Twierdzenia Godela u k a z u j ą w a ż n ą b a r i e r ę , k t ó r e j nie m o ż n a n i a m a j ą charakter s p o ł e o z n y , ale zawsze naznaczone s ą p i ę t n e m p r z o k r o c z y ć w procesie intelektualnego poznania indywidualności, subiektywności, J e d n ą z konsekwencji togo jest u ś w i a d o m i e n i e , żo zakres systemu intymności. Jak nie p o d l e g a j ą c e j n a p i s a ł M . de U n a m u n o : dyskursowi „(...) jednostka — rzeczywistości. p o j ę c i o w e g o danej t o o r i i — podobnio j a k wszelkich s y s t e m ó w b ę d ą c a w pewnej mierze s p o ł e c z e ń s t w o m — i s p o ł e c z e ń s t w o — f o r m a l n y c h — jest ograniczony t a k , iż pewne m o ż l i w e do sfor­ b ę d ą c e zarazem j e d n o s t k ą •— j a w i ą się p o ł ą c z o n e w jedno i za- mułowania p r o b l e m y p o z o s t a n ą poza jego z a s i ę g i e m . p ł a d n i a j ą s i ę w z a j e m n i e . . . " . „ S p o ł e c z n e " oraz „ i n d y w i d u a l n e " s ł o w y , wszystkie systemy teoretyczne, m e t o d y czy w k u l t u r z e t o d w a bieguny, k t ó r e rozdzielić m o ż n a poznaw cze 34 w celach a n a l i t y c z n y c h . P r z y p o m n ę w t y m miejscu jedynie postulat Sapira, m ó w i ą c y o t y m , iż „ w a r t o się z m u s i ć do spojrzenia na r naznaczone s ą p i ę t n e m ograniczenia, Innymi stanowiska cząstkowości, f r a g m e n t a r y c z n o ś c i . W s z y s t k i e p r z e d s i ę w z i ę c i a teoretyczne na­ znaczone s ą p e w n ą i d e a l i z a c j ą , m o d e l o m p r z e d s t a w i a j ą c y m , inter­ d o w o l n ą l u d z k ą c z y n n o ś ć z o b u p u n k t ó w widzenia, w a r t o się pretującym lub wyjaśniającym p r z e k o n a ć o jałowośoi takiej klasyfikacji postępków, w i s t o ś c i . K a ż d y z t y c h a s p e k t ó w zawiera p r a w d ę c h o c i a ż jest ona znaczenio w z g l ę d n a . W z w i ą z k u z t y m trzeba się z g o d z i ć z istnieniem wielu która zakłada, ż e i c h jednostkowe stanowi właściwość i m m a n e n t n ą " . 3 5 albo ludzkich spoloczno Bez z n a j o m o ś c i tego, co t y l k o n i e k t ó r e a s p e k t y rzeczy­ równoważnych systemów pojęciowych, w których można i należy w k u l t u r z e — zobiektywizowane, s t a n o w i ą c e dorobek z b i o r o w y , a r t y k u ł o w a ć n a s z ą w i e d z ę o r z e c z y w i s t o ś c i (niozalożnio od tego, z e w n ę t r z n e wobec jednostek, t r a d y c y j n e — nie m o ż n a z r o z u m i e ć j a k i jest j e j status o n t y c z n y ) . W a ż n ą tego, co w niej i n d y w i d u a l n e , niepowtarzalne. I vice versa: p e ł n o d o b y — w y n i k a j ą c ą z u ś w i a d o m i e n i a sobie t y c ł i k w o s t i i — jest 4 1 zrozumienie k u l t u r y w y m a g a u w z g l ę d n i e n i a „ w y m i a r u antropo­ „bezdogmatyczność", logicznego", s u b i e k t y w n o ś c i p r z e ż y t e g o d o ś w i a d c z e n i a ; poglądów. inwencji „otwartość", cechą nauki sprzeciw wobec obocnoj unifikacji twórczej, oryginalności, a więc a s p e k t ó w heurystycznych dzia­ łalności kulturowej; p r o b l e m ó w związanych z egzystencją ludzi cepcja p l u r a l i z m u epistomologicznogo Feyerabenda. P r z y p o m n ę w k o n k r e t n e j r z e c z y w i s t o ś c i . Zagadnienia k o n s t y t u u j ą c e zakres raz jeszcze, iż w y k a z a ł on dobitnie, żc wbrew zasadzie a u t o n o m i i owej „ h u m a n i s t y c z n e j i d i o k u l - z a k ł a d a j ą c e j n i e z a l e ż n o ś ć f a k t ó w o d t o o r i i , „ n i e t y l k o opis k a ż d e g o t u r y . Jej badanie leży w gestii „ e t n o g r a f a - p o r t r e c i s t y " , z pie­ p o s z c z o g ó l n e g o f a k t u z a l e ż y od j a k i e j ś t e o r i i " , locz „ i s t n i e j ą r ó w ­ t y z m e m p o d c h o d z ą c e g o do s z c z e g ó ł ó w . I d i o k u l t u r a nie m o ż e b y ć nież f a k t y , k t ó r e m o g ą b y ć o d k r y t e t y l k o i w y ł ą c z n i e za p o m o c ą 36 m e t o o r o l o g i i " n a z w ę sforą przedmiotem zainteresowań akceptującogo nauki „etnologa-karykaturzysty". n o m o t o t y c z n y ideal Wyjaśnienie typu nomolo- gicznego t r a k t u j e b o w i e m zawsze w y j a ś n i a n y p r z y p a d e k element klasy z d a r z e ń analogicznych i dlatego —• bo w y j a ś n i a ć nie m o ż e — i n d y w i d u a l n y c h cech nie jako T e n s t a n ś w i a d o m o ś c i motodologicznej dobrze w y r a ż a kon­ r teorii a l t e r n a t y w n y c h w stosunku do t e j , k t ó r a podlega spraw­ d z e n i u ; s t a j ą się ono n i e d o s t ę p n o , jeżeli t y l k o w y k l u c z y się takie alternatywne 4 2 teorio" . W ujęciu Feyerabenda różnorodność wyjaśnia o p i n i i w nauce nie jest j e d y n i e w s t ę p n y m s t a d i u m wiedzy, k t ó r o konkretnego k i e d y ś w p r z y s z ł o ś c i zostanie z a s t ą p i o n o przez J e d n ą P r a w d z i w ą zdarzenia, w y r ó ż n i a j ą c y c h go s p o ś r ó d j e m u p o d o b n y c h . W y j a ś ­ T e o r i ę , lecz m e t o d o l o g i c z n ą k o n i e c z n o ś c i ą . nianie przez p r a w a p o m i j a z z a ł o ż e n i a specyficzne cechy danogo r a l i z m s t a n o w i b o w i e m conditio sine qua non wszelkiej wiedzy zjawiska zgłaszającej traktując je j a k o „nieistotne", „naddane", „irrole- w a n t n e " . W t y m sensie „ n i e k o m p l e t n o ś ć " tego rodzaju w y j a ś ­ n i a n i a jest nie do u n i k n i ę c i a , a l b o w i e m w p r z y p a d k u p r ó b y w y - 43 Teoretyczny pretensje do o b i e k t y w n o ś c i oraz jost plu­ najbardziej zgodny z h u m a n i s t y c z n y m p o g l ą d e m na ś w i a t . Parafrazując s ł o w a Lovi-Straussa m o ż n a p o w i e d z i e ć , iż na 153 �p e w n y c h otapuch b a d a ń n a u k o w y c h jest p o s t a w ą z d r o w ą u w a ż a ć , -hermeneutyczno s p e ł n i a j ą --• j a k j u ż w s p o m n i a ł e m — w a r u n k i żo p r z y d a n y m stanie w i e d z y t y l k o jedna interpretacja m o ż o przedstawiane a l t e r n a t y w n y m t e o r i o m , z p u n k t u widzenia zasad w ł a ś c i w i e z d a w a ć s p r a w ę zo w s z y s t k i c h zjawisk p o d l e g a j ą c y c h p l u r a l i z m u epistemologicznego. S ą one b o w i e m : b a d a n i u . B ł ą d polega na rezygnacji z u s i ł o w a ń 1 niezgodne w dziedzinach, w k t ó r y c h się p o k r y w a j ą . do p r z e z w y c i ę ż e n i a Wracając tego. zmierzających 44 kładowo: strukturaliści wyjaśniają do „ e t n o l o g a - k a r y k a t u r z y s t y " — uznającego za (Przy­ t o , co znane przez t o , co nieznane; c z y l i t o , co b e z p o ś r e d n i o dane t ł u m a c z ą t y m , co t y l k o i s t o t n ą dla b a d a ń sferę s o c j o k u l t u r y , a k c e p t u j ą c e g o naturalis- ,,obsorwowalno", t z n . u k r y t e g ł ę b o k o p o d w a r s t w ą fenomenal­ t y c z n y ideal n a u k i i model w y j a ś n i a n i a nomologicznego — oraz n ą . H e r m e n e u c i n a t o m i a s t s p r o w a d z a j ą , t o , co nieznane „ o t n o g r a f a - p o r t r o c i s t y " — b a d a j ą c e g o i d i o k n l t u r ę i nie t r a k t u j ą ­ tego, eo znane, a w i ę c dane w d o ś w i a d c z e n i u b e z p o ś r e d n i m ) ; cego n a u k i j a k o p r z e d s i ę w z i ę c i a nomototyeznego — m o g ę teraz 2 n i e w s p ó ł m i e r n e — o p e r u j ą systemami p o j ę c i o w y m i , k t ó r e s ą s t w i e r d z i ć , żo s ą t o postaw3' r ó w n o w a ż n e p o d r ó ż n y m i w z g l ę d a m i , 46 wzajemnie n i e r e d u k o w a l n e . a w i ę c a l t e r n a t y w n e . Te dwa, s p o ś r ó d w i e l u m o ż l i w y c h p o d e j ś ć W t y m u j ę c i u postawa zapatrzonego w y ł ą c z n i e w s o c j o k u l t u r ę do badania k u l t u r y , c e c h u j ą się d i a m e t r a l n y m p r z e c i w i e ń s t w e m : ,, e t n o l o g a - k a r y k a t u r z y s t y " jawi l e ż ą c y c h u ich podstaw p r z e s ł a n e k t e o r e t y c z n y c h , w y z n a w a n y c h swojogo postawy wizji potwierdzają n a u k i oraz samych koncepcji k u l t u r y jako przedmiotu do zaprzeczenia s i ę one — się j a k o tlo konstytutywne „etnografa - portrecisty": wzajemnio i wzajomnio sobie przeczą. b a d a ń . E g z e m p l i f i k a e j ą o w y c h postaw w naukach etnologieznych S ą d z ę , że ł ą c z n e stosowanie t y c h d w ó c h postaw p o z w o l i ł o b y n a d n i a dzisiejszego s ą orientacje strukturahio-somiotyczna i fono- uwydatnieni*! t r u d n o ś c i z w i ą z a n y c h z k a ż d ą z n i c h z menologiczno-hermeneutyczna, rozumiano j a k o pewno całościowe i j e d n o c z e ś n i e d o s t a r c z y ł o b y ś r o d k ó w do i c l i r o z w i ą z a n i a . oraz w z g l ę d n i e s p ó j n e formacjo i n t e l e k t u a l n e . osobna O p o w i a d a m się w i ę c za stworzeniem w naukach etnologiez­ W k o n t e k ś c i e tego, co z o s t a ł o powiedziano, w i d a ć w y r a ź n i e , n y c h takiego p a r a d o g m a t u , dla k t ó r e g o charakterystyczna b y ł a b y żo toczony n i e g d y ś na ł a m a c h czasopism etnograficznych s p ó r postawa p a r a d o k s a l n a , p o m i ę d z y z w o l e n n i k a m i o b u t y c h postaw ( L . S t o m m ą i Z . Bone- niacji przeciwieństw; p o l e g a j ą c a na r ó w n o c z e s n e j bezpośrednim zderzeniu dwóch afirstron d y k t o w i c z o m ) , ze w z g l ę d u n a b r a k n i o z b ę d n e g o w t y m colu s p r z e c z n o ś c i — w s p ó l w y s t ę p u j ą e y c h i r e l a t y w i z u j ą c y c h się wza­ consensus o m n i u m — m . i n . w s p ó l n i o a k c e p t o w a n y c h r e g u ł za­ jemnie — p o m i ę d z y k t ó r y m i nie m o ż e b y ć m e d i a c j i . 45 dowalającego wyjaśniania — jest 4 7 Najbardziej ś w i a d o m e stanowisko s a n k c j o n u j ą c e t ę p o s t a w ę nicrozstrzygalny. Obydwie m e t o d y s ą w równym s t o p n i u naukowo — o c z y w i ś c i e t y l k o w ra­ formułował m a c h akceptowanego przez siebie i d e a ł u n a u k i — i empiryczno. p o r s p o k t y w i z m u n a u k i ora.z dialogiczności m y ś ł o n i a . równoczesnej deprecjacji postawy k o n k u r e n c y j n e j , w y n i k a ć wynika m o ż e j e d y n i o z c z y n n i k ó w estetycznych, psychologicznych czy i uwzględnienia ideologicznych, a nie stricte metodologicznych. ności, k t ó r e u m y k a j ą strukturalno-semiotyczne oraz fonomenologicznoI' R Z I W . T a t a r k i e w i c z , Historia filozofii, t . 1.11, Warszawa 1959, s. 396 .1. B r o n o w s k i , Źródła wiedz// i wyobraźni. Warszawa 1984, в. 50 L . u r n B e r t a l a n f l y , Ogólna teoria systemów. Podstawy, rozwój, zastosowanie. Warszawa 1984, s. 231 z o b . : K . R . Popper, The Logie of Scientific Diseoci ry, L o n d o n 1959, s. 107 et passim ( w y d . p o l s k i e : Logika odkrycia na iikoirego. Warszawa 1077) z o b . : W . W h c w o l l , Philosophy aj Induetire Scicn-v. L o r d o n 1940, s. 39—49 * n p . E . Cassircr zdecydowaniu p r z e c i w s t a w i a ł s;ę tezie nol n i n a ł i s t y c z n e g o e m p i r y z m u , p r z y z n a j ą c e j piorwot.ność logiczną w poznaniu elementarnym wrażeniom, k t ó r e jakoby miały b y ć n a s t ę p n i e konstruowane w c a ł o ś ć . p o r . : A . Sehutz, Potoczna i naukowa interpretacja ludzkiego działania, ( w : ) Kryzys i schizma, 1, Antyscjcntystyczne tendencje w socjologii współczesnej, W a r s z a w a 1984, s. 139 u . T.S. K u l m , Struktura rewolucji naukowych. Warszawa 1968, s. 137 i 129 t a m ż e , s. 137 z o b . : P . l v . Feyorabend, Jak być dobrym empirystaj, W a r ­ szawa 1979, t e g o ż , Again"/, Method, Outline of Anarchistic Theory of Knowledge. L o n d o n 1975 per.: Fe\ r r a b e n d , Jak być..., s. 227 n . \ V . Z o n n , Nauka a sztuka ( I I , Naiwny pitagureizm) ( w . ) W . Z o n n , A . F i n k e l s z t c i n , 0 nauce. Warszawa 1977, s. 1 0 1 ; p o r . t a k ż e : B r o n o w s k i , Źródłu..., s. 10(5 n . P. Medewer, Tła; Suture of Knowledge, ( w : ) The, Encyklopedia of Ignorance, Pergamon Press 1977, s. 15 ( c y t . za: J . Ż y c i ń s k i , Język i metoda, K r a k ó w 1983) p o r . : B r o n o w s k i , Żródla.... s. 130 p o r . : A . W . Gouldner, Tcorel.yczicy kontekst socjologii ( w : ) Kryzys i. schizma, s. 112 n . E . Sapir, Kultura, język, osobowość. W a r s z a w a 1978, s. 89 p o r , : S. A m s t e r d a m s k i , Między historią a metodą. Spory o racjonalność nauki, W a r s z a w a 1983, s. 92, 118 n . t a m ż e . s. 26 n . z o b . : A . K l o s k o w s k a , Kultura masowo. Krytyka, i obrona, Warszawa 1980; t e j ż e , Z historii i socjologii kultury, Warszawa 1009; t e j ż e , Socjologia kultury. Warszawa 1984 K l o s k o w s k a , Kultura musowo..., s. 40 tamże S. Czarnowski, Kultura ( w : ) Dzieła, i I . Warszawa 1956, s. 13 a 3 4 5 7 8 9 1 0 I I 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 ją również koncepcje Propozycja zajęcia postawy paradoksalnej w badaniach n a d kulturą Metody alo w y r a ż a j ą 4 8 Opowiedzenie się po stronie k t ó r e g o ś ze stanowisk poznawczych, przy Feyorabend, chęci zo złożoności zjawisk społeczno-kulturowych wielorakich a s p e k t ó w ludzkiej działal­ zdogmatyzowanym teoriom, absolutyzu­ j ą c y m swoje p a r t y k u l a r n e p e r s p e k t y w y . P I S Y 2 3 t a m ż e , s. 20 t a m ż o , s. 15 t a m ż e , s. 14 t a m ż e , s. 23 nie ulega w ą t p l i w o ś c i , żo t a k i o p o j m o w a n i e k u l t u r y jest wytworem określonych w a r u n k ó w społeczno -historycznych; por.: A . W . Gouldner, Teoretyczny kontekst..., s. 123 p o r . : J . K m i t a , Szkice z teorii poznania naukowego, W a r ­ szawa 1976. s. 20 n . p o r . : A m s t e r d a m s k i , Między historią..., e. 47 n . L . S t o m m a , Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku, „ P o l . Szt. L u d . " , R . X X X I I I , 1979 n r 3, s. 131 p o r . : C. Levi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1964, s. 51 A . K ę p i ń s k i , Schizofrenia, Warszawa 1974, s. 49 z o b . : O. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 4S2 u . ; t e g o ż , W prowadzenie do twórczości Marcela Maussa, ( w : ) „U. Muuas, Socjologia i antropologia, Warszawa 1973. s. L V I I M . de U n a r u u n o , O poczuciu tragiczności życia wśród ludzi i wśród narodóie, K r a k ó w — W r o c ł a w 1984, s. 168 Sapir, К u Hura..., s. 149 p o r . : Levi-Strauss, Antropologia..., s. 465; t e g o ż , Wprowa­ dzenie..., s. X X X ; B . Suchodolski, Wstęp ( w : ) Levi-Strauss, Antropologia.... s. 46 n . p o r . : A m s t e r d a m s k i , Między historią..., s. 47 n . p o r . : G . W . Hegel, Fenomenologia ducha, Warszawa 1963, s. 172 n . p o r . : Ż y c i ń s k i , Język..., s. 6 n . t a m ż o , s. 212 n . p o r . : v o n B e r t a l a n f f y , Ogólna..., s. 116 n . Feyorabend, Jak być..., s. 41 t a m ż e , s. 25 п . , 47 п . , 108 п . p o r . : Levi-Strauss, Antropologia..., s. 154 zob.: Z . B e u e d y k t o w i c z , O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą, „ E t n o g r a f i a Polska", t . X X I V , z. 2, s. 9—47; L . S t o m m a , Magia dzisiaj. Ituzicażaniu. o metodzie, „ P o l . Szt. L u d . " , R . X X X I I , 1978 nr 3—4, s. 136 n . 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 8 4 3 4 4 4 5 4 6 4 z o b . : Feyerabond, Jak być..., ' p o r . : l v . P o m i a i i , Człowiek s. 68, 81 u . 4 e s. 133 n . pośród rzeczy, Warszawa 1973, z o b . : W . B i b l e r , Myślenie jako dialog, Warszawa J . L i t w i n , Nieokreślenie i człowiek, Warszawa 1976 1982; �Czesław Robotycki KLEJNOT I REKLAMA 1 Możliwości m e c h a n i z m ó w m i t y z u j ą c y c h d z i a ł a j ą c y c h w k u l ­ tego m o ż o b y ć p l a k a t Tub grafika książkowa. Równoczośnie R o l a n d a Ba.rthes'a, nieograniczone. jednak w i n n y c h j o j g a ł ę z i a c h k r ó l u j e u r z ę d o w o zatwierdzona T o w a r z y s z ą c y m i t y z a c j i proces degradacji i przeniesienia z n a c z e ń b y l e j a k o ś ć , zła k o m p o z y c j a , brudno k o l o r y , niski poziom w y k o ­ (Barthes'a słowo skradziono i z w r ó c o n o ) d o t y c z y ć m o ż e k a ż d e g o nania i b r a k p o m y s ł ó w na opakowania, n a l e p k i , z n a k i firmowe, turze masowej są, wodlug elementu kultury. 1 To zuaue tezy o d n o s z ę j u ż na wstępie, d r u k i reklamowe i t p . S t ą d m o ż e m a m y n o w ą „ g r a f i c z n ą " p o l s k ą u p r z o d z a j ą c inno interpretacjo, do s z c z e g ó l n y c h z n a k ó w , k t ó r e s p e c j a l n o ś ć : „ e t y k i e t ę z a s t ę p c z ą " oraz a m a t o r s k i kicz. c z ę s t o w y k o r z y s t u j e się w r ó ż n y c h rodzajach g r a f i k i u ż y t k o w e j . w y n i k a j ą c e z takiej s y t u a c j i nie są. s p r a w ą b ł a h ą . Granico togo Wnioski M y ś l ę o herbach w ich formie poprawnej heraldycznie lub w w y ­ co estetyczne s ą p ł y n n o . Nie b ę d z i e m y n i g d y p e w n i co myślonej k s z t a ł t u j e zbiorowy gust, galerie s z t u k i czy codziorme otoczenie stylizacji. Występują r o z m a i t y c h w y r o b ó w , na one w nieprzeliczonej opakowaniach, e t y k i e t a c h , masie szyldach i formy użytkowe. lopioj 3 i w r e k l a m a c h . W bogatej, t a k zwanej europejskiej k u l t u r z e kon­ Polska z l i t e r y p r a w a i p r a k t y k i s p o ł e c z n e j jest p a ń s t w e m sumpcyjnej dobra materialne są t ą sferą z e w n ę t r z n o ś c i , o k t ó r ą e g a l i t a r n y m . J u ż k o n s t y t u c j a m a r c o w a (1921) pierwsza w odro­ p o d p r e s j ą m o d y stale się zabiega, b o w i e m posiadanie n o b i l i t u j e . d z o n y m p a ń s t w i e w a r t y k u l e 96 s t a n o w i ł a , iż p a ń s t w o polskie nie W sferze t a k i c h z a c h o w a ń herby na w i e l u p r z e d m i o t a c h z n a c z y ć b ę d z i e u z n a w a ł o ż a d n y c ł i h e r b ó w , t y t u ł ó w i p r z y w i l e j ó w dzie­ m o g ą p o s t a w ę n a z y w a n ą w literaturzo fachowej „ m i e ć j a k o b y ć " . P o r z u c a j ą c europejski w y m i a r zjawiska r o z o j r z y j m y się w o k ó ł dzicznych. siobio. Z mojej k r a k o w s k i e j p e r s p e k t y w y z a u w a ż y ł e m na p r z y k ł a d : niem wina owocowe, m a r k o w e nazwane Radwan państwa Lubicz. Poraj, Spotkalom Nowina, też Dołęga. restauracje i Lcliwa, sos p i k a n t n y z zawołaniom w nazwie: Polskie g o d ł a rodowe p o j a w i a j ą się też w k o m p o z y c j a c h d r u k ó w r e k l a m o w y c h , na opakowaniach i na naklejkach. 2 Wykorzystywanie wzorców rodzimej heraldyki to w skali polskioj s z t u k i i obyczaju sprawa marginesowa, p r o ­ p o n u j ę j e d n a k nie t r a c i ć jej z oczu i p r z y j r z e ć się z j a w i s k u bliżej Najnowsze przekształcenia egalitarystyczno, które d o k o n a ł y się formalnio i p r a k t y c z n i e po r o k u 1945 w r a z z nasta­ demokracji ludowej, stanowego. W i e l u zlikwidowały badaczy ostatecznie relikty dostrzega j e d n a k wciąż pewien h i s t o r y c z n y fenomen, s t w i e r d z a j ą c , że w sferze obyczajo­ wej wo współczesnym ludowym państwie przetrwały pewne w z o r y k u l t u r y s z ł a c h e c k i o j . S p o ł e c z n ą b a z ę ich istnienia t w o r z ą dzisiaj przedstawiciele w s z y s t k i c h środowisk bez względu na w a r s t w o w ą g e n e a l o g i ę . S ą to na t y l e w a ż n e części s k ł a d o w e p o l kiego othosu, żo ten etnologiczny f a k t c h ę t n i e e k s p o n u j ą i roz­ w k o n t e k ś c i e p e w n y c h osobliwości s t a ł e obecnych w naszej k u l ­ ważają turze. D w i e z t y c h o s o b l i w o ś c i trzeba n a j k r ó c e j , c h o ć b y , o m ó w i ć , obyczaju i dzisiaj p r o b l e m m a bardzo b o g a t ą l i t e r a t u r ę . * historycy, historycy literatury, socjologowie, znawcy b o w i e m s ą one w a ż n e dla sygnalizowanego t u p r o b l e m u . Jedna D o ł ą c z o n e t u p r z y k ł a d y i l u s t r u j e o b y d w i e o m ó w i o n e osobli­ d o t y c z y k u l t u r y plastycznej w naszym k r a j u , druga — t r a d y c j i . w o ś c i . W p r z y p a d k u w i n a b i a ł e g o , owocowego, m a r k o w e g o ( i l . 3) Grafika użytkowa w niektórych dziedzinach reprezentuje w Polsce bezspornie w y s o k i p o z i o m profesjonalny a p r z y k ł a d e m s t y l i z o w a n y rysunek g ł o w y w h e ł m i e z p r z y ł b i c ą n a t l e sztandaru w białoozerwoną szachownicę jednoznacznie o d w o ł u j e się do 155 �3 rycersko-szlacheckiej t r a d y c j i . Całość w oryginale u t r z y m a n a jest bliżej n i e o k r e ś l o n e g o „ w y r o b u w d a w n y m s t y l u " oraz w t o n a c j i b i a l o - r ó ż o w e j i czerwonej z c z a r n y m l i t e r n i c t w e m . r e k l a m u j ą c e g o warsztat u s ł u g o w y ( i l . 6 i 7) p o s ł u ż y l i się w k o m ­ Przepisu na p i k a n t n y sos p o l s k i o nazwie herbowego g o d ł a afisza Lubicz p o z y c j i p o p r a w n y m i heraldycznie h e r b a m i p o l s k i m i . P o z o s t a ł e nie z n a l a z ł e m a n i w k s i ą ż k a c h k u c h a r s k i c h warszawskiej L u c y n y elementy k o m p o z y c j i t o r ó w n i e ż polska wspomniana o s o b l i w o ś ć . Cwierciakiewiczowej i w galicyjskiej M a r i i Monatowej a n i t e ż N a o p a k o w a n i u jest n i ą rozmazany m o t y w k w i a t o w y n i e o k r e ś l o ­ w „ s t a r o p o l s k i e j k u c h n i " . E t y k i e t a skomponowana jest z b a r w nej b a r w y „ r z u c o n y " na czarne t ł o . Afisz r e k l a m o w y jest d w u - stosowanych w polskiej heraldyce: srebrnej, czerwonej i niebies- b a r w n y . Czarny d r u k i rysunek umieszczono na j a s n o z i e l o n y m skiej. W s t ę g a z n a z w ą sosu n a w i ą z u j e f o r m ą do w s t ą g z dewizami p o d ł o ż u . T a k z w a n y „ s e l e d y n " t o b a r w a kanoniczna w Polsce, h e r b o w y m i ( i l . 5). Technicznie lepiej dopracowana ś w i a d c z y j a k b y j a k m o ż n a b y s ą d z i ć s p o g l ą d a j ą c na t y n k i i ś c i a n y w mieszkaniach, o s w o i m polsko-zagranicznym zapleczu. A u t o r z y k l a t k a c h schodowych, u r z ę d a c h i gabinetach. opakowania I I . 1. R e k l a m a p i w a z Niemiec Z a c h o d n i c h , z herbem k s i ą ż ę c y m ; i l . 2, 3. W z o r y zatwierdzone u r z ę d o w o I I . 4. Opakowanie szwajcarskiej c z e k o l a d y ; i l . 5. P r o d u k t f i r m y polonijno-zagranicznej 'Scbokr Maurtnus Ałpenrahm-Nue-Scho!«?iatJc, 156 �N o w o k o n t o k s t y , w k t ó r y c h u ż y t e z o s t a ł y herby l u b i c h n a z w y nio n a w i ą z u j ą do polskiej t r a d y c j i . W p r z e s z ł o ś c i sposoby wania herbu b y ł y gwarantowane przywilejami obwarowane p r a w o m . R o z w ó j o d n a j d u j e m y we w s p ó ł c z e s n o ś c i , k i e d y m ó w i się o inteligencji, uży­ postawach l u b charakterze n a r o d o w y m P o l a k ó w . Z j a w i s k a te s ą i rygorystycznie d u ż o trwalsze n i ż prawno regulowania u s t a n a w i a j ą c e l u b z n o s z ą c e i stosowanie w p r a k t y c e odpo­ w i e d n i c h „ k o n s t y t u c j i " — j a k nazywano k i e d y ś postanowienia przywileje społeczne. 5 H e r b b y ł z n a k i e m t o ż s a m o ś c i . H e r b y polskio w s k a z y w a ł y na sejmów — strzegących stanowych przywilejów i odrębności w y ­ z w i ą z k i rodowe. J e d n y m horbem p o s ł u g i w a ł o się n a w e t tworzyły dziąsiąt rodzin. M o t y w y godeł b y ł y w większości z czasem b o g a t ą obyczajowość, hierarchię wartości i n o r m y — c z y l i t o , co n a z y w a się ethosem szlacheckim. H i s t o ­ r y c y nieraz p r ó b o w a l i z r e k o n s t r u o w a ć t e n ethos n a kilka- pochodzenia 6 r o d z i m e g o . T e n r o d o w y charakter h e r b ó w oraz s p o s ó b i c h u ż y c i a podstawie j a k i z a c h o w a ł się w sztuce (ozdoby architektoniczno, p o r t r o t y , odpowiednich ź r ó d o ł i l i t e r a t u r y . M i s t r z e m w t e j m a t e r i i b y ł r z e ź b a , n a g r o b k i ) z d e c y d o w a ł y , ż e s t a ł y się one c z ą s t k ą h i s t o r i i . J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń i w s p ó ł c z e ś n i e i d ą c y jego t r o p a m i Janusz Ale s ą dziedzictwem szczególnym. T a z b i r . A u t o r z y ci wskazali na c h a r a k t e r y s t y c z n y s p o ł e c z n y r y s czesnym kultury szlacheckiej. herby pozostały jako znaki, k t ó r y c h treść została chodziło o stale zabiegi szlachty b y z a c h o w a ć w społeczeństwie. W postawionej Praktyka t u kwestii społeczna heraldycznej swoją pozycję weryfikowała jednak u s t a w o d a w s t w o . W relacjach m i ę d z y w a r s t w o w y c h , j a k w k a ż d y m braku znajomości P r z y powszechnym heraldyki (szezegółowogo współ­ kodu) zapomniana. Z a c h o w a ł y n a t o m i a s t p e w n ą f u n k c j ę oznaczania — s t a ł y się one emblematami historii lub historycznośei. R e k l a m a k o r z y s t a z p e w n y c h c h w y t ó w r e t o r y c z n y c h (meta­ s p o ł e c z e ń s t w i e , t a k ż o i w p o l s k i m , d o c h o d z i ł o p r z e c i e ż przez w i e k i fora, m e t o n i m i a ) . Przekaz do m u s i m i e ć p o j ę c i o w o u c h w y t n e znaczenie — pisze jeden ze zna­ sytuacji konfliktowych powstałych na różnym tle — od reklamowy musi być semantyczny, gospodarki po w y z n a n i e . P o j a w i a ł y się n o w e w a r s t w y s p o ł e c z n e , nych autorów. w z r a s t a ł o przechodzenie etykieta) możo b y ć k a m u f l a ż e m , przesadą, m i m i k r ą . l u d z i ze s t a n u do s t a n u . K a ż d a sytuacja prawna strzegąca barier s p o ł e c z n y c h r o d z i ł a ich to obchodzenia. Budziło u s t a w o d a w c z ą , co p r o w a d z i ł o kolejną szlachecką więc sposoby inicjatywę do p o s t a n o w i e ń s p o ł e c z n i e niere­ 7 Reklamowy zewnętrzny wystrój (opakowanie, 8 Przykłady polskiej g r a f i k i u ż y t k o w e j s t o s u j ą c e j h e r b y l u b ich n a z w y j a k o elementy kompozycyjne podlegają t y m ogólnym H i s t o r y c z n o ś ć polskiego h e r b u w ł ą c z o n a w szeregi prawidłom. semantyczne a l i s t y c z n y c h a coraz bardziej s z c z e g ó ł o w y c h . P r a w o r e g u l o w a ł o d e g r a d u j ą c e j k u l t u r y masowej ł a t w o o s i ą g a p o z i o m b a n a ł u w y ­ w i ę c n a w e t f o r m y u b i o r u , z a k a z y w a ł o szlachcie o k r e ś l o n y c h za­ r a ż o n y , na p r z y k ł a d , w j ę z y k u p o t o c z n y m n a z w ą w o d ó w i c z y n n o ś c i (handel, r z e m i o s ł o ) , m ó w i ł o o utracie k l e j n o t u , Leliwa". dziedziczeniu o b c y c h t y t u ł ó w i t d . Postanowienia t a k i e p r a k t y k a życiowa zamieniała w s z c z e g ó ł obyczajowy, l i t e r a t u r ę , folklor i n o r m y p o s t ę p o w a n i a , k t ó r o w specyficznych przetworzeniach „ j a b c o k —• P o z o s t a j ą c p r z y tej s k r o m n o j ilości p r z y k ł a d ó w , k t ó r o zgro­ m a d z i ł e m j a k o s y g n a ł zjawiska, u m y ś l n i o p o m i n ą ł e m „importy' — t o jest h e r b y i i c h stylizacje niepolskie z n a j d u j ą c e się na przed 11. 6. Opakowanio w y r o b u f i r m y r z e m i e ś l n i c z e j „ w d a w n y m s t y l u " ; i l . 7. P r y w a t n a , a m a t o r s k a r e k l a m a u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h >Dohr/,e wiedzieć [ by skor/yslu< << • o"•"•> "o i siei ilp. ttmph, кетчп • t * « w » e ~ - •*><•»<><» IJXTO, О,- , . 1 Л ><тщЛ W|W»kj« * " A r i e t o * wlavipck » po«wn»»r<*> «XI ll*«em,- «>ub РЯГМН'К* i piu.,.4jbie<slw itjHl|№til»it||Ut» >* toś««* *8(«!iKKh SPECJALISTYCZNY Z A M AD USŁUO М ! Ш К А № 0 » У С Н ADAM KAROL KOCZANOWSKI u l ^ w U m i l w g t 4 (kdo KooMtiiritwjJ JGtCSZENIA W GODZINACH i . . Z. 7Ш.П • 31-127 O D 10.00 D O 18.08 1 MO 157 �I m i o t a c h p o c h o d z ą c y c h z t a k zwanego „ z a c h o d u " . T y c h jest t a k w t y m w t ó r n y m u ż y c i u m o ż e też b y ć z n a c z ą c e w ś w i e t l e polskiej wiele, ż e t r u d n o jo zliczyć. Ł a t w i e j tradycji. funkcję też p r z y p i s a ć im oznaczania dobrogo g u s t u u ż y t k o w n i k a , l u b wtórną wysokiej j a k o ś c i w y r o b u . T o , żo t a k niewiolo r o d z i m y c h h e r b ó w pozostaje W s z y s t k i o te kwestie ledwo t u d o t k n i ę t e wymagają n a m y s ł u etnologa w s p ó ł c z e s n o ś c i , b ę d z i e w i ę c c z y m zapełniać n u m e r y „ S z t u k i L u d o w e j " — jeżeli redakcja p o z w o l i . P R Z Y P I S Y 1 R o l a n d Barthes, Mit dzisiaj (w:) t e g o ż a u t o r a , Mit i znak — w y b ó r e s e j ó w , Warszawa 1970, s. 30—49 J a k w i a d o m o w heraldyce polskiej o b o k znamienia wzroko­ wego (godła i k l e j n o t u ) w y s t ę p o w a ł r ó w n i e ż znak s ł u c h o w y - — z a w o ł a n i e . Z o b . n p . Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. Stofan K o z a k i e w i c z , Warszawa 1976, s. 174—177 Zobacz na ten t e m a t na p r z y k ł a d : P i o t r K r a k o w s k i , O sztuce nowej i najnowszej, Warszawa 1984; A l i c j a K u c z y ń s k a , Wzory modne w życiu codziennym, Warszawa 1983; Reno K o e n i g , Potęga i urok mody, Warszawa 1979 * Janusz Tazbir, Kultura szlachecka — struktura i wzorce oby­ czajowe, (w:) Narodziny i rozwój nowoczesnej kultury polskiej, W r o c ł a w 1976, s. 9—36; t e n ż e , Kultura szlachecka w Polsce, Warszawa 1978; Swojskość i cudzoziemszczyzna w dziejach kultury polskiej (pr. zb., red. Zofia Stofanowska) W a r s z a w a 1973; Tradycje szlacheckie w kulturze polskiej (pr. zb., red. Z o f i a Stefanowska), Warszawa 1976. Zobacz t e ż prace K a z i m i e r z a W y k i , J a r e m y 2 3 Pot.: Maciszewskiego, Tadeusza Ł e p k o w s k i e g o , Bohdana Cywińskiego i wielu innych. Jerzego Jedlickiego, 5 Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, t . 1 i 2, Warszawa 1976; Janusz Tazbir, prace cytowane w y ż e j ; J ó z e f C h a l a s i ń s k i , Społeczna genealogia inteligencji polskiej, Warszawa 1946. W a r t o w t y m miejscu p r z y p o m n i e ć t a k ż e z b i ó r z n a k o m i t y c h e s e j ó w o g ł o s z o n y c h w t o m i e : Polaków portret własny, (red. Marok R o s t w o r o w s k i ) , K r a k ó w 1979, w y d a n y j a k o suple­ m e n t do w y s t a w y p o d t a k i m s a m y m t y t u ł e m . 6 D z i a ł o się t a k w p r z e c i w i e ń s t w i e do t r a d y c j i zachodnio­ europejskiej, gdzie k a ż d a rodzina m i a ł a s w ó j herb. Z o b . Gert Oswald, Lexikon der Heraldik, L e i p z i g 1984, s. 310, h a s ł o : Połnische Heraldik. 7 Giłlo Dordles, Człowiek s. 242—243 8 t a m ż e , s. 284—287 Z. Pijak zwielokrotniony, Warszawa 1973, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed17e845bbcd82a6536c30ecdd4cc5da.pdf 160c9c8241222de57cb04e7102346f8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3372 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3160 Title A name given to the resource Eugeniusz Bąk - malarz i rzeźbiarz z Szopienic / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.215-225 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bukowska-Floreńska, Irena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Irena Bukowska-Floreńska EUGENIUSZ BĄK - MALARZ I RZEŹBIARZ Z SZOPIENIC Przemiany k u l t u r o w e j a k i e n a s t ą p i ł y w okresie od k o ń c a X V I I I , w X I X i pierwszej p o ł o w i e X X w i e k u w centrum G ó r n e g o Śląska — z w a n y m dziś G ó r n o ś l ą ­ skim O k r ę g i e m P r z e m y s ł o w y m — s p o w o d o w a ł y p r o ­ ces zanikania tradycyjnej k u l t u r y ludowej w t y m re­ jonie. Jest rzeczą z u p e ł n i e o c z y w i s t ą , że w y t w o r y prze­ m y s ł o w e stosunkowo szybko w y p a r ł y elementy trady­ cyjnej k u l t u r y materialnej. Pod w p ł y w e m p r z e m y s ł u , zaczęły się też t w o r z y ć inne, nowe modele życia za­ m i e s z k u j ą c e j ten teren l u d n o ś c i . L u d n o ś ć ta skupiona dotąd w osadach wiejskich, wraz z p r z e k s z t a ł c e n i e m się ich w osiedla, a później w w i e l k o p r z e m y s ł o w e mias­ ta, z n a j d u j ą c p r a c ę w p r z e m y ś l e , stopniowo p o w i ę k ­ szała liczbę r o b o t n i k ó w i c h ł o p o - r o b o t n i k ó w . I n n y charakter pracy, inny sposób uzyskiwania źródeł utrzymania, mieszkanie w wielorodzinnych do­ mach skupionych w o k ó ł k o p a l ń i z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o ­ wych, inny r y t m życia, zakres z a i n t e r e s o w a ń , wiedza oraz forma i czas odpoczynKu — d o s t o s o w a ł y d a w n ą obyczajowość i t r a d y c j ę społeczną do aktualnych w a ­ r u n k ó w . N i e b a g a t e l n ą też rolę o d e g r a ł y t u ś r o d k i maso­ wego przekazu. Trudno o m ó w i ć w t y m miejscu całość zmian jakie d o k o n a ł y się w kulturze ludowej tego regionu. M i m o iż nie d o p r o w a d z i ł y do c a ł k o w i t e g o jej zaniku, to jed­ nak stały się p r z y c z y n ą nie tylko zmian w sposobie 1 2 życia, lecz r ó w n i e ż w zakresie potrzeb, ocen społecz­ nych i g u s t ó w tutejszej l u d n o ś c i . Typowy jednak dla rodzin śląskich konserwatyzm, stał się p r z y c z y n ą zahewania i k o n t y n u o w a n i a zwyczajów, o b r z ę d o w o ś c i , n o r m s p o ł e c z n o - o b y c z a j o w y c n . Zdobnictwo i plastyka ludowa uległy p o c z ą t k o w o wzbogaceniu, później prze­ tworzeniu pod w p ł y w e m w y r o b ó w pochodzenia fab­ rycznego (np. hafty, k o r o n k i , pasmanterie, jako obszy­ cia ozdobne w stroju l u d o w y m , później w dekoracji wnętrza). Górnictwo i przemysł uprzystępniły twórcom nowe t w o r z y w a w postaci o d p a d ó w blach ż e l a z n y c h , miedzianych, cynkowych, drutu, w ę g l a kamiennego, ł u p ­ k ó w w ę g l o w y c h , cegły szamotowej, pumeksu i t p . Zabu­ dowa p r z e m y s ł o w a i miejska z m i e n i ł y krajobraz i oto­ czenie. Z m i a n y w ś r o d o w i s k u k u l t u r o w y m z n a l a z ł y od­ bicie w tematyce r z e ź b y i malarstwa, k t ó r e dziś rzadko w swej f o r m i e n a w i ą z u j e do dawnej twórczości ludo­ wej (np. f i g u r k i szopkowe). Prócz nowego spojrzenia na o t a c z a j ą c y ś w i a t , t w ó r ­ ca ma do dyspozycji nowe, nieznane dawniej dla niego techniki malarskie j a k r ó w n i e ż daleko i d ą c ą pomoc w postaci możliwości uczęszczania na spotkania amato­ r ó w p l a s t y k ó w organizowane przez i s t n i e j ą c e przy za­ k ł a d o w y c h domach k u l t u r y zespoły. O p i e k u j ą się n i m i najczęściej a r t y ś c i plastycy p e ł n i ą c y rolę i n s t r u k t o r ó w . T w ó r c y , k t ó r z y t u się s p o t y k a j ą , są różnego w i e k u , 3 225 �I I . 3. Huta cynku Szopienice, tempera/papier, r ó ż n e j profesji, pochodzenia i w y k s z t a ł c e n i a . Dlatego zaciera się. tu granica m i ę d z y t w ó r c ą l u d o w y m a ama­ torem. Toteż trudno dziś, z a r ó w n o etnografom, j a k i teoretykom sztuki z a s z e r e g o w a ć i c h do j a k i e j ś jedno­ rodnej grupy. U ż y w a n e d o t ą d c k r e ś l e n i a nie są w y ­ s t a r c z a j ą c o ścisłe i jednoznaczne. M ó w i się o tych t w ó r c a c h , że są „ n a i w n i " , „ d y l e t a n c i " , „ a r t y ś c i dnia siódmego", „inni", „ n i e p r o f e s j o n a l n i " . Są w ś r ó d nich t w ó r c y r e p r e z e n t u j ą c y r ó ż n y poziom artystyczny. O d ­ r ę b n ą g r u p ę s t a n o w i ą w ś r ó d nich robotnicy, k t ó r y c h twórczości nie da się określić jako amatorskiej — ani jako l u d o w e j . Do tych w ł a ś n i e t w ó r c ó w n a l e ż a ł Eugeniusz B ą k (il. 1). Urodzony 23 p a ź d z i e r n i k a 1912 r o k u w Janowie, dziś dzielnicy Katowic, był synem g ó r n i k a z k o p a l n i „ W i e c z o r e k " . W a ż n ą s p r a w ą dla całej rodziny b y ł a muzyka. „ Z a i n t e r e s o w a n i e m u z y k ą było u nas w do­ m u od pradziada i ojciec mój u m i a ł g r a ć na wszyst­ k i c h instrumentach..." — wspomina B ą k . Ojciec sta­ ra! się p r z e k a z a ć z a m i ł o w a n i e do niej czworgu dzie­ ciom, z k t ó r y c h najzdolniejszym o k a z a ł się Eugeniusz. N a u c z y ł się g r a ć na skrzypcach m a j ą c 9 lat, g r a ł j u ż na weselach. Po u k o ń c z e n i u szkoły podstawowej umie­ j ę t n o ś ć ta stała się dla niego ź r ó d ł e m zarobku i w i e l k ą p r z y j e m n o ś c i ą . L u b i ł m u z y k ę . P o z w a l a ł a m u zapom­ n i e ć o atmosferze domu; biedzie, p r z e d w c z e ś n i e zmar­ łej matce i d w ó c h kolejnych macochach. M ó w i ł o t y m : „ m a c o c h a nasza nie u m i a ł a liczyć p i e n i ę d z y i p r ę d k o je w y d a w a ł a , to c h o d z i ł e m po weselach zamiast do 4 5 6 216 wym. 37 X 53 cm, 1962 r. szkoły..." W 1933 r o k u Eugeniusz B ą k ożenił się, a ma­ j ą c na u t r z y m a n i u s i e d m i o o s o b o w ą r o d z i n ę żony, nadal z a r o b k o w a ł g r ą na weselach. W 1939 r o k u po w y b u c h a wojny, t y l k o okresowo bezrobotni o t r z y m y w a l i zasiłek od okupanta. W k r ó t ­ k i m czasie przymusowo w y w o z i ć do Niemiec na robo­ ty. Dwudziestosiedmioletniego Eugeniusza B ą k a losy r z u c i ł y do k o p a l n i „ S a l z g u t e r " gdzie s p o t k a ł podobnych r o b o t n i k ó w „z całego ś w i a t a " . Było w ś r ó d nich w i e l u F r a n c u z ó w , od k t ó r y c h stosunkowo szybko n a u c z y ł się j ę z y k a . Z d o b y ł też z a w ó d kowala. Z Niemiec w r ó c i ł w 1941 r o k u chory na żołądek, p o d j ą ł jednak zaraz p r a c ę w f i r m i e budowlanej, a po u p ł y w i e pół roku, w k o p a l n i „ W i e c z o r e k " w Szopienicach, gdzie p r a c o w a ł „za ciskacza" do 1945 r o k u . W z w i ą z k u z czasowym unieruchomieniem k o p a l n i pod koniec wojny i u t r a t ą pracy, p r z e n i ó s ł się do Z a k ł a d ó w C y n k o w y c h w s ą s i a ­ d u j ą c y c h z Janowem Szopienicach, p r a c u j ą c tu kolejno na r ó ż n y c h stanowiskach: robotnika, laboranta, maszy­ nisty k o l e j k i z a k ł a d o w e j , aż do przejścia na emery­ t u r ę . Za n a j c i e k a w s z ą uwaz.il c z t e r n a s t o l e t n i ą p r a c ę w laboratorium gdzie uczestniczył w wykonywaniu analiz chemicznych rudy c y n k u i o ł o w i u . 7 M a j ą c j u ż dobre, s t a ł e zajęcie, p o r z u c i ł granie na zarobek, ale o d c z u w a ł b r a k czegoś. P o c z ą t k o w o , „z n u ­ d ó w " zaczął r y s o w a ć . K i e d y ś przy r o b i e n i u analizy z g l i n k i szamotowej do w y r o b u m u f l i u l e p i ł dla zaba­ w y „ z w i e r z ą t k a " . P o w s t a ł w t e d y p o m y s ł wykonania 8 �I I , 4. Petrochemia II, tempera na kartonie, wym.41 X 27 cm, 1964 г.; i l . 5. „Wujek" wyra. 35 X 50 cm, 1969 r. szopki z f i g u r k a m i . Realizacja jego w y p a d ł a nadspo­ dziewanie dobrze. P ó ź n i e j szopkę, te, k t ó r a s t a ł a całe ś w i ę t a w domu w z b u d z a j ą c zachwyt rodziny i znajo­ mych, s p r z e d a ł koledze. Bąk w y k o n a ł jeszcze k i l k a po­ dobnych szopek na z a m ó w i e i r e k o l e g ó w , u z u p e ł n i a j ą c ich s p r z e d a ż ą b u d ż e t rodzinny. Praca przy w y k o n a n i u jednej szopki (z k t ó r y c h ż a d n a nie z a c h o w a ł a się do dziś) t r w a ł a około dwa tygodnie. F i g u r k i ulepione z g l i n k i szamotowej suszył w l a b o r a t o r i u m „na powie­ trzu", nie w y p a l a ł , n a s t ę p n i e m a l o w a ł f a r b ą olejną bez p o d k ł a d u , albo też n a j p i e r w p o k r y w a ł b i e l ą c y n k o w ą , a n a s t ę p n i e , po jej w y s c h n i ę c i u , m a l o w a ł t e m p e r ą uzys­ k u j ą c w ten sposób pastelowe kolory. O b u d o w ę do szopki w y k o n y w a ł z t e k t u r y lub d y k t y , p o k r y w a j ą c m a l a t u r ą o tematyce wschodniego p e j z a ż u malowanego z wyobraźni. Ł a t w a r z e ź b a , a w ł a ś c i w i e lepienie figurek z gliny (il. 17) nie d a w a ł y B ą k o w i p e ł n e j satysfakcji. Zaczął więc p r ó b o w a ć r z e ź b y w drewnie, w pc staci m a ł y c h figurek g ó r n i k ó w ( i l . 16). Rzeźbił też w w ę g l u niewielkie p l a k i e t k i — p ł a s k o r z e ź b y w y o b r a ż a j ą c e fragmenty chod­ nika kopalnianego. O t r u d n y c h p o c z ą t k a c h w y n i k a j ą c y c h z nieznajo­ mości m a t e r i a ł u i techniki jego o b r ó b k i , tak opowiada: „...jakech się z gliny p r z e r z u c i ł na w ą g i e l i zaczołech p r ó b o w a ć rzeźbić, to co napsulem m a t e r i a ł u , bo niew i e d z i a ł e c h z jakiego w ą g l a trza r o b i ć , że on musi b y ć we ś r o d k u cołki g ł a d k i . Л jc żech b r o ł taki w ą g i e l z w e n g l a r k i , a coch znalozl to w t y m rzeźbił i to zwy­ czajnym nożykiem...". Było to z r e s z t ą podstawowe na­ II, gwasz/brystol, rzędzie r ó w n i e ż w dalszej jego pracy r z e ź b i a r s k i e j . Później jeszcze doszedł nóż szewski i m a ł y ś w i d e r e k , ostrzone w trakcie pracy na k a m i e n i u ś c i e r n y m . K s z t a ł t k a w a ł k a w ę g l a d e c y d o w a ł o t y m co wykona, j a k i b ę ­ dzie temat r z e ź b y : „...jak się znajdzie p ł a s k i konsek, to się zrobi w n ę t r z e kopalni, i to się już więcej nie n a m y ś l a m . . . " Rysunku — p r o j e k t u r z e ź b y nigdy nie w y ­ k o n y w a ł . P r z y s t ę p u j ą c do r z e ź b i e n i a o b c i o s y w a ł n a j ­ p i e r w b r y ł ę „z w y r o s t ó w i n i e r ó w n o ś c i " scyzorykiem, później n a z n a c z a ł r y t e m części r z e ź b y , obrys k s z t a ł t ó w . P r z y s t ę p u j ą c do w ł a ś c i w e g o rzeźbienia, s t o s o w a ł tech­ n i k i : o d ł u p k o w ą , w i ó r o w ą , r y t , na koniec w y g ł a d z a n i e scyzorykiem, papierem ś c i e r n y m lub d ł o n i ą . O d ł u p a n y węgiel i miał zdmuchiwał. Pierwsze r z e ź b y B ą k a , to p ł a s k o r z e ź b y lub g ł ę b o k i e r y t y w k l ę s ł e , wykonane w n i e w i e l k i c h k a w a ł k a c h w ę g l a . Komplet p ł a s k o r z e ź b pod n a z w ą Wnętrza kopalni znaj­ d u j ą c y się w zbiorach Muzeum w Zabrzu, zawiera m i ę d z y i n n y m i r z e ź b y : chodnik kopalniany, chodnik i wózek z w ę g l e m , lokomotywa, człowiek i koń w chodniku, wiertacz, ł a d o w a c z , ciskacz i inne ( i l . 9). K a ż d a z tych p ł a s k o r z e ź b to spłaszczony p r o s t o p a d ł o ś ­ cian lub trapez, k t ó r e g o p o d s t a w ę stanowi bok d ł u ż ­ szy, a lico nieco w c i ę t e w g ł ą b (1—2 cm) w y p e ł n i a t r e ś ć p ł a s k o r z e ź b y . W w y p a d k u gdy t w ó r c a chciał przedsta­ wić część chodnika kopalnianego i dopiero na jego tle j a k ą ś t r e ś ć — linie t w o r z ą c e belki stropu czy ścian za­ c h o w u j ą u k ł a d poprawnej perspektywicznej zbieżności. P o c z ą t k o w o r z e ź b y B ą k a były nieudolne, ale z cza­ sem n a b r a ł w p r a w y w y k o n u j ą c już nie tylko p ł a s k o 217 �I I . 6. Ściana ogniowa, gwasz, w y m . 40 X 30 cm, 1963 г.; i l . 7. W kopalni, cz. I I . , rzeźba łączona, w y m . 40 X 36 cm, 1968 г.; i l . 8. Kosmonautka Tiereszkowa, płasko­ rzeźba w w ę g l u , w y m . 12 X 2 X 15 cm, 1965 г.; i l . 9. Wnętrze Kopalni I, wym. 11 X 4,5 X 16 cm, p ł a s k o r z e ź b a w w ę g l u , 1965 г.; i l , 10. Górnik, węgiel, wys. 12 cm, 1965 r. �8 9 r z e ź b y lecz r ó w n i e ż r z e ź b y figuralne, t e m a t y k ą z w i ą ­ zane g ł ó w n i e z g ó r n i c t w e m . Były to jednak ciągle sztywne, pionowe postacie g ó r n i k ó w , j a k b y upozowanych, w d a w n y m stroju, z t r a d y c y j n ą l a m p k ą w dłoni (il. 10). Z a l e t ą tych prac jest jednak uporczywe t r z y ­ manie się jednej b r y ł y , w k t ó r e j t w ó r c a u s i ł o w a ł w y ­ k o n a ć całość rzeźby. T r u d systematycznego udoskona­ lania warsztatu t w ó r c z e g o , r ó w n o l e g l e realizowana pasja rysowania i malowania, u w i e ń c z o n e zostały m o ż l i w o ś ­ cią wykonania w 1968 roku dziewiętnastoosobowej Orkiestry górniczej, p i ę k n e j galerii t y p ó w ludzi w r o ­ boczych strojach, oddzielnie stojących z r ó ż n y m i i n ­ strumentami muzycznymi. W temacie t y m odżyły wspomnienia muzykanta weselnego i g ó r n i k a . P e ł n y m ekspresji, choć w zwartej bryle, m a ł y m r z e ź b o m „ m u ­ z y k a n t ó w " (do 14 cm), n a d a ł t w ó r c a t y t u ł y zgodne z n a z w ą ludowych i n s t r u m e n t ó w , п р . : Górnik z bandonią ( h a r m o n i ą ) , Górnik i muldanki (organki), Trombista (grający na t r ą b i e ) , Basista (wiolonczelista) itp. Rzeźby te z n a j d u j ą się w zbiorach Muzeum w Zabrzu. W twórczości B ą k a z n a j d o w a ł y t a k ż e odzwiercied­ lenie wydarzenia w s p ó ł c z e s n e , do j a k i c h n a l e ż a ł na p r z y k ł a d lot pierwszej kobiety-kosmonautki, k t ó r e j por­ tret Kosmonautka Tiereszkowa, w postaci p ł a s k o r z e ź b y w węglu, należy do szczególnie udanych jego prac (II. 8). B ą k nadal rzeźbił t a k ż e w drewnie (jesion, jawor, lipa) oraz w pumeksie, alabastrze i szamocie. Były to f i g u r k i r ó ż n y c h z w i e r z ą t lub fantaz} jne wazony. Rzeź­ by te z n a j d o w a ł y n a b y w c ó w w ś r ó d kolegów z tego samego co autor ś r o d o w i s k a . Do najciekawszych prac B ą k a n a l e ż ą p o m y s ł o w e o b r a z o - r z e ź b y . R o b i ł je w latach 1965 do 1968. Ł ą c z ą 9 219 �П. 11. Iryna do domu, olej/plótno w sobie p e j z a ż o w e malarstwo olejne lub temperowe z p o s t a c i o w ą i z w i e r z ę c ą r z e ź b ą w drewnie. Sam obraz stanowi t u jedynie tło dla sceny rodzajowej r o z g r y w a ­ nej przy pomocy drewnianych, polichromowanych rzeźb', we w n ę t r z u mieszkania robotniczego, na p o d w ó r k u , w osiedlu. P r z y k ł a d e m mogą być prace: Iryna do domu (il. 11), Burza domowa ( i l . 12), Podwórko i osada gór­ nicza i inne. Rzeźby rozmieszczone t u są w z d ł u ż dolnej ramy obrazu s t a n o w i ą c e j dla nich miejsce oparcia i przytwierdzenia. Z okien d o m ó w „ w y g l ą d a j ą " do po­ łowy wychylone postacie — rzeźbione i polichromowane popiersia. Eugeniusz B ą k tak zważający na p e r s p e k t y w ę i p r o p o r c j ę , tutaj nie przestrzega jej z w r a c a j ą c u w a g ę na ogólny efekt d z i a ł a n i a . C i e k a w ą f o r m ą p l a s t y c z n ą są też r z e ź b y postaciowe ł ą c z o n e z i n n y m m a t e r i a ł e m , j a k metal, d r u t , s k ó r a , węgiel, drewno. Zbijane i sklejane z sobą elementy w y ­ p e ł n i a j ą j a k w szopce p r z e s t r z e ń w pudle-kasetonie, i l u s t r u j ą c : p r a c ę g ó r n i k ó w , fragment k o l e j k i j a d ą c e j chodnikiem k o p a l n i a n y m u t w o r z o n y m z perspektywicz­ nie u ł o ż o n y c h p a t y c z k ó w , i m i t u j ą c y c h stemple. Ś c i a n ę w ę g l o w ą s t a n o w i ą c ą tło, w y k l e j o n o k a w a ł k a m i w ę g l a . W r ę k a c h figurek — postaci g ó r n i k ó w — m i n i a t u r o w e n a r z ę d z i a pracy. Obok wisząca torba s k ó r z a n a , pod stropem chodnika b i e g n ą d r u t y imitujące przewody elektryczne. B ą k w y k o n a ł w 1968 r o k u t i z y tego t y p u obrazor z e ź b y pod w s p ó l n y m t y t u ł e m W kopalni ( i l . 7) o w y ­ miarach 40 X 36 cm k a ż d a , s t a n o w i ą c e całość te­ 220 i drewno, w y m . 40 X 36 cm, 1966 r. m a t y c z n ą i n a w i ą z u j ą c e w swej k o n s t r u k c j i do szopek ludowych. W i e l o k i e r u n k o w a t w ó r c z o ś ć plastyczna B ą k a roz­ p o c z ę t a między 32 a 40-tym r o k i e m jego życia, zapo­ c z ą t k o w a n a w y r o b e m figurek do szopek, pod w p ł y w e m w y k o n y w a n e j pracy w z b o g a c i ł a się tematycznie i for­ malnie nie tylko w zakresie rzeźby. Stopniowo zamiast m a l o w a ć tło do szopek, m a l o w a ł „ t ł o " do r z e ź b i o n y c h scen rodzajowych (wspomniane obrazo-rzeźby). Z cza­ sem zainteresowania jego r o z s z e r z y ł y się na pejzaż przemysłowy. W s p o m i n a j ą c p o c z ą t k i swego malarstwa m ó w i ł , że r y s o w a ć lubił od dziecka, ale nigdy temu nie p o ś w i ę c a ł specjalnie czasu. Około 1958 r o k u , gdy m i a ł 46 lat, w y c z y t a ł w gazecie, że w Janowie (odległym od Szo­ pienic o 15 m i n u t drogi pieszej) w D o m u K u l t u r y k o ­ palni „Wieczorek", jest zespół a m a t o r ó w p l a s t y k ó w , zaś na aktualnej wystawie p o k a z u j ą swe prace P a w e ł Wróbel, Ociepka i Stolorz. Wtedy B ą k namalował pierwszy obrazek, k t ó r y zaniósł p o k a z a ć do D o m u K u l ­ t u r y . C z ł o n k o w i e zespołu p l a s t y k ó w w y ś m i a l i go, toteż długi czas nie miał odwagi t u z a g l ą d a ć . Był skromny, z natury s k r y t y i nieufny, o b a w i a ł się nieżyczliwości ludzkiej. M i m o to z a b i e g a ł o k o n t a k t y z z e s p o ł e m , gdyż t w ó r c y do niego n a l e ż ą c y o t r z y m y w a l i z D o m u K u l t u r y papier, farby, pędzle, zaś od opiekuna zespołu, artysty plastyka Z y g m u n t a Lisa (który nigdy nie i n g e r o w a ł w ich twórczość), rady „...jak m i e s z a ć farby i co z tego wyniknie...". W 1960 r o k u B ą k zgłosił swe pierwsze prace na w y s t a w ę malarstwa i : zeźby amatorskiej orga- �I I . 12. Burza domowa, olej/płyta pilśń, i drewno, w y m . 40 X 36 o n , n i z o w a n ą w Katowicach przez W o j e w ó d z k ą K o m i s j ę Z w i ą z k ó w Zawodowych. P ó ź n i e j obrazy jego zostały w y t y p o w a n e na p o d o b n ą w y s t a w ę urządzaną przez C e n t r a l n ą R a d ę Z w i ą z k ó w Zawodowych w Warszawie, na k t ó r e j u z y s k a ł I I I - c i ą n a g r o d ę . Ośmieliło go to do uczestnictwa w spotkaniach w D o m u K u l t u r y . Czuł się tu coraz lepiej w ś r ó d ludzi o podobnych zaintere­ sowaniach, z k t ó r y m i k o n t a k t y p o b u d z a ł y do r y w a l i ­ zacji t w ó r c z e j . Zainteresowania B ą k a koncentrowały się w o k ó ł pejzaży p r z e m y s ł o w y c h ( i l . 1), pracy g ó r n i ­ k ó w w kopalni i scen rodzajowych z w i ą z a n y c h z ży­ ciem codziennym w osiedlach robotniczych. C h ę t n i e u c z e s t n i c z y ł teraz we wszystkich wystawach k r a j o w y c h i zagranicznych u z y s k u j ą c w y r ó ż n i e n i a i n a g r o d y . A m b i c j ą B ą k a było s t w o r z y ć m a l a r s k ą i r z e ź b i a r ­ s k ą „ d o k u m e n t a c j ę " k o p a l ń śląskich i pracy g ó r n i k ó w . R e a l i z u j ą c te zamierzenia, p o d r ó ż o w a ł s z k i c u j ą c . Pow­ stały później z tego precyzyjne m a l u n k i t e m p e r ą lub w technice gwaszu, na kartonach jednakowego f o r m a ­ tu (50 x 75 cm). W ten sposób, w okresie od 1961 do 1969 r o k u , s t w o r z y ł c y k l prac pod w s p ó l n y m t y t u ł e m Kopalnie ( i l . 3—5) s k ł a d a j ą c y się z około trzydziestu p o z y c j i , oraz szeregu ujęć scen rodzajowych ( i l . 13, 14) i pejzaży z C y n k o w n i w Szopienicach, a t a k ż e takie prace jak: Bieda szyby, Obrywka przodka, Wyjazd gór­ ników po pracy z kopalni Wujek, W y p ł a t a w kopalni i inne. P e j z a ż e z k o p a l n i ą są jednorodne. Malowane są w e d ł u g o k r e ś l o n e g o z góry schematu, o d d a j ą szczegóły p r z e m y s ł o w e j zabudowy. J ę s l tu w i ę c od f r o n t u duży 1 0 11 12 1967 r. budynek dyrekcji kopalni, w tyle za n i m w i e r z c h o ł k i szybów kopalnianych z widocznymi k o ł a m i w i n d y , b u ­ d y n k i w a r s z t a t ó w przykopalnianych, tak zwana „ m a r k o w n i a " (miejsce pobierania i zdawania n u m e r ó w gór­ n i k ó w zjeżdżających do kopalni), kominy, wodne w i e ż e ciśnień, piece koksownicze, czasem z dala widoczne fragmenty zabudowy osiedla robotniczego. Wszystko to ograniczone w y s o k i m k a m i e n n y m murem, za k t ó r y m fragmenty wolnej przestrzeni przecina kolejka k o p a l ­ niana. Na tle zwartej ściany b u d o w l i i u r z ą d z e ń prze­ m y s ł o w y c h , chodnikiem kroczy m a ł y , szary c z ł o w i e ­ czek lub k i l k a pojedynczych postaci, coś p r z e n o s z ą c y c h , gdzieś z d ą ż a j ą c y c h . Niebo ma koior zielono-niebiesko-szary, niekiedy r o z j a ś n i o n y r ó ż o w y m blaskiem nie­ widocznych p ł o m i e n i z koksowni czy hut. Budowle są w kolorach pastelowych, odcieniach czerwono-pomar a ń c z o w o - s z a r y c h , często p o d k r e ś l o n e cieniem z b i e l i . W jasnoniebieskiej tonacji utrzymane są te, gdzie w y ­ s t ę p u j ą konstrukcje z metalu. Są to na p r z y k ł a d obra­ zy: Petrochemia I — p l ą t a n i n a r u r i b ę b n ó w oraz Pe­ trochemia I I ( i l . 4) — gdzie t y l k o z daleka, za murem, na drugim planie, widoczne są metalowe giganty, a front obrazu w y p e ł n i a j ą czerwone wagoniki i s a m o c h ó d - k o parka p r z y p o m i n a j ą c e dziecinne zabawki, jako kontrast dla tych budowli. W obrazach takich jak: Wieszanie l u t o c i ą g u i Pod­ szybie, pracach wykonanych w 1961 roku, B ą k s t a r a ł się p o k a z a ć prace r z e m i e ś l n i k ó w z w i ą z a n y c h z g ó r ­ n i c t w e m i g ó r n i k ó w p r a c u j ą c y c h przy wywozie u r o b k u . Są t u w i e l k i e hale o głębokiej perspektywie, laborato- 221 i �222 �ryjnie czyste, w kolorach l i l i o w o - n i e b i e s k o - b r ą z o w y c h . Charakterystyczny jest t u r y t m i c z n y u k ł a d cegieł, k o ł ­ ków, k r a t i p r o g ó w w szynach kolejowych. Podobne cechy z a w i e r a j ą inne tego typu prace, w ś r ó d k t ó r y c h w y r ó ż n i a j ą się wspomniane juz Piece cynkowe z 1966 roku. Obrazy m a j ą c e w s p ó l n y t y t u ł Górnik w domu ma­ lowane są w innej k o n w e n c j i . Są j a k b y „ r o z m a z a n e " (il. 13), robi i w r a ż e n i e jakby je m a l o w a ł nie ten s a r i t w ó r c a . Daleko i m do precyzji pejzaży p r z e m y s ł o w y c h . Pejzaże p r z e m y s ł o w e i w n ę t r z a miejsca pracy, jako temat malarski lub r z e ź b i a r s k i , lepiej o d p o w i a d a ł y B ą k o w i . T u wiadomo było, że trzeba się t r z y m a ć o k r e ś ­ lonego r y t m u pionowych i poziomych l i n i i . Bąk t w o ­ rzył cyklami tematycznymi, gdyż ramy jednej pracy nie W3'starcz-ały m u na wyczerpanie tematu zawartego w kompozycji o charakterze syntetycznym. Z k r o n i ­ k a r s k ą , fotograficzną j a k b y d o k ł a d n o ś c i ą (przetwarza­ jąc jednak, (syntetyzując widziany pejzaż p r z e m y s ł o w y ) , w y k o n y w a ł swoje zamierzenia, w y p e ł n i a j ą c k a ż d y w o l ­ ny skrawek p r o s t o k ą t n e j płaszczyzny papieru. Realistyczne przedstawienia zabudowy z a k ł a d u czy sceny z życia r o b o t n i k ó w malowane są jednak przez człowieka n a w i ą z u j ą c e g o n i e ś w i a d o m i e do ludowej sty­ l i s t y k i . B ą k , jak k a ż d y t w ó r c a ludowy, w m a l u n k u sta­ r a ł się w y k o r z y s t a ć j a k najlepiej w o l n ą p r z e s t r z e ń . Zamiast „ d e k o r a c j i " np. k w i a t a m i , jak to m i a ł o nie­ gdyś miejsce w obrazach o tematyce sakralnej, prze­ strzeń w y p e ł n i ł d r o b n y m i postaciami, d o d a t k o w y m ele­ mentem krajobrazu, p r z y t w i e r d z o n ą do m a l u n k u r z e ź ­ bą (co z kolei n a w i ą z u j e do szopek). Prace malarskie B ą k a są nie tylko graficzno-mal a r s k ą p r e c y z y j n ą d o k u m e n t a c j ą i s t n i e j ą c y c h w terenie o b i e k t ó w , lecz są także odbiciem przeżyć w e w n ę t r z ­ nych i z a i n t e r e s o w a ń t w ó r c y , k t ó r e g o c e c h o w a ł a w i e l k a pracowitość i dokładność granicząca z drobiazgowością. S t ą d precyzja w w y k o n a n i u r y s u n k u , gdzie nie w y s t a r ­ czały walory malarskie przedmiotu czy pejzażu. K o n ­ strukcja e l e m e n t ó w , detale architektoniczne pierwszego i drugiego planu, są jednakowo d o k ł a d n i e oddane. W y ­ r a z i s t o ś ć ich została wydobyta c i e n k ą , c i e m n i e j s z ą lub j a ś n i e j s z ą linią, technicznie niemal d o s k o n a l ą . K s z t a ł t b r y ł p o d k r e ś l a zdecydowane z r ó ż n i c o w a n i e pastelowych odcieni barw poszczególnych elementów tworzących h a r m o n i j n ą , u p o r z ą d k o w a n ą całość. Nie wszystkie swe prace B ą k m a l o w a ł czy rzeźbił „z natury", ale też niewiele w ś r ó d n i c h jest „z f a n ­ tazji". Znakomita większość p o w s t a ł a z w y w o ł a n y c h z p a m i ę c i o b r a z ó w przeszłości, ale z przetworzonych dawnych szkiców w y k o n a n y c h w terenie. Nie m a l o w a ł prawie nic „na g o r ą c o " . Najlepsze swe p o m y s ł y szki­ cował, później r y s o w a ł cały obraz o ł ó w k i e m i dopiero potem p r z y s t ę p o w a ł do jego malowania. S t o s o w a ł t y l ­ ko trzy t e c h n i k i malarskie: t e m p e r ę , gwasz, rzadziej f a r b ę olejną. Obrazy malowane są p r z e w a ż n i e na bryst o i u i płycie p i l ś n i o w e j . Na p ł ó t n a c h m a l o w a ł tła pejza­ żowe do o b r a z o - r z e ź b , co czynił ze w z g l ę d ó w praktycz­ nych: „ l u d z i k i " i „ z w i e r z ą t k a " ł a t w i e j było p r z y t w i e r ­ dzić do ich ram, do płótna, przez przewleczenie d r u t u lub sznurka na o d w r o t n ą s t r o n ę obrazu. M a l u n k ó w na brystolu nie o p r a w i a ł , s k ł a d a ł je tematycznie razem i p r z e c h o w y w a ł w z w i ą z a n y c h , o w i n i ę t y c h w papier paczkach. M a l o w a ł swe obrazy ezę~ciowo „na i e ż ą c o " — na stole lub oparte na t e k t u r o w e j p o d k ł a d c e na zro­ bionych przez siebie sztalugach Warsztat malarski i r z e ź b i a r s k i B ą k a był zawsze doskonale u p o r z ą d k o w a n y . Ś w i a d c z ą o t y m pozostałe pędzle i szpachle, d ł u t a oraz inne akcesoria, z a t k n i ę t e każdy w osobnym otworze w u i e w n i a n y e h stojakach, na k t ó r y c h obok zamocowano liczne miseczki do roz­ rabiania farb, wykonane p o m y s ł o w o z metalowych kapsli od butelek. Oddzielne naczynia na w o d ę i gu­ mowy „ b a l o n i k " do jej miarkowanego dolewania do rozrabianych f a r b . W czasie malowania, czy to u sie­ bie, czy w domu k u l t u r y , B ą k u b i e r a ł się w swój u l u ­ biony strój — drelichowe spodnie, f l a n e l o w ą k o s z u l ę i granatowy beret. T w ó r c z o ś ć Eugeniusza B ą k a jest bogata ilościowo, gdyż p o ś w i ę c a ł na n i ą k a ż d ą w o l n ą chwilę. M ó w i ł na­ wet, że j a k wyjeżdża na wczasy, ta więcej pracuje niż w domu, bo ma więcej wolnego czasu na ma'owanie. W ostatnich latach swego życia, wszystko inne poza jego p a s j ą malowania, było na dalszym planie. J u ż w c h o d z ą c na schody p r o w a d z ą c e do j e g ) mieszkania mieszczącego się na pierwszym p i ę t r z e starej kamie­ nicy („familioka") w Szopienicach, oglądać m o ż n a ga­ lerię jego o b r a z ó w o tematyce z w i ą z a n e j z z a w o d o w ą p r a c ą t w ó r c y i jego zainteresowaniami. Są t u w i ę c ob­ razy p r z e d s t a w i a j ą c e : kopalnie, maszyny, lokomotywy i całe pociągi, pejzaże p r z e m y s ł o w e i wiejskie (rzad­ kie w jego twórczości i nie bardzo udane). W a r t o ś ­ ciowsze jego zdaniem prace wieszał w p o k o j u miesz­ k a l n y m i w m a ł y m k o r y t a r z y k u bez okna z w a n y m pra­ c o w n i ą . Z a w i e s z a ł je jedne obok drugich, tak, że za­ k r y w a ł y ś c i a n ę korytarzyka. L e ż a ł y też tutaj obrazy p o w i ą z a n e razem w paczki. Wiele z nich w y s ł a ł na wystawy, z k t ó r y c h nie p o w r ó c i ł y . Rozwojem twórczości B ą k a rządziły nie tylko jego zdolności i p r a c o w i t o ś ć lecz r ó w n i e ż różnego rodzaju bodźce z e w n ę t r z n e . Z lepienia z gliny, „dla zabawy", figurek z w i e r z ą t , później f i g u r e k do szopek, doszedł 1 3 223 T �do rzeźby o tematyce z w i ą z a n e j z miejscem pracy i oto­ czeniem. W y k o n y w a ł r z e ź b y m a ł e , o b a w i a j ą c się, że w i ę k s z e nie b ę d ą mogły b y ć tak d o k ł a d n i e wykonane. Do p o ś w i ę c e n i a w i ę k s z e j uwagi r z e ź b i e w ę g l o w e j za­ chęciły go konkursy organizowane przez Muzeum w Zabrzu i inne Muzea ś l ą s k i e . K o n k u r s o w i na „ P a m i ą t k ę ze Ś l ą s k a " (1965 rok) z a w d z i ę c z a ł k i l k a z a m ó w i e ń z C P L i A w K a t o w i c a c h . K o n t a k t ten b y ł jednak k r ó t k i , gdyż B ą k nie chciał w y k o n y w a ć seryjnych prac na za­ m ó w i e n i e . Natomiast konkurs i wystawa rzeźby w w ę g l u zorganizowane przez Muzeum w Zabrzu w 1965 r o k u dały t w ó r c y wiele satysfakcji. O d t ą d często po­ k a z y w a ł w muzeum swoje prace, o p o w i a d a ł o planach t w ó r c z y c h i p r z e ż y c i a c h , a czasem urojonych niepoko­ jach z w i ą z a n y c h z r z e k o m y m „ k r a d z e n i e m " jego po­ m y s ł ó w przez i n n y c h . Z tego powodu, j a k m ó w i ł , wiele prac w y k o n y w a ł w domu, nie p o k a z u j ą c n i k o m u aż do w y s t a w y . B ą k cieszył się w y r ó ż n i e n i a m i z w y s t a w i k o n k u r s ó w , lecz najbardziej cenił sobie uznanie w ł a s ­ nego ś r o d o w i s k a — rodziny i s ą s i a d ó w . M a l a r s t w o jego inspirowane było w p e w n y m sen­ sie t a k ż e przez fakt iż w rzeźbie nie p o t r a f i ł w y r a z i ć tego wszystkiego co w i d z i a ł w o k ó ł siebie. Malowanie d a w a ł o m u możliwość oddania szerszej treści, zaś ope­ rowanie kolorem pozwalało na w y r a ż e n i e ś w i a t a w y ­ o b r a ź n i , uczuć, nastroju i ś w i a t ł a . B ą k , j a k większość t w ó r c ó w ze ś r o d o w i s k robotniczych r e j o n ó w przemys­ łowych, p o d ś w i a d o m i e o d c z u w a ł p o t r z e b ę barwy, k t ó ­ rej brakuje w o t a c z a j ą c e j r z e c z y w i s t o ś c i . T e c h n i k i ma­ larskie p o z n a ł w czasie k o n t a k t ó w z z e s p o ł e m plasty­ k ó w przy domu k u l t u r y . S t y l tworzenia z a w d z i ę c z a ł jednak samemu sobie, swej p r a c o w i t o ś c i , precyzji w y ­ konania, d o s k o n a ł e j p a m i ę c i wzrokowej do szczegó­ łów, p r z e d m i o t ó w , pejzaży, w y d a r z e ń i ludzi, o czym u m i a ł o p o w i a d a ć . P o m o g ł y t u w ę d r ó w k i po weselsch, p o d r ó ż e po Ś l ą s k u i na w y s t a w y , na k t ó r y c h p o k a z y w a ł swoje prace. T w o r z y ł g ł ó w n i e dla siebie, choć nieraz s p r z e d a w a ł prace znajomym. Była to jednak n i e w i e l k a liczba, gdyż po jego ś m i e r c i , w czerwcu 1969 roku, po­ zostało w domu k i l k a d z i e s i ą t najlepszych prac. F u n ­ dusze uzyskane ze sprzedanych o b r a z ó w p r z e z n a c z a ł Bąk zawsze na kupno n o w y c h farb, pędzli, papieru, a czasem na u z u p e ł n i e n i e b u d ż e t u rodzinnego. Prace swe w y c e n i a ł nisko. Eliedy z n a l a z ł o d b i o r c ę w postaci muzeum, cen nie p o d w y ż s z a ł , lecz obniżał. Cieszył się, że obrazy i r z e ź b y „nie p r z e p a d n ą " , że znalazły „ d o b r e miejsce... na zawsze...". Wiele w z w i ą z k u z t y m prze­ k a z y w a ł w darze dla działu etnografii Muzem w Za­ brzu, m ó w i ą c , że n a j w y ż s z y m uznaniem jest dla niego fakt przekazania do muzeum: „...tu b ę d ą je ludzie w i ­ dzieć jeszcze przez lata...". I ehyba nadal ten w ł a ś n i e cel m u p r z y ś w i e c a ł , gdy już leżąc w szpitalu i p r z e w i ­ dując kres swego pracowitego życia, polecił n a j b l i ż ­ szej rodzinie p r z e k a z a ć wszystkie najlepsze prace do tegoż muzeum. D z i ę k i testamentowi Eugeniusza B ą k a , w śląskich zbiorach etnograficznych znalazła się k o ­ lekcja, k t ó r a jest p r z y k ł a d e m oryginalnego przejawu plastycznej twórczości robotniczej p o ł o w y X X w i e k u . PRZYPISY 1 G ó r n o ś l ą s k i O k r ę g P r z e m y s ł o w y (GOP) obejmuje 13 miast wydzielonych oraz s ą s i e d n i e tereny p r z e m y s ł o ­ we s t a n o w i ą c e zarazem ś r o d k o w ą część w o j e w ó d z t w a katowickiego i c e n t r u m G ó r n e g o Ś l ą s k a . Nazwa zosta­ ła p r z y j ę t a w 1953 r o k u od u c h w a ł y R z ą d u w sprawie założeń regionalnego planu zagospodarowania tego te­ renu. Etnograficzne badania terenowe prowadzone przez a u t o r k ę w latach 1962—1972 oraz badania zespołowe w 1966 r o k u , m a t e r i a ł y w a r c h i w u m Muzeum w Zabrzu i w posiadaniu a u t o r k i : E. Jaworski, Uwagi o współ­ czesnym stanie tradycyjnej kultury ludouiej w Górno­ śląskim Okręgu Przemysłowym, „ K r o n i k i Miasta Za­ brza", 1967 z. 1, s. 18—56; I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Z etnograficznych badań nad rodziną w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, „ K r o n i k i Miasta Zabrza", 1933 z. 2, s. 62—92 J. Ligęza i M . Ż y w i r s k a , Zarys kultury górniczej, Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie, Katowice 1964, s. 5—7; 222—235; I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Tradycja a przeobrażenia społeczno-kulturowe w regionie przemys­ łowym. Na przykładzie Górnego Śląska (w:) Wartości społeczne kultury wiejskiej w epoce industrialnej, prac. zbiór, pod red. J. Damrosza, Warszawa 1983 (w druku). K . P i w o c k i , Kilka słów o sztuce współczesnych prymitywów, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I I , 1968 nr 1—2. s. 5—7; M . Ż y w i r s k a , Zagadnienie prymitywnej sztuki robotniczej, „Pol. Szt. L u d . " , R. I V , 1949 nr 1—2; Tejże: Amatorski ruch plastyczny wśród górników, Katowice 1959, s. 7—107; A . Jackowski, Pogranicze sztuki naiw­ nej i ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I I , 1968 nr 1—2, s. 30—35 i inne. zob. obszerne zdefiniowanie tej kategorii t w ó r ­ czości plastycznej (w:) I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Twór­ czość plastyczna w śroiUiwiskacli robotniczych. Górnego Śląska, „Rocznik Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e g o w B y t o m i u ' ' Etnografia z. 8, 1983 (oprać- zwarte — w d r u k u ) . 2 3 4 5 II. 2H Hi. Górnik z książką, drewno, wys. 15 cm, 1968 r. �8 M a t e r i a ł y z b a d a ń terenowych prowadzonych nad twórczością plastyczną w środowiskach robotniczych GOP-u w latach 1963—1972 w archiwum własnym a u t o r k i oraz w a r c h i w u m Muzeum w Zabrzu. „Ciskacz" — g ó r n i k p o p y c h a j ą c y w ó z k i z w ę g l e m . „Mufle" — komory piecowe z m a t e r i a ł u ognio­ t r w a ł e g o . Do ich w y r o b u stosuje się między i n n y m i g l i n k ę s z a m o t o w ą , w k t ó r e j rzeźbił B ą k . I . Bukowska-Floreńska, Współczesna rzeźba w węglu i jej twórcy w województwie katowickim, „Pol. Szt. L u d . " , R. X X V I I I , 1973 n r 2, s. 81—105 katalogi wystaw: Wojewódzka wystawa plasty­ ków amatorów, g r u d z i e ń 1960, W K Z Z , Katowice 1960, s. 1—16; Ogólnopolska wystawa amatorskich prac plas­ tycznych i fotograficznych z okazji V Kongresu Z w i ą z ­ k ó w Zawodowych, m a l a r s t w o - g r a f i k a - r z e ź b a - f o t o g r a f i k a , Warszawa 1962, s. 1—52; Wystawa prac górników — malarstwo, rzeźba. Ausstelung des Bergmanmschafens in Malerei und Bildhaurei, Z Z G , Katowice 1964, s. 1—28; A . Jackowski, Inni. Od Nikifora do Głowackiej, I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa 1965, s. 1—96; IV Wios­ na Opolska, Festiwal Artystyczny Ziem Zachodnizh i Północnych, Katowice 1966, s. 1—100; Wystawa Gór­ nośląskie Malarstwo Amatorskie, Stowarzyszenie H i ­ s t o r y k ó w Sztuki w K r a k o w i e , K r a k ó w 1968, s. 1—6; Ogólnopolska wystawa malarstwa, grafiki i rzeźby gór­ ników amatorów, g r u d z i e ń 1969 (słowo w s t ę p n e A. L i ­ gocki), Warszawa 1969, s. 1/24; „ P o l s k a " nr 10/86, W a r ­ szawa 1961, s. 8 — reprodukcja obrazu B ą k a z serii „Kopalnia". N i e k t ó r e w a ż n i e j s z e w y s t a w y w j a k i c h uczestni­ czył Eugeniusz B ą k podaję na podstawie danych uzys­ kanych z w y w i a d ó w i z k a t a l o g ó w wystaw, a t a k ż e 7 8 0 1 0 1 1 II. 17. Pies, z materiałów przez r o d z i n ę archiwalnych twórcy. (dyplomy) udostępnionych 1960 Wojew. Wystawa p l a s t y k ó w a m a t o r ó w , K a t o w i c e ; Malarstwo i rzeźba amatorska, Warszawa, I I I na­ groda, 1962 I I Ogólnowojewódzka Przedkongresowa Wystawa Prac Amatorów Plastyków i Fotografików, Katowi­ ce, w y r ó ż n i e n i e ; Ogólnozwiązkowa Wystawa Ama­ tor. Prac Plastycznych i Fotograficznych z okazji V Kongresu Zw. Zawód., Warszawa, dyplom, 1964 K o n k u r s i wystawa dla p l a s t y k ó w a m a t o r ó w Fes­ t i w a l u Arstyst. I I I Opolska Wiosna, I nagroda; Wystawa prac górników — malarstwo, rzeźba, R F N ; Wystwa prac górników — malarstwo, rzeźba, Jugosławia, 1965 Inni — od Nikifora do Głowackiej, „Zachęta" Warszawa; Amatorska rzeźba w węglu konkurs i wystawa, Zabrze, I I nagroda, 1966 I V Opolska Wiosna, konkurs i wystawa w ramach Festiwalu A r t y s t . Z i e m Zachód, i P ó ł n o c n y c h , Opole, w y r ó ż n i e n i e , 1967 O g ó l n o p o l s k a wystawa plastyki amatorskiej, Fes­ t i w a l K u l t u r a l n y Z w . Z a w ó d . Warszawa, dyplom, 1968 Wystawa Górnośląskie Malarstwo Amatorskie, Kraków, 1969 Ogólnopolska wystawa malarstwa i rzeźby górni­ ków — artystów amatorów, Warszawa. 1 2 eksponaty w ilości 26 pozycji, zbiory działu etno­ grafii Muzeum w Zabrzu. zbiory w Muzeum w Zabrzu: M Z / E t 1189—1259 — zestaw n a r z ę d z i i sztalugi. 1 3 glinka szamotowa nie wypalana, wys. 10 cm, 1957 r. Fot.: S. Deptuszewski, il. 1, 4—6, 7, 9, 10, 12, 13, J6, 17; Z. Krasicki, i l . 8; St. Stępniewski, il. 2; J . Świderski, Obiekty na il. 1, 4—9, 11—13, 16 pochodzą ze zbiorów Muz. Etn. w Zabrzu il. 3, 11, 14, 15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c5bff0523a06aefed039cefc727d68d.pdf f2d501e5403587d3022ecd645458add1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4535 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource wspomnienie pośmiertne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4216 Title A name given to the resource Eugeniusz Frankowski 1884-1962/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 249-251 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text EUGENIUSZ FRANKOWSKI 1884-1962 Dnia 8 lutego 1962 roku, po dłuższej chorobie, zmarł w Poznaniu prof, d r Eugeniusz Frankowski, emerytowany profesor zwyczajny Uniwersytetu i m . Adama Mickiewicza w Poznaniu, światowej sławy badacz, znawca i teoretyk sztuki ludowej. \ ) Eugeniusz Frankowski urodził się w Siedlcach 21 listopada 1884 r. Był synem notariusza, p r a w n i k a socjologa, Władysława Frankowskiego i Ludwiki z Kozłowskich. Do szkoły rosyjskiej uczęszczał w Siedlcach, skąd w r o k u 1902 został wydalony z „Wilczym b i l e t e m " га walkę o szkołę polską. Przeniósł się następnie do szkoły w Żytomierzu, skąd też został wydalony z klasy V I I I w 1905 r. za udział w rewolucji. Szkołę średnią ukończył w roku 1907, zdając egzamin doj­ rzałości w p o l s k i m gimnazjum w Siedlcach. W l a ­ tach 1907—1911 studiował na Uniwersytecie Jagiel­ lońskim w K r a k o w i e na Wydziałach przyrodniczym i medycznym. W latach 1911—1914 i 1921—1922 był asystentem katedry antropologii U . J . w Krakowie. W r o k u 1921 n a tymże Uniwersytecie doktoryzował się z archeologii i antropologii u prof, d r a W. Demetrykiewićza. W m a r c u 1922 r. habilitował się z etnografii i etnologii n a Uniwersytecie Warszawskim u prof, d r a L u d w i k a Krzywickiego. Prof, d r F r a n k o w s k i w latach 1922—1928 j a k o do­ cent prowadził wykłady zlecone i seminaria z etno­ grafii i etnologii na Uniwersytecie Warszawskim. 25 maja 1926 r. został mianowany profesorem nad­ zwyczajnym Uniwersytetu Poznańskiego, a 30 k w i e t ­ nia 1948 r. —• profesorem zwyczajnym etnografii i etnologii tegoż Uniwersytetu. W okresie okupacji niemieckiej o d września 1939 do sierpnia 1944 r. prowadził w zakresie tajnego nauczania wykłady i seminaria z etnografii Polski i etnologii ogólnej oraz muzeologii. Od 1 listopada 1944 do 30 marca 1945 r. był nauczycielem geografii i arytmetyki w Szkole Rolniczej w Koszarach (pow. limanowski). Od 1 września I960 r. Prof. F r a n k o w s k i przeszedł na emeryturę specjalną z tytułu szczególnych zasług dla PRL. Prof. F r a n k o w s k i rozpoczyna badania antropolo­ giczne i etnograficzne n a d góralami p o l s k i m i w l a ­ tadh 1910-41914 w r a z z prof. J . Talfco-Hryncewiczem, którego był asystentem. W t y m też okresie prowadzi badania n a Polesiu i północnym Wołyniu, zbierając bogate materiały ilustracyjne do w i e l u zagadnień do­ tyczących tych terenów. Opierając się na materia­ łach z badań rozpoczyna publikacje \ W r o k u 1914 wyjeżdża na sześć l a t n a badania do Hiszpanii, Por­ tugalii i K r a j u Basków. Później powraca jeszcze k i l k a k r o t n i e na te tereny n a badania — w latach ,1929, 1930, 1932, 1935 i 1937/30. Publikacje dotyczące zagadnień archeologicznych, etnograficznych i etnolo­ gicznych Półwyspu Iberyjskiego i K r a j u Basków dały M u światową sławę , a pionierskie prace n a d sztuką * E. Frankowski, Krajobrazy Wołynia, „Ziemia", 1913, S. 2:2—26, ryc. 3, mapka; tenże, Jak lud nasz oświetlał chaty, „Ziemia", ,1913, s. .164—166, ryc. 10; tenże, Z Polesia Wołyńskiego, „Ziemia", 1914, s. 165'— 156, 165—<168, 183^-186, 196—197, ryc. E. Frankowski, L a łucha entre eł hombre у los espirittus molos por la posesion de la tierra у sa usufructo, „Boletin de l a Real Sociedad Espanola de Historia Natural.", M a d r i d 1916, t. X V I ; tenże, Los signos quemados у esquilados sobre los animales de tiro de la Peninsula Iberica, „Memoria de l a Real Sociedad Espanola de Historia 'Natural.", M a d r i d 1916, n r 5, t . X , s. 267^309, i l . ; tenże, As canvas e jugos Portugueses de jungir os bois pelo cachaso, „Terra Portuguese", Lislbona 19Щ n r 2, s. 1—46, i l . 24; tenże, Relato de exploraciones en las Provincias Vasaongadas, „Boletin de l a Real Sociedad Espanola de Historia N a t u r a l " , M a d r i d 1917, t . X V I I ; tenże, Horreos у palafitos de la Peninsula Iberica. Junta para amplacion de estudios e investigaciones cientificas, „TrabajoS de l a Comision de Investigaciones Paleontologicas у FrehistOricaS", M a d r i d 1918, n r 18, s. 1'—il'60, tabl. 23, f i g . 9 1 ; tenże, As cabeceiras de sepultura e as suas tramsformacóes, „Terra Portugue­ sa", Lislbona 191®, n r 25; tenże, Polonia у su mision en Europa, „Boletin de l a Real Sociedad Geografica", M a d r i d 1919; tenże, Estełas discoideas de ła Peninsula Iberica. Junta para Ampiłacioń de Estudios e Inve­ stigaciones Cientificas, „Oomisión de Investigaciones Paleontologicals у Prehisltoricas", M a d r i d 1920, Me­ m o r i a n r 25, s. 1—192, tabl. X , ryc. 76, mapa; tenże, Las necesidades mas urgentes de łas ciencias antropołógicas en Espana, „Boletin de l a Real Sociedad Espanola de Historia Natural.", M a d r i d 1920, t. X X , s. 117—122; tenże, Sisternaitizacion de los ritos usados en łas ceremonias populates, „Eusko-Ikaslkunza So­ ciedad de Estudios Vascos", San Sebastian 1920; t e n ­ że, Los metodos de la Etnologia, „Publ. de l a So­ ciedad de Estudios Vascos", San Sebastian 1920; tenże, A ca baca, „Trabalhos d a Soeiedade P o r t u ­ guesa de Antropologia et Etnologia", Porto 1931, t. V I I , s. 1—24; tenże, Eł arte popular Vasco, „Congreso de Estudios Vascos. Eusko-Ikaskuntza", San Sebastian 1935. 2 2 249 �pierwotną i współczesną ludową kulturą materialną i kulturą duchową l u d u hiszpańskiego i portugal­ skiego spowodowały powołanie Profesora F r a n k o w ­ skiego na członka licznych akademii i towarzystw naukowych . 3 PO powrocie do Polski obejmuje w r o k u 1922 k i e r o w n i c t w o Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Dyrektorem tegoż Muzeum pozostaje do września 1939, to jest do c h w i l i zniszczenia Muzeum przez poCiski n i e m i e c k i e . W latach 1922—119Э9 Prof. F r a n ­ k o w s k i jest współredaktorem „Ludu", redaguje też prace I n s t y t u t u Etnologii Uniwersytetu Poznańskie­ go. W tymże okresie jest k i e r o w n i k i e m Polskiego B i u r a Etnologiczhego przy Muzeum Etnograficznym w WarszaWie. Po w o j n i e zostaje współredaktorem Prac Etnologicznych P T L i A t l a s u Polskich Strojów Lu'ddwych oraz Etnograficznej B i b l i o t e k i Muzeolo­ gicznej. 4 * Niezmiernie szerokie zainteresowania naukowe Prof. Frankowskiego można by w dziedzinie etnografii podzielić n a pewne działy. Na pieirwszym miejscu należałoby wymienić Jego zainteresowania sztuką ludową, n a d r u g i m —• kulturą materialną, n a trze­ cim — zainteresowania kulturą duchową <główhie magią i obrzędowością ludową). Trzeci dział pozo­ staje w bardzo b l i s k i m związku z badaniami nad sztuką ludową. Nie należy też pomijać zainteresowań muzeolo­ gicznych Profesora, t a k teoretycznych j a k i prak­ tycznych (technika ekspozycji), rozwijanych przez 18 l a t n a stanowisku d y r e k t o r a Muzeum Etnograficz­ nego w Warszawie. Z pracami w dziedzinie muzeal­ n i c t w a łączą się ściśle zainteresowania fotografiką naukową i dokumentarną . Prof. F r a n k o w s k i pod­ kreślał zawsze (choć sam bardzo dobrze i szybko rysował), iż „żaden najpoprawniejszy rysunek n i e może być porównany j a k o dokument n a u k o w y z do­ brze w y k o n a n y m Zdjęciem f o t o g r a f i c z n y m " . Stąd też zwracał zawsze niezmiernie baczną uwagę na poprawne w y k o n y w a n i e zdjęć poszczególnych bada­ nych obiektów, i c h wielostronne ujęcie, a przy fo­ tografowaniu narzędzi — n a wykonanie zdjęć na­ rzędzi w i c h f u n k c j i . Również kierując pracami Swych uczniów stale kładł nacisk na stosowanie pra­ widłowej dokumentacji fotograficznej. 5 e 7 Człohek-korespondent Król. A k a d e m i i H i s t o r i i w Madrycie 1918, członek-korespondent Król. A k a ­ demii Galicyjskiej w L a Cbruna 1919, członek-koresp. Narodowego Muzeum Antropologii w Madrycie 1918, członek-korespondent Portugalskiego Towarzystwa A n t r o p o l o g i i i Etnologii w Porto 1918, człohek-korespohdent Portugalskiego Towarzystwa Etnografii i Archeologii w Lizbonie 19119. W katastrofie Muzeum utracił Prof. F r a n k o w ­ ski znaczną Część Swoich materiałów z badań, p r a w i e cały dorobek życia, przygotowane do d r u k u prace i wielką ilość pieczołowicie zebranych eksponatów. Zniszczenie Muzeum Etnograficznego w Warszawie było największym ciosem w życiu Prof. F r a n k o w ­ skiego. E. F r a n k o w s k i , Zbiory etnograficzne w Pol­ sce I. „Lud", L w ó w 1922, t . X X I , s. 40—50; tenżey 3 4 5 250 W dorobku n a u k o w y m Prof. Frankowskiego na pierwsze miejsce wysuwają się praCe poświęcone sztuce ludowej w e Wszelkich j e j przejawach, zwią­ zanych z c y k l e m dorocznym i cyklem życia człowieka wraz z t y m wszystkim, co człowieka otacza. W po­ glądach n a sztukę ludową Prof. F r a n k o w s k i skłaniał Się k u psychologizmowi, z t y m jednak, że zawsze podkreślał wyraźnie, iż w badaniach nad sztuką l u ­ dową, pojętą zawsze Wielostronnie, musi się pamiętać 0 aspekcie historycznym. Swoje poglądy podał w roz­ prawie o sztuce ludowej , określając j e j a k o „próbę teorii f o r m y i emocji". Streszczając SWe poglądy Prof. F r a n k o w s k i pisał: „Sztuka jest przejawem poczucia piękna, które jest organiczną Częścią duszy ludzkiej. Jest ona bogac­ t w e m i radością Wszystkich członków gromady współ­ żyjącej, ale j e j twórcami są t y l k o t y p y twórcze. Piękno, które nie zha rozwoju w czasie i przestrze­ n i , może się przejawiać w myśli, słowie i uczynku, w samym człowieku l u b w jego dziełach. Forma dzieła sztuki jest zewnętrznym wyrazem jego prze­ znaczenia i treści. Forma wyrobów l u d z k i c h uzależ­ niona jest o d materiału i techniki, które kształtują formę i Wpływają n a stopień zmienności jej treści. Z zagadnieniem f o r m y i materiału nierozerwalnie związanym pozostaje zagadnienie b a r w y i ornamen­ tu. Ornament, który r y t m i c z n i e wiąże się z formą, jest przejawem głębokich wartości piękna. Dążąc dó w y r a z u czystej r y t m i k i dzieło sztuki może docierać d o głębi twórczych złoży naszej jaźni, do źródeł emocji, wyładowywać j e i rzutować n a świat otacza­ jący, wyrażając j e w Czterech w y m i a r a c h czasu 1 przestrzeni." Powyższe krótkie podsumowanie obszernego a r t y ­ kułu nie może oczywiście przedstawiać całokształtu emocjonalnej teorii sztuki (nie t y l k o sztuki ludowej), której to teorii tWórcą był Prof. F r a n k o w s k i . Rolę czynnika emocjonalnego w sztuce ludowej podkreślał Prof. F r a n k o w s k i także w Swych wcze­ śniejszych pracach, wydawanych w języku hiszpańskilm . N a temat sztuki ludowej wypowiadał się Prof. F r a n k o w s k i na konferencji w Jadwisinie, stwier­ dzając, że należy traktować sztukę j a k o „moment biologicznego wyładowania fizjologicznego i psycho­ logicznego". „Trzeba dać kulturę l u d o w i , a wtedy zobaczymy, że te tradycje, które tkwią w n i m i w nas, 8 8 10 Le musee ethnagraphiąue Paris 1928, n r 5. de Varsavie, „Muselon", E. F r a n k o w s k i , Fotografia w ludoznawstwie, „Ziemia", Warszawa 1922, V I I , s. 100—111. 6 , E. Frankowski, Sochy, radia, płużyce i pługi w Polsce, W y d . Inśt. Etnologii U. P., Poznań 1929, n r 1, s. 22. 7 E. Frankowski, Sztuka ludowa, „Wiedza o Pol­ sce", t. I I I , s. 3415H-4I16, talbl. X X X I I , i l . 129. 8 8 E. F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, cyt. wyd., s. 416. io Ę Frankowski, Estelas discoideas de la Penin­ sula Ibćrhcn, „Memorias de l a Comisión de Investigaciones Paleonltológicas у Prehistóricas", M a d r i d 1920, n r 25, s. 192, rye. 72, tabl. X , bibl., mapa. �znajdą swój w y k w i t i przejawy w w a r u n k a c h prze­ żyć, które są nieodzowne d l a wytworzenia p r a w d z i ­ wej s z t u k i . " Profesor zajimował się aż do końca SWego życia zagadnieniami, związanymi z metodo­ logią badań n a d sztuką ludową . Sztuką l u d u polskiego interesował się Prof. F r a n ­ kowski żawSZe Wszechstronnie. Zajmowały go wszyst­ kie dziedziny tej sztuki i j e j Wszelkie przejaWy Duże zbiory materiałów ż tej dziedziny Stracił Prof. Frankowski w Warszawie W r o k u 11939, lecz pozostało jeszcze вроГе a r c h i w u m MiSz w p r y w a t n y c h zbiorach. Profesor zajmował się także sztuką ludową Hisz­ panii, Portugalii i K r a j u Basków. Praca o wypala­ nych i wystrzygiwanych ozdobach (i znakach) n a skó­ rze 'zwierząt pociągowych półwyspu Iberyjskiego nie straciła do dziś wartości i aktualności, podobnie j a k praca opublikowana w języku portugalskim o zdobionych jarzmach -portugalskich i hiszpań­ skich , n i e mówiąc już o szczególnie cennej pozycji 0 nagrobkach człekokształtnych z półwyspu I b e r y j ­ skiego i o s t u d i u m o sztuce ludowej Basków . Zainteresowania Profesora Frankowskiego w dzie­ dzinie k u l t u r y materialnej uzewnętrzniły się W ukła­ dzie ekspozycji etnograficznej w Muzeum Etnogra­ ficznym w Warszawie, a także w pracy o narzędziach uprawy z i e m i . Rozpocząwszy badania nakł obrzędowością ludową w r o k u 1914 , w dalszych studiach dążył P'rof. F r a n ­ k o w s k i do usystematyzowania obrzędowości ludóWej w cyklach życia, rodzinnych i d o r o c z n y c h . W badaniach n a d magią ludową, Profesor intere­ sował się procesem myślenia ludów pierwotnych. W podsumowaniu pracy „Zabiegi magiczne p r z y po­ życzaniu, k u p n i e i sprzedaży u l u d u polskiego" pisał: „Zabiegi magiczne, związane z pożyczaniem, k u p n e m 1 sprzedażą j a k o przejawy tego myślenia wspólnego 1 1 12 14 15 18 17 18 19 20 Рог. B. Urbanowicz, Aktualne zagadnienia pla­ styki ludowej. Wypowiedzi na Konferencji w Jadwisinie, „Polska Sztuka Ludowa", 1921, n r 4—5, s: 146—153. E. Frankowski, Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową, „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i H i s t o r i i Sztuki, K r y t y k i Artystycz­ nej oraz Metodologii Badań n a d Sztuką", P. I . 'S., Warszawa 1951, n r 5, s. 369—382, skrót referatu. E. F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, cyt. w y d . ; ten­ że, Wycinanki i ich przeobrażenia, „Lud", Lwów 1923, t. X X I I , s. 82—128; tenże, Krzyże kamienne i domki drewniane na cmentarzach poleskich, „Ziemia", War­ szawa 11925, t . X , s. .134—1136, ryc. 4; tenże, Malowan­ ki. Sztuka Ludowa w Polsce I, W-wa—Kraków 1928, plansz 5, n l b . 2; tenże, Wycinanki. Sztuka Ludu w Polsce II, W-wa—Kraków 1928, plansze, s. n l b . 2; tenże, Les decoupures de papier. L'art populaire en Pologne, W - w a 1928; tenże, Les peintures decoratives. L'art populaire en Pologne, W - w a 1928; tenże, Hafty kurpiowskie, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1953, n r 6, s. 382—383, ryc. 13; tenże, Złotogłowie kaszubskie, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1954, n r 3, s. 148—161, ilustr. 13, b i b l . E. Frankowski, Los signos ąuemados у esquilados sobre los animales de tira de la Peninsula Ibćrica, „Memoria de l a Real Sociedad Espanola de H i s t o r i a Natural.", M a d r i d 1916, n r 5, t. X , s. 267— 309, i l . 49. E. F r a n k o w s k i , As cangas e jugos Portugueses de jungir os bois pelo cachaso, „Terra Portuguese", Lisboa, marco de 1916, n r 2, S. 1—16, ilustr. 24. 11 12 13 14 15 wszystkim l u d o m p i e r w o t n y m , nie są czymś wyróżniająco charakterystycznym d l a l u d u polskiego". Przyswajanie nauce polskiej osiągnięć zagranicz­ nych w interesujących go dziedzinach , j a k również zagadnień metodologicznych, jest również zasługą Prof. Frankowskiego. W badaniach Wielkopolski Profesor skierowywał zainteresowania Swych uczniów n a tematy związane głównie ze sztuką i b u d o w n i c t w e m tego regionu , nie pomijając zagadnień z dziedziny k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej . Prof. Frankowski habilitował T. Seweryna i A. Chętnika. 21 22 1 23 * Profesora Frankowskiego cechowała niezmierna sumienność badawcza, dociekliwość, ostrożność i pre­ cyzja w w y p o w i a d a n i u sądów, a już w p r o s t wyjąt­ kowa skrupulatność w pracach przeznaczonych do d r u k u . N i e wypowiadał się nigdy, n i e mając bartiao Szerokich podstaw materiałowych i porównawczych i Wszelkiej dokumentacji o niezbitej wartości auten­ tyzmu. Zasób Jego wiedzy był o l b r z y m i , a zebrane materiały niejednokrotnie bezcenne. Jako d a w n y uczeń Profesora Frankowskiego prag­ nąłbym podkreślić Jego w i e l k i talent pedagogiczny i umiłowanie pracy dydaktycznej n a d młodzieżą aka­ demicką. Podkreślenie Jego zasług n a t y m p o l u nie będzie z mojej strony k o n w e n c j o n a l n y m formaliz­ mem, leCz stwierdzeniem niewątpliwych faktów. Pro­ fesor n i e t y l k o dzielił się z n a m i olbrzymią Swą wiedzą, lecz żądał od na$ równej sobie dociekKwości i sumienności w badaniach, nagięcia się d o ścisłości metody i wszechstronnego ogarniania zagadnień. Pra­ cował d l a przyszłości n a u k i w obranym przez siebie zakresie. Krzysztof Wolski E. Frankowski, Estelas discoideas de la Penin­ sula Iberica, cyt. w y d . E. Frankowski, B I arte popular Vasco, cyt. wyd. E. Frankowski, Sochy, radia, płużyce i pługi w Polsce, w y d . InSt. Etnologii U . P., Poznań 1929, n r 1, s. 1-^22, ryc. 33, m a p 2. " E. Frankowski, Niedziela Palmowa w Kotlinie Sądeckiej, „Ziemia", 1914, s. 215^-217, ryc. 3. JO e. FrankoWski, Sistematizacion de los ritos usados en las ceremonias populares, cyt, w y d ; tenże, Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, „Biblioteka Regionalna", Warszawa 1928, t. I I , s. 1—80, ilustr. E. Frankowski, Zabiegi magiczne przy pożycza­ niu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego, „Lud", L w ó w 1925. E. Frankowski, Organizacja nauki w Hiszpanii, „Nauka Polska", Warszawa 1931, X I V , s. 213'—262, i w odbitce; tenże, Etnografia radziecka, „Wieś", 1949, n r 26, s. 4—5; tenże, Etnografia radziecka, „Lud", Poznań 1952, t . X X X I X , 1948^1951, <druk 19Э2), s. 1—42, i w odbitce; tenże, Etnografia w p i e r u n szych 12 tomach drugiego wydania Wielkiej Encyklo­ pedii Radzieckiej, „Lud", W r o c l a w 1954, X L I , s. 831—84Г7, i inne. Por. też: Las mćtodos de la Etnolo­ gia, „Pobl. de l a Sociedad de Estudios Vascos", San Sebastian 1920. Por. prace: A. Glapy, S. Błaszczyka, K. Klęsk, T. Wróblewskiego, M . T a r k i , Z. Wierczyńskiej-Grodedkiej. 18 17 18 21 22 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0e31489e342bfc33e374a4b1ba01375.pdf 26f0fc9ad68137cccb69d0b3bcb8f1e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1738 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1609 Title A name given to the resource Europa marzeń / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.305-324 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVII: 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa EUROPA MARZEŃ MARZENIA: MIĘDZY RZECZYWISTOŚCIĄ A UTOPIĄ W końcu lutego 2003 r. ogłoszono konkurs pod hasłem „Europa moich ma­ rzeń", zorganizowany przez Stowarzyszenie Młodzi bez Granic, Pocztę Polską oraz Polskie Radio. Konkurs adresowany był do uczniów szkół ponadgimnazjalnych (w wieku 16-20 lat). Do 31 marca można było nadsyłać prace plastyczne, projekty znaczka pocztowego lub/i strony internetowej albo wypowiedzi w formie eseju. W tej ostatniej kategorii nagrodą był indeks na europeistykę na Uniwer­ sytecie Jagiellońskim albo na Studia Europejskie na Uniwersytecie Warszaw­ skim lub na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej . Organizatorzy konkursu zastrzegli, że prace pisemne powinny nawiązywać do tematyki integracji euro­ pejskiej i stanowić wypowiedź na jeden z trzech tematów: 1. Polak? Europej­ czyk? Obywatel świata? Jak rozumiesz pojęcie 'obywatelstwo europejskie'?; 2. Zjednoczona Europa - w jaki sposób integracja europejska wpłynie na kultury narodowe?; 3. Historia Europy a historia Unii Europejskiej - ogólnoeuropejskie wartości w Europie jutra . Informację o konkursie przeczytałam w pociągu, którym jechałam do Torunia na zajęcia ze studentami etnologii tamtejszego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Pomyślałam, że mogłabym wykorzystać pierwsze po przerwie międzysemestral­ nej ćwiczenia z etnologii Europy (dla I i I I roku) i porozmawiać z młodymi ludźmi o Europie ich marzeń. Poprosiłam też studentów I roku - niewiele star­ szych od tych, którzy mogli wziąć udział we wspomnianym konkursie, mających już za sobą walkę o indeksy - by napisali, jak wyglądałaby Europa ich marzeń (nie ukierunkowywałam jednak ich myślenia i nie narzucałam schematów wypo­ wiedzi, tak jak uczynili to organizatorzy wspomnianego konkursu, podając ogól­ ny problem i trzy szczegółowe tematy, spośród których mogli wybierać autorzy esejów). Byłam ciekawa, na co przede wszystkim zwrócą uwagę studenci, jakie problemy zostaną przez nich uznane za najważniejsze i jaki obraz wymarzonej Europy można będzie skonstruować na podstawie ich wypowiedzi. 1 2 3 1 PAP/MT, Konkurs z indeksami, Metropol, 20.02.2003, s. 11 oraz: www.konkurs.org.pl; info@konkurs.org.pl www.konkurs.org.pl W zajęciach biorą także udział studenci Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych (MISH) prowadzonych na U M K . 2 3 �306 IWONA KABZIŃSKA Otrzymałam 49 prac. Zdecydowana większość miała formę mniej lub bardziej obszernego (od 1 do 5 stron rękopisu lub wydruku komputerowego), starannie przemyślanego wypracowania lub eseju. Jedną ze studentek (Michalinę Łubecką) zainspirowała Oda do młodości Adama Mickiewicza, Magdalena Basa natomiast nadała swej pracy formę wyimaginowanej rozmowy internetowej . Trzy osoby przedstawiły wypowiedzi w punktach (wcześniej umówiliśmy się, że będzie to dozwolone). Studenci, którzy napisali o Europie swoich marzeń wskazywali najczęściej na wiele problemów, omawiając szczegółowo wybrane kwestie. Niektórzy nie ukrywali, że temat, na jaki mieli się wypowiedzieć nie był dla nich łatwy, wcześniej bowiem nigdy się nad nim nie zastanawiali: Europa moich marzeń? Nigdy nie zastanawiałam się nad tym. Zawsze myśla­ łam o tym, że nie chcą mieszkać czy żyć w Europie, ale nigdy nie myślałam, co w Europie można by zmienić, poprawić [32] ; Przyznam szczerze, że w moich ma­ rzeniach nigdy nie uwzględniałam Europy, nie myślałam o niej. Raczej o sobie, o moich bliskich, o tym, co chcę robić, jak ma wyglądać moje życie, a przecież to się tak bardzo łączy! W obliczu czekającej nas integracji z Unią Europejską, to jak będzie wyglądała Europa będzie miało ogromny wpływ na moje życie [43]. Jeden ze studentów stwierdził: Problem wydawał się początkowo bardzo prosty jednak po głębszym zastanowieniu dotarło do mnie, że nie jest to aż takie proste, jak mogłoby się wydawać. O ile nie miałem problemów z dostrzeżeniem tego, co mi się we współczesnej Europie nie podoba, o tyle problem pojawił się, kiedy spróbowa­ łem wyobrazić sobie, jak te rzeczy można by poprawić, żeby obraz Europy był bliski ideałowi z naszych marzeń. Ponieważ marzenia nic nie kosztują, a nawet czasami się spełniają, postanowiłem wykreować sobie taki właśnie ideał [14]. Autorki dwóch prac obawiały się (zupełnie niepotrzebnie), że nie będą mogły odpowiedzieć na pytanie o Europę ich marzeń, ponieważ nie podróżowały po niej, nie znają jej z bezpośrednich doświadczeń. Jedna osoba natomiast nie ukrywała, że wypowiada się na zadany przeze mnie temat niechętnie: Temat pracy [...] nieodparcie kojarzy mi się z propagandą prounijną, prowadzoną często także na nienajwyższym poziomie i [...] wzbudza moją niechęć, gdyż moje marzenia [...] raczej nie są przeze mnie formułowane w kategoriach „europej­ skich ", tzn. pewnie ich realizacja wpłynęłaby na sytuację w Europie, ale jakoś niezbyt często przychodzi mi zastanawiać się nad tym. Ale tutaj muszę [..^ponie­ waż zastanawiania się na ten trudny dla mnie temat wymagają ode mnie studia, na których przecież nikt mnie siłą nie trzyma. A więc - starając się ponosić od­ powiedzialność za swoje życiowe decyzje - piszę, choć z niechęcią [5]. 4 5 4 Za szczególnie ciekawe, refleksyjne i oryginalne uznałam ponadto prace: Amelii Andrzejowskiej, Anny Bocian, Igi Czechowskiej, Zofii Frankowskiej, Jakuba Jabłońskiego, Macieja Kopycińskiego, Anny Kwiatkowskiej, Tymona Krawca, Marty Przybylińskiej, Michała Rydlewskiego, Tadeusza Skowrońskiego, Mirosława Szwabowicza, Nataszy Świderskiej, Katarzyny Terki, Aleksandry Zalewskiej, Żanety Zawadzkiej i Jana Zieniewicza. Liczby w nawiasach kwadratowych odpowiadają - wprowadzonym przeze mnie - nume­ rom prac napisanych przez studentów (prace te znajdują się w moim archiwum prywatnym). W nawiasach okrągłych podaję liczbę wypowiedzi dotyczących poszczególnych kwestii. 5 �EUROPA MARZEŃ 307 Prace pisane były przed referendum (7-8 czerwca 2003), które miało poka­ zać, czy społeczeństwo polskie pragnie przystąpić do Unii Europejskiej. W wielu wypowiedziach widoczna była świadomość czekających nas zmian. Protestowa­ no jednak przeciw sformułowaniom, mówiącym o naszym „wejściu do Europy": Trochę irytują mnie często ostatnio słyszane hasła w stylu: „Polska do Europy!", „Europa szansą dla nas!". Polska od wieków ma trwałe miejsce i bogaty wkład w historię i kulturę kontynentu, tak że bez Polski nie byłby on już Europą [8]; Zalewa się nas oczywistymi absurdami, z których najsłynniejszym jest „wejdźmy do Europy", „stańmy się Europejczykami", bo stać nas na to. Tymczasem [...] Europejczykami zamieszkującymi Europę byliśmy zawsze, problemem była jedy­ nie koniunktura polityczna [40]. Ta sama osoba krytycznie oceniła kampanię pro­ wadzoną w mediach, mającą zachęcić polskie społeczeństwo do głosowania „TAK" w czerwcowym referendum: To, co obserwować możemy w mediach, na ulicach, a nawet na własnej wycieraczce, w ciągu ostatnich trzech miesięcy, to niebotyczna propaganda, finansowana przez rząd (i nie tylko). [...] Dodam jeszcze, że Unię reklamuje się także poprzez scenariusze popularnych telenoweli. Tak czy inaczej zewsząd napływają głosy poparte „autorytetami" władzy, sztuki i nauki, nawołujące do oddania głosu na tak. Zapytam, czy indoktrynowanie to przejaw demokracji i czy demokratyczne jest zagłuszanie faktów reklamówkową niepełną prawdą? [...] Próba stworzenia wyimaginowanej rzeczywistości w sfe­ rze marzeń niesie ze sobą niebezpieczeństwo utopizacji tejże. Żyjemy w eko­ systemie, świecie realnym, a nie wymyślonym, a Europa, jaką podają nam „na widelcu" niepokojąco jawi się jako rysunkowa ziemia obiecana. Kraina wspólnoty, dobrobytu, euroregionów i braku granic. Faktyczna sytuacja wszyst­ kich krajów europejskich (także tych, które należą do Wspólnoty) jest zgoła inna i daleka od moich marzeń [40]. A oto przykłady kilku innych wypowiedzi, krytykujących prounijną propa­ gandę, kreującą utopijne wizje Europy jutra: Politycy roztaczają nierealne wizje przyszłej zjednoczonej Europy. Każdy ma trochę inną koncepcję europejskiego Edenu, lecz ogólnie ujmując, panowałaby w nim równość, powszechny dobrobyt, tolerancja, nie byłoby bezdomnych, żebraków. Często zapominają dodać, że nie trzeba byłoby pracować, płacić podatków, wszyscy byliby równi, ale byliby rów­ niejsi, do których każdy z marzących by się zaliczał [11]; Dźwięk słowa Europa nasuwa mi skojarzenia dobrobytu i powszechnie panującej przyjaźni. To kraina - utopia, gdzie wszystko jest widziane w różowych barwach, nazwane pięknymi słowami. Słyszę w myślach hymn europejski, zacierający wszystkie krzywdy i znoszący wszelkie bariery. W Europie „reklamowanej" przez pisma prounijne wszyscy jesteśmy braćmi, wszędzie panuje bezgraniczna tolerancja. Niestety, aby rzeczywiście to wszystko mogło stać się choć w części prawdą, trzeba przede wszystkim zburzyć ten obraz [20]; Radio i telewizja cały czas „zakrzykują" nas informacjami o Unii Europejskiej jako o cudownej wspólnocie państw, która zapewni nam lepsze jutro [...] Śmieszy mnie jednak owa zmasowana kampania, która usiłuje nam coś wmówić. Historia uczy, że Europa zawsze była terenem ścierania się rozmaitych wpływów i rozgrywek politycznych - jedni dominowali, �308 IWONA KABZIŃSKA drudzy (jak np. Polska) rzadko mieli coś do powiedzenia. Jest to w zasadzie nor­ malne i raczej się nie zmieni [...] Muszę przyznać, że coraz częściej przeraża mnie słowo Europa - kojarzy mi się z siecią układów, porozumień, z wielką machiną finansową. Zaczynam mieć wrażenie, że stajemy się trybikami jakiejś maszyny, że powoli tracimy tożsamość (może bardziej byliśmy Europejczykami w XIX wieku, gdy nie było nas na mapie, niż jesteśmy dziś?) [30]. Studenci wiedzą, że realizacja marzeń bywa bardzo trudna; czasem są one po­ strzegane jako utopia. W większości wypowiedzi zauważalny był realizm, połą­ czony z nutą optymizmu i nadziei, że przynajmniej część marzeń może się spełnić, że nie są to wyłącznie „pobożne życzenia". Zależy to jednak od nas samych, od pojedynczych osób i od wszystkich mieszkańców Europy: Nic się nie zmieni, jeśli to my, Europejczycy, nie zaczniemy działać i dążyć do tego, żeby Europa stała się właśnie Europą marzeń [1]; Europę swoich marzeń można budować w samym sobie, doskonaląc się i czerpiąc uroki z życia i natury, a może wtedy uda się „zara­ zić" innych i stopniowo, systematycznie uleczać świat i ludzi, z ich maniakalnodestruktywnymi przywarami, krok po kroczku, człowieka po człowieku [2]; Należy zmienić samego siebie, swoją Europę „wewnętrzną", aby było lepiej, inaczej. Nie można oczekiwać, aż ktoś, na przykład jakiś tyran, zrobi to za nas [41]; Zastana­ wiam się, jak można zmienić świat, który tak daleko odbiega od ideału. Od czego zacząć? Wydaje mi się, że jedynym sensownym rozwiązaniem jest ulepszenie własnej osoby, gdyż często nie mamy wpływu na innych ludzi, tak niedostępnych jak politycy. Leopold Staff napisał, że „jedyna godna rzecz na świecie: twórczość, a szczyt twórczości to tworzenie siebie". Może dzięki właśnie takiej twórczości zbudujemy kiedyś szczęśliwą Polskę, Europę, świat... [9]. Zdarzały się wypowiedzi pełne zwątpienia w możliwość realizacji marzeń (nie znaczy to jednak, że mamy z nich zrezygnować); były również osoby, które uważały, że marzenia nie mają sensu: Marzenia często oddalone są od realiów rzeczywistości i niemożliwe do spełnienia, ale marzyć może każdy, więc i ja nie odmówiłem sobie tej przyjemności [14]; Europa moich marzeń nigdy zapewne nie zaistnieje. Za jakiś czas człowiek odkryje kolejną granicę, co spowoduje za­ nik starych. Inne cele i inne perspektywy popchną w nicość dość czcze rozważa­ nia o marzeniach. Jednak, gdyby nie marzenia, do dziś tkwilibyśmy w platońskiej jaskini, nieprawdaż?[l5]; Europa moich marzeń, to Europa, która może istnieć i funkcjonować jedynie w moim umyśle. To wyidealizowana Europa, która w re­ alnym świecie nie ma prawa funkcjonować, gdyż człowiek - jako jednostka sa­ mo destruktywna - celowo, bądź nieświadomie zmierza ku zagładzie [2]; Trudno mi jest mówić o Europie moich marzeń, wówczas gdy sama Europa jest powszech­ nym złudzeniem. Sądzę, że pora wreszcie przestać marzyć i rozpocząć solidną pracę. Jesteśmy odpowiedzialni za każde nowe wydarzenie i każdą zmianę, jaka będzie miała miejsce i powinniśmy być świadomi, że jako Europejczycy będziemy tym, co z siebie zrobimy [20]. Marzenia żyją [jednak] w każdym z nas. Są od­ skocznią od codziennego, szarego dla większości ludzi życia. Aby mogły powstać wyobrażenia o idealnej rzeczywistości, wyprzedzić je muszą problemy, z którymi codziennie toczymy boje. Uświadomienie sobie tej brutalnej prawdy jest właśnie �EUROPA MARZEŃ 309 kluczem do świata marzeń [...] Nie zapominajmy myśleć o ideałach. Marzenia są bowiem motorem do działania i zmian na lepsze [35]; Pomarzyć zawsze można, choć marzenia mają to do siebie, że rzadko się spełniają. Są po to, żeby były [43]. POKÓJ, WOLNOŚĆ I DOSTATEK Jakie problemy nękają dziś Europę i co - zdaniem toruńskich studentów etnolo­ gii - należałoby w niej zmienić? Co należałoby zmienić, by stała się ona miejscem wymarzonym, by żyło się w niej łatwiej? Często w młodzieńczych marzeniach pojawia się Europa bez wojen (16 wypowiedzi) i konfliktów etnicznych (4), takich jakie miały (i mają) miejsce na Bałkanach lub na Kaukazie, bez konfliktów religij­ nych i kulturowych (1). Europa bezpieczna (10), bez przemocy (4), totalitaryzmu (1), nacjonalizmu (1), imperializmu (1) i dyskryminacji (1). Europa demokratycz­ na (3), bez autorytarnych rządów (3), sprawiedliwie rządzona (4): W Europie moich marzeń rządy powinny być sprawiedliwe, a korupcja nieznana. Ludzie nie powinni zaspokajać jedynie swoich ambicji, ale przede wszystkim starać się żyć zgodnie ze swoim sumieniem, nie wyrzekać się prawdziwych wartości dla zysku i sławy [31]; W Europie moich marzeń nie ma miejsca na nienawiść, stawianie własnych interesów ponad dobro ogółu [4]. W wymarzonej Europie ludzie byliby wolni (5) i równi wobec prawa (10); wolność rozumiano jako możliwość swobod­ nego dokonywania wyborów, wolność słowa i wyznania, suwerenność kulturową i polityczną, ale też np. wolność od lęków, wojen i konfliktów: Boję się marzyć. Jeśli jednak, to chciałabym żyć w bezpiecznej Europie. Kontynent moich marzeń, to świat wolny od konfliktów, wojen, ale jednocześnie Europa zróżnicowań [30]; Moim marzeniem jest całkowita eliminacja przemocy z życia codziennego. Wyma­ gałoby to całkowitej zmiany mentalności wielu ludzi. Cudownie byłoby, gdyby każ­ dy, w każdym miejscu, mógł się czuć bezpiecznie, być wolnym od uczucia łęku i strachu przed innymi ludźmi i żeby stan taki mógł zaistnieć bez udziału takich organów jak policja czy wojsko. Chodzi o to, żeby brak przemocy nie był wymuszo­ ny przemocą, tylko wolną wolą wszystkich ludzi [14]; Marzy mi się totalna integra­ cja wszystkich ludów Europy i nie chodzi tu bynajmniej o integrację opartą na potencjalnych korzyściach ekonomicznych czy militarnych. Chodzi tu o integrację świadomościową, sytuację, w której każdy uznawałby wszystkich za równych sobie pod każdym względem. O stabilność takiej Europy mogłaby dbać grupa rządzą­ cych, których rzeczywistym celem byłoby działanie na rzecz dobra ogółu, a nie tylko zachowywanie pozorów [14]. Jedna osoba stwierdziła natomiast, że równość jest utopią: Mottem Europy, w której żyjemy nie jest „ Wszyscy ludzie będą brać­ mi". To hasło brzmi raczej: „Słowa, słowa, słowa". Wiara w omnipotencjępisa­ nych zasad jest zbyt wielka; niestety, w sferze marzeń (nie tylko zapewne moich) znajduje się tej wiary wykorzenienie [15]. Kilka osób uznało wojny i różnego typu konflikty za zjawisko nieuniknione: Smutną prawdą jest fakt, że pomimo całego dorobku cywilizacyjno-społecznego nie potrafimy zapobiec nieszczęściom. Stajemy bezradni wobec konfliktów etniczno-rełigijnych, chociażby na Bałkanach, staramy się wyciszać zatargi, �310 IWONA KABZIŃSKA pacyfikować zbrojne działania, ale nie potrafimy znaleźć ostatecznego rozwiąza­ nia, kładącego kres bratobójczym rzeziom [24]. Wojny - toczone od wieków - stały się dla człowieka czymś naturalnym: Pierwsze moje myśli związane z tematem to: pokój, tolerancja, wolność. Ale czy na pewno? Czy byłbym w takiej Europie szczęśliwy? I tutaj pojawiają się wątpliwości. Na kontynencie pełnym wolności oraz tolerancji trudno byłoby utrzymać pokój i porządek. Może dlatego czasem człowiek „ucieka od wolności"? Niektórzy psychologowie twierdzą, że pokój nie jest stanem dla człowieka naturalnym. Jeden z ważniejszych ludzkich popędów, według Freuda, to popęd ku śmierci, thanatos. Naszej egzystencji od dawna towarzyszy wojna. Heraklit nazwał ją „ matką wszystkich rzeczy ", a wiek XX udowodnił, że wojna jest także „matką wynalazku". [...] Choć usuwa się dziś śmierć z krajobrazu roztaczanego przed mieszkańcami „globalnej wioski" McLuhana, to jednak wojna wciąż obecna jest w mediach, a przemoc - w naszym życiu. Na ulicy pobiją cię dla telefonu komórkowego, a z mass mediów dowiesz się o kolejnej „wojnie o pokój". [...] Bez względu na swą genezę, wojna wciąż nam towarzyszy, czasem ukryta w ekonomii lub polityce, ale równie okrutna. [...] To człowiek jest źródłem wojen, nietolerancji, zniewolenia. To „człowiek człowiekowi zgotował ten los ". Marząc o Europie pokoju, tolerancji i wolności, musiałbym marzyć o Europie bez ludzi... [44]; Tak naprawdę przez ostatnie tysiąclecia nic się nie zmieniło. Powstają koalicje i antykoalicje, które wybijają się nawzajem w imię wyższych idei, czyli pieniędzy i władzy [11]. Jeden ze studentów stwierdził, że nie wyobraża sobie Europy pozbawionej kon­ fliktów: Może wydać się to dziwne, niezrozumiałe, naiwne lub głupie, ale nie chcę, nigdy nie chciałbym Europy bez problemów, konfliktów, uprzedzeń, Europy uczesa­ nej "na grzecznego chłopczyka ", prymusa siedzącego w pierwszej ławce, Europy idealnej ... Europa - ta dziewczyna o oliwkowej cerze, czarnych, kręconych wło­ sach i bursztynowych oczach - powinna ciskać błyskawicami w spojrzeniu, być „nieoswojona" i w szkolnej toalecie palić papierosy [29]. Bardzo ważna jest też -jego zdaniem - innego rodzaju walka - walka z własnymi słabościami, ograni­ czeniami, walka o realizację marzeń, o lepsze miejsce w życiu (jednak bez naru­ szania dobra innych i krzywdzenia drugiego człowieka): Europa idealna byłaby mordercza. Byłaby kontynentem ludzi niezdolnych do walki w obronie swych ma­ rzeń i ideałów. Byłaby pozbawiona pierwiastka szaleństwa [...]. Bez tej walki byli­ byśmy niczym, nigdy nie potrafilibyśmy siebie określić, poznać [...] Życie bez walki, szaleńczego biegu, jest dramatem [...] Czy gdybym nie usłyszał, brzmiących jak krzyk, słów: „jesteś tylko biednym, niewykształconym Polakiem, a moja córka jest z dobrej, włoskiej rodziny", miałbym siłę do walki o swoją miłość? Czy miałbym tyle siły, by uczyć się pracować nad sobą? Człowiek, który wypowiedział te słowa nic o mnie nie wiedział, a potraktował mnie jak psa, ale tym samym pokazał mi, w co trzeba wierzyć, czemu ufać i o co walczyć [29]. W marzeniach wielu osób pojawia się Europa stabilna i silna gospodarczo (3), co ma znaczenie dla stabilizacji społecznej i politycznej. Panuje w niej dobro­ byt (4), jednak bez nadmiernej pogoni za pieniądzem (9) i nachalnej konsumpcji [31]. Nie ma tu korupcji (3), wyzysku (2) i bezrobocia (4) - walka z nim należy do �EUROPA MARZEŃ 311 zadań priorytetowych [39]. Nie ma tu ciągłego pośpiechu (2), ani „wyścigu szczu­ rów" (4). Ludzie pomagają sobie nawzajem, są uśmiechnięci i szczęśliwi (1), stać ich na pogodne życie [14]: Przede wszystkim chciałbym, żeby życiu przeciętnego Europejczyka nie towarzyszyły ciągle wszelkiego rodzaju kalkulacje ekonomiczne, decydujące przeważnie o jego działaniach i sposobie życia. Jest to ogromy minus dla współczesnej Europy (jak również całego niemal świata), że jednostka musi nieustannie dążyć do zdobywania pieniędzy, które pozwolą jej na zapewnienie sobie godnych warunków do życia. Wynika z tego podział na łudzi bardzo boga­ tych, którzy nie muszą martwić się o swój byt materialny, ludzi przeciętnych, którzy żyją w miarę dostatnio i całą masę ludzi biednych, którzy żyją często poniżej wszel­ kich standardów. To właśnie z walki o dobra materialne rodzi się najwięcej przestępstw i okrucieństwa, jakie przestępcom towarzyszy [14]; Nie byłoby dużej różnicy stopy życiowej (np. Anglika i Słowaka). Wszystkie biedniejsze kraje dosta­ wałyby dofinansowania, aż poziom życia w nich uległby poprawie [8]; Europa moich marzeń to taka, w której moja rodzina nie musi martwić się o swoje utrzyma­ nie. Gdzie jest praca i godne wynagrodzenie za nią [18]; W krajach, zwłaszcza wschodniej i środkowej Europy, zjawisko bezrobocia jest wielkim problemem. Oby kraje unijne pomogły nam rozwiązać tę kwestię. Jednak czy poradzą sobie z „hor­ dami" bezrobotnych, przybywających „za chlebem"? Przecież Unia, to nie worek bez dna. Zamożne państwa mają już dość rąk do pracy lub, co gorsza, tych, którym pracować się nie chce, względnie nie mają na nią pozwolenia... [35]; Nie jestem zwolenniczką wielkiej równości materialnej [...]. Wynagrodzenia powinny być adekwatne do wykonywanej pracy, ale każdemu chcącemu pracować wypłata powinna pozwolić na życie przynajmniej na średnim poziomie [...]. Ludzie nie musieliby pracować po 12 godzin przez cały tydzień za 500 złotych na miesiąc i patrzeć w oczy dzieci, które nie zjedzą kolacji i - być może - śniadania [11]. Marzeniem jednej ze studentek była Europa bez hipermarketów i supermar­ ketów, w których pieniądze z zysków odpływają do akcjonariuszy i kadry kierow­ niczej, zwykle zagranicznej, zamiast zostawać we wspólnocie lokalnej. Posiadają one ogromną siłę nabywczą, co daje im wielką siłę przetargową i pozwala wymu­ szać na rolnikach i przetwórniach niskie ceny. Zatrudnienie w skomputeryzowa­ nych hiper- i supermarketach jest niższe niż w zieleniakach, gdzie wszystkie czyn­ ności wykonuje się ręcznie. Statystycznie na jednego pracownika w gigant sklepie przypada ośmiu z małego sklepiku [...] Obniżanie wartości niektórych dóbr stwa­ rza wrażenie niskich cen. Tylko pozornie. W tym samym czasie trwają zabiegi sztabu psychologów i specjalistów od marketingu, aby skłonić klientów do zaku­ pu drogich dóbr [43]. Sześć osób podkreśliło, że w wymarzonej Europie nie byłoby zjawiska biuro­ kracji: Póki co Europa dąży do największego zbiurokratyzowania każdej z możli­ wych dziedzin życia [15]; Dobrze by było, gdyby wszelkiego rodzaju sprawy papierkowo-urzędowe i sposób ich załatwiania wyglądały w każdym kraju podobnie [...] niech znikną wszelkiego rodzaju sieci mc donaldsowopodobne, a na ich miej­ sce pojawią się sieci urzędów szybkiej obsługi, w których panowałyby takie same zasady, jak obecnie w „szybkich restauracjach" i innych tego typu przybytkach. �312 IWONA KABZIŃSKA Wszędzie tak samo, trafić nie trudno, uśmiech na twarzy, porządek, wszystko szyb­ ko i sprawnie, wc za darmo. To już byłoby pięknie. Służbę zdrowia też bym pod to podpiął [34]. O konieczności zmian w służbie zdrowia i lepszej opieki nad niepełnosprawnymi wspomniały jeszcze dwie inne osoby. Według jednej z nich, Europa marzeń to miejsce, gdzie większy nacisk niż na zbrojenia i manifestację siły kładzie się na oświatę, służbę zdrowia, pomoc społeczną, kulturę i ekologię. To miejsce bez ciągłych bezowocnych konferencji i pompatycznych wystąpień, za to z efektywną pomocą dla najsłabszych jednostek [22]. EKOLOGIA W wymarzonej Europie wiele uwagi poświęca się ochronie środowiska natu­ ralnego (16 wypowiedzi). Ludzie troszczą się też o zwierzęta (4), jedzą zdrową żywność (3), są świadomi odpowiedzialności za świat, w którym żyją (2): Europa moich marzeń to miejsce, w którym jest dużo lasów i jezior, to miejsce, w którym dzikie zwierzęta są wolne i mają przestrzeń dla siebie. To miejsce, w którym miasta są czyste, a domy ludzi przestronne. To miejsce, w którym chce się żyć, a wyjeżdża z konieczności tylko [27]; Wszędzie byłoby bardzo czysto i zielono. Wszystko, a przynajmniej dużo artykułów, będzie z wtórnych materiałów. Ludzie docenią wieś i ekologiczny tryb życia. Będą bardziej dbali o środowisko i częściej korzystali z jego uroków [8]. Jedna osoba wspomniała o problemie uregulowania koryt rzecz­ nych, które w mniemaniu władz są niebezpieczne z powodu corocznych wylewów i podtopień. Jednak czy jest to dobry pomysł? Może faktycznie pola nie byłyby tak często zalewane, ale co z florą i fauną, które regulację rzecznych nabrzeży przypła­ cić mogą swoją zagładą. Obecnie udowodniono już, że uregulowanie koryta Renu nie było wcale tak dobrym pomysłem. Z brzegów zniknęło dzikie ptactwo, a rzeka i tak nie stała się do końca posłuszna. Trudno bowiem stawać w szranki z naturą. Również założenia gospodarki leśnej na Zachodzie nie wypadły zadowalająco. Powodem było częste wycinanie lasów, tworzenie sztucznych akwenów, na których rosły jedynie samotne drzewa bez sąsiedztwa ściółki i niższych partii lasu. Tym razem Zachód przegrał na korzyść Wschodu, gdzie nie ograniczano swobodnego wzrostu drzew, a co więcej - zakładano liczne szkółki leśne. Dzisiaj to właśnie polscy leśnicy zostali wynagrodzeni przez swoich sąsiadów za bardzo dobre za­ łożenia gospodarki leśnej [35]. Ta sama osoba przestrzega: Nie patrzmy ślepo w „ dobrą ", bo ładnie wyglądającą, zmodyfikowaną genetycznie żywność. Nikt chyba również nie zaprzeczy, że zdrowszy od „zgąbczałej" wołowiny jest góralski oscypek. Jednak odpowiednia reklama czerwonego pomidora, o smaku papieru, w środku zimy robi swoje. Kupujemy... bo ładnie wygląda. A czy jest zdrowy? To już problem, nad którym mało kto się zastanawia. W dwóch wypowiedziach powtórzył się motyw wegetarianizmu: Dobrze by było, żeby wszyscy byli wegetarianami, bo wtedy zniknąłby problem mnóstwa koni wywożonych tysiące kilometrów na rzeź. [...] Jeśli konie już muszą być zabi­ jane, to wykonanie tego mogłoby mieć miejsce przed podróżą w ciasnych tirach, a nie po. Zapewne świeżość i aromat potraw lekko by się zmniejszyły, ale wydaje �EUROPA MARZEŃ 313 mi się, że w tym przypadku smakosze wykazaliby zrozumienie [34]; Europa moich marzeń to kontynent tylko i wyłącznie z ekologiczną żywnością. I jeszcze fenome­ nalnie by było, gdyby wszyscy ludzie wcale nie jedli mięsa - tylko wszechogar­ niający wegetarianizm. Zdaję sobie jednak sprawę, że wprowadzenie zakazu kon­ sumpcji mięsa jest absurdalne, żeby nie powiedzieć faszystowskie. Niemniej jednak chciałabym bardzo, aby przynajmniej nie istniały wielkie kurze farmy czy też gigantyczne obory, chlewnie i tego typu pomieszczenia, będące obozami koncentracyjnymi dla zwierząt [42]. Ta sama osoba napisała, że rozpoczęłaby budowę Europy marzeń od prze­ kształcenia architektury miast, a także zmiany panującego w nich klimatu, który oddziałuje na ludzi niekorzystnie przez przegrzanie atmosfery na skutek wystę­ powania tzw. „efektu asfaltu" i „efektu lustrzanego". Jak ograniczyć „efekt asfaltu" i „efekt lustrzany"? Wbrew pozorom, w bardzo prosty sposób. Trzeba jak najwięcej sadzić drzew i ogólnie roślin. Pochłaniają one (dzięki chlorofilowi) kwanty promieniowania czerwonego, zacieniają grunt, no i - rzecz jasna - two­ rzą optymalne warunki życia dla mikroorganizmów. [...] Kolejnym plusem wyni­ kającym z sadzenia roślin zielonych jest to, że liście, gałęzie, a nawet źdźbła traw tłumią porywy wiatru, dają cień oraz upiększają krajobraz. Co jednak zrobić, gdy dla roślin nie ma miejsca? Rozwiązaniem mogą być ogrody i baseny zakła­ dane na dachach budynków [42]. Dla ochrony środowiska i poprawy warunków życia niezbędne jest także ograniczenie transportu samochodowego i zastąpienie g o - w jak najszerszym wymiarze - komunikacją zbiorową, pociągami, tramwa­ jami, a także - rowerami. Jeden ze studentów przedstawił propozycję rozbudowy sieci kolejowej kosztem zmniejszenia liczby autostrad. Widziałbym dwa rodzaje dróg kolejowych: jedna sieć tylko i wyłącznie towarowa, druga - osobowa. Pierwsza sieć przyczyniłaby się do zmniejszenia liczby samochodów ciężarowych, a to przełożyłoby się na poziom zanieczyszczeń. Druga sieć połączeń wiodłaby przez bogate w piękne krajobrazy tereny, które obecnie są niszczone; lasy wyci­ nane są na rzecz budowy dróg szybkiego ruchu [34]. EUROPA OTWARTA Dość często (13 wypowiedzi) podkreślano, że Europa marzeń byłaby otwarta. Owo otwarcie dotyczyło braku granic wewnętrznych (4) - granice zewnętrzne byłyby jednak pilnie strzeżone (1) - akceptacji dla innych kultur (5), sprzyjającej m.in. budowaniu postawy poznawczej i refleksji towarzyszącej koegzystencji z in­ nymi kulturami [25], postaw i opinii (3), możliwości podróżowania (6), podejmo­ wania pracy (8), studiowania (2) lub mieszkania w dowolnie wybranym kraju (2): Studenci będą mieli świetlane perspektywy na przyszłość, tzn. będą wyjeżdżać na zagraniczne stypendia do różnych państw. Każdy mógłby spędzać np. rok w innym kraju, co znacznie przyczyniłoby się do zniesienia stereotypów, wzrostu tolerancji, zaznajomienia się z odmienną kulturą i tak oczywistych rzeczy, jak nauka języka [...] Studenci mieliby bardzo duże zniżki na pociąg i mogliby podróżować po całej Europie. Polacy zaczną jeździć na wycieczki, nie martwiąc się, że mają za mało �IWONA KABZIŃSKA euro. Każdy pojechałby do wymarzonego, często nigdy nie widzianego kraju [8]; Każdy kraj europejski chciałabym poznać z innych powodów: Hiszpanię - ze wzglę­ du na flamenco, na Goyę, na Salvadora Dali, na Picassa, na Almodovara, na żywiołowość, która nieodparcie kojarzy mi się z tym krajem. Anglię chciałabym zwiedzić, bo tam dla mnie jest ukryta europejska dusza muzyki, tam powstają inspi­ rujące i ciekawe projekty muzyczne, rodzą się genialne zespoły. Francję - ze wzglę­ du na kino francuskie, na nastrój, który stwarzali aktorzy grający w „Dzikich trzcinach ", ze względu na impresjonistów, ze względu na Luwr i kafejki francuskie, ze względu na trasę, którą codziennie przemierzała Amelia. Irlandię - bo tam są przecudne, baśniowe krajobrazy, bo Irlandczycy to silny, waleczny naród, bo interesuje mnie historia Irlandii. Rosję - bo kojarzy się z najlepszymi tradycjami tańca, bo są filmy Michałkowa, bo są dzieła mistrzów literatury rosyjskiej [...]. W każdym z krajów europejskich znajdują się tysiące dróg, po których warto pospacerować, są miejsca, których poznanie wzbogaca nasze doświadczenie, są zapachy, smaki, dźwięki... [13]; Chcę móc spełniać swoje zachcianki co do tego, gdzie np. spędzę wakacje, postudiuję popracuję, pomieszkam. Chcę w wieku 60 lat spędzać czas na wycieczkach (jak Niemcy - może to jakiś stereotyp, ale mam takie wrażenie, że niemieccy emeryci nic nie robią, tylko zwiedzają, zwiedzają, zwie­ dzają...) [43]. Dzięki możliwościom podróżowania człowiek mógłby uczyć się tolerancji (2) i języków obcych (1), przede wszystkim jednak poznawałby inne kraje i ich mieszkańców (3). Mógłby też przełamywać poczucie izolacji (1). Podróże umożliwiłyby również zmianę stereotypowego sposobu widzenia przed­ stawicieli różnych grup etnicznych i narodowych (5), aczkolwiek jest to zadanie bardzo trudne: Sądzę, że nie jest możliwe, aby Polacy mogli wejść do Unii i zosta­ wić za drzwiami wczorajszego dnia wszelkie uprzedzenia do Niemiec i Rosji. Myślę, że kraje, pomiędzy którymi panują podobne podziały nie są w stanie obda­ rzać się nieudawanymi uśmiechami. Antagonizmy takie nie są czymś nadzwyczaj­ nym [20]; Popieram jak najbardziej otwartość Europy na inne rejony świata. Przykłady można by mnożyć, niech wystarczy jeden - muzyka jazzowa. Ludzie inte­ resujący się tą dziedziną doskonale zdają sobie sprawę, ile muzyka europejska zyskała dzięki jazzowi, również ile jazz zyskał dzięki Europie. Chodzi tu przede wszystkim o wpływ muzyki klasycznej na jazz i na podniesienie go do rangi tzw. sztuki wysokiej. Oczywiście, ogromny udział w tym mieli muzycy europejscy. Jed­ nak najważniejsze w tym wszystkim jest to, że teraz — w przeciwieństwie do prze­ szłości - nie czyni się rozróżnienia na jazz europejski i amerykański [33]. Otwarcie się na inne kultury, kraje i kontynenty jest konieczne, by pozbyć się europocentrycznego spojrzenia (3) - przekonania o wyższości własnej kultury. Choć powoli traci ono swą siłę, to nadal zniekształca nasze mniemanie o innych [9]. PIĘKNO M O Z A I K I , TOLERANCJA I LĘK PRZED AMERYKANIZACJĄ Najczęściej jako zjawisko charakterystyczne dla wymarzonej Europy wymie­ niano wielokulturowość (24 wypowiedzi). W tym przypadku nie bez znaczenia jest z pewnością fakt, że autorami prac byli studenci etnologii: Wielokulturowość �EUROPA MARZEŃ 315 to jedna z najpiękniejszych rzeczy w Europie, jednak - mimo to - sprawiająca najwięcej problemów [1]; Istotą Europy jest różnorodność kulturowa, językowa, etniczna. Nie wyobrażam sobie, by można było pozbawić się tych specyficznych treści, jakimi obdarza nas każdy kraj, a nawet region. Pominięcie różnic i zunifi­ kowanie Europejczyków byłoby prawdziwym kresem Europy [24]; Europa moich marzeń powinna zachować różnorodność. Myślę, że to niezwykle cenne doświad­ czać odmienności i dawać odmienność. Głębiej wtedy doświadcza się siebie. To doskonała lekcja tolerancji, zrozumienia dla inności. Wydaje się, że także pokory, bo w końcu to, co swojskie nie musi być koniecznie pozbawione wad [19]; Piękno mozaiki polega na tym, że składa się ona z wielu różnych elementów z pozoru drobnych i mało znaczących. Mam nadzieję, że Europa pozostanie miejscem, gdzie stykają się ze sobą różne światy połączone ideą wspólnej akceptacji, a nie chęcią unicestwienia się [21]; Europa to miejsce, gdzie to, co dzieli narody - ich różnice kulturowe - nie dzieli ludzi. Ludzie żyjący w tej Europie potrafią wznieść się ponad własny naród, religię i spojrzeć na obcego bez uprzedzeń. Ta moja Europa to kontynent dobrobytu i szczęśliwości, harmonii i spokoju, kontynent, który tworzą różne kraje, narody, grupy etniczne [27]; Niektórzy chcieliby zunifi­ kować europejskie społeczności. Europa moich marzeń to postawienie na indy­ widualizm i samoświadomość Europejczyków [22]; Żaden kraj czy grupa etnicz­ na nie powinny zapominać o swoich korzeniach i tradycjach. Gdyby wszyscy żyli tak samo, świat byłby po prostu nieciekawy, monotonny [31]. Nie wystarczy jednak sama świadomość istnienia zróżnicowania kulturowego Europy. Niezbędna jest znajomość innych kultur, otwarcie się na nie, próba zro­ zumienia (6). Trzeba prowadzić dialog międzykulturowy, obejmujący nie tylko Europę, ale też inne kontynenty (3). Konieczna jest autentyczna akceptacja róż­ nic (8), tolerancja dla kulturowej odmienności, dla mniejszości etnicznych i narodowych, osób o innym kolorze skóry i tych, które reprezentują różne wy­ znania i poglądy (o tolerancji, obejmującej różne zjawiska, wspomniało 16 osób). W Europie marzeń nie ma miejsca na postawy ksenofobiczne (4): Europę moich marzeń widzę jako kontynent, w ramach którego kultura tworzona jest dzięki akceptacji inności i jej adaptacji, przy zachowaniu własnej odrębności nie tylko kulturowej, ale i społecznej, narodowej. Chciałabym, żeby słowa: Polak, Francuz, Niemiec, Węgier nadal istniały w naszym słowniku, a mianem Europejczyka określano by każdego z mieszkańców naszego kontynentu [21]. Dla lepszego poznania się mieszkańców Europy konieczne jest upowszechnianie informacji o tradycjach i współczesnych osiągnięciach kulturalnych poszczególnych narodów czy grup etnicznych. Mogą temu służyć np. przeglądy filmów, reprezentujących kinematografie różnych krajów. Ciekawym, według mnie, pomysłem są obchody dnia Polaka, Chorwata czy Belga, urządzane w całej Europie w tym samym cza­ sie. Organizowano by wtedy szereg spotkań i programów dotyczących danego kraju. Oczywiście, byłby to dzień wolny od pracy. Przykładowo w Dzień Francuza cała Europa jadłaby bagietki, uczyła się wymawiać „bonjour" i czytała o zam­ kach nad Loarą [...] Europejczycy, ci z Wysp Owczych czy Porto, wiedzieliby, że Polska to nie Rosja, tylko kraj o dużych tradycjach w środkowej Europie [8]. �316 IWONA KABZIŃSKA Kilka osób nie kryło obaw przed globalizacją (7) i amerykanizacją (8) Europy, widząc w nich zagrożenie dla kulturowej różnorodności naszego kontynentu, a także - dla europejskiej tożsamości: Dzisiejsza Europa dąży do globalnego zjed­ noczenia, do zlania się w jedną „ europejską masę " [2]; Postępująca amerykaniza­ cja naszej cywilizacji prowadzi do stopniowego zatracenia znacznie bogatszej kul­ tury europejskiej [...] W Europie tkwi magia. Stary kontynent przyciąga turystów, którzy pragną poczuć ducha europejskości [28]; Tak jak w średniowieczu zagroże­ nie muzułmańskie było czynnikiem jednoczącym kontynent, tak teraz - w dobie globalizacji i macdonaldyzacji kultury - zagrożenie amerykanizacją powinno być czynnikiem skłaniającym do zjednoczenia. Wspólna historia i wspólna kultura od wieków kształtowały tożsamość europejską. Teraz ta tożsamość wydaje się zagrożona [...] poszczególne państwa powinny pielęgnować i troszczyć się o swoją kulturę narodową, nie zapominając też o kulturze regionalnej i kulturze mniej­ szości etnicznych [4]; Nie chciałabym, byśmy z innych kultur czerpali tylko to, co powierzchowne i popularne, jak to obecnie się odbywa i wynika z fascynacji Stanami Zjednoczonymi. Uważam, że kultura amerykańska jest bardzo bogata i wartościowa, wydaje się jednak, że wiele osób stara się bez refleksji nad konse­ kwencjami naśladować tamtejsze style i mody. Nie dostrzegając piękna tamtejszej sztuki, kultury, wolą otoczyć swoje miasto hipermarketami z Mc 'Donaldsem w cen­ trum [23]; Chciałbym, żeby Europejczycy odrzucili tandetną wizję amerykańskiej rzeczywistości. Nie chodzi mi o całkowite odseparowanie i zamknięcie się, ale 0 czerpanie z innych kultur rzeczy jedynie wartościowych [41; My, Europejczycy, nie powinniśmy łatwo ulegać wzorcom, które posiadają amerykański rodowód. Jedzenie z Mc Donalds'a, filmy o głupawej, często naiwnej fabułę i posiadanie kilku samochodów to nie wszystko. Czasem szczęśliwszy jest ubogi pasterz z ru­ muńskiej Bukowiny, niż zachodni biznesman, który bez przerwy za czymś goni [35]; Chciałabym, żeby globalizacja i urbanizacja nie rosły w tak zastraszającym tem­ pie, a kultura masowa ustąpiła tej tradycyjnej, ludowej [31]. EUROPEJSKA TOŻSAMOŚĆ I WSPÓLNY D O M Europa marzeń, to Europa, która potrafi korzystać ze swojego doświadczenia 1 bogatej historii [1], która nie zapomina o swojej przeszłości i bogactwie kulturo­ wego dziedzictwa (5), pielęgnuje własne tradycje (europejskie i lokalne), a jedno­ cześnie - jak już wspomniałam - jest otwarta na inne kultury i nie lęka się tego otwarcia: Jeśli Europa pragnie stać się czymś więcej, niż abstrakcyjną ideologią musi kultywować zbiorową pamięć. To zaś wymaga aktywnego odkrywania korzeni kulturowych i etycznych oraz odrodzenia europejskiej cywilizacji. Tę zaś Jan Paweł II interpretuje w kategoriach wspólnego dobra, jedności duchowej, wspól­ nego etosu, a Europę rozumie jako symbol pojednania opartego na szacunku dla osoby ludzkiej, jej indywidualnych i wspólnotowych aspektów [36]. Do autorytetu Jana Pawła I I odwołała się także inna osoba, poszukując sposobu na ustanowienie ładu w Europie. Jan Paweł II mówi: „Nową jedność Europy winniśmy budować na tych duchowych wartościach, które ją kiedyś ukształtowały, z uwzględnieniem �EUROPA MARZEŃ 317 bogactwa i różnorodności kultur i tradycji poszczególnych narodów". Taka właś­ nie Europa ma, według mnie, sens. Europa, która będzie dysponować spoiwem silniejszym ponad podziałami, Europa zróżnicowana, ale taka sama, bo wyzbyta ksenofobii, egocentryzmu, partykularyzmów. Europa będąca wspólnym marzeniem i celem [...] Bez ustanowienia prymatu osoby nad rzeczą Europa stanie się jedynie miejscem pogoni i wyścigu w coraz to nowszych technologiach, rozwoju gospodar­ czym i wynalazkach. Te dziedziny są niezbędne, lepszy status materialny pozwoli ludziom z ufnością patrzeć w przyszłość, wyeliminuje nienawiść krajów biednych do zamożnych sąsiadów, ale należy rozciągnąć nad Europą płachtę humanizmu, która pozwoliłaby mądrym politykom, a także świadomym społeczeństwom, zgod­ nie podążać do celu, jakim jest z pewnością budowa naszego wspólnego domu - Europy [24]. O konieczności budowy wspólnego europejskiego domu i wspól­ noty kulturowej wspomniało w swych pracach sześć innych osób: W moim mnie­ maniu Europa nie powinna ograniczać się jedynie do nazwy. Winna być domem nas wszystkich, Europejczyków. Europa moich marzeń to nasz wspólny dom, w którym możemy czuć się dobrze, komfortowo i swobodnie [47]; Europa to nasz kontynent, więc powinniśmy czuć się tu jak u siebie w domu, bez obaw i lęków wieść życie spokojne i pewne jutrzejszego dnia [6]. Jedna osoba stwierdziła: Nikt nigdy nie rozwijał w nas jakiegoś poczucia wspólnoty z naszymi sąsiadami. Prze­ ciwnie! Od dziecka słyszymy o biednym Wschodzie, wspaniałym Zachodzie, czy dalekich, wrogich, obcych Bałkanach. Nie dokonywałam też nigdy żadnej syntezy, czy porównania — jeśli śledziłam historię, kulturę czy politykę jakiegoś kraju, zawsze miało to charakter jednostkowy. I dziś nagle jesteśmy świadkami gwałtow­ nych przemian dotyczących myślenia o Europie [30]. Jedna z osób marzy o powstaniu Stanów Zjednoczonych Europy. Jednak i w takiej Europie, będącej jednym organizmem państwowym i jednym narodem europejskim, tolerowano by inność i pamiętano o swoich korzeniach - celtyckich, germańskich, słowiańskich, romańskich [15]. Inna osoba stwierdziła, że jej Euro­ pa, to Europa zjednoczona, wielowyznaniowa, tolerancyjna religijnie, kierowana rządami wybitnej jednostki wspomaganej przez ciało ustawodawczo-doradcze, trochę na podobieństwo Stanów Zjednoczonych, ze wzmocnioną rolą prezydenta tak, by to on był postacią centralną, a nie walczące ze sobą partie. [...] Utrzymy­ wanie odrębnych ciał politycznych w państwach zjednoczonej Europy to niepo­ trzebne obciążenie budżetu [44]. W jednej wypowiedzi pojawiło się określenie Europy mianem ojczyzny: Europa moich marzeń to przede wszystkim Europa, o której mogłabym powiedzieć, że jest moją drugą ojczyzną. Bardzo często bowiem wielu z nas traktuje Europę jak coś obcego, nie utożsamia się z nią, a przecież chyba każdy, kto żyje na terenach, które zalicza się do tego kontynentu powinien mieć świadomość, co za tym słowem się kryje i co znaczy, że jesteśmy Europejczykami. Każdy obywatel Europy powinien darzyć ją szacunkiem, bo tylko wtedy można mówić o czymś pięknym [1]. W europejskiej wspólnocie każdy kraj miałby swoje godne miejsce. Także Polska: Chcę, żeby Polska coś znaczyła w europejskiej wspólnocie, żeby dostrze­ żono potencjał, który w niej tkwi, żeby zdolni ludzie mogli się rozwijać, zwłaszcza �318 IWONA KABZIŃSKA młodzi artyści, którzy w obecnej rzeczywistości nie mają zbyt wielkiej szansy, by zabłysnąć. Żeby polska sztuka, nasza tożsamość i kultura nie zaniknęła [...] Jak już będę wracała np. z wakacji w Grecji, to chcę poczuć tę naszą polskość [43]. Nie chcę być Europejką! Chcę być Polką w Europie! Co z tego, że formalnie poczuję się Europejką, skoro Francuz czy Włoch nadal nie będzie wiedział, kim jestem? [30]; Unia Europejska to twór przede wszystkim polityczny. Moim zda­ niem, jeśli chodzi o naukę i kulturę podział na Europę i Polskę jest dyskusyjny. Przyglądając się choćby tylko XX wiekowi widać, że Polacy nie mają się czego wstydzić ani w dziedzinie sztuki, ani w sferze nauki [33]; Liczę na tolerancję. Brak podejrzliwych lub współczujących spojrzeń ze strony ludzi, których infor­ muję, że jestem z Polski już by mnie zadowolił [34]. Nie byłoby też dyskrymina­ cji środowisk wiejskich: Wieś ma przecież tak duże tradycje, bogactwo obycza­ jów... nie powinno się tego bagatelizować [31]. W procesie budowania europejskiej wspólnoty bardzo ważne byłoby stopniowe zacieranie różnic cywilizacyjnych między Wschodem i Zachodem Europy, m.in. przez pomoc krajom biedniejszym w ich rozwoju. Idea połączenia Wschodu i Za­ chodu jest [również] czynnikiem stymulującym i powodującym rozwój, zwłaszcza wobec coraz większego naporu kultury amerykańskiej. Połączenie to może stano­ wić nową jakość konkurencyjną wobec pewnej pustki ideologicznej, w jaką wciąga nas model amerykański [12]. Ważne jest również to, by wszyscy mieszkańcy Euro­ py byli w niej traktowani jednakowo, bez względu na miejsce zamieszkania (wschodnie lub zachodnie obszary kontynentu), a także pochodzenie. W jednej pracy pojawił się apel o lepsze traktowanie uchodźców: Przede wszystkim powinni mieć oni prawo do zasymilowania się z nowym krajem, otoczeniem i kulturą. Ich traktowanie nie powinno być różne od traktowania obywateli danego państwa. Wydaje mi się, że poczucie równości to jedna z tych cech, które dałyby Europie prawdziwe szczęście i pokój [6]. Zdaniem jednej ze studentek, przydałoby się wy­ myślić jakąś doskonałą formę porozumiewania się między Europejczykami, włada­ jącymi różnymi językami, niż język właśnie, bo angielski nie zawsze wystarcza. Może coś w rodzajuponadjęzykowej europejskiej (i nie tylko) telepatii? [19]. W POSZUKIWANIU CZŁOWIEKA I LUDZKIEJ WSPÓLNOTY Autorzy 15 prac wskazali na konieczność zmian charakteru relacji międzyludz­ kich, wielu postaw i zachowań, a także - rozwiązania istotnych problemów spo­ łecznych. Nierzadka była przy tym idealizacja przeszłości: Otaczający nas świat jawi mi się nie tylko jako wielki, kulturowy tygiel, ale także jako skupisko wszyst­ kiego, co najgorsze: brutalności, zakłamania, biedy i niepokoju. Powoli odchodzą w niepamięć zasady moralne, a ludzie zaczynają kierować się egoistyczną chęcią zysku. Nie w każdych dziedzinach życia pamiętamy o tak powszechnych niegdyś przejawach człowieczeństwa jak: przyjaźń, honor, litość, wyrzuty sumienia i mi­ łość. Prowadzi to do ogólnonarodowej samozagłady. Wydaje mi się, że słowa Marcela Maussa - „Musimy wszystko ułożyć na nowo " - są adekwatne do dzisiej­ szej sytuacji [9]; Myślę, że nie jest dobrze. Ludzie są anonimowi. Mijają się na �EUROPA MARZEŃ 319 ulicach, jakby mijali przedmioty. Stąd tyle chorób psychicznych, czy zaburzeń oso­ bowości. Człowiek ma świadomość, że w tym świecie, na tym kontynencie, w tym kraju, czy nawet w tym mieście jest nikim. [...] Przywódcy państw decydują za całe narody, narzucają im swą wolę. Nikt nie patrzy na człowieka. A człowiek porusza się pomiędzy betonowymi budynkami, do których często nie ma dostępu słońce, niczym kiedyś w dżungli. To między innymi przyniosła cywilizacja. Odcięła czło­ wieka od natury, [...] uczyniła go anonimowym, nawet pośród sąsiadów, pozbawia go znaczenia, tak że ma ograniczony wpływ nawet na własne życie. Pozbawiła go najwyższych wartości i rozmydliła pozostałe, zabrała czas potrzebny na przeżycie życia. To wszystko zrobiła w imię ludzkości, ale zapomniała o człowieku [32; podkr. aut.]; Chciałabym, żebyśmy my - ludzie się nawzajem w tej Europie szanowali, żebyśmy nie chcieli się tylko „nachapać", a wpadli czasem na pomysł zrobienia dla kogoś czegoś dobrego [...] Marzy mi się także, aby niekompetentne osoby nie udawały kompetentnych [...], żebyśmy nie byli tak chętni do oddawania krzywd, w dodatku z nawiązką i żebyśmy nie patrzyli na współobywatela jak na potencjal­ nego złodzieja naszych pieniędzy [5]; Tak jak każdy chciałabym, żeby ta przyszła Europa była najlepsza z możliwych. Ten idealny, wielki kraj to - moim zdaniem - miejsce, gdzie prawo chroni niewinnych i bezbronnych, a nie morderców, pedofiłi i złodziei. Można w nim przejść się nocą, nie obawiając się, że nie powróci się już z tego spaceru. [...] Ten wymarzony świat powinien być bez białych kopert wręcza­ nych pod biurkiem, szpitali pozbawionych podstawowego sprzętu i policji, która ściga tylko źle parkujących [...] Marzę o świecie [...], w którym nie byłoby starców żebrzących, bo ich emerytury nie wystarczają na chleb. [...] Niepełnosprawni nie musieliby wdrapywać się na drugie piętro po schodach w urzędach czy szkołach [...] Władza zajmowałaby się istotnymi sprawami nie debatując, czy długość ogór­ ków konserwowych spełnia unijne wymagania lub czy oscypki powinny być produ­ kowane w sterylnych warunkach [11]; Konieczna jest przemiana mentalności, roz­ budowanie ducha współpracy i porozumienia [24]; Rodziny powinny być związane emocjonalnie, a nie tylko materialnie. Dziś widzimy wiele przykładów patologii, przemocy, wulgarności. Świat nie jest zbyt kolorowy. Chciałabym to wszystko zmie­ nić, ale to bardzo trudne [31]; Europa moich marzeń to ludzie. Ludzie dobrzy, mili i szczęśliwi. To ludzie decydujący o tym, jak wygląda ich mała społeczność lokalna, mający wpływ na „małe" sprawy, dziejące się w ich sąsiedztwie, a przez to i na wielkie sprawy kraju. Europa to miejsce, gdzie to, co dzieli narody, ich różnice kulturowe, nie dzieli ich jako ludzi. Ludzie żyjący w tej Europie potrafią wznieść się ponad własny naród, religię i spojrzeć na obcego bez uprzedzeń [27]. Autor tej wypowiedzi podkreślił, że pozytywny stosunek do drugiego człowieka byłby tym, co łączy mieszkańców Europy, mimo ich zróżnicowania etnicznego, kulturowego. Jedna ze studentek wymieniła całą listę próśb co do kształtu Europy: Chcę się w Europie czuć dobrze, to jest mieć pracę i poczucie bezpieczeństwa [...] Chcę, żeby politycy nie kradli, żeby chuligaństwa nie było, żeby każdy miał pracę, żeby zniknęły nałogi, żeby podziałów nie było, żeby każdy miał dom, żeby wszyscy byli mili, żeby ludzie nie chorowali (za bardzo, dopuszczalne tylko przeziębienia), żeby można się było porozumieć z drugim człowiekiem, żeby zniknęło oszustwo, �320 IWONA KABZIŃSKA kłamstwo, ból, żeby każdego ktoś kochał, żeby każdy zwierzak miał swój dom (zwłaszcza milusie kotki), żeby nikt nie wiedział co to wojna, nietolerancja, żeby wszystkim żyło się dobrze i szczęśliwie, żeby..., żeby..., żeby...[43]. W wymarzonej Europie powinno być miejsce dla prawdziwej miłości. Współ­ cześnie uczucie to sprowadza się w ogromnym stopniu do kultu ciała wysmaro­ wanego wstrętnym samoopalaczem. Nauczyliśmy się spychać miłość w głąb nas samych. [...] Zwracamy się w stronę używek i drobnych przyjemności, aby na chwilę zapomnieć o udrękach i problemach. Przywiązujemy zbyt wiele uwagi do ulubionych marek ciuchów, papierosów, etc, które stały się swoistymi substytuta­ mi wartości. Mamy problemy z zachowaniem szacunku i pokory dla nas samych. Nakręcone miedzianym kluczykiem robociki, które zrobią wszystko, żeby wdra­ pać się parę szczebli wyżej po stopniach kariery - to właśnie my. Pieniądze zaczęły krążyć nam w żyłach zamiast krwi [...] Książki stały się swoistymi ściereczkami do kurzu zalegającego na półkach [...] To wszystko należałoby zmienić, nie nastąpi to jednak, jeżeli każdy z osobna człowiek nie uświadomi sobie, jakie pozorne jest jego obecne szczęście, które odnajduje w kąpieli pieniężnej [41]. 0 potrzebie pięknej, dojrzalej miłości napisały jeszcze dwie inne osoby. RELIGIA W studenckich wypowiedziach na temat Europy marzeń bardzo mało uwagi poświęcono religii. Można tylko przypuszczać, że tak często głoszone ideały tolerancji, otwartości, wielokulturowości i akceptacji odmienności kulturowej (nie zawierające bezpośrednich odniesień do religii) oznaczają m.in. zgodę na istnienie obok siebie różnych wyznań. Kwestia wiary nie była jednak najczęściej przedmiotem refleksji. Dwie osoby wspomniały o chrześcijańskich korzeniach Europy. Jedna z nich - o czym już była mowa - odwołała się do słów Jana Pawła I I o budowaniu wspólnoty europejskiej opartej na wartościach duchowych. Inna osoba napisała, że marzy jej się Europa bez degradacji wartości etycznych [18]. Nie wiemy jednak o jakie wartości chodzi, ani też czy ich źródłem jest religia (jeśli tak, to jaka). W dwóch wypowiedziach była mowa o nadrzędnej wartości jednostki, w dwóch innych - o konieczności rozwoju duchowego. Autorka jed­ nej z prac stwierdziła natomiast, że marzy o istnieniu państw laickich w Europie. Byłaby to jednocześnie Europa niejednolita, tolerancyjna, w której bez nienawiści żyją obok siebie emigranci z Surinamu, Maroka, francuscy ateiści, irlandzcy protestanci i polscy katolicy [7]. Jeden ze studentów otwarcie wypowiedział się przeciwko religii mono­ teistycznej: Przeciwny jestem idei chrystocentrycznej, bowiem religie Księgi, religie monoteistyczne, takie jak chrześcijaństwo czy islam, mają charakter ekspansywny, agresywny, nietolerancyjny. Inny student stwierdził natomiast, że bez religii, wiary, przyszłość nie istnieje. Bóg daje nam tyle radości, miłości 1 pomocy, że nie jestem w stanie zrozumieć dlaczego ludzie tak łatwo Go odrzu­ cają [41]. O wierze w Boga, przenikającej całą naszą egzystencję, porządkującej świat, w którym żyjemy, napisała w swoim wierszu Katarzyna Terka [43]: �EUROPA MARZEŃ 321 Europa to muzyka Ziemi Bez kakofonicznych dźwięków techno, czy czegoś na tę nutę. Tylko świerszcz grający na swych malutkich skrzypcach Albo wąż cichutko grzechocący na swojej grzechotce. To miejsce bez smutku Bez nienawiści, bez nudy. To miejsce z książkami pięknymi, dobrymi, mądrymi książkami, Które przenoszą do innych światów, by myślom pozwolić wznieść się ponad ciało. To miejsce pełne miłości, którą każdy zmysł odbiera I jakoby do raju przenosi. Gdzie wszystko jest w Bogu i wszystko jest Bogiem. To miejsce bez sztucznej inteligencji, która jak bezlitosny nowotwór Życie zżera. Chciałabym żyć tam, gdzie w pogoni za kasą nikt nie staje się szmatą. Gdzie czas wypełnia się treścią. Gdzie zwierzęta też głos mają. Gdzie dom to miejsce, do którego chce się wracać z dalekiej podróży. Gdzie wszystko jest w Bogu i wszystko jest Bogiem... ZACHOWAĆ TO, CO JEST LUB WRÓCIĆ DO CZASÓW M I N I O N Y C H Zdecydowana większość osób pragnęła głębokich przemian obecnej sytuacji, dzisiejsza Europa odbiega bowiem zdecydowanie od ich marzeń. Dostrzegają wie­ le problemów, zjawisk wymagających szybkich przeobrażeń. Autorzy trzech prac podkreślili natomiast, że nie chcieliby niczego zmieniać: Chcę, by Europa choć jeszcze przez chwilę była taka, jaka jest - z uprzedzeniami wobec inności, separatyzmami, przestępczością, ale i całym swoim pięknem i bogactwem [...], aby Euro­ pa choć jeszcze na chwilę wstrzymała swój morderczy bieg [...] tak abym zdążył zaufać swojemu szaleństwu i być w życiu szczęśliwym [29]; Moim zdaniem, wielu aspektów nie należałoby w ogóle zmieniać. Odpowiada mi na przykład szerokość geograficzna, klimat naszego kontynentu (może Bałtyk mógłby być troszkę cieplej­ szy). Nie mam również aspiracji, aby wymyślać nowe państwa, zatrzeć granice pomiędzy już istniejącymi. Sądzę, iż występowanie pewnych podziałów tożsa­ mościowych, kulturowych czy etnicznych nadaje pewnej dynamiki Europie. Są one przyczyną waśni i sporów, lecz zawierają w sobie jednocześnie tyle piękna i uroku. Nie chciałbym aby społeczeństwo europejskie było totalnie zunifikowane [41]; Europa powinna być bardziej konserwatywna, a mniej liberalna [4]. Trzy osoby marzą o powrocie do przeszłości: Europa moich marzeń, to Euro­ pa prapoczątku. To ląd „za górami, za lasami", o którym Norman Daviespisał, że był tylko „długim półwyspem bez nazwy", na którym bezimienni pionierzy zaczynali nowe życie [30]; Chciałabym cofnąć czas o setki, jeśli nie tysiące lat. Wrócić do czasów społeczeństw pierwotnych, kiedy nie były jeszcze ukształtowa­ ne państwa, kiedy życie ludzkie miało inny sens, kiedy miało ono jakikolwiek sens. Teraz życie jest pogonią za fortuną (w sensie pieniędzy, nie szczęścia), za wygodą, czasem - za jedzeniem. Nie ma czasu na prawdziwe, istotne treści życia. Ludzie prowadzą wyścig z czasem, chcą być najlepsi, najbogatsi. Tylko po co? �322 IWONA KABZIŃSKA [...] Chciałabym cofnąć czas. Odnaleźć czasy, kiedy człowiek nie był człowiekowi wilkiem, kiedy ludzie się kochali lub nienawidzili, ale nie przechodzili obok sie­ bie obojętnie, nie traktowali się jak rzeczy i nie wykorzystywali się wzajemnie [32]; Chciałabym powrotu do czasów, gdzie wybierano wodzów spośród ludzi, którzy na to miano zasłużyli. Powrotu do czasów, w których ludzie szanowali przyrodę, czuli się z nią zespoleni, potrafili z nią współistnieć i czerpać z niej tyle, ile potrzebowali [26]. ZAKOŃCZENIE Podsumowując, można powiedzieć, że Europa przyszłości, o której napisali toruńscy studenci etnologii, jest przede wszystkim wielokulturowa, otwarta na inne kultury, kraje i kontynenty, a zarazem świadoma swej odrębności kultu­ rowej i historycznej, mająca poczucie wspólnoty i własnej tożsamości, dbająca o jej zachowanie. Jest też bezpieczna, sprawiedliwie rządzona, silna gospodar­ czo, bez biurokracji i bezrobocia, a także - kultu pieniądza i nadmiernie rozwi­ niętej konsumpcji, która staje się celem samym w sobie i treścią życia. Ogromne znaczenie przywiązuje się w niej do ochrony środowiska naturalnego, ekologicz­ nej świadomości i odpowiedzialności za świat, w którym żyjemy. Zasadnicze zmiany nastąpiłyby w relacjach między ludźmi. Mniej byłoby w nich egoizmu, przedmiotowego traktowania człowieka, anonimowości, a więcej przyjaźni, zau­ fania i miłości, nie mającej nic wspólnego z kultem ciała, nie sprowadzonej do seksualnej sprawności. Człowiek byłby najwyższą wartością. Do podobnych wniosków prowadziła dyskusja na temat Europy marzeń, jaką przeprowadziłam podczas ćwiczeń z I I rokiem etnologii (osoby te nie wypowia­ dały się już na piśmie). I tu mówiono przede wszystkim o Europie zróżnicowanej kulturowo, w której czyni się wiele dla zachowania różnorodności państw, regio­ nów i „małych ojczyzn", a także całego kontynentu. Europie, której mieszkańcy mieliby świadomość bycia Europejczykami, bezpiecznej, bez wewnętrznych granic, zjednoczonej gospodarczo i politycznie, dostatniej {żeby ludzi stać było nie tylko na podstawowe rzeczy, ale też na rozrywki i podróże), w której bogaci pomagaliby biednym i wszyscy ludzie mieliby równe szanse, takie same możli­ wości podejmowania decyzji {żeby jedno państwo nie miało decydującego głosu - Niemcy, Francja czy Anglia). Jedna osoba stwierdziła, że jej marzeniem jest silna Polska, zachowująca włas­ ną kulturę, odrębność i godność, żeby nie traktowano nas jak gorszych członków Unii Europejskiej. W tej zróżnicowanej kulturowo Europie doceniono by każdą kulturę, nie tylko niemiecką, francuską czy angielską, ale też rumuńską, czeską, polską, grecką. Nieważne, czy kraje te są biedne i ciche, czy bogate. Wspomniano także o uchodźcach, zastanawiając się, czy należy otworzyć gra­ nice przed wszystkimi, czy też pomagać krajom, z których pochodzą największe fale uchodźców, by zahamować tendencje migracyjne. Nowym, w porównaniu z wypowiedziami studentów I roku, zagadnieniem była konieczność prowadze­ nia polityki prorodzinnej we wszystkich krajach europejskich. �EUROPA MARZEŃ 323 Jeden ze studentów doszedł do wniosku, że w Polsce nie można odnieść suk­ cesu. Wzorem dla niego są Niemcy, gdzie ludziom stawia się wysokie wymaga­ nia, ale jednocześnie stwarza możliwości realizacji planów życiowych i rozwoju. Wyraził on przekonanie, że po wejściu Polski do Unii Europejskiej zapanuje u nas praworządność i ład. Trzy osoby miały nadzieję na znalezienie pracy w którymś z państw unijnych. W wypowiedziach studentów etnologii U M K na temat Europy marzeń widocz­ ne są wpływy humanistycznego wykształcenia, a także studiowanego kierunku, obecność perspektywy antropologicznej - refleksji nad „swoimi" i „obcymi", stereotypami, konfliktami etnicznymi, dialogiem kultur, wielokulturowością, globalizacją, lokalnością, tożsamością. Widoczne są wpływy lektur znajdujących się w programie studiów i tych, których studenci poszukują na własną rękę. Niektóre osoby odwoływały się wprost do etnologicznych doświadczeń: My - antropolodzy bardzo obawiamy się, że wszystkiego nie poznamy, nie przeczyta­ my tych wszystkich książek i z tyloma ludźmi nie porozmawiamy, właściwie to czasami chcielibyśmy zatrzymać czas, ale [...] tego zrobić się, niestety, nie da [29]; Nie zgadzam się z „ nacjonalistycznym fundamentalizmem " Ernesta Gellnera i podobnymi poglądami, choć jednocześnie postuluję ustrój na kształt republiki prezydenckiej [...]. Tutaj pojawia się problem antropologii kultury: „jedność ludz­ kiej myśli symbolicznej a wielość i różnorodność kulturowych pomysłów na ży­ cie". Relatywizm jest potrzebny, aby chronić kulturowy indywidualizm zagrożony homogenizacją, nietolerancją, etnocentryzmem [44]. Zdaniem jednej ze studentek, przed etnologią stoi wielkie wyzwanie. Powinna ona być w Europie jedną z nauk przodujących [20]. Ta sama osoba stwierdziła, że badane przez etnologów antagonizmy w stosunkach sąsiedzkich i mechanizmy po­ wstawania obcości są zjawiskiem powszechnym. Nie znikną też one, jak sądzę, z europejskiej rzeczywistości, choć w Europie wymarzonej przez młodych etno­ logów nie są one raczej pożądane. Zjawiska należące do sfery etniczności (m.in. konflikty etniczne, relacje między „swoimi" i „obcymi", kształtowanie różnych typów tożsamości i zmiany ich wyznaczników) będą jeszcze zapewne długo przed­ miotem zainteresowań badaczy, w tym również etnologów. Trudno natomiast prze­ widzieć, w jakiej Europie będziemy żyli za kilka - kilkanaście lat. Czy uda się zrealizować przynajmniej niektóre ze studenckich marzeń? O jakiej Europie marzą młodzi Polacy (nie tylko studenci) i - szerzej - osoby należące do różnych grup wieku, reprezentujące różne środowiska, a także mieszkańcy innych krajów? Jak napisała jedna ze studentek: Trzeba się trochę namarzyć, żeby miało się co spełniać [36]. Z pewnością, wiele zależy od nas samych, od naszej odwagi, determinacji, wiary w sens marzeń, od podejmowania wysiłku, by realizować swoje pragnienia. Nie może być jednak mowy o egoizmie, ani też postępowaniu wedle zasady: „cel uświęca środki" czy „róbta, co chceta". 6 6 Ciekawe byłoby np. porównanie prac, jakie napłynęły na wspomniany konkurs (na ten te­ mat patrz: info@konkurs.org.pl) z wypowiedziami studentów. W tym miejscu skoncentrowałam się jednak wyłącznie na obrazie Europy marzeń młodych etnologów z toruńskiego U M K . �324 IWONA KABZIŃSKA IWONA K A B Z I N S K A EUROPE OF OUR DREAMS Summary At the beginning of 2003 a competition called "Europe of our Dreams" was announced by some institutions (the Polish Radio, the Polish Post among them), for young people (age group 16-20). Participants were supposed to submit projects in various forms-works of art, Web sites, essays. The idea has inspired the author of this article. Being an academic teacher at the Univer­ sity of Toruh she initiated the discussion on the same subject among the students of ethnology (I and I I year) who were later asked to write essays which would contain their opinions and considerations. 49 works were submitted and they allowed the author to construct the image of "Europe of their Dreams" peculiar to that group. The students see the desired Europe of the future as multi-cultural, tolerant and open society.Open to other cultures, other continents but also aware of the European distinct historical and cultural character. Society with strong sense of community and own identity. They write about Europe which is conscious of the dangers of globalization and americanization. The imagined Europe of tomorrow is safe, ruled by just law, economically strong, free from bureaucracy and unemployment bur also devoid of cult of money and consumerism. Great meaning was attached to ecology, environment consciousness and responsibility for the world we live in. Young people hope that in the future Europe interpersonal relationships will change for bet­ ter. Less selfishness, less instrumental attitude to human beings, less anonymity, more friendship, mutual trust and love. The latter does not mean the cult of the body and sexual prowess. It means human individual at the top of value hierarchy. The authors of most of these texts were aware, that it may be difficult for the dreams to come true, yet they expresed their hope that it is possible. They emphasized the necessity of changes. There were however three persons who wrote that they wouldn't change anything. Other three dreamt about going back into the period of tribal societies.Remarkable was idealization of the past. The fact, that the texts were written by the students of ethnology has clearly influenced the way in which the European reality was perceived and described. The authors adduced to books included as reading in the curriculum of ethnological studies. They referred to key concepts such as: dychotomy "us'V'strangers", social stereotypes, ethnic conflicts, dialogues of cultures, glo­ balization, local community and identity, cultural identity. They also considered the possibilities of applying ethnological/anthropological methods while thinking about the changing reality. The author of the article adds that it would be interesting to compare the image of "Dreams about Europe" of her students with respective dreams of other age, professional and social groups. In Poland and in other countries of Europe. It would also be interesting to be able to confront the dreams with reality. How many of them will come true and how long will we have to wait for it? Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ee570985b51f0eca9736d86045fdcab.pdf 57de30e406611cc0bc5782e15672bf45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2225 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource islam relacje międzykulturowe islam - wizja świata Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2067 Title A name given to the resource Europa w islamskiej wizji świata / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.33-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83. 1999 RYS/Af{D VOIWR 1(11 InSI: lui I-:tnologii i I\nlroroloi-'ii l'ni\\crs\lcl Kulturowcj illl. .i\. Mid,ic\\iua !'oznali EUROPA W ISLAMSKIEJ WIZJI ŚWIATA. OD KRAJU NIEWIERNYCH DO KRAJU MISYJNEGO Kwestia relacji międzykulturowych stanowi jeden z kluczowych problemów \\spółczesncj antropologi i kulturowej. Problem ten stał się w ostatnich latach niezwykle wainy także dla Europy integrującej się i budującej swą współczesną tożsamość. Historia polityczna ostatnich stuleci sprawiła, iż w wizji świata Europejczyków przeważał etno-, czy może należałoby powiedzieć kulturocentryzm. Europocentryzm podbudowany był bezsprzecznym sukcesem, z jakim Europejczycy narzucali innym kontynentom, innym kręgom kulturowym swoją kulturę i swoje języki. Kultura europejska, a raczej kultura euroamerykal1ska aspiruje zatem do m iana un iwcrsalncj. W konsekwencj i w europejskiej wizj i świata ugruntował się dychotomiczny układ przeciwstawiający Europejczyków - nie-Europejczykom. Zależnic od fazy rozwoju refleksji nad społecznościami odmiennymi od cywilizacji typu europejskiego w literaturze i świadomości zbiorowej pojawiały się opozycyjne kateg(\rie społeczne: cil'is - harhari, chrześcijanin - poganin, człowiek cywilizowany - dziki, spoleczdlstwo europejskie (cywilizowane) spoleczellstwo pierwotne (prym itywne) I. W rezultacie curopejska wizja świata, skażona europocentryzmem, z trudem akceptowała istnicnie odmiennych układów odniesienia dla własnej kultury. Od średniowiecza istniał jednak odrębny - i traktowany jako konkurencyjny krąg kulturowy. którego sila, żywotność i ekspansja przyczyniły się do budowy europejskiej toisamości. Tym odmiennym światem byt świat islamu. Nie bez słuszności zauwai.yl L. Kotakowski, iż "Europa być może głównie dzięki zagrożeniu tureckicmu doszła do jasnej świadomości własnej identyczności"". Warto być moie przyjrl'.cć się - niczym w krzywym zwierciadle - jak Europajest postrzegana przez islam,jakie miejsce zajmuje w islamskiej wizji świata. Wizja ta - p%mie niezmienna, uksztahowana bowiem przez Koran i Sunnę (tradycję islamską), źródła prawa muzułmaóskiego - zmieniała się jednak, zależnie od zmiany 'A-arunkóvv politycznych i demograficznych. Ogromnego znaczenia nabrało w tym wypadku ijawisko masowej migracji kilkunastu milionów --------------I Por.: R. Vorhrich. I.III!I· lIi<'I'i.(lIIie/1/1<'. w: /. Swszczak (rcd. l. S!mvnik elno!oRicny. ogl)!III!. PO/Ila{] 19X7. s. 2U<~17. , /oh.: I.. KolakO\\ski. S:IIA"lIil' h"rh"r:.l·/lsCl'. w: I.. Kolakowski (red.). (),ri!i:acja osA"r:OIl\'('/1. Wars/alIa I ()90. s. 1-t-15. Tenniny na lawie �34 muzułmanów, którzy napłynęli do Europy w ciągu ostatnich 30 lar'. Obecność tak znacznej liczby muzułmanów pociągnęła za sobą nie tylko reperkusje w krajach osiedlenia. Reperkusje te objęły również zmiany w systemie prawnofilozoficznym krajów pochodzenia imigrantów - w obrębie świata islamu. W świecie islamu imię Europy było przez wieki nie zilane i praktycznie przed koJ'Jcem XIX wieku nie stosowane. W społeczeJ'Jstwie islamu, które definiowało się wedle kryterium religijnego, wspólnota wiary nadawała tożsamość i wewnętrzną spoistość. Oparte na Koranie i Sunnie klasyczne prawo muzułmaJ'Jskie dzieliło zatem świat na dwie ostro przeciwstawiane części: dar el islam i dar el habr4. Pierwszą tworzyły (i tworzą) kraje muzułmallskie, kraje zamieszkałe przez muzułmanów lub niekoniecznie tylko przez muzułmanów, lecz znajdujące się pod władzą muzułmanów, kraje w których znajduje zastosowanie szaria! - prawo islamu. Dar el harb natomiast oznacza dosłownie "kraj wojny". Termin ten odnosi się do ziem zamieszkałych przez niewiernych, do krajów wymykających się władzy islamu. Stąd też synonimem dar el harb jest dar el kufr (dosłownie: "kraj niewiernych"). W myśli prawnej islamu status dar el harb jest przejściowy. Logika historii, wola boska sprawi, iż prędzej czy później religia będąca ostateczną i doskonałą formą objawienia zapanuje na całym świecie. Cały świat stanie się dar el islam. Z teologicznego punktu widzenia, pomiędzy dar el islam i dar el harb trwa nieusuwalny konflikt, narzucony przez prawo stan wojny o charakterze religijnym - dżihad. Ten stan wojny może zakończyć się dopiero z chwilą opanowania całego świata przez islam. Należy jednak zaznaczyć, iż arabski termin dżihad był na przestrzeni wieków różnie interpretowany przez muzułmańskich teologów i przywódców politycznych. Zależnie od interpretacji Koranu, dostarczano argumentów zarówno zwolennikom dosłownego traktowania hasła "wojny" - stosowania "argumentu siły", jak i tym, którzy pod hasłem dżihadu chcieli widzieć pokojowe metody perswazji - "siłę argumentu". Zwolennicy pokojowej drogi szerzenia objawienia Allacha mogą powoływać się na słowa Proroka (dla wierzących były to słowa Boga), pozwalające na użycie broni (jedynie) w obronie: "Pozwala się brać do ręki broil tym, przeciwko którym prowadzona jest wojna, ponieważ zostali poszkodowani" (22:40); "Jeżeli okażecie cierpliwość wówczas zaiste najlepsze jest to dla tych, którzy są cierpliwi" (16: 127)5. Zwolennicy metod militarnych mogą natomiast znaleźć zachętę w poniższym wersecie Koranu: "A zabijajcie tych grzeszników zawsze, gdy ich spotka3 Zob.: Tcndances des migrations internationales. Rapport !\nnualcs 1993. Syslcmc d'observation permanente des migrations (SOPEMI). Organisation de Coopćration et de Dćveloppcmcnt (:conomiques. 4 Zob.: F. Maoulawi. Les basesjuridiques des re/aliOlls ell/n' musu/mans 1'1 non-musu/mans. Beyrouth 1987. , W niniejszym studium tlumaczcnie Koranu podaj.; za: .5więr.v l\.oral1. TekI'! arahski i !/z/macenie polskie. Ahmadiya Muslim Associacion. Islamabad - Tillilrtl 1996. �35 cie oraz wypędzajcie ich stamtąd, skąd oni przedtem wypędzili was ... " (2: 191); ..A jeśli chodzi o tych, którzy nie wierzą w Znaki Allacha, to Allach z pewnością nie będzie nimi kierował i otrzymają oni srogą karę" (16: 105). Dosłowne traktowanie wezwania do dżihadu odnaleźć można w radach średniowiecznego muzułmallskiego prawnika (prekursora muzułmaJlskiego prawa międzynarodowego) - Mmverdi (zm. w 1058 r.): "Walcz z tymi, którzy, po otrzymaniu wezwania, nadal odmawiają przyjęcia islamu, aż do momentu gdy się oni nawrócą lub zaczną płacić haracz, wtedy ustanowisz prawa Allacha,,6. Niezależnie od znaczenia, jakie egzegeci nadawali terminowi dżihad, między dar· el islam a dar el harb istniała ideologiczna przepaść. Obie części dychotomicznego układu były mało przenikalne. Obu częściom teologicznej wizji świata odpowiadał różny zespół norm społecznych. Wabu częściach świata obowiązywały muzułmanina nieco odmienne zasady zachowania. Nim omówimy odmienne normy dla obu części teologicznie podzielonego świata, skupmy się na chwilę nad statusem dar et harb. Pojawia się pytanie: Czy jeśli muzułmanin chciałby traktować termin harb - "wojna" dosłownie, to starcie zbrojne między dar el islam (światem islamu) a dar et kufr (światem niewiernych) byłoby dla niego imperatywem. Należy zacząć od stwierdzenia, że wojna jako forma realizacji celów politycznych jest od zarania obecna w tradycji islamskiej, tradycji arabskiej, podobnie zresztą jak i w tradycji wielu innych kultur. W tradycji isłamskiej zakorzeniło się jednak silne przeciwstawienie sprawiedliwej i słusznej wojny prowadzonej w imieniu islamu i wojny pozbawionej sankcji moralnej - wojny prowadzonej przez niewiernych. Już łbn Chaldun (zm. w 1406 roku) wyraźnie rozróżniał diihad - wojnę prowadzoną przez muzułmanów i wojnę wywołaną przez kafrów - ..niewiernych". Ofensywną wojnę muzułmanów legitymizuje według niego uniwersalna misja islamu. Wyznawcy innych religii - nie posiadających misji uniwersalnej - mogli prowadzić według niego jedynie wojnę obronną? Tutaj należałoby zasygnalizować wyraźne rozróżnienie, jakie czyni islam między niemuzułmaI1skimi religiami monoteistycznymi i kultami politeistycznymi ("bałwochwalcami"). Wyznawcy judaizmu i chrześcijaI1stwa (zwani ..Iudźmi księgi") -- jako korzystający z wcześniejszych, przed islamskich, niedoskonałych i zafałszowanych, ale jednak uważanych za boskie, objawień - korzystają z pewnych warunkowych praw. Wyznawcy pozostałych religii posta,Vlenl są pala prawem. Według tradycji, prorok Mahommed, jeszcze za swego życia wystosował pismo do władców ościennych państw (m.in. do Negusa z Abisynii, szacha perskiego Chozroesa i bizantyjskiego cesarza Herakłiusza) wzywając ich do przyjęcia islamu. Monoteistom pozostawił możliwość pozostania przy starej wierze, ó Mawerdi. I.es sialIlIs }!.ou\'ernementollx. Paris 1982: cyt za: S. A. Aldeeb Abu-Sahlieh, Moderno" nr 7, 1994. s. 223. j\latba 'al Ibn Saqrun. Kair (bez daty), s. 202, podąję La lIligralion .... s. 223. La migration dons la conceplionlllllsllllllane. 7 Ibn .IIaldun .. \Il1qaddilll(l/ IniJ /laldun. za Sami i\. Ailkcb Ahu-Sahlich. "Oriente �36 pod warunkiem płacenia odpowiedniego haraczu. Odmowa nawrócenia lub płacenia trybutu oznaczała wojnę a w konsekwencji śmierć lub niewolę. "Bałwochwalcom" pozostawił Mohammed tylko nawrócenie na islam lub wojnęs. Alternatywą wojny był rozejm, chwilowy pokój (ahd). Ponieważ jednak obowiązkiem każdego muzułmanina, każdej wspólnoty muzułmaJ1skiej jest szerzenie islamu, pokój z niewiernymi mógł być zawierany tylko czasowo, z formalnego punktu widzenia mógł on przybierać jedynie postać rozejmu'!. Według wspomnianego już islamskiego prawnika - Mawerdi, rozejm z niewiernymi powinien być tak krótki jak to możliwe, a jego długość nie powinna 10 przekraczać 10 lat po tym okresie traci on bowiem ważność • Według Abu Yusufa z Bagdadu (zm. w 798 roku) - wielkiego klasyka prawa muzułmallskiego - pokój z niewiernymi mógł być zawierany tylko z silniejszym przeciwnikiem i to pod warunkiem, że będzie to prowadziło do nawrócenia wrogówl'. Według egzegetów, Abu Yusuf uzasadniał swą wykładnię treścią Koranu: "Zaprawdę, tym, którzy nie wierzą i powstrzymują się przed wejściem na drogę Allacha, a potem umrą, będąc niewierzącymi, Allach niechybnie nie przebaczy. Zatem nie bądźcie ospali i nie proście o pokój, albowiem wy niechybnie będziecie górą" (47:35-36)12. Praktycznie zatem imperatyw wojny świętej, wojny prowadzon~j w celu szerzenia islamu mógł być obchodzony lub zawieszany. Dar el har!> mógł korzystać z błogoslawiellstwa pokoju, mógł stać się dar el ahd - "krajem pokl~iu". W muzułJnallskich kodeksach można znaleźć szczególowe zasady zawierania rozejmów z niewiernymi. Defacto przyjmują one postać muzułmaJ1skiego prawa międzynarodowego. Według prawa islamu Europa należy zatem formalnie do świata zewnętrznego, do dar el kufr c,kraju niewiernych"). Zależnie od układów politycznych i siły militarnej islamu (zawarcia pokoju, lub nie), Europa jest dar el harb ("krajem wojny") lub dar el ahd ("krajem pokoju"). Należy w tym miejscu zaznaczyć, iż prawo muzulmallskie nie przewiduje możliwoścI oddania pola przez islam. Podobnie jak konwer~ja na rzecz innej religii karana jest śmierciąl', tak i muzułmanin nigdy nie powinien pogodzić się z oddaniem nawet najmniejszego skrawka dar el islalll niewiernym II ZnamienUli.! ofMulwl11l11ad. l/um. A. (juillaullle:. Oxford 1')55. s. 652. Por.: K. Mie:halski (r,'d). lćuropa i co ~ lego 11)"I1ika.Warsza\\a 1')')0. s. :lO'). IDMawerdi, op. cil .. s. 31. II Abou YousofYa·kouh. I.e livre de l"impóf/ollcicr (kila/) al-kllill'i"/::). trao. L Fagnan. Paris 1921. cyt. za S. i\. Aloeeh i\hu-Sah/ićh. La migralio17 .... s. 223. I~ W niektórycli \\~ daniaeh ninit:jsz~ wcrseljestllulllaczony banL'i~i dobilnic: "Nic wzywacie: do pokoju. gdyjestt:śeie naisilnie:isi" (47:36). cyt. 7.a: A. Aided) !\bu-Sahlich.l.a nll~~ralJ"I/..., s. 223. 1\ •..Icśli kio prze:stanie: I\iazyć \\ Allacha po tym jak lI\\ier/.Y!· I \\yj'llkiem tego. klO zmuszony .jest zadeklanll\ać nie\\ian;. podczas gdy jego serce znajduje: pokój II \\ier/ei je:go pierś otwarta jesl dla nie:\\iar~. na niego spadnie !omiel\ Allacha. Dla takich lIyznaCl.ona jest sroga kara" (16: \(7). I~ Por. ey towany jUl \\erset Koranu: .. Wyp<;ozajcie: ich slalllqd. sk'ld oni pr/.eolem \Iyp<;dzali was" (2: /92) x 7.ob.: Ibn Ish'll]. nU' 9 �37 ne będą tu raporty ambasadora marokal1skiego w Hiszpanii. Jeszcze w XIX wieku, nazwie każdej hiszpallskiej miejscowości, którą odwiedził ambasador, towarzyszyła formula: J)by Bóg rychło przywrócił ją islamowi,,'5. Nawet Kamieniec Podolski, który znajdował się w rękach Turków niecałe 30 lat, traktowany był w źródlach tureckich w podobny sposóbl!>. Jeśli zatem relacje między światem islamu a krajami niewiernych mogły przybierać pokojowy charakter, to także prawo islamskie, prawo regulujące przecież jak wiemy wszystkie sfery życia człowieka, musiało dopracować się szczegó/mvych reguł określających zasady życia w kraju, gdzie nie obowiązują, jako powszechne, zasady s::;ariafu. Podział na dar el islam i dar el harb miał też w konsekwencji istotne znaczenie dla historii i rozmiarów migracji w świecie islamu. Należy zacZ<lć od stwierdzenia, iż klasyczne prawo islamskie nie przewidywało w ogóle możliwości emigracji muzułmanina z dar el islam do dar el harh (dor el ku/i"). Co prawda podstawowe dla islamu źródła prawa: Koran i Sunna (Hadisy przypowieści z życia Proroka) często wspominają o migracji, ale czynią to zawsze w kontekście przyjazdu lub ucieczki muzułmanina do dar el islam. Nigdy \V kierunku przeciwnym - z dar el islam do dar el harb (!). Termin "migracja" (ar. hid::'ra) pojawia się aż 27 razy w Koranie, lecz przeważnie w rozumieniu l7 opuszczenia ojczyzny w obawie przed prześladowaniami ze strony niewiernyeh . Tak pojęta "emigracja" pojawiła się zresztą u zarania islamu, towarzyszy też. jako staly motyw. dziejom wspólnoty muzulmallskiej. Hadisy - biografie Mohammeda - przekazują nam informacje, jak to Prorok, w początkowym okresie dzialalności. nakazał swoim zwolennikom wyjazd do Abisynii, gdzie mogliby przeC/ekać okres przcśladowal1 w Mekce. W kOl1cu - naj istotniejsze sam początek ery muzu/maliskiej liczony jest przecież od hidżry - emigracji (ucieczki) Proroka z Mekki do Medyny. Z punktu widzenia pierwszych muzułmanów celem migracji było zatem uwolnienie się od prześladowall i znalezienie miejsca, w którym można było swobodnie oddawać cześć Allachowi. Należy podkreślić. iż bylo wręcz obowiązkiem muzułmanina opuścić swój kraj, jeśli ls dostał się on pod władzę niewiernych . Nakaz ten motywowany był przez muzulmallskich prawników dwojako; po pierwsze praca muzulmanina mogłaby wspierać niewiernych, po drugie przybycie Illuzułmanina do dur el is/ul/I, przyczynia/o się do jego wzmocnienia i efektywniejszego prowadzenia d::ihadu. Dobrmvolne pozostanie w dar el harb nie było w ogóle brane pod uwagę. Dla pochodzącego z Sycylii i zmarłego w Północnej Afryce (1141) AI-Mazari, obeznanego zatem z problemami, zjakimi borykali się muzułmanie na ziemiach l' loh.: !l. Ll:\\i,. /curo/m a iS/alii. \I.: K. Michalski (red.). Europa '7.<I\\a 1')<)0. ,. 30<). It l(liU~('. 17 Por.' S. IX I(IIII~('. /I. ,. J\l,kl'h /\hu-Sahkh. 22fl-22X. /ca lIIigration .... i co:: lego wynika. War- �38 świeżo oderwanych od dar et islam, pobyt w dar et ahd (kraju pokoju) uspral9 wiedliwiony był natomiast jedynie pod pewnymi warunkami : I) gdy pobyt w kraju niewiernych miał miejsce w sprawach naglących, lub w służbie islamu (np. w ramach poselstwa muzułmańskiego władcy), 2) gdy dobrowolnie przebywający tu muzułmanin nie był świadomy istniejącego zakazu, 3) gdy pobyt w kraju niewiernych wiązał się z nadzieją odbicia go z rąk niewiernych. Dla zwolenników szkoły malikickiej (np. dla AI-Baqillani, zm. w 10 12 roku) pobyt w dar et harb mógł być usprawiedliwiony także chęcią wybawienia mu20 zułmanów z niewoli niewiernych . Ogólnie biorąc, pobyt muzułmanina w kraju niewiernych w celach handlowych był w zasadzie naganny. Traktowany był natomiast jako ciężki występek, jeśli wiązał się z przekazywaniem niewiernym towarów o strategicznym znaczeniu (metali szlachetnych i półszlachetnych, stali - w tym nawet igieł, koni, lin okrętowych itp.). Postępy rekonkwisty na Półwyspie Iberyjskim pociągnęły za sobą nowe problemy prawno-teologiczne dla tamtejszych muzułmanów. W obliczu prześladOWał) ze strony chrześcijaóskich władców, musieli oni znaleźć nowe reguły postępowania i formy życia religijnego. Po zajęciu Andalu~ i przez chrześcijan, ówczesny największy autorytet prawa islamskiego mufti Ahmed Ibn Gumayarah wydał w 1504 roku fatwę (wykładnię prawną), w której zawarł zasady zachowania się muzułmanina we wrogim środowisku "niewiernych". W wykładni tej znalazła zastosowanie zasada zachowania czystości religijnej "w głębi duszy". Oto jej podstawowe zasady: I) Gdy muzułmanin zmuszany jest do znieważenia Mohammeda powinien on wymawiać zniekształcone imię Proroka (Hamed), tak jak czynią to chrześcijanie, lub głośno złorzecząc Mohammedowi kierować - w myśli - słowa przekleństwa do jakiegoś Żyda noszącego imię Mohammed. 2) Rytualne ablucje należały wykonywać w nocy, kąpiąc się w morzu lub stosując zamiast wody piasek. 3) Muzułmanin zmuszany do spożycia wieprzowiny lub alkoholu mógł to czynić zachowując czyste intencje. Nawet zmuszony do wyrzeczenia się wiary Andaluzyjczyk mógł pozostać muzułmaninem przecząc w głębi 21 duszy publicznemu oświadczeniu . Inne przepisy prawa koranicznego dotyczące zasad postępowania muzułmanina w kraju niewiernych zwalniały go z wielu obowiązków, udzielały dyspen- Tam:::e.s. 230-231. Tam:::e.' 21 L. Cardaillac. A/orisqlle.l' et chretiens. lin alJro/1/ement polemiqlle 1-192-16-10. Paris 1977. s. 88-90. cyt. za S. A. Aldeeb Abu-Salich. La migratiun dans la concepion M/lSlIlmane ... Orienłe Moderno" 1994. anne 13. nr 7-12. s. 232. 19 20 �39 sy podobnej do tej jaką otrzymują podróżni. Warunkowa dyspensa dotyczyła zakazów spożywczych oraz obowiązku odprawiania obowiązkowych modlitw. Prawo islamskie nakładało jednak na muzułmanów mieszkających w kraju niewiernych także pewne ograniczenia. Muzułmanin nie powinien na przykład poślubiać kobiety niewiern~j. Groziło to bowiem przejęciem przez jego dzieci moralności niewiernych lub popadnięciem w przyszłości w niewolę - po zajęciu kraju przez muzułmanów. Jak starałcm się wykazać, nie tylko stan stosunków politycznych, Iccz także bariery prawnc i obyczajowe sprawiły, jż do kOllca XIX wieku oba światy dar el islam i dar el harh były mało przenikalne. Co prawda, od średniowiecza europejscy uczeni zgłębiali język arabski, tłumaczyli Koran i inne teksty oraz studiowali doktrynę islamu. Wysiłki te zaowocowały powstaniem nowoczesnej orientalistyki. Przez długie wieki, niemal do czasów współczesnych, proces ów nie znajdował jednak ż.adnej analogii po stronie islamu. Wprawdzie wraz z rozwojem tendencji modernistycznych muzułmanie zaczęli od XVIII wieku przejmować od Europejczyków coraz więcej elementów ich kultury, dotyczyło to jednak głównie zagadniell technologii i organizacji wojskowości. Wymianie myśli nie towarzyszyła jednak na podobną skalę wymiana ludzi. Stopniowo jednak następstwem ekspansji gospodarczej i politycznej mocarstw europ~iskich stało się zjawisko masowej migracji. Masowe osiedlanie się w Europie imigrantów z krajów muzułmańskich doprowadziło do przewartościowania, redefinicji i zmiany statusu Europy w muzułmaJ1skiej wizji świata. Zjawisko migracj i z krajów muzułmaJ1skich do Europy Zachodniej pojawiło się dopiero u schylku XIX wieku. Jeśli nie liczyć okresów dwóch wojen światowych, przez blisko 100 lat liczba imigrantów muzułmał1skich nie przekraczała 20-30 tys. OS(\b22. Emigracja nabrała masowego charakteru od lat 60. naszego wieku. Związana była z deficytem na zachodnioeuropejskim rynku pracy w okresie europejskiej prosperity lat 60. i 70., kiedy to do Francji przyjeżdżało rocznie ponad 30000 samych tylko Marokal1czyków. Obecnie pomimo wprowadzonych ograniczeń migracyjnych, liczba muzułmanów rośnie nadal choć w wolniejszym tempie (np. we Francji: 3-4 tys. imigrantów rocznie)1:1. Na tempo wzrostu populacji muzułmańskiej w Europie ma również trudna do oszacowania liczba nielegalnych migrantów oraz wyższy od przeciętnej europejskiej przyrost naturalny w grupie muzułmanów2~. = 22 Por.: R. Vorhrich .. \!lcu/manie Maghrehu IV Europie Zachodniej ..• Sprawy Narodowościo\1e. Seria NOlI a" t. 4. I. l (6 l. s. 100-10 I. 2) Zoh.: I\. Ikncherilil (coordin.). Etl/de de mouvements migrataires du Alarac vers la CommIIIWl/le Europeel1e. Rahat 1993. s. 20. 24 Np. jeżeli r"lrl.eci~tna Franell/ka radli 1.84 dzieci (lob. M. Llallmett. Les jellnes d'origine elrangere. Ue /(/ JJlarginalisation a la participation. Paris 1987. s. 26). to TlInezyjka zamieszka/a \\e Francji rodzi przl:ci~tnil: od 5.27 do 6.28 dzieci (Zoh.: M. Tribalant-Brahimi, Fecondite et marlalite des etrangeres en France, ..Dossier M igrations" nr 3. 1981. �40 Ustalenie obecnej liczby muzułmallskich imigrantów w Europie okazuje się zatem nadzwyczaj trudne, zarówno z powodu stałej fluktuacji populacji, niejednorodności kryteriów (odmienne definiowanie ,.drugiei generacji") oraz zjawiska imigracji nielegalnej. Na ogół populację imigrantów z krajów muzułmal1skich szacuje się w Europie Zachodniej na 8-16 mln. osób. Największe skupisko muzułmanów znajduje się we Francji (2,5-6 mln.), Wielkiej Brytanii (2,5-4 mln.) oraz Niemczech (2-3 mln.). Po kilkaset tysięcy imigrantów muzułmallskich przebywa w Belgii, Holandii, Hiszpanii i we Włoszech. Po uszczelnieniu granic Unii Europejskiej, największą dynamiką wzrostu ludności muzułmal1skiej odznaczają się właśnie kraje południowoeuropejskie: Hiszpania i Włoch/'. Główne skupiska ludności muzułmańskiej w Europie Zachodniej ciągną się wzdłuż tradycyjnie uprzemysłowionych regionów pogranicza franeuskobelgijskiego i wzdłuż południowego wybrzeża Francji. Obejmują południową Holandię oraz portowe miasta Hiszpanii (Alicanle) lub Włoch (Neapol). Znacznymi regionami koncentracji muzułmanów są również wielkie aglomeracje: Paryż, Lyon, Frankfurt n. Menem. W Wielkiej Brytanii skupiają się oni w większych miastach południowej i środkowej Anglii. Tak jak głównym miastem muzułmanów brytyjskich stało się Birmingham, tak stolicą diaspory muzułmańskiej na kontynencie pozostaje Marsylia, gdzie mieszka ok. 90 000 osób wywodzących się z Maghrebu. Stanowią oni kilkanaście procent mieszkailców tego portowego mlasta- . Kilkunastomilionowa mniejszość muzułm3łlska ginie pozornie w blisko 500 milionowej rzeszy Europejczyków. Pominąwszy Rosję, stanowi,! oni zaledwie 5% ogółu mieszkal1ców naszego kontynentu. Fenomen opisywanej grupy polega jednak nie na jej liczebności, lecz na dynamice wzrostu populacji, podwajającej się co kilkanaście lat. Trwałe zainstalowanie się milionów muzułmanów w Europie nie pozostało. jak już zaznaczyłem, bez konsekwencji zarówno dla jej mieszkalków, jak i dla świata islamu. Z punktu widzenia Europy najważniejszą konsekwencją są procesy i zjawiska, jakie rodzi fala imigrantów muzułmai1skich zasiedlających obecnie tereny nie znające lub pozbawione od 500 lat rodzimej mniejszości muzułmai1skiej. Problemy, jakie wiążą się z inlegracją nowej mniejszości, która nie partycypowała w historycznym procesie ksztahowania sil; współczesnych narodów europejskich, rodzą u antropologów poglądy o kryzysie pal1stwa jako formy kulturowej, innych zaś autorów skłaniają do tworzenia koncepcj i pal1stwa postnarodoweg"o27 . . 1; R Vorhrich 1() .. \helllllU/ni!' .... s. 99-102. 16 Tam':e. 17 Por.: R. Haleher. Tralls/ormatioll de la raison 1.'1modernes/ace all dr!(i ide%Kiqlle de I 'tlal-Salion. di!veloppemel7l. Rabat 1977. s. 391-41 X. islamiqlle. /)iscollrs islwl/ii/lIL' Iradilionncls \I: !-II RecherchL' sciel7li/h/lle ({II .\·(,{TicL'd/l �41 Stopiell integracji imigrantów muzułmańskich ze społeczellstwami krajów przyjmujących zależny jest od wielu czynników o charakterze formalnopraw2x nym i ekonomicznym . Istotną barierą asymilacyjną imigrantów muzułmałlskich jest jednak głównie ich tradycja kulturowa, silnie sprzęgnięta z islamem. Religia i związana z nią sfera wartości i obrzędowości traktowane są jako najważniejsze elementy tożsamości muzułmanów. Sama zaś idea asymilacji jest odrzucana przez elity muzułmallskie. Muzulmallscy emigranci nie dążą do wtopienia się w społeczel1stwo krajów osiedlenia. Ich aspiracje ujawniają się raczej w żądaniach równouprawnienia ich wyznania i wymiany wal10ści kulturowych a nie w żądaniach usprawnienia mcchanizmów sprawnej integracji i asymilacji. Opisywanym postawom towarzyszy zjawisko reislamizacji drugiego pokolenia imigrantów. Podstawowym czynnikiem identyfikacji staje się tu nie język, lecz religia, a konkretnie cechy symboliczne, wyznaczające przynależność do społeczności wiernych: obrzezanie i broda (u mężczyzn) i strój (chusty u kobiet). Manifestovianie poprzez strój przynależności do wspólnoty muzułmaIlskiej stało się zatem dodatkowym czynnikiem utrudniającym asymilację. We Francji publiczne okazywanie symboli religijnych otworzyło bowiem nowe pole konfliktu z państwem o tradycji laickiej. Na współczesnym stosunku muzułmanów do Zachodu zaciążyło doświadczen ie h istoryczne i jednostronne, przesiąknięte uprzedzeniem do chrześcijallstwa, podejście historiozoficzne. Głębsze zainteresowanie Europą, jej mieszkallcami i "sekretem" ich sukcesów przypadło bowiem na wiek XIX. a Wielka Rewolucja Francuska stała się pierwszym europejskim wydarzeniem politycznym, które wzbudziło żywe zainteresowanie władców świata islamu. Dlatego percepcja kultury europejskiej wśród obserwatorów i badaczy muzulmallskich dokonywała się przez pryzmat europejskich idei Oświecenia. Jak zauważyła Elżbieta Podhorska-Rekłajtis, ówcześni "muzułmanie pilnie słuchali głosów zachodnich wolnomyślicieli, gdyż interesowały ich argumenty wytaczane przeciw chrześcijal1stwu,,29. Równocześnie obserwatorzy muzuhnariscy pomijali i nie dostrzegali najczęściej tych elementów i aspektów cywilizacji europejskiej, które wyrastały z tradycji chrześcijal1skiej. Związane to jest być może z faktem, iż tradycja islamska nie zna oddzielenia sacrum od prą(anum a przez to muzułmanie nie są w stanie oddzielić współczesnych, wysoce zlaicyzowanych nurtów cywilizacji europejskiej od jej chrześcijal1skich korzeni. W efekcie współczesna zsekularyzowana kultura europejska postrzegana jest przez nich jako uwspółcześniona forma chrześcijal1stwa, podczas gdy tworzącą fundament nowoczesnej Europy epokę pozytywizmu określa się mianem "stulecia bez Boga"w. Jeśli dla muzułmanów Europa pozostaje krainą ludzi żyjących ,.bez Boga", to tym bardziej uzasadniona i na czasie staje się tu dzia- eS Tal/ó'. s. 102-101.). c'J E. Podhorska-Rddajtis. ". (leach .·/rahów. \\': 1\. 7.a;ączko\\'ski In·h. Warsz<l\v<l 1973. s. 2óO, ;" ..I\f-Iliklllah" 1997. nr 34. s. 7. (red.), Ohm::y świata bia- �42 łalność misyjna. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera fakt zainstalowania się w krajach zachodnioeuropejskich mniejszości muzułmańskiej. Istnienie milionów nowych "Europejczyków" - wyznawców islamu, a zwłaszcza zwiększająca się liczba nawróceJ'1 na islam wśród autochtonicznej ludności europejskiej, pociąga jednak za sobą konieczność rewizji dotychczasowego, dychotomicznego podziału świata na dar el islam i dar el habr. Fakt istnienia licznej diaspory muzułmańskiej w Europie, której nie grożą prześladowania religijne, i która nie jest ograniczona w swych praktykach religijnych, wyprowadził ten kontynent z obszaru dar el harb. Europa zamieszkiwana przez niewiernych, czy to przez chrześcijan (rumi), czy to przez ludzi żyjących "bez Boga", miała status dar el kufr. Europa zamieszkała przez znaczącą mniejszość muzułmańską nie jest już kontynentem wrogim, nie jcst jednak jeszcze w pełni ziemią islamu - dar el islam. Na określenie jej statusu prawnoteologicznego zastosowano znane już wcześniej w prawie islamskim terminy: dar el ahd - "kraj pokoju" oraz dar el dawa (dar al da 'wah) "kraj misyjny", "kraj na drodze do nawrócenia,,31. Ostatni z terminów używany jest w wypowiedziach skierowanych do muzułmanów, pierwszy jako bardziej neutralny używany jest w publikacjach adresowanych także do Europejczyków. Wśród myślicieli muzułmańskich zarysowały się dwa typy reakcji na pojawienie się mnicjszości muzułmallskiej w dawnym dar el harb. Pierwszy, apelując o przeniesienie do "krajów misyjnych", jako równoprawnych praw islamu, zakłada zarazem utrzymanie dystansu do społeczellstw i kultury niewiernych. Drugi natomiast, potwierdzając chęć i potrzebę islamizacji "bezbożnej" Europy, kładzie zarazem nacisk na konieczność dostosowania praw i zwyczajów muzułmańskich - na ile to możliwe (nie podważając przesłania Koranu) - do realiów kulturowych krąjów osiedlenia. Pierwszy typ reakcji można nazwać fundamentalistycznym. Traktuje on pobyt muzułmanina w Europie jako niebezpieczet'1stwo. Zwolennicy tendencji fundamentalistycznej formułują zespół zakazów i nakazów mających pełnić rolę - jak sami mówią - "szczepionki duchowej przeciw wpływom niewiernych". Świadectwem tej tendencji jest opublikowana w 1990 roku w Libanie książka pl. Przewodnik muzułmanina za granicą32. Przewodnik odradza w ogóle podróż do Europy. W wypadkach wyższej konieczności, gdy pobyt w Europie jest konieczny, nakazuje muzułmanom utrzymywanie dystansu między nimi a niewiernymi, zgodnie ze wskazówką Koranu: ,,0 \"'y, którzy wierzycie! Zaprawdę, bałwochwalcy są nieczyści" (9:28). Muzułmankom. które znalazły się jednak za granicą (w krajach niewiernych) doradza on noszenie chust, muzułmanom przebywającym poza dar el islam radzi zaś powstrzymywać się od golenia brody, podawania rąk kobietom, spożywania wieprzowiny i alkoholu. Muzułmanin załatwiający potrzeby naturalne w Europie powinien zwracać szczególną na to, by nie czynił tego w pozycji zwróconej w stronę Mekki, toalety europejskie nie odpowiadają bowiem pod tym względem normom islamskim. Muzułmanin 31 32 Por.: J. Cesario {(re musulmon en France. i\ix-cn-Provcncć DaliI a/-muslim/i bi/od a/glll·bah. Bcyroulh 1990. 1994. �43 nie powinien dotykać obcej (niewiernej) kobiety. Małżeóstwo z chrześcijanką lub żydówką powinno mieć charakter czasowy, a w wypadku rozwodu dzieci nie mogą być pozostawione matce. W przypadku choroby muzułmanin powinien być badany przez lekarza - mężczyznę, a muzułmanka (z wyjątkiem sytuacji niezbędnych) - przez kobietę. W wypadku śmierci za granicą muzułmanin nie może być pochowany na cmentarzu chrześcijańskim. Muzułmaóski student medycyny nie może też dokonywać sekcji na ciele innego muzułmanina. Muzułmański emigrant powinien też prowadzić działalność misyjną, co będzie formą odkupienia za grzech opuszczenia "kraju islamu"J]. Według Przewodnika muzułmanin nie powinien pracować w supermarketach, w których sprzedaje się alkohol. lub wieprzowinę. Nie powinien też sprzedawać ani kupować biletów loteryjnych lub instrumentów muzycznych. Dla zwolenników tendencji fundamentalistycznych nie do przyjęcia jest europejska koncepcja prawa. Przeciwstawiają jej prawa islamu. "N ie są one nadane - mówią - ani przez króla, ani przez żadne zgromadzenie ustawodawcze. ( ... ) Nawet Karty Narodów Zjednoczonych, ani ich proklamacji i rezolucji, nie można przyrównywać do praw zatwierdzonych przez Allacha. ( ... ) Wszyscy muzułmanie albo ci, którzy rządzą w imieniu islamu muszą je nie tylko zaakceptować i uznać, ale również w praktyce ich przestrzegać"·~4. Wedle konstytucj i Rady Islamskiej - obowiązkiem paJlstwa jest upowszechnianie przesłania Koranu i skłanianie do przyjęcia islamuJ5. Rozwinięciem tego punktu widzenia jest stwierdzenie, iż podstawowym zadaniem państwa jest wzywallie do stosowania i przyjęcia zasad islamu a dżihad (niezależnie od treści tego terminu) jest obowiązkiem (fard) muzułmanina. W konsekwencji fundamentaliści nic wykluczają "wojny świętej" dla ustanowienia władzy islamu, a zawieranie rozejmów z niewiernymi uważają za szkodliwe, wyznaczają one bowiem i podtrzymują sztuczną granicę między dar el islam a dar el kujr36. Zwolennicy tendencji fundamentalistycznej, nawet jeśli odrzucają "argument siły", odrzucają także europejskie formy ustrojowe i wzory kulturowe, jako pozbawione pierwiastka duchowego i apelują do muzułmanów żyjących w Europie o upodobnienie krajów ich pobytu do dar cI islam. Jak ujął to jeden z moich rozmówców: "Tak jak Europejczycy żądają od nas dostosowania naszych praw do «praw człowieka», tak my żądamy zastosowania prawa islamu \v krajach chrześcijallskich". Logiczną konsekwencją takiej postawy są poja3; .ledna I. gal.d saudyjskich daje nast~pujące rady studentom wyjeżdżającym na studia do Europy: ..Jest niedopuSl.oalnc. aby student mieszkał z (miejscową) rodziną. ponieważ ryzykuje skażenie moralnością niewiernych i ich kobiet. Należy zatem unikać podróży do krajów niewiernych. chyba że \Ii \\) padkach skrajnej konieczności". Jeśli jednak podróż podjęta będzie w celu szerzenia islamu. podróż taka ..będl.il: chwalebna". Zob.: ,.Magallat al-buhut al-islamiyyah" (Riyad). nr 27. I <}'-)O. Cyt. za: S. A. Aldeeb !\bu-Sahlieh. La migration .... s. 252. q I'rawa c:IO\l"ieAa II" islamie. druk ulotny Stowarzyszenia Studentów Muzułmańskich w Polsce. bez daly i miejsca wydania. 3' S. A. Aldccb !\bu-Sahlich. Les l11usulmansjóce aux droits de I 'homme. Religion & droit & politiqlle. ellule et docllments. Bochum 1994. s. 557-565. 36 Por.: /(lf/l::e.s. 452-453. 528-540. �44 wiające się postulaty uwzględnienia przez europejskie prawo cywilne zwyczajów muzułmallskich (np. poligamii) i ustanowienia odrębnych trybunałów dla 7 ludności muzułmallskie/ . Te zaskakujące z pozoru żądania zgodne są jednak z tradycją islamską, pozostawiającą chrześcijanom a zwłaszcza Żydom (żyjącym w wyizolowanych przestrzennie gettach) dużą autonomię prawną18. Drugi typ reakcji określić można jako adaptacyjny. Dążąc do legalizacji zasad prawa muzułmallskicgo w Europie, dopuszcza on zarazem możliwość pewnej adaptacji tradycyjnych wzorów kulturowych islamu do tradycji europejskiej. Problem adaptacji kulturowej i jej granic, wyznaczonych przez przesłanie Koranu, jest w dobie obecnej największym wyzwaniem, jakie stanęło przed islamem. Uczeni Illuzułmallscy pracują nad "stworzeniem, na bazie prawa muzułmallskiego, systemu reguł pozwalających muzułmanom żyć na Zachodzie, realizować ich podsta\\<owe cele i utrzymać tożsamość bez ryzyka popadnięcia w dysharmonię ze spoleczcllstwem, które zachęca ich do integracji,,19. Jak zauważył rektor Wielkiego Meczetu Paryskiego mówiąc o tradycyjnym podziale na dar el islalll i dor e! harh.. .ten układ kologiczno-prawny. SIary i niebezpieczny, nie przY'staje .już do mniejszości muzułmallskiej. Trzeba zatem opracować nową teologiI;, zdesakralizować naszą spuściznę, aby odkryć autentyczny sens objawienia Bożego. ( ... ) Islam umiarkowany i autentyczny jest szansą dla uduchowienia Europy,,4o. Zwolennicy tendencj i adaptacyjnej apelują do muzułmanów europejskich, aby ograniczyli poligamię do wypadków szczególnych, zgodnie z prawdziwym duchem islamu, i any ograniczyli ilość rozwodów przeprowadzonych na wzór islamski (poprzez jedno<;tronne zerwanie umowy ślubnej przez męża)~ I. Ostatnią próbą adaptacji islamu dn warunkóvv clIi'opejskich jest propozycja powołania we Francji Kc.ścioła Islamskiego -- i n<;tytllej i powalanej na wzór Federacji Kościółów Prote:>tanckidl lub Konsystorza l;~raeiitów42. Przyszłość pokaże, czy ta propozycja, :...ałkowici~ obca duchowi islamu. przyhierze realne kształty. Dla prostych muzldmanów świadomość zmiany statusu prawnoreligijnego Europy z dar el harh na dar el dawa, ma bezpośrednie konsekwencje praktyczne. Nie majuż dla nich dyspensy od obowiązku modlitwy. W miejscu ich osiedlenia, na równi z krajem pochodzenia, zaczęły obowiązywać zakazy i nakazy dotyczące pożywienia. Wspólnota muzulrnallska poczuła się ,.jak u siebie". Zmieniło to polityczne j kulturalne aspiracje diaspory llluzułrnat'Jskiej \-\-'Europie. 37 Por.: S .. '\. Aidcb Ahu-S:lhlch. 1.0 lIligrafion ..., s. 253 Por.: R. Vorbrich. Góralr Arlasu nwrokmiskiego. l'erv/ervillo.I:('· i pr::rjowv n!wxinalności. Wrocław I 'J96. s. 179-! g I i n. )'J F. Riad. I'our un code europern de droir musu/mail. w: .1.-Y. Carler. M. Vcrwilghcn (red.). 1X I.e .SratuI personel des lIlusull7wns. droil compare el droil inrernalional prive. Bru:\clles 1992. s. 379-380. 40 Zob.: M. Go/Ian. L 'Islam el la Repubhque: des musuimanI' de France conrre I 'inlegrisme. Paris. s. 177, cyt. za: S. A. Aldecb Abu-Sahlich. La migroliOli .... s, 259. 4\ Por.: S. A. Aldcch Bou-Sahlieh. La migration .... s. 254. 42 Eire )l'anrais {/ujo1ll'd'/lUiet delJlail7. NappoI'I remis au !'relJlirr millislre par M. Long. presidl'ili de la COlllission d" la t/utiollulile_ t. 2. Paris 1988. s. 135. �45 Muzułmanie urodzeni i wychowani w Europie przeważnie już odrzucają, choć niekiedy kierując się odmiennymi motywami, podział na dar el islam i dar et hurb. Slabiej zintegrowani dążą do odtworzenia w Europie tradycyjnego środowiska - struktur i praw świata islamu. Lepiej zintegrowani chcą natomiast być pośrednikiem między Wschodem i Zachodem, tak np. formułują swoją misję dziejową polscy Tatarzl\ lub "pomostem pomiędzy Północą ( ... ), coraz bardzi~i materialistyczną i egoistyczną, a Południem ( ... ) spragnionym chleba i wolności",jak widzą swą rolę muzułmanie francuscy44. Jak zauważył Bernard Lewis, wielki znawca islamu: "Powstanie idącej w miliony społeczności muzułmanów, urodzonych i wykształconych w Europie, uważających się la Europejczyków, będzie miało ogromne i nie dające się przewidzieć konsekwencje dla Europy, islamu i stosunków między nimi,,4s. Ryszard Vorbich FROM FURO!'E IN THE ISLAMIC VISION OF THE WORLD. TIll: COUNTRY OF INFIDELS lO A MISSIONARY COUNTRY (Summary) Inasmuch as Ihe ":lIropean vision of the world is tint~d with Europocentrism. the Islamic perception of cullura~" di!'ferclll rcgions is also passed through the "prism" of typically Muslim Yalu~s. In the Islamic society. dctined according to a religious criterion, a common faith defines the idemity and intc~rilY of a grvup. The Muslim law. based on Koran and Sunna. divides the \\orid into two ju:\l:lposed spheres: dar el islam (the Islamic world) and dar el harb ("the world of \\ar" - thc \Aorld ol inlitkis). This article discusscs thc doctrinal bases and practical consequences of such a division of the \\orld. and it shows the piace that in the dichotomous division ofthe world is occupied by Europe. \\ hieh I()r centurics has he.::n treated as .. the world of infidels:' The Islamic vision of Europe is not however a static one: it changed and it has been changing. depending on political graphic conditioll'-. In the beginning. MII,lil11s perccived both worlds as impenctrable, a consequence lIas a hall to emigrate I,) Lump.::. Those individuals who hy chance (because and demoof which of the shrinking dar el islam) happened of lo sdtle in the country of "infidels" (i.e. in Christian Europe) had to obey specilic orders and prohibitions: they wac also dispensed from following some religious duties. The last dozens years havc witnessed a massive economic migration of Muslims to European countries. which led to a change of a status of that continent in the Islamic vision of the world: Irom the country or "inlideis". Europe has turned into the "missionary" continent (dar el dawaj. On the one hand. this transfonnation changed the demands raised for the local followers of Islam, who were no longer dispensed from perlorming their religious duties: on the other hand, however, it has triggered ity of cultures \\orld . a theological and ahout and social discussion the adaptation of Muslims about the possibilities to the likstyle and limits of permeabil- outside the Islam-dominated .•3 Por.: S. Chazhijewicz. Ideologie !vhclIłmanów - Tatarów Polskich 1918-1939, Tatarów Polskich" l. I. 19')3. s. 15-42. 4 .• .I.-f·1. et 1'.-1'. Kalt'::llbaeh. I.a J-'·ance. line chance pour I '/slam, Paris 1')9\. s. 20. 4.' Zoh.: B. Lewis. op. cil.. S. 300. .,Rocznik � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bfb305816e1c942fcf71e2a7f2610023.pdf a93341a285bb6fef195d6aa5e75303df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4454 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4143 Title A name given to the resource Ewa Pape i jej kolekcja polskiej sztuki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.105-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski EWA PAPE I JEJ KOLEKCJA POLSKIEJ SZTUKI Kim jest E w a Pape ? Urodzona we Lwowie, chciała studiować m e d y c y n ę , ale poszła na ekonomię, nie u k o ń c z y ł a jej, przez pewien czas b y ł a w Wyższej Szkole Plastycznej w Łodzi, potem robiła meble, c e r a m i k ę , fotele ze sznurków, biżuterię. W 1962 r. w y j e c h a ł a do S t a n ó w Zjednoczonych, tam studiowała s z t u k ę w N o r d West University (stan Michigan). W Chicago wyszła za m ą ż za biznesmena, prezesa koncernu żywnościowego. N u d z i ł a się, chciała coś robić. Zaprosiła z Polski do siebie Adama Niemczyca, malował, pomógł jej wiele w artystycznej edukacji, zrobiła m u w y s t a w ę W Harwardzie, M i a m i . B y ł t o sukces Niemczyca, no i j e j . Zaczęła działać jako menager. Przyjęła obywatelstwo a m e r y k a ń s k i e , ale k o n t a k t ó w z Polską nie zerwała. Zaczęła działać w środowisku polo­ nijnym, powoli w g r y z a ć się w środowisko a m e r y k a ń s k i e . Z Polski przywiozła t r o c h ę dzieł sztuki, 60 o b r a z k ó w N i k i ­ fora zbieranych jeszcze przed wyjazdem. W 1967 r o k u urządziła w y s t a w ę akwarel Nikifora ze swoich zbiorów. Miała wówczas t y c h akwarel 220 (dziś ma ok. 300). W no­ wojorskiej Beadly Gallery p o k a z a ł a 180. J e d e n a ś c i e sprze­ dała wytrawnym kolekcjonerom. Ilekroć przyjeżdżała do rodziny, do Polski, k u p o w a ł a , brała w komis obrazy i rzeźby. Urządziła d r u g ą w y s t a w ę Zbigniewę, Makowskiego, Tadeusza Brzozowskiego i Adama Niemczyca. Zaczęła organizować wystawy mieszane, ale zawsze z udziałem polskich a r t y s t ó w . W y s t a w i a ł a ich prace w r ó ż n y c h galeriach. Jej zbiory zaczęły rosnąć. Nie z n a ł e m dawnej, polskiej E w y Pape. Po k i l k u ­ nastu latach wydaje się j u ż bardzo a m e r y k a ń s k a . Myślę, że bardzo jej na t y m zależy. G d y co r o k u przyjeżdża na k i l k a tygodni, zajmuje stale t e n sam, najlepszy apartament w hotelu „ E u r o p e j s k i m " , częstuje ciągle przewijających się gości drinkiem, ma w y n a j ę t e g o Mercedesa, bezustannie jeździ od pracowni do pracowni. J a k Amerykanka — na­ rzeka, że Polska s t a ł a się droga, wykłóca się w B H Z „ D e s a " 0 cenę obrazów, wtedy przestaje i m p o n o w a ć s w ą amerykańskością — w k o ń c u kupuje od p l a s t y k ó w , t ł u m a c z y , że t o dla nich reklama, szansa startu. W t y m r o k u w y s t ą p i ł a w telewizyjnym Tele-Echu, 1 bardzo było ciekawe oglądać obie panie: Pape i Dziedzic. Mają coś wspólnego, pierwsza dama telewizji i a m e r y k a ń s k a Ewa, zadająca w Polsce szyku, obwieszona ciężkimi wisior­ k a m i , biżuterią, k t ó r ą przeważnie sama projektuje. Pani Pape nie rozstaje się z m a l e ń k i m , rozczochranym pieskiem, dla k t ó r e g o spacer wokół hotelowej palmy w doniczce jest w y c z e r p u j ą c y m wyczynem. „ F y l y p " . Ale pani Dziedzic nie zgodziła się na „ F y l y p a " . Patrzyliby na niego, a nie na nas — powiedziała. Po k i l k u latach p r z y j a z d ó w do Polski, k o n t a k t ó w z c a ł y m naszym high-life'm artystycznym, niełatwych roz­ m ó w w B H Z „ D e s a " — Ewa Pape ma w swoim domu w Los Angeles prawdziwe muzeum polskiej sztuki — współ- II. 1, 2. Ewa Pape i zorganizowana przez n i ą wystawa polskiej r z e ź b y ludowej i malarstwa naiwnego w galerii „ T h e Egg and the E y e " w Los Angeles. 105 �czesnej i ludowej. Ma wszystkich, k t ó r z y się liczą — Brzo­ zowskiego, Gierowskiego, Dominika, Kobzdeja, z k l a s y k ó w awangardy: najstarszy obraz Stażewskiego z 1924 r. i Jaremiankę, ma młodych, k t ó r y m rzeczywiście stwarza szanse zahaczenia się o a m e r y k a ń s k i rynek, ma prace malarzy i rzeźbiarzy, k t ó r z y u nas są poza g ł ó w n y m m i r t e m życia artystycznego, jak np. Żechowski. Obrazy jego p o k a z a ł a w 1973 r. na wystawie „ P o l s k a sztuka erotyczna". (Zna­ lazły się t a m jeszcze m . i n . prace Berdyszaka i Zająca). Z rzeźb ludowych ma K u d ł ę , Adama Zegadłę, K r a ­ jewskich, Lamęckiego, K o r p ę i wielu innych. Malarstwo „ n a i w n e " r e p r e z e n t u j ą w jej kolekcji — Ociepka, Maria Korsak, Płaskociński. Ociepki ma 12 obrazów, a więc znacznie więcej niż Muzeum Etnograficzne w Warszawie. W sumie domowa galeria E w y Pape przekracza już 700 pozycji. Mieszkanie jej jest jednocześnie w y s t a w ą polskiej sztuki — profesjonalnej i nieprofesjonalnej. Trzeba też dodać, że pomaga ona naszym plastykom w a m e r y k a ń s k i m starcie, zaprasza co roku dwóch — trzech do siebie, organizuje i m wystawy. Współdziała z F u n d a c j ą Kościuszkowską, k t ó r a przyznaje naszym artystom sty­ pendia, pomaga w zamierzeniach wystawowych, wydawni­ czych. T y l k o w ostatnim okresie w y s t a w i ł a w The Santa Barbara Museum of A r t (w Kalifornii) Three polish artists: Józef Twirbutt, Zbigniew Makowski, Anna Güntner (30.111.— 28.IV.1974); w galerii The Egg and the Eye (Los Angeles, 13.XI.1973—6.1.1974) Naive Art of Poland z p o d t y t u ł e m The Eva Pape Collection; w Esther — Robles Gallery (La Cierega, 4—30.III.1974) Painted obiects by Witold Masznicz oraz Naive Paintings Jan Płaskociński. Ewa Pape ma teraz pozycję. T u , u ne-s owiana m i t e m bogatej Amerykanki, mecenasa sztuki i m ł o d y c h a r t y s t ó w . Tam — nie ma co owijać w bawełnę — dzięki temu mece­ nasowaniu, dzięki wystawom, k t ó r e organizuje — też jest „ k i m ś " . Więc nie t y l k o żoną byłego bossa z p r z e m y s ł u spożywczego (byłego, bo gdy skończył 40 lat, uznano, że k t o ś młodszy będzie na jogo miejscu bardziej sprawny), ale miłośnikiem i znawcą sztuki, p o s i a d a c z k ą domu-muzeum, 106 marchandem, organizatorem wystaw. Bardzo to „ a m e r y ­ k a ń s k i e " i j a k ż e inne od naszego modelu kolekcjonera. U nas zbieracz jest idealistą, m a m y m u za złe, gdy sprzeda coś, a zwłaszcza, gdy o t y m mówi. Ale Ewa Papo ma kolekcję współczesnej sztuki, większą przecież niż przeciętno nasze muzeum, a przy t y m traktuje j ą j a k salon sprzedażny, co r o k u wiele prac idzie do m u z e ó w , prywat­ n y c h galerii, na wystawy organizowane przoz p. Papo (np. wielka wystawa, r z e ź b y ludowej w grudniu 1973 w San­ ta-Barbara Museum, Los Angeles). W Stanach nawet d u ż e muzea m u s z ą obracać dziełami sztuki, mieć pieniądze na utrzymanie zbiorów i kupno nowych prac. Ewa Pape nie l u b i , gdy k u p u j ą właśnie to, do czego się przywiązała. Ale trudno... dzięki t e m u możo znowu przyjechać po pół roku czy roku, znowu kupić kilka­ dziesiąt nowych obrazów i rzeźb. Jej kolekcja ma z naszego, krajowego p u n k t u widzenia niezaprzeczalną w a r t o ś ć . Jest to nasze „ o k n o na ś w i a t " — w Stanach Zjednoczonych, k t ó r e są t r u d n y m rynkiem, i gdzie trzeba mieć d u ż o szczęścia, aby s t a ć się „ k i m ś " . Jest t o w i z y t ó w k a naszej k u l t u r y , nareszcie nie tej Polski wiejskich strzech i s z u m i ą c y c h łanów, ale Polski, która jest krajem o żywej, bogatej kulturze współczesnej. Nic dziwnego, że od lat m ó w i się o stworzeniu na bazie tej kolekcji polskiego muzeum sztuki w Stanach. Może pod egidą Fundacji Kościuszkowskiej ? Sądzę, że sprawa jest w a ż n a i realna, i warto, aby włączyły się w n i ą : Ambasada nasza w Waszyngtonie, Towarzystwo „ P o l o n i a " , Minister­ stwo K u l t u r y i Sztuki. Kolekcja E w y Pape jest p o ż y t e c z n a i z całkiem pro­ zaicznego powodu. Jest „ r y n k i e m z b y t u " dla naszych twórców. Słyszałem jednak obawy o o d p ł y w rzeczy najlepszych — bo trzeba p r z y z n a ć , że p. Pape w y b i e r a ć umie. Nie po­ dzielam t y c h obaw. Ostatecznie najlepsze prace sami artyści de.ją na wystawy, na komisje z a k u p ó w . A jeśli czasem muzea coś przegapią, a E w a Pape weźmie — nie stanie się nieszczęście. Jej kolekcja ma sens dla naszej k u l t u r y , dla ugruntowania rangi naszej sztuki. �Jan Pluciński LUDOWE ZBIORY W C H O C H O Ł O W S K I E J SZKOLE — SMUTNE WSPOMNIENIA Gdy rozwiązano w Culichowie (pow. grodkowski) Uniwersytet Ludowy, k t ó r e g o przez t r z y lata byiem dyrek­ torom, proponowano m i r ó ż n e posady na Śląsku, chciałem jednak powrócić na Podhale, aby b y ć bliżej Spiszą. D o tego też przyczyniła się moja żona, k t ó r a zaczęła tęsknić ogromnie za górami. Po wielu k ł o p o t a c h o t r z y m a ł e m p o s a d ę kierowni­ ka szkoły w zasłużonej i sławnej w s i Chochołowie. Szkoła b y ł a stara, z pokrzywionymi ścianami, j e d n ą klasą do nauki i mieszkaniem kierownika. Drewniany budynek otaczał z jednej strony zbiornik gnoju sąsiada, z drugiej — u s t ę p y szkolne, a z trzeciej — droga publiczna. Już po raz trzeci Gromada zbierała m a t e r i a ł na b u d o w ę nowej szkoły. Szlo t o wszystko ociężale, bo zgromadzony materiał dwa razy znikał, a w starej ruderze, ciemnej, w niezdrowym otoczeniu dzieci siedziały n a d k s i ą ż k a m i — wdychając wyziewy z obory. Niestety budowy nie wprowa­ dzono do Planu 6-letniego. Zacząłem więc s z u k a ć przyjaciół we w s i , chodzić po chałupach, n a w i ą z y w a ć k o n t a k t y z l u d ź m i dobrej woli, by jej b u d o w ę uwzględniono w Planie. P o c z ą t k o w o wszystko szlo bardzo opornie, ludzie przestali j u ż wierzyć, że uda się doprowadzić do wybudowania nowej szkoły. A l e nasze wysiłki zaczęły w k o ń c u d a w a ć rezultaty. „ R o k 1962/53 — W t y m r o k u n a s t ą p i ł o ożywienie w związku z b u d o w ą szkoły, kilkakrotnie wyjeżdżała dele­ gacja z Prezydium Gminnej R a d y Narodowej do W y d z i a ł u Oświaty przy Prezydium Pow. R a d y Narodowej, do Woje­ wódzkiej R a d y Narodowej, do K u r a t o r i u m Okręgu Szkol­ nego w Krakowie, do Ministerstwa O ś w i a t y w Warszawie. Niezmordowanymi pracownikami okazali się ob. ob. J a c k ó w niak Józef sołtys, Mola Mikołaj, K r u p a Leopold, Wilczek Jan i Wetulowa Julia. Ludzie ze w s i często manifestowali swe wypowiedzi na temat budowy szkoły. N i e chcieli uwierzyć, aby t o marzenie żyjące od 50 l a t miało się spełnić. Znczęto realnie p r a c o w a ć . Ob. Mola Mikołaj wyjechał na Zachodnie Ziemie, gdzie k u p o w a ł stare b u d y n k i , rozbierał je i cegłę posyłał do Chochołowa. Sołtys Jackowniak pilnował lasu, gromadził drzewo. I cegłę i drzewo zwozili ofiarni chłopi. Dużo k ł o p o t u sprawiła n a m wymiana odpowiedniej parceli pod b u d o w ę szkoły... ale i t u t a j dokonali ludzie dobrej w o l i zwycięstwa. — N a napisany list do Biura Zażaleń i Skarg przy C K - Z S L u w Warszawie przyjeżdża specjalna Komisja do zbadania naszych k ł o p o t ó w . W i d z i m y , że czynniki rządowe i partyjne z a c z y n a j ą się interesować n a s z ą b u d o w ą . Komisja widzi j u ż drzewo, cegłę i wysiłek ludzki. Staramy się o włączenie do planów inwestycyjnych. Wszyscy architekci oddalają n a m wykonanie planów na nieograniczony czas. Pierwszy plan w y k o n a ł architekt z Nowego Targu. Jednak planu jego nie zatwierdzono. — Po wielu szukaniach i k ł o p o t a c h natrafiliśmy na młodziut­ kiego, energicznego inżyniera architekta ob. Freyera Andrze­ ja, k t ó r y podjął się wykonania planu". („Kronika, szkolna"). „ R o k 1953/54—(...) Plan inżyniera-architekta ob. Freyera zostaje zatwierdzony. Dzięki pomocy Polski Ludo­ wej p r z y s t ę p u j e m y do budowy naszej szkoły, której od „ P o r u s e ń s t w a Chochołowskiego nie m o ż n a było ruszyć z miejsca". (...) Praca ruszyła z miejsca, a b y ł a bardzo ż m u d n a i powolna, bo ściany zewnętrzne układało się z kostek kamienia piaskowca. K a ż d a kostka musiała b y ć dokładnie obrobiona i d o p a s o w a n ą , a t y l k o w e w n ę t r z n ą stronę ścian w y k ł a d a n o cegłą. Kamienie wożono najpierw z Chocho­ łowa, potem p r ó b o w a n o dobierać w Witowie, piasek znad Czarnego Dunajca. Pierwsze wapno z Rogoźnika — a na­ s t ę p n e z kamieniołomów od Krakowa... Trawersy przy­ b y ł y z Ziemi Zachodniej, żelazo na sklepienie z Gliwic. A ponieważ rozpoczęto b u d o w ę sposobem gospodarczym —• t r u d n o ś c i wielkie b y ł y przy nabywaniu m a t e r i a ł u budowla­ nego, jednak dało się t o wszystko w y k o n a ć przy pomocy P Z P R , Pow. R a d y Narodowej, PZGS i GS. (...) Nasza szkoła m a ł a — o 4 klasach, sali gimnastycz­ nej, kancelarii, gabinecie fizycznym, bibliotece, świetlicy, pokoju nauczycielskim. N a piętrze, a raczej poddaszu — ma b y ć mieszkanie kierownika szkoły i nauczycieli. Budynek o stylu p o d h a l a ń s k i m (dach k r y t y gontem), parterowy, z pomnikiem p o w s t a ń c ó w chochołowskich na froncie, z boiskiem sportowym, ogródkiem doświadczalnym i b u d y n k a m i gospodarczymi... (...) Z k o ń c e m czerwca 1956 r. urzędowo oddano naszą szkołę miejscowemu K o m i t e t o w i Budowy Szkoły. Przy oddawaniu b y ł obecny przedstawiciel ref. inw. przy Inspek­ toracie szkolnym, ob.ob. Jackowniak Józef, Mola Mikołaj i kier. szkoły Pluciński Jan. (...) W drugiej połowie sierpnia odbyło się uroczyste oddanie nowej zbudowanej szkoły ludności." Z b u d o w a l i ś m y szkołę piękną, okna duże, sale widne, w salach wszędzie parkiet, przy drzwiach — k l a m k i ręcznej roboty, centralne ogrzewanie, elektryczne oświetlenie, 107 �w hallu żyrandole kowalskiej roboty, t a k samo krata przy drzwiach szklanych, a sufit we wszystkich salach na tragarczykach ze świerkowych desek, a p o w a ł a w hallu — tragarczyki ułożone w kwadraty. Pod p o w a ł ą umieszczono ozdobne listwy, a za n i m i niewidoczne z z e w n ą t r z r u r y centralnego ogrzewania. P r z y p o m i n a ł o to c h a t ę wiejską. U p r z y t o m n i ł e m sobie w czym było to p o d o b i e ń s t w o . L i s t w y ! Przecież w y g l ą d a j ą podobnie j a k p o d h a l a ń s k i e „ l i s t w y " czy spiskie „ r ó m y " . T a m gazdowie stawiali obrazy malo­ wane na szkle, t a m t e ż przed obrazami były' białe „szajb i c k i " ozdobione „ k o h u t k a m i , rózyckami, lelujami i inksymi kwioteckami" a nieraz postaciami ludzi i zwierząt. Obrazy pochylano do podłogi, b y święci mogli w s p o m a g a ć w pracy i w ogóle w życiu „ g a z d ó w " , a „szajbicki" (talerze) — by mogły siać swoimi „ m a l u n k a m i " radość wśród żyjących. Poniżej rzeźbionych k r a ń c ó w listwy b y ł y powbijane rzeźbio­ ne kołki, na k t ó r y c h „ g a ź d z i n y " lubiły wieszać garnuszki, dzbanuszki a gazdowie „ f l i n t y " , t o r b k i strzeleckie, rogi na proch i na kule. Przypadkowo znalazłem się w szkole w J a b ł o n c e , gdzie na ścianie korytarza wisiała stara, piękna, ryzowana „ p ó ł e c k a " i łyżnik. Przyszła m i na m y ś l moja szkoła. Koniecznie trzeba wypełnić p u s t ą przestrzeń l u d o w y m i zabytkami. Zaapelowałem do uczniów całej szkoły, b y zwrócili uwagę na stare przedmioty, nieraz zawadzające w domu albo wyrzucane do sieni, na strych, czy wręcz gnijące pod gołym niebem. Młodzież prośbę m o j ą przyjęła z z a p a ł e m . Zaczęto przynosić z d o m ó w różne stare, j a k je nazywano —• „ g r a t y " . A ja t y l k o z a p i s y w a ł e m nazwiska t y c h , k t ó r z y je znosili. Zorganizowałem nawet konkurs, k t o więcej przyniesie t y c h okazów dawnego rzemiosła chłopskiego. Zachęcone t y m dzieci zaczęły znosić najprzeróżniejsze narzędzia, naczynia, sprzęty, a nawet części strojów ludo­ wych. W konkursie zdobyli pierwsze miejsce Tokarscy—• synowie miejscowego garncarza. Ojciec ich toczył miski, garnuszki, dzbanki, garnki, wazoniki, a matka ozdabiała je p i ę k n y m i wzorami. Wszystko t o g r o m a d z i ł e m w pokoju nauczycielskim. Jedne władze szkolne chwaliły mnie za to, inne nie ganiły, ale zarządziły, a b y m t o u s u n ą ł z pokoju nauczycielskiego. Nie chciałem się z t y m pogodzić, znalazłem więc takie miejsce, gdzie m o g ł y te uzbierane przedmioty w spokoju p o z o s t a w a ć . W s a d z i ł e m je wszystkie do tej pustej prze­ strzeni za listwami. W izbie chłopskiej najdroższe i naj­ piękniejsze przedmioty przechowywano za listwami, niech więc t o samo dzieje się i w szkole. Po wszystkich klasach i innych izbach ś m i a ł y się uzbierane przedmioty do dzieci. Naturalnie najwięcej ich było t a m , gdzie uczył się Tokarski. D y r e k t o r Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem — Juliusz Zborowski b y ł kiedyś moim profesorem. Miałom wielki szacunek dla jego pracy, często u niego bywałem. W s p o m n i a ł e m m u o moich poczynaniach w związku z ra­ towaniem z a b y t k ó w . Nic m i nie odpowiedział. Wyglądało j a k b y nie pochwalał tej działalności. Okazało się później, że m i a ł rację. W późniejszych rozmowach wyjaśnił mi, że zbiory m u s z ą mieć odpowiednie miejsce, w którym m o ż n a je spokojnio oglądać, gdzie są zabezpieczono i nie n a r a ż o n e na zniszczenie. N a d zbiorami musi b y ć stała opieka, a szkoła nie nadaje się na to. P r z e k o n a ł e m się zresztą o t y m osobiście. U n o s z ą c y się w szkole kurz osiadał na eksponatach. Trzeba było je często wycierać. R ą c z k i dziecinne skrzętnie t o wykonując, nieraz przy czyszczeniu u p u s z c z a ł y przedmiot, przez co go niszczyły. Wysokie i odległe ułożenie p r z e d m i o t ó w pod s a m ą p o w a ł ą nie sprzyjało dokładnej obserwacji, umiesz­ czenie o b i e k t ó w — zwłaszcza drewnianych — koło rur, po­ wodowało rozsyehanie się n a c z y ń , przez co obrączki spadały, a „ b e d n a r k i " się r o z l a t y w a ł y . W 1958 r o k u zaczęto organizować w N o w y m Targu w y s t a w ę sztuki ludowej. Zaproszono mnio na członka K o m i t e t u przygotowującego w y s t a w ę . Artystka-plastyczka Wanda Widigerowa (Tippenhauerowa) z Zakopanego, k t ó r a współpracowała przy organi­ zacji wystawy, n a m ó w i ł a mnie, aby p o k a z a ć również zbiory szkoły. Pisała w liście: „ S z a n o w n y Panie! A k u r a t miałam pisać do Pana, gdy doręczono m i list p a ń s k i . Nie mogłam dojechać — j a k d o t ą d do Chochołowa, bo m a m tysiące niespodziewanych, w a ż n y c h spraw. B y ł a m w Warszawie w Ministerstwie i prosili mnie t a m , aby Pan dostarczył na konkurs w N o w y m Targu wszystkie zebrane przez dzieci rzeczy, t a k j a k k a ż d a klasa zebrała. Dzieci dostaną odpowiednią n a g r o d ę . Co będziecie chcieli sprzedać kupią, dając W a m pieniądze na kupno, czego W a m trzeba w szkole." (list z listopada 1958 г.). Pani Widigerowa przyjechała w k r ó t c e potem do nas, p o m o g ł a w y b r a ć eksponaty. Nie był I I . 2. Nowa szkoła w Chochołowie i m . P o w s t a ń c ó w Chochołowskich. 208 �to jednak koniec pracy. P r z y t o c z ę fragment listu z polowy listopada 1958 r. od pani Bialońskiej z D o m u K u l t u r y w Nowym Targu. „Kochany Panie J a ś k u ! (...) przed chwilą p r z e c z y t a ł a m list od Pana. Wszystko jest dobrze, co Pan załatwił, czy komu coś przyobiecał. K o n k u r s zapowiedziany jest na 4—5 grudnia i w y s ł a ł a m j u ż zaproszenia. Pod koniec mie­ siąca przyjedzie wóz ciężarowy i będzie wszystko zabierał, co będzie do zabrania. (...) M a m szalone t r u d n o ś c i i wiele kłopotów. (...) Proszę nie u p a d a ć na duchu, j a k o ś dopro­ wadzimy do k o ń c a wszystko. Ł ą c z ę pozdrowienia..." Z różnych świstków i notatek s p r ó b o w a ł e m o d t w o r z y ć sobie co dostarczyłem ze swojej szkoły na w y s t a w ę : drajfus, świder do wiercenia, ozdoba ze starych sanek, strug do kopyt, 2 korby drewniane, strug dwuosobowy, 2 piszczałki, 5 łyżników, k ł ó d k a , k ł a p a e e , 2 lampaski, 2 krzesła, kocioł na wodę, 2 pary kierpców, waga, m o t o w i d ł o , giby, 2 bioty, faifa, deska na rękawice, hospinki, kołowrotek, solniczka, 2 oselniki, krążel, toporka do kierniczki, cepy, 2 ocydzarki, pucek, łapka na myszy, t ł u c z k a do ziemniaków, 8 dzba­ nuszków, 9 misek, 7 g a r n k ó w , wazonik, w i d ł y drewniane, oparcie do krzesła, rzeźba — głowa chłopa z K o b y l i c y , 12 oboniek, 6 stępek, 2 konewki, 2 rajtocki, 3 dzieżeczki, redykałka, forma na oscypki, 4 czerpaki, 1 czółenko. Aby zebrać więcej e k s p o n a t ó w w ę d r o w a ł e m po okolicz­ nych wioskach, j a k Z ą b , Czerwienne, Czarna Góra, J u r g ó w , Ratułów, Ciche, Miętusowo, W i t ó w , Nowe Bystre, Międzyczerwienne, Dzianisz. Przyjmowano mnie chętnie, goszczono, wyciągano ze s k r z y ń odzież, pokazywano r ó ż n e posiadane przedmioty. Wiele z nich w y s ł a n o na w y s t a w ę . Kierpce damskie i męskie, pasek na zegarek, gorsety, poszewki, formy na oscypki, 4 cyrpoki, gelety, t o r b y bacowskie, mieszki na t y t o ń , Jadwigę, spinki, k o t l i k i , oposki, ciupagi, parzenicę czarnogórską, p a r o b s k ą , chłopską, m o t o w i d ł o , kądziel w a r t k ą , „ P o n i e z u s a Frasobliwego", fajki, spodnie góralskie, zawiasy, r ó ż n e hafty, dzbanki, u p r z ą ż k o ń s k ą , pługi, okucia do dyszla. Nie zawsze b y ł y t o zabytkowe egzemplarze, b y ł y t e ż nowe, artystycznie i stylowo wykona­ ne. Ile ich zakupiono, i l u a r t y s t ó w chłopskich obdarowano wysokimi nagrodami — tego nie p a m i ę t a m . „Po wystawie zastanawiano się nad t y m , j a k b y mnie wynagrodzić, bo wszystkie moje eksponaty chciano z a b r a ć do nowo powstającego Muzeum Etnograficznego w War­ szawie. Poprosiłem o telewizor. Chętnie na t o się zgodzono. Zaznaczyłem, aby go przydzielić nie mnie, lecz dzieciom i ich rodzicom, gdyż dzieci zbierały z a b y t k i a rodzice je dawali. I dnia 28.1.1959 r. przywiozłem sam z K r a k o w a telewizor m a r k i „ O r i o n " . Co to nie było ? Cafe wieś uczęszcza­ ła na seanse telewizyjne, jakie o d b y w a ł y się w szkole. Powstało wielo zamieszania, straty czasu. Obowiązywało uczestniczenie w kapciach, a nie w t y m obuwiu w j a k i m ludzie przyszli. W y b i t o m i k i l k a szyb. Ciężko to przeżywałem, cle ludność zbliżyłem do ś w i a t a . " (Odpis z k r o n i k i szkolnej). Tak więc z kilkuset zabytkowych p r z e d m i o t ó w arty­ stycznych i k u l t u r y materialnej (ile ich było ? — na jednej z kartek znalazłem za/pis: Dach Zofia, klasa V , garnek gliniany nr 485) — część poszła do warszawskiego muzeum, część zakupiło Muzeum T a t r z a ń s k i e , a część pozostała w szkole, zdobiąc jej w n ę t r z e . Zbiory nasze bardzo się zmniejszyły. Smuciło mnie t o , ele zauważyłem, że podobnie stało się i w innych szkołach, gromadzących z a b y t k i góralskiej k u l t u r y . A zbierano w niejednej szkole. W i e m na p r z y k ł a d , że wiele p r z e d m i o t ó w zgromadziła w Witowie kierowniczka szkoły Gizela Maj­ chrowicz, a w Podczerwonem — Jan Możdżeń, umieszczając je na półkach w przedsionku szkoły. D u ż y zbiór stworzył w 1959 r. dr Mieczysław Adamczyk w kierowanej przez siebie szkole w Cichem. Przedmioty umieszczał na ścianach b u d y n k u , na p i ę k n y c h półeczkach (ciekawe, co się dzisiaj dzieje z t y m zbiorem, jalde s p o t k a ł y go losy?). Najpiękniej­ szy i najlepiej zinwentaryzowany zbiór stworzył k o l . Jawor­ ski w Dzianiszu, wiosce leżącej na uboczu i rzadko odwie­ dzanej przez t u r y s t ó w . Dzięki temu osiągnął wiele rzadkich i dawnych e k s p o n a t ó w . Umieścił je w hallu szkoły, na wszystkich ścianach, g r u p u j ą c przedmioty działami, t a k że od razu wiadomo było, do czego służą. K i e r o w n i k szkoły w Rabie W y ż n e j , W i k t o r Piasecki, r o z m i ł o w a n y w historii, zbierał wszelkie wiadomości oraz książki o historii regionu, rńiał t e ż d u ż y zbiór dawnych monet — nie licząc p r z e d m i o t ó w k u l t u r y materialnej. D o k t o r W a ł a c h , zakochany w dawnym świecie, pra­ cujący obecnie w P y z ó w c e , zgromadził t e ż wiele przedmio­ t ó w starych, t a k samo i dyrektor szkoły w J a b ł o n c e na Orawie, Andrzej Ffaniaczyk. Zbierano i chroniono z a b y t k i t a k ż e w Kiczorach, w Hajkabuzie, L i p n i c y Małej i innych miejscowościach, k t ó r y c h j u ż dziś nie p o m n ę . Cieszyło mnie to, podziwiałem p r a c ę m y c h kolegów, a jako kierownik Szkolnego Powiato­ wego O ś r o d k a Krajoznawczo-Turystycznego przy W y ­ dziale O ś w i a t y m o g ł e m ich zachęcać do zbierania i chronienia śladów przeszłości. Nasze zbiory wielce się pomniejszyły, ale stało się t o nie t y l k o w Chochołowie •— lecz i Cichem, jako t e ż i w Dzia­ niszu. Co się dziś dzieje z t y m i zbiorami ? K t o zakupił zbiory w Cichem? K t o w Dzianiszu? Nie wiem. W której szkole są jeszcze zbiory ? T e ż się nie orientuję. Wiem, że do szkół zgłaszało się wielu c h ę t n y c h nabycia dawnych przedmiotów góralskich. P o ż e g n a n i e z m o j ą szkołą bardzo ciężko przeżywałem. Po oddaniu inwentarza szkolnego — zaczęto p o r z ą d k o w a ć resztki zbiorów. Część ich została uznana przez nowe władze szkolne za godne pozostawienia w szkole, resztę — posta­ nowiono u s u n ą ć . Te same rączki, k t ó r e gromadziły zabytki, wynosiły na korytarz przed m o i m mieszkaniem resztki wycofanych części zabytkowych rzeczy. K a ż d y t a k i stuk u p a d a j ą c y c h części n a c z y ń , czy sprzętów, słyszałem i k a ż d y t a k i odgłos wbijał m i się w serce. A kiedy j u ż wszystko ucichło, z d o b y ł e m się jeszcze na t o , że k a ż d ą deseczkę, ucho, dno, obrączkę, „ b e d n a r k ę " p r z y t u l a ł e m do siebie i wynosiłem na strych, gdzie u k ł a d a ł e m pod strzechą. Coś mnie t a m zabolało, coś m i serce ścisnęło, boć to było po­ żegnanie z t y m , co t a k bardzo ukochałem. Po przejściu na e m e r y t u r ę nie z a p o m n i a ł e m o resztkach zbiorów szkoły w Chochołowie. Część, t ę ze strychu przejęło Muzeum w N o w y m Targu, powstaje t a m bowiem izba regionalna w zagrodzie Błaszyńskich. Ale innych okazów, k t ó r e b y ł y za listwą, nauczycielstwo nie wydało. Chcąc jeszcze i t ę część r a t o w a ć , pozbierałem różne zapiski z moich pcpierów, pojechałem do Chochołowa, bardzo prosiłem by jedna z p a ń zajęła się spisaniem tego, co jeszcze zostało. Pani tej, aby p o m ó c w tej pracy, o d d a ł e m moje zapiski. Niestety i to zakończyło się klęską, bo zaufana od­ jechała, a n o t a t k i razem z n i ą wyfrunęły, a proszona listownie o zwrot zapisków — nie raczyła nawet odpowiedzieć. Dzisiaj, gdy mnie zaproszą dzieci do szkoły w Cho­ chołowie, o g l ą d a m w hallu resztki „ m u z e u m " , k t ó r y m się t a k dzieci, j a k i cały personel nauczycielski mógł pochwalić. B y ł y t o zbiory piękne, sczerniałe od d y m u w kurnych chatach, wypoliturowane przez długie lata, p a m i ą t k i po prapradziadach, no i „rozeszły s i ę " , poszły w szeroki świat... A m o ż e to dobrze? A m o ż e właśnie dostały się do dobrych r ą k , k t ó r e je z miłością pieszczą, szanują, na hono­ r o w y m miejscu s t a w i a j ą ? A m o ż e t a k ą drogą uniknęły rozbicia .siekierą i spalenia? Fot.: I . Butkiewicz — il, 1; J . Pluciński — il. 2 109 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b44350494e5b6d5edc71011aa311ffba.pdf f3f327322ae02f0c147cab2b9625149d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1963 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource rodzina ewolucja rodziny mareiarchat etnologia - teorie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1822 Title A name given to the resource Ewolucja rodziny, czyli dzieje jednej teorii / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.41-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stoczkowski, Wiktor Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WIKTOR STOCZKOWSKI Paryż EWOLUCJA RODZINY CZYLI DZIEJE JEDNEJ TEORII SZKIC Z ANTROPOLOGII NAUKI ETNOLOGICZNEJ W potocznym wyobrażeniu teorie naukowe są owocem żmudnych obserwacji i drobiazgowego badania faktów. Na znanych obrazach uczeni wiernie towarzyszą swoim ulubionym przyrządom obserwacyjnym: Kopernik dzierży w dłoni astrolabium, Galileusz spogląda w teleskop, a Pasteur pochyla się z uwagą nad mikroskopem. Uczony ma być więc obserwatorem świata i z obserwacji wywodzi się to co o świecie mówi. Jeżeli jego wnioski okazują się po latach fałszywe, to dlatego - twierdzą następcy - że obserwacje były niedoskonałe, niepełne czy mylące. Twórczy wysiłek nauki realizuje się przez coraz uważniejsze oglądanie świata i gromadzenie notowanych coraz precyzyjniej faktów. Zgodnie z tą wizją, naukowy obraz świata jest całkowicie różny od tego, jaki tworzy myśl mityczna. Ten pierwszy istnieje w ciągłym rozwoju dzięki coraz to nowym obserwacjom, ten drugi stanowi strukturę zamkniętą, trwającą bez zmian dzięki przekazowi tradycji, której największą cnotą jest stałość. Spróbujmy zastanowić się nad opozycją "rozwijająca się nauka/zastygły mit" biorąc za przykład jedną z teorii etnologicznych. Myśl etnologiczna wieku XIX miała szczególną skłonność do rozważań nad ewolucją rodziny. Dwie obszerne prace, którym przyznaje się godność dzieł założycielskich nauki o kulturze, Das Mutterrecht J. J. Bachofena z 1861 roku i The primitive marriage J. F. MacLennana z roku 1865, są w całości poświęcone temu zagadnieniu. Nowe wersje teorii ogłosili następnie J. Lubbock w 1869 roku (The origins of civilisation) i E. B. Tylor w 1889 (On a method of investigating the development of institutions). Dużym sukcesem cieszyła się wydana w 1877 roku książka L. H. Morgana The ancient society, gdzie znaleźć można było kolejny wariant tej samej teorii. Jednym z pilnych czytelników Morgana był wówczas K. Marks i na jego notatkach z tej właśnie lektury oprze się F. Engels, redagując swoistą transkrypcję The ancient society wraz z jej teorią rozwoju rodziny (Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums, und des Staats, 1884). Każda z powyższych prac, należących do klasyki etnologicznej, mówi zatem o ewolucji rodziny. Poszczególne koncepcje różnią się między sobą i różnice te były wystarczająco duże, by zagrzewać ich twórców �Ryc. 1. Schematy I <:: BAC HO FEN (1861) MACLENNAN promiskuityzm promiskuityzm ] Z p:j <::<:: ..,I:il rodzina UZ•....• <:: •....•..:l ma triarchalna ..:l>< •....•p:j (ginekokracja) r:<.E-t I <:: ł (1865) II rozwoju LUBBOCK rodziny (1870) promiskui tyzm I I I ł różne formy małżeństwa grupowego (dominacja kobiet) _I_- <:: rodzina Z patriarchalna <::p:j ..,<:: ul:il <::e: •....•..:l 8>< r:<.p:j Eo< <:: Il. I ł rodzina patriarchalna XIX wiek. MORGAN (1877) ENGELS (1884) TYLOR promiskuityzm promiskuityzm? I I łformy różne małżeństwa grupowego (dominacja kobiet) :g -1- - ~ rodzina patriarchalna I .j,I rodzina pa triarchalna I ~ rodzina monogamiczna I i etap matczyny 1 II .j, etap ojcowski l .j, rodzina monogamiczna (1889) monogamiczna rodzina rodzina monogamiczna ł rodzina monogamiczna �43 do zawziętych dyskusji i sporów. Nietrudno Jednak przeoczyc, ze obok różnic istnieją i uderzające podobieństwa. Cała szóstka wymienionych autorów twierdziła, że: - pierwsi ludzie żyli w stanie promiskuityzmu; - filiacja matrylinearna poprzedzała historycznie filiację patrylinearną; - dominacja kobiet poprzedzała dominację mężczyzn; - zwieńczeniem historii rodziny jest pojawienie się związków monogamicznych, co poprzedzone było etapem rodziny patriarchalnej. Każda z tych idei była krytykowana i to już od samgo początku. Nie przeszkadzało to jednak ich wielkiemu sukcesowi ani w wieku XIX ani w początkach wieku XX. Choć dziś cieszą się dużo mniejszym powodzeniem, nie znaczy to by zniknęły. Ze szczególnym zapałem bronią ich niektórzy uczeni radzieccy (np. Ju. Semenov, 1971). Na Zachodzie, wersja Morgana, nobilitowana przeróbką Engelsa, korzysta z odnawiającego się tu powodzenia marksizmu. Zrozumiały jest również wielki sukces XIX-wiecznej teorii wśród rzesz feministek, bo obraz pierwotnej .dominacji kobiet nad mężczyznami mile pobudza wyobraźnię wszystkich, którzy planują wyzwolenie kobiety od ponurego jarzma samczej niewoli (np. praca ucznia B. Malinowskiego, E. Bornemana, 1975 czy E. Ackworth, 1965). Pojawiające się w prasie naukowej próby odkurzenia starej wizji rozwoju rodziny i oferowanie jej do ponownego użytku budzą usprawiedliwione protesty etnologów (patrz dyskusja w numerze 2 "Current Anthropology" z 1979 roku), żądających by raz wreszcie v"znieść jej solidny nagrobek na cmentarzu antropologicznych fantazji (R. Schott, 1979: 354). Podnoszą się jednak głosy obrony. Oto na przykład R. Makarius, uważający książkę Morgana za najważniejszą w całej historii antropologii społecznej, łaje "prześladowców" szacownego klasyka, którzy jakoby tendencyjnie starają się przedstawić jego teorię jako twór czystej fantazji, zapłodnionej ideami darwinizmu. Według Makariusa, teoria rozwoju rodziny Morgana powstała z rzetelnej obserwacji różnych systemów pokrewieństwa i jej autor musi być traktowany jako uczony-obserwator (Makarius 1985: III). I jeśli Morgan popełnił błędy, to tylko dlatego, że w swych czasach nie dysponował wystarczającą liczbą faktów. Jeden z "prześladowców" Morgana, R. Lowie, zauważa jednak, że nasz klasyk, konstruując swą teorię ewolucji rodziny, pominął i zniekształcił szereg informacji etnograficznych znanych powszechnie w wieku XIX (R. Lowie, 1971:57). To samo powiedzieć można i o pozostałych autorach z omawianej tu szóstki. Zastanawiające jest, że przy tak swobodnym stosunku do faktów, wszyscy mogli dojść do kilku identycznych �44 wniosków. Zazwyczaj tłumaczy się to hipotezą wzajemnych wpływów Za źródło głównych elementów teorii uchodzi praca J. J. Bachofena, która najwcześniej, bo już w 1861 roku ujrzała światło dzienne. "Koncepcje matriarchatu wprowadził do nauki J. J. Bachofen", "Koncepcje promiskuityzmu wysunął J. J. Bachofen" - pisze S. Szynkiewicz w Słowniku Etnologicznym pod hasłami "matriarchat" i "promiskuityzm" (Z. Staszczak red., 1987:230, 296). Jest to pogląd tradycyjnie spotykany w zarysach historii etnologii (np. M. Harris, 1968:189; R. Lawie, 1971 :60). Mianowany zostaje w ten sposób heros-założyciel, od którego wszystko wzięło początek. Bachofen wpłynął na MacLennana, MacLennan wpłynął na Lubbocka, Lubbock wpłynął na Morgana, Morgan wpłynął na ... , grę kontynuować można długo, na wzór genealogicznych wyliczeń z Księgi Rodzaju, nie zapominając oczywiście a wskazaniu na związki z darwinizmem. Czyż Morgan, który cytował Darwina, nie był darwinistą? Albo to może raczej Darwin był morganistą, czyż nie cytował Morgana? E. R. Service ma rację ironizując na temat tych jałowych i jakże często napuszonych deliberacji (1981:41). Bo jeśli nawet załóżmy, że Bachofen wpłynął na innych, to któż w takim razie wpłynął na Bachofena? Pytanie o genezę teorii pozostaje otwarte. Bardziej przekonującą próbą wyjaśnienia podobieństw między poglądami XIX-wiecznych etnologów jest poszukiwanie socjologicznych korzeni ich idei. I tak na przykład L. Stomma (1986:91 - 129) wywodzi, że etnologia ewolucjonistyczna była nieodrodnym dzieckiem drugiej połowy XIX wieku, epoki stabilizacji, optymizmu i wiary w postęp. Zyjące w tym klimacie europejskie klasy średnie były uprzywilejowanym świadkiem sukcesów nauki i techniki, co kazało im pielęgnować przekonanie, że ich kultura jest zwieńczeniem wysiłków twórczych ludzkości. Jeżeli teorie etnologiczne wykazują w tym czasie uderzające podobieństwa, to niekoniecznie dlatego, że autorzy zapożyczali idee jeden od drugiego. Z łatwością mogli produkować je oddzielnie i niezależnie, ukształtowani przez tę samą formację ideologiczną epoki. Jeśli wierzyli, że kultura europejska jest naj doskonalszym tworem człowieka, to nic dziwnego, że umieszczali model swej własnej rodziny monogamicznej jako ostatnią fazę rozwoju tej instytucji. Nie dziwi też, że pierwszym ludziom przypisali formę współżycia biegunowo przeciwstawną, w postaci chaotycznych i nieograniczonych żadną normą stosunków promiskuitycznych. Takie właśnie wytłumaczenie genezy XIX-wiecznej teorii ewolucji rodziny dawano już wielokrotnie (np. C. Levi-Strauss, 1945:97; R. Lowie, 1921:53). Jest to wytłumaczenie przekonywujące, tym bardziej, że współcześni epigoni ewolucjonizmu sami deklarują z naiwną szczerością, iż kultura najodleglejszej przeszłości była na pewno prze- i zapożyczeń. �Ryc. 2. Schematy FERGUSON (1767) _._~_.promiskui tyzm --------- < <P:: ....,< ul':< <~ •..• ...:l Z ...:l;>t MILLAR (1771) ._-_._----~-_._------ I ł rodzina matriarchalna •..• p:: ••.• f-; ewolucji - wiek XVIII. BURNET _-o promiskui tyzm rodziny • ._----. DUNBAR (1774) - - --- ... _-------_. promiskuityzm -- -------------- - -- (1780) ----------._.-- promiskuityzm i ł małżeństwo grupowe archat - I ł rodzina matriarchalna matri- < ~ ___ I --I -< Z P:: « ""'1':< Uz < .... •..• ...:l ...:l;>t •..• p:: ••.• f-; ~ I l I I 'I' rodzina pa triarchalna t rodzina pa triarchalna I rodzina patriarchalna I I I t rodzina ł rodzina t rodzina monogamiczna monogamiczna monogamiczna I rodzina monogamiczna I 1 I ~ rodzina patriarchalna I I I - ------ ___ o ___ �4G ciwieństwem kultury dzisiejszej (np. "metoda kontrastu" B. F. Porsznieva, 1974:54 - 5). Jeśli przyjąć więc wyjaśnienie socjologiczne, teoria rozwoju rodziny byłaby tworem szczególnego "Ducha Czasu" drugiej połowy XIX wieku, naznaczonego europocentryzmem i niezłomną wiarą w postęp. Teoria ta jednak nie powstała w XIX wieku. Można znaleźć ją w tym samym kształcie w Essays on the history of mankind in rude and cultivated ages J. Dunbara z 1780 roku, w Of the origin and progress of language J. Burneta z 1774 roku, w The origin and the distinction of ranks J. Millara z 1771 roku, w An essay on the history of civil society A. Fergusona z. 1767 roku (prawie stulecie przed wydaniem Das Mutterrecht Bachofena). Wszyscy ci autorzy szkockiego Oświecenia mówią o pierwotnym promiskuityzmie, o filiacji matry1inearnej poprzedzającej filiację patrylinearną, o rodzinie patriarchalnej, która zastąpiła matriarchalną i o zwieńczeniu historycznego rozwoju przez związki monogamiczne (Ryc. 2). Okazuje się więc, że uczeni dziewiętnastowieczni są kontynuatorami tradycji o wiele starszej, a prawie nieznanej, jako że zwykle wystawia się etnologii metrykę z datą ubiegłego wieku. Jeśli przywołałem tu tytuły dzieł Oświecenia, to oczywiście nie po to, aby mianować ojcem-założycielem Fergusona w miejsce Bachofena i zastanawiać się nad tym jak pierwszy wpłynął na drugiego. Trzeba jednak zapytać o wytłumaczenie podobieństw między ideami Oświecenia i ewolucjonizmu. W sposób naturalny pojawia się pokusa, żeby ponownie uciec się do wyjaśnienia socjologicznego: że europocentryzm, że wiara w postęp, że ta sama formacja ideologiczna. Kłopot z tym jednak, że nawet jeśli dawałoby się tym sposobem wytłumaczyć koncepcję pierwotnego promiskuityzmu i miejsce monogamii na końcu linii rozwojowej, to nadal trudno będzie zrozumieć przekonanie o zastąpieniu filiacji matry1inearnej patrylinearną i o matriarchacie. A na dodatek, poszczególne elementy tej teorii, takie jak pierwotny promiskuityzm czy matriar~ht, istniały już jak się później przekonamy - i w okresie Renesansu i w Starożytności. Czyżby ideologiczna formacja XIX-wiecznego pozytywizmu miałaby być odwieczną? Aby lepiej zrozumieć pochodzenie kompleksu idei składających się na omawianą tu teorię ewolucji rodziny warto rozłożyć ją na elementy pierwsze. Jest ona bowiem tworem w pewnej mierze wielorodnym i każda z jej części może być rozpatrywana oddzielnie, co ułatwia porównania w długiej skali czasu. Zacznijmy tę analizę od przypomnienia, że autorzy XVIII i XIX wieku dzielili historię ludzkości na trzy epoki gospodarcze: zbieractwa-myślist\va-rybołó\vstwa, hodowli i rolnictwa (cza:-:ami pojawia się i czwarta epoka - handlu). Taka koncepcja trzech epok gospodarczych istnieje w kulturze europejskiej jl~Ż od Starożytności �Ryc. 3. System trzech epok ekonomicznych Legenda: M Z R - Myślistwo Zbieractwo Rybolówstwo H U - Hodowla Uprawa roślin Beattie (1793) Burnet (1774) Darlymplc (1757) Falconer (1781) Ferguson (1767) (według R. Meek 1976, uzupełnione EPOKA III M H U M H barbarism H barbarism H H barbarism WP barbarians H WP H barbarians WP H barbarous WP H barbarous WP H barbarism H WP H U civilisation U civilisation U U Z->M,R BP Logan (1781) M savage BP M Millar (1771) rude Robertson (1777) Russell (I 793) BP M savagery M BP Smith (1794) Buffon (1763) M sauvages M Condorcet (1794) De Pauw (1768-9) Du Pont (I775) Encyclopedie Goguet (1758) Helvetius (1758) d'Holbach (1786) Montesquieu (1748) Quesnay (1763) Rousseau (1762) Turgot (1750) M M->R Z->M,R M sauvages Z->M,R M sauvages M sauvages Z-M M M sauvages Voitaire (w(;~ług M. H~n·;s 1968: 36) Własność prywatna Brak własności prywatnej EPOKA II rudness Z->M rudness M M,R savage stade BP rudness, savages M,Z,R BP Home (1774) WP BP - przez autora). BP barbares H H H H H barbares H H barbares H barbares H H H barbares WP b"rbarismc WP civilisation U WP U WP U WP U civilised WP U civilisation U WP U policćcs U U U U U civilisa tion U U policees U U U U WP civilisation �48 Jej pierwszy zapis można znaleźć w IV wieku p.n.e. u Dicaearchusa z Masseny (R. Meek, 1976:10). W wieku XVIII nadano kolejnym epokom miana "dzikości", "barbarzyństwa" i "cywilizacji". Dzicy mieli nie znać własności prywatnej, która pojawiła się dopiero u barbarzyńców (Ryc. 3). W pierwszej epoce panować miała filiacja matrylinearna, zastąpiona przez barbarzyńców filiacją patrylinearną. Okres trzeci, cywilizacji, przynieść miał powstanie monogamicznej rodziny patrylinearnej. Dzikim przypisywano zazwyczaj stosunki matriarchalne, a barbarzyńcom patriarchat. Mamy tu zatem do czynienia z następującym systemem suponowanych korelacji: l dzikość barbarzyństwo cywilizacja gosp. przyswajająca hodowla rolnictwo brak własności własność własność matrylinearyzm patrylinearyzm patrylinearyzm matriarchat patriarchat monogamia Korelacje te wiążą rozwój rodziny z rozwojem gospodarki i własności. Przyjrzyjmy się strukturze rozumowania, które prowadziło autorów XVIII i XIX wieku do wypracowania takiej wizji. Punktem wyjścia był system trzech epok i założenie o matrylinearności epoki pierwszej. Stąd wyprowadzane były wszystkie pozostałe twierdzenia, a droga wiodła przez takie operacje wnioskowania: 1. Jeżeli dzicy żyli ze zbieractwa, myślistwa i rybołówstwa, zatem -+ nie mogli znać własności prywatnej. 2. Jeżeli barbarzyńcy hodowali zwierzęta, zatem -+ musieli znać własność prywatną. 3. Jeżeli a) dzicy nie znali własności prywatnej, b) u barbarzyńców istniała własność prywatna związana z hodowlą, c) epoka dzikości poprzedzała epokę barbarzyństwa, zatem -+ własność prywatna powstała w rezultacie przejścia od gospodarki myśliwsko-zbierackiej do hodowli. 4. Jeżeli barbarzyńcy ustanowili własność prywatną, zatem -+ musieli oni ustanowić filiację patrylinearną. 5. Jeżeli a) filiacja matrylinearna była charakterystyczna dla dzikich, b) barbarzyńcy ustanowili filiację patrylinearną w związku z przejściem do hodowli, c) epoka dzikości poprzedzała epokę barbarzyństwa, zatem -+ filiacja patrylinearna zastąpiła matrylinearną w następstwie pojawienia się własności prywatnej. Niektóre kroki tego rozumowania mogą się jawić współczesnemu czytelnikowi jako absurdalne, a w każdym razie dalekie od oczywistości. Bo �49 nit:: dlaczegóż myśliwym-zbieraczom niedostępna ma być własność prywatna? Dlaczegóż hodowla implikować musi nieodwołalnie tęże własność? Dla autorów oświeceniowych i pozytywistycznych relacje te były całkowicie naturalne, związane ze sobą tak, jak przyczyna wiąże się ze skutkiem. Ich naturalność wspierać się musiała na kilku dodatkowych założeniach, akceptowanych wówczas jako oczywiste. Spróbujmy uzupełn~ć powyższe rozumowanie o jego ukryte przesłanki, ilustrujące świat wyobrażeń antropologii naiwnej XVIII i XIX wieku. Ari 1. Gospodarka przyswajająca dzikich __ brak własności prywatnej. Ideą obiegową wieku XVIII i XIX było przekonanie, że niedoskonałość pierwotnej gospodarki przyswajającej pozwala co najwyżej na zdobycie podstawowych środków przeżycia, a i to z wielkim trudem. Dziki przeznacza całą swoją energię i prymitywną technikę dla jednego celu - by przeżyć (L. Morgan, 1985:611). Wizja ta stanowi w epoce Oświecenia część arsenału klisz antropologicznych i można ją spotkać u Buffona (Duchet 1971:247), Monteskiusza (1964:531), Woltera (1963:11), :,hllara (1979:224), Boulangera (1766:378) i innych. W wieku XIX i początkach dwudziestego jest ona nadal obowiązująca, a jej metryka sięga starożytności, gdzie znaleźć ja można \V II wieku p.n.e. u Polibiusza oraz u licznych autorów wieku I p.n.e., z których najbardziej znani to: Diodor Sycylijski, Lukrecjusz, Witruwiusz i Cyceron (patrz W. Stoczkowski, w druku). Autorytet Antyku dawał sakrę temu wyobrażeniu. Nikt zatem nie wątpił, że dobra dzikich, bez reszty zajętych walką o zachowanie swej nędznej egzystencji wśród niebezpieczeństw natury, musiały być niezmiernie skromne lub wręcz nie było ich wcale (np. L. Morgan, 1985:611). I niczego tu nie zmieniało, że własność prywatna wśród "dzikich", szczególnie tych z Kolumbii Brytyjskiej, gdzie jest tak obfita, że trudno jej nie zauważyć, była dobrze znana podróżnikom i misjonarzom początków XIX wieku. Etnologia pozwalała sobie na tę drobną niezgodność z faktami, żeby pozostać w zgodzie z tradycyjną wizją pienvotncj walki o byt, tak obrazowo opisaną już przez Lukrecjusza. Wizja ta zostaje wyposażona przez oświeceniowych i pozytywistycznych autorów w bardzo szczególne atrybuty. Oto pierwsi ludzie są słabi, cierpią głód, walczą z wysiłkiem o zaspokojenie najprostszych a jakżz dokuczliwych potrzeb, zmagają się nieustannie z groźnymi zwierzętami, nękani są przez kataklizmy wrogiej przyrody. Nietrudno zauważyć, że mamy tu do czynienia z odwróceniem cech rajskiej egzystencji człowizka. Tak w raju, jak i w Wieku Złotym, był on silny i doskonały, nie znał czym są cierpienie i potrzeby, a pożywienie miał w obfitości na wyciągnięcie ręki. Nad zwierzętami dana mu była pełna władza, a przyol Lc:d t. LXXIII �50 roda była przyjazna, niczym u Owidiusza, z wieczną wiosną i łagodnymi zefirami, które pieściły swym ciepłym oddechem kwiaty zrodzone bez nasienia. Mechanizm odwrócenia mitycznego obrazu daje się prześledzić bez trudu w pismach XVIII-wiecznych autorów (np. Buffon, 1984:154; Boulanger, 1766:388). Wiara w postęp odegrała tu swoją rolę. Transformacja mitu "złotego wieku" w mit "pierwotnej walki o byt" dokonała się w momencie, kiedy Europejczyk uwierzył w możliwość "zbawienia" przez rozwój cywilizacji. Czyż nie pisał wtedy z optymizmem Saint-Simon: "Wiek Złoty, umieszczony przez ślepą tradycję w przeszłości, jest przed nami" (cyt. za Cioran, 1960:133)? Wiek Złoty na początku osi historii jest drogowskazem powrotu do czasów przodków, jedynej cpoki gdzie może zrealizować się szczęście. Nie ma tu miejsca na dumę z ziemskich dokonań i dzieł. Przeniesienie Złotego Wieku na koniec historii i zastąpienie go obrazami pierwotnej opresji i niedoskonałości, odwraca drogowskaz. Tym razem droga ku szczęściu musi oddalać człowieka od stanu początków, realizując się w cywilizacyjnej twórczości. Ta właśnie wersja bliska była sercu oświeceniowych i pozytywistycznych myślicieli. Ich formacja ideologiczna była jednak tylko jedną z wielu historycznych form wiary w samoistny sens ludzkiej egzystencji, spełniający się w twórczym wysiłku. Wiara ta odnawia się periodycznie już od czasów antycznych i zawsze idzie w parze z zastąpieniem mitu Złotego Wieku obrazami skrajnej niedoskonałości pierwotnego człowieka. Oto w jaki sposób "dzicy" zostali skazani w świecie europejskich wyobrażeń na egzystencję pełną przeszkód i wyrzeczeń, gdzie nie ma miejsca na własność prywatną, bo nie ma jeszcze czego posiadać. To jest pierwszy krok rozumowania. Ad 2. Hodowla zwierząt --:)o własność prywatna. Wniosek drugi opiera się na zdroworozsądkowym przekonaniu, że hodowane bydło stanowi pierwszą "nadwyżkę produkcyjną" człowieka, która stać się może przedmiotem pożądania, co powoduje w sposób naturalny powstanie własności prywatnej (J. Millar, 1979; A. Ferguson, 1767:123; F. Engels, 1983:126). Rozumowanie to zakłada, że do powstania "bogactwa", które może być pożądane, potrzebna jest realna i fizyczna obecność "dóbr", tworząca ich obiektywną "wartość". Pozostaje to w zgodzie z naiwnie materialistycznym wyobrażeniem o kulturze, typowym dla XVIII i XIX wieku, negującym konsekwentnie rolę konwencji symbolicznych i wzbraniającym się uznać, że bogactwo i wartość nie wywodzą się z obfitości rzeczy, ale są projekcją arbitralnych "wartości" świata wyobrażeń na świat rzeczy, który sam w sobie może być niezwykle skromny. �Ad 3. Własność prywatna powstała w rezultacie darki myś1iwsko-·zbierackiej do hodowli. przejścia od gospo- Twierdzenie to jest logiczną konsekwencją wniosku pierwszego i drugiego, w'spartych o system trzech epok gospodarczych. Ad 4. Własność prywatna try1inearnej. barbarzyńców ~ ustanowienie filiacji pa- Wniosek ten opierał się na trzech przesłankach: a) hodowla bydła zajęciem męskim; b) bydło należało do tych, którzy się nim zajmowali, czyli do mężczyzn; c) mężczyźni czuli naturalną potrzebę przekazania swych bogactw swemu biologicznemu potomstwu; d) dziedziczenie w lini ojca musi iść w parze z filiacją patrylinearną. Przy konfrontacji z faktami etnograficznymi ostaje się tylko pierwsza przesłanka, ale wszystkie są na pozór przekonujące, co sprawiało, że darzono je wielkim zaufaniem (np. J. Burnet, 1774:453; A. Ferguson, 1767: 147; J. Millar, 1979:204 - 5; L. Morgan, 1985:368, 549; F. Engels, 1983:129). Ad 5. Filiacja patrylinearna zastąpiła matrylinearną jawienia się własności prywatnej. w następstwie po- Twierdzenie to jest konsekwencją wniosku czwartego, uzupełnionego sekwencją chronologiczną dzikość-barbarzyństwo i założeniem o matrylinearności dzikich. To ostatnie zasługuje na bliższą uwagę, bowiem w analizowanych pracach jest produktem odrębnego i interesującego rozumowania. Jego punkt wyjścia stanowi teza o pierwotnym promiskuityzmie pierwszych ludzi. Dalszy wywód jest następujący: A. Jeżeli ludzie utrzymywali stosunki promiskuityczne, zatem -+ ojcowie dzieci pozostawali nieznani. Burnet pisał, że pierwsi ludzie, "żyjący w stanie skrajnego barbarzyństwa, kopulowali promiskuitycznie niczym zwierzęta, tak, że nikt nie znał swojego ojca" (1774:449). Zaś J. Dunbar dodawał: "wspólnota żon unicestwia więź ojcowską" (1780:19). Tak samo twierdził Diderot w Encyklopedii pod hasłem "Poliandria": "Wielkość mężów musi unicestwić lub zmniejszyć ich miłość do dzieci, których ojcowie są zawsze niepewni" (cyt. za R. Hubert, 1923:95). Tę niezwykle rozpowszechnioną kliszę można znaleźć już u Cycerona, który pisząc o dawnych czasach, zapewniał: "Prawne małżeństwo było nieznane i nie było ojca, który byłby pewny swego potomstwa" (cyt. za H. Home, 1774:170). Rozumowanie to zakłada, że mechanizm zapłodnienia jest znany w sposób naturalny wszystkim ludom oraz że ojcostwo jest biologiczną konsekwencją aktu �zapłodnienia, nie zaś umowną konwencją kulturową, która z aktem tym może nie być związana. Żeby przekonać się o całkowitej mylności takiego przekonania, wystarczało w XIX wieku sięgnąć choćby do Kodeksu Napoleona, który podkreślał umowny status ojcostwa (Artykuł 312: "Dziecko poczęte podczas trwania małżeństwa ma za ojca męża"). Ale i w XVIII wieku nie brakowalo kontrprzykładów. H. Home zauważał w 1774 roku, że opisani przez Cezara Brytonowie, "używający żon promiskuitycznie", nie wahali się bynajmniej co do ojcostwa, które było symboliczne, a przecież nie mniej trwałe i godne szacunku (1774:171). Widzimy zatem raz jeszcze jak rozumowanie nie zważa na przeczące mu fakty, kierując się logiką prostego materializmu i pozostając w zgodzie z ideą, która jest częścią struktur długiego trwania antropologii naiwnej. B. Jeżeli ojcowie byli nieznani, zatem ~ filiacja była matrylinearna. MacLennan pisał: "związek między tymi dwiema rzeczami, niepewnym ojcostwem i pokrewieństwem wyłącznie przez kobiety, wydaje się tak konieczny - niczym związek przyczyny i skutku - że możemy wnioskować jedną z nich, gdy odnajdujemy drugą". (1865:154; to samo na przykład u J. Millara, 1979:202, czy pod hasłem "Poliandria" zredagowanym przez Diderota dla Encyklopedii). W ten właśnie sposób wyprowadzano wniosek o matrylinearności dzikich, która miała być prostą konsekwencją promiskuityzmu pierwszych ludzi. e. Jeżeli u dzikich panowała filiacja matrylinearna, zatem ~ społeczna rola kobiet była u dzikich dominująca. Wyjątkowo liczne są dane etnograficzne pokazujące, że u ludów matrylinearnych rola kobiety może być także bardzo podrzędna. Nie przeszkadzało to jednak, by traktowano powszechnie matrylinearyzm jako przyczynę dominacji kobiet (J. Dunbar 1780:22; J. Millar 1979:202; A. Ferguson 1767:125-6; J. Bachofen 1967:134). Encyklopedia dawała taką oto zdroworozsądkową racjonalizację pod hasłem "Borneo": "Na Borneo król jest tylko pierwszym poddanym swej żony, której lud i możni oddają całą władzę: powodem tego jest, że srogo strzegą by być rządzonymi przez prawowitego następcę tronu, a tylko kobieta jest pewna pochodzenia swych dzieci, czego żaden mężczyzna nie poważy się zapewnić" (cyt. za R. Hubert, 1923:96). Zrekonstruowane powyżej rozumowanie, które prowadziło myślicieli XVIII i XIX wieku ku teorii rozwoju rodziny, pełne jest klisz, wywodzących się z antyku. Wydaje się, że po raz pierwszy zostały one zestawione w spójną konstrukcję schematu ewolucyjnego w epoce Oświecenia. Cechą charakterystyczną schematu był skrajny materializm, nie przyznający najmniejszej roli umownym konwencjom kultury, przy jednoczesnym podkreślaniu jej podstaw biologicznych i ekonomicznych. �Ryc. 4. Schemat rozumowania wyprowadzającego teorie rozwoju system korelacji między przemia· nami gospodarki, własności, filiacji oraz ewolucja rodziny gospodarki, własności +-- .._-----_. rodziny ------- t l ---- .._-~ matriarcha t i dominacja kobiet zostały zastąpione przez patrylinearyzm i dominację mężczyzn wraz z przejściem od go- +---spodarki przyswajającej do hodowli i pojawieniem się własności prywatnej t t I (---- ..-.--.------ ------------~ i I własność prywatna pojawia się wraz z hodowlą t dzicy nie znali własności prywatnej t epoka dzikości poprzedzała epokę barbarzyństwa I gospodarka przyswajająca dzikich matrylinearyzm dzikich został zastąpiony patrylinearyzmem barbarzyńców wraz z przejściem do hodowli t I wśród dzikich panował matriarchat t t ' t ! hodowcy t patrYlinearyzm---Wśród dzikich łączy się panował matryz hodowlą linearyzm ! znali własność prywatną ojcowie pozostają nieznani wśród dzikich barbarzyńcy żyli z hodowli wśród dzikich panował promiskuityzm i i barbarzyńcy żyli w systemie patriarchalnym monogamia jest zwieńczeniem rozwoju rodziny �54 Zgodne to było z oSW1eceniowym marzeniem, by stworzyć determintstyczną naukę o człowieku na wzór fizyki Newtona (G. Gunsdorf, 1971: 180 - 212). Nakaz determinizmu zmuszał do ewakuacji z kultury wszystkiego, co mogło być dowolne i względne, więc poddane wolnej woli. Głównym kłopotem newtonowskiej antropologii były arbitralne konwencje, takie jak na przykład niebiologiczne ojcostwo czy umowne bogactwo, zamykano więc na nie oczy. Kamieniami węgielnymi całego rozumowania były: system trzech epok, twierdzenie o pierwotnym promiskuityzmie, twierdzenie o patriarchalności barbarzyńców, - umieszczenie rodziny monogamicznej na szczycie linii rozwojowej (Ryc. 4). To ostatnie twierdzenie możemy uznać, zgodnie z socjologicznym wyjaśnieniem, za dowód europejskiego przekonania, że "nasza" forma rodziny jest naj doskonalsza. Mniemanie o patriarchalności barbarzyńców powstało pod wpływem lektur antycznych, przy szczególnej roli tekstów biblijnych, opisujących patriarchalizm koczowników Palestyny. System trzech epok ma także starożytną metrykę. Skąd zaś pochodzi przekonanie o pierwotnym promiskuityzmie? S. Szynkiewicz twierdzi, że idea ta pojawiła się w teorii ewolucjonistycznej XIX wieku i że zawdzięczamy ją Bachofenowi (hasło "promiskuityzm" w Słowniku Etnologicznym, 1987:296). Widzieliśmy jednak, że istniała już w XVIII wieku, a trzeba dodać, że autorzy Oświecenia, pisząc o promiskuityzmie, cytują obficie literaturę antyczną. Zawsze przywoływany jest znany fragment z Lukrecjusza, o pierwotnej władzy Wenus, łączącej w lasach przypadkowe pary kochanków (Lukrecjusz, V:962 - 5). Z innych autorów cytowani są najczęściej: Diodor Sycylijski (np. J. Burnet, 1774:244; J. Millar, 1979: 188), Herodot (J. Burnet, 1774:244; H. Home, 1774:170; J. Millar, 1979: 188; L. Morgan, 1985:577), Pliniusz (H. Home, 1774:170; L. Morgan, 1985: 577), Cyceron (H. Home, 1774:170), Strabon (L. Morgan, 1985:577), Cezar (J. Millar, 1979:188). By dowieść istnienia pierwotnego promiskuityzmu, dzieła antyczne używane były już od XIV wieku, począwszy od Mandevilla (cyt. za M. Hodgen, 1964: 70), poprzez Garcilasso de la Vega (cyt. za J. Dunbar, 1774:244) aż po Vico (1774:III,483). Koncepcja promiskuityzmu pierwszych ludzi jest zatem stałym elementem w myśli europejskiej, tak starym jak literatura Europy. Jak wyjaśnić powszechność i tak wielkie powodzenie tej idei? Warto zwrócić uwagę na zespół atrybutów przypisywanych ludom promiskuitycznym. Są one następujące: - brak religii (Cyceron, Leon Afrykański) brak rządu (Leon Afrykański, Garcilasso de la Vega, Vico) - brak praw (Pomponiusz Mela) �55 brak własności (Leon Afrykański, Mandeville) brak języka (Lukrecjusz, Diodor Sycylijski) brak odzieży (Diodor Sycylijski) surowe jadło (Diodor Sycylijski). Wszystkie te atrybuty mają jedną cechę wspólną: określają brak przejawów Kultury. Ich nosiciele należą do Natury. Przestają być ludźmi. Są niczym zwierzęta. In expressis verbis porównują ich do zwierząt Lukrecjusz, Diodor Sycylijski, Cyceron, Garcilasso de la Vega, Home, Burnet, Dunbar. Dzicy są jak zwierzęta, a promiskuityzm - wierzono - jest zwierzętom właściwy. Zatem, dzicy żyją w promiskuityzmie pisał w XVII wieku Wacław Potocki (cyt. za J. S. Bystroń, 1980:316). " . o. Nic ich to nie szpeci Ze jawnie obcowali ze swymi Massageci, Jako psi i barani. .. " Zwierzęcy, "bestialski" charakter promiskuityzmu podkr,eślany był przez wielu autorów: Herodota, Cycerona, Pliniusza, Garcilasso de la Vega, Vico, Burneta, Bachofena, MacLennana. Chaotyczne stosunki płciowe okazują się więc nie opozycją monogamii XIX-wiecznego mieszczanina - jak wynikałoby z interpretacji Lowiego, Levi-Straussa czy Stommy, lecz opozycją człowieczeństwa w ogóle. Promiskuityzm dzikich jest atrybutem ich nieludzkiej, zwierzęcej kondycji. Stanowi ona w myśli tradycyjnej stały atrybut "innego", obcego", jako że opozycja "ludzie/ /nieludzie" służy tam do wyrażenia opozycji "swoi/obcy". Gdy Benedykt Chmielowski pisze w "Nowych Atenach" o dalekich, egzotycznych ludach, to mówi o "zwierzętach ad formem człowieka", "postaci bestialskiej" (1968:200, 211). Tak i też dla pisarzy antycznych każdy lud egzotyczny, żyjący na krańcach ekumeny był "animalibus podobniejszy". Tradycja ta przetrwała aż do wieku XIX, aby odegrać istotną rolę w przypisaniu "zwierzęcego" promiskuityzmu pierwszym ludziom. W taki to oto sposób myślenie etnologów spotkało się z myśleniem "dzikich", bowiem jak pisał Levi-Strauss (1973:383) "postawa myślowa, w imię której usuwa się dzikich (... ) poza ramy człowieczeństwa, jest w samej rzeczy najbardziej znamienną postawą samych dzikich". Etnologu, badaj sam siebie! - należałoby zawołać? Ewolucjonistyczna teoria rozwoju rodziny okazała się być złożona z szeregu idei, należących do struktur długiego trwania wyobraźni europejskiej. Do dziś dnia są one rozpowszechniane przez literaturę eseistyczną, filmy, komiksy, szkolne podręczniki, a nawet publikacje naukowe (por. W. Stoczkowski, w druku). Najstarszy ich zapis można znaleźć w dziełach autorów greckich i rzymskich. Teksty myślicieli Oświecenia pełne są cytatów z literatury antycznej, której znajomość była wówczas podstawową częścią formacji umysłowej człowieka wy- �of) kształconego. TE:n typ erudycji, wraz z biegłą znajomością greki i łaciny, zachowują jeszcze uczeni wieku XIX. W Das Mutterrecht J. Bachofen powołuje się nieustannie na starożytnych, pomijając niemal całkowicie informacje o ludach egzotycznych. A Morgan, okrzyknięty prekursorem badań terenowych? W trzech pierwszych rozdziałach The ancient society, traktujących o periodyzacji, gospodarce, postępie i problemach . ogólnych, cytaty z literatury antycznej stanowią aż 46,6% wszystkich odnośników (szczególnie często przywoływany jest Lukrecjusz i ... Homer!), podczas gdy dane etnograficzne obejmują jedynie 20°/(1 cytatów. Oddaliliśmy się w ten sposób bardzo od naiwnego wyobrażenia o uczonych-obserwatorach, pilnie gromadzących fakty, żeby ułożyć z nich teorie. Przybliżyliśmy się jednocześnie do formy opowieści mitycznej, ustalonej w odległych czasach początków i trwającej bez zmian dzięki cnocie nawyku oraz tysiącletniemu przekazowi tradycji. Bowiem obrazy, z których ewolucjonizm zestawił swą teorię rozwoju rodziny, liczą ponad dwa tysiące lat. A przecież Levi-Strauss porównywał świat mitów do skarbca obrazów, skąd "bricoleur" czerpie gotowe elementy, żeby układać je w coraz to nowe opowieści. Liczba obrazów jest jednak skończona, podobnie jak i liczba ich kombinacji, więc też twórczość mityczna zamknięta jest w ograniczonym polu możliwości (C. Levi-Strauss, D. Eribon 1988:155, 180). Czyż można zatem się dziwić, że ewolucjonistyczna opowieść jest tylko nowym wcieleniem dziwnie znanych wizji? Metafory nie należy posuwać za daleko, bo nauka nie jest identyczna z mitem. Podobieństwa są jednak frapujące i dlatego trzeba się zastanowić, czy etnologiczne metody badania myśli tradycyjnej nie są użyteczne dla zrozumienia myśli naukowej. Nie tylko tej z wieku ubiegłego, ale i naszej własnej. LITERATURA Acworth E. London. Bachofen J. J. 1967 (1861) Mother right. (W): Myth, religion and mother right. ings of J. J. Bachofen. Princeton. Borneman E. 1979 Le patriarcat. Paris. Boulanger N.-A. 1978 (1766) L'Antiquite devoitee par ses usages. Paris. Burnet J. 1774 Of the origin and progress Of language, t. 1, Edinbourgh. Bystroń J. S. 1980 Tematy, które mi odradzano. Warszawa. 1965 The new matriarchy. Selected writ- �57 Chmielowski B. 1968 (1754) Nowe Ateny. Warszawa. Cioran E. 1960 I1istoire et utopie. Paris. Duchet M. 1971 Anthropologie et histoire au siecle des Lumieres. Paris. Dunbar J. 1780 Essays on the history of mankind in rude and cultivated ages. London. Engels F. 1983 (1884) L'origine de la famille, de la propriete privee et de l'etat. Paris. Ferguson A. 1767 An essay on the history of civil society. Edinbourgh. G. 1971 Les principes de la pensee au siec!e des Lumieres. Paris. Harris M. 1968 The rise of anthropological theory. New York. Hodgen M. 1964 Early anthropology in the sixteenth and seventeenth centuries. Philadelphia. Home H. 1774 Sketches of the history of mankind. Edinbourgh. Hubert R. 1923 Les sciences sociales dans I'Encyclopedie. Paris. Levi-Strauss C. 1945 L'oeuvre d'Edward Westermarck. "Revue de l'Histoire des religions", t. 129, nr 1. Levi-Strauss C. 1973 Race et histoire. (W): Anthropologie structurale deux. Paris. Levi-Strauss C., Eribon D. 1988 De pres et de loin. Paris. Lo\\,;e R. H. 1921 Primitive society. London. Lowie R. H. 1971 Histoire de I'ethnologie c!assique. Paris. Lukrecjusz (Lucrece) 1964 De la nature. Paris. MacLennan J. F. 1865 Primitive marriage. London. Makarius R. 1985 Introduction d la partie III. (W): L, Morgan, La societe archaique. Paris. Meek R. L, 1976 Social science and the ignoble savage. Cambridge. Millar J, Gusdorf 1979 (1771) The origin and the distinction Glasgow, 1735-1801. New York. Of ranks. (W): Montesquieu 1964 (1748) De I'esprit des lois. (W): Oeuvres Morgan L, H, 1985 (1877) La societe archaique, Paris. Pomponius Mela 1884-89 De sita orbis. New York, completes. Paris. John Millar Gf �.58 Porszniew B. F. 1974 Onaczale Schott R. 1979 Comment "Current Semenow Ju. I. czelowieczeskoj Etnografija", Service E. R. 1981 The mind Moskwa. C. A marxist vol. 20, nr 2. on Fluehr-Lobban Anthropology", 1970 Probliema Staszczak istorii. pierechoda ot matierinskowo reapparisal roda of the matriarchate. k otcowskomu. "Sowietskaja nr 5. of Lewis H. Morgan. "Current Anthropology", vol. 22, nr L Z. (red.) 1987 Słownik etnologiczny. Warszawa. Stoczkowski W. w druku: Prehistoria w szkolnych podręcznikach, czyli nasz mit poczqtków. "Polska Sztuka Ludowa". Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskie;. Warszawa. Tylor E. B. 1889 On a method of investigating the development Of institutions; applied to laws of marriage and descent. "Journal of Royal Anthropological Institute", vol. 18. Voltaire 1963 (1756) Essai sur les moeurs et d'esprit des nations et sur les principaux faits de l'histoire depuis Carlemagne ;usqu'd Louis XIII. Paris. Vico 1744 Principi di scienza nuova d'intorno alia commune nature delle nazioni ... (W): Opere. Milano. Wiktor Stoczkowski FAMILY EVOLUTION - A STORY OF A THEORY A SKETCH IN ETHNOLOGICAL SCIENCES' ANTHROPOLOGY. (summary) The author points to the popularity of debates on the family evolution in the 19th century ethnology. He reflects on the origin of this theory, the causes of its common acceptance in the 19th century, and its preservation till the present time. He states that evolutionary theory of family development consisted of a number of ideas which belonged to the so called structures of long lasting European imagination. It reminded of the form of a mythical tale established in the far past and lasting due to a habit. This metaphor should not be read literaly, for science is not identical with myth. At the end of the article the author considers a general outline of applying ethnological methods of studying traditional thought in order to understand the scientific thought. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54e606286603810094e62c2559411818.pdf f24e1a118aea557f4fe2ba7de4a78c5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5123 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource etnologia - metody Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4753 Title A name given to the resource Fakty etnologiczne i metody ich badań / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.32-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poniatowski, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text STANISŁAW PONIATOWSKI FAKTY ETNOLOGICZNE I METODY ICH BADAŃ W p o z o s t a ł y c h maszynopismaeh w z g l ę d n i e r ę k o p i s a c h śp. prof. St. Poniatowskiego znajdujemy k i l k a r e d a k c j i , u j m u j ą c y c h zagadnienie metodologii etnologicznej. Ż a d n a jednak nie jest w y k o ń c z o n a . Umieszczona w poprzednim numerze praca śp. Profesora m i a ł a s t a n o w i ć część w s t ę p n ą z a k r e ś l o n e g o na d u ż ą m i a r ę dzieła etnologicznego o p o c h ó w ­ kach, « M a h a v r a t a » . Jednak Czcigodny Autor, j a k w i d a ć z pozostawionego schematu innego dzieła, z a m i e r z a ł w y d a ć osobno metodolo­ gię etnologii, pod t y t u ł e m «Metody etnologii)). Poniżej poda­ jemy 1° ó w szkic, i 2° pewne jego rozprowadzone rozdziały, k t ó r e p o z b i e r a l i ś m y w całość, w z g l ę d n i e uzupełnili w e d ł u g notatek szkicowanych o ł ó w k i e m przez Autora. N a d a l i ś m y i m tytuł w e d ł u g n a g ł ó w k a jednej z redakcji maszynopisu, jako najbardziej o d p o w i a d a j ą c y treści poruszanych z a g a d n i e ń . ( E d w a r d Bulanda T. J.) METODY ETNOLOGII W stęp A. potrzeba, zadanrie i podiział etnologii: 1• potrzeba: podobnie, jak wszystkie inne nauki i , szerzej biorąc, wszelka systematyczna praca, również i praca naukowa etnologa musi kierować się określonymi metodami, któ­ rych �33 2. z a d a r n i e: prowadzić badaczy do .obiekŁywniego i w każdorazowym stanie nauki tylko jednioznatcznego rozwiązywania zagad­ nień, dotyczących: krytyki materiałów, badania wytwo­ rów d badamiia ludów, stoisowniie do czego przyjmuję dla metod etnologii następujący 3. p o d z i a ł: metody krytyki materiałów (inaczej krytyki źródeł), badania wytworów (inaczej metody etnologii ogólnej), ,, badania ludów (inaczej metody etnografii); В. r o z w ó j metod etnologii: 1. Czynniki warunkujące ten rozwój: a) rozwój nauk filozoficznych, powodujący rozwój me­ tod krytyki materiałów, b) rozwój samej etnologii i nauk z nią sąsiadujących, po­ wodujący zmiany w poglądach na w-łasmości badanych przedmiotów, a więc w konsekwencji rozwój metod badania wytworów i ludów. 2. Dotychczasowe główne etapy tego rozwoju: a) psychologizm 1. idealistyczny, 2. materialistуczny (przyrodniczy), 3. socjologiczny, 4. freudyzm, 5. funikcjoruali zm; b) history zm (i. aintiropogeogiraficzny (początkowy), 7- dyfuzjoniizm angielski, 9. history z m kontynentalny; Lud, T. X X X V I I 3 �34 с) kierunki о charakterze mieszanym przyrodniczo-histo­ rycznym 10. o l o g e n i i c z n y , 11. statystyczny. Wykład 1. M e t o d y k r y t y k i 1 materiałów : A. Zbieranie materiałów w terrenie: kwalifikacje zbieracza i jego środki pomocnicze (informa­ torzy). B. Wartość materiałów bezpośrednich: 1. 2. 3. 4. prawdziwość, lokalizacja etnograficzna, chronologizaicja, dostateicziniość poznania. C. Udostępnienie materiałów zebranych: 1- przechowywanie (muzealnictwo). 2. publikowanie. D. Krytyka materiałów pośrednich (opisów): 1. krytyka kwalifikacji autora i jego stosunku do terenu, 2. krytyka tekstu. 1 P o n i e w a ż metody b a d a ń m u s z ą p r z y s t o s o w y w a ć się do w ł a s n o ­ ści badanych p r z e d m i o t ó w , więc w m i a r ę coraz lepszego poznawania p r z e d m i o t ó w , m u s z ą się d o s k o n a l i ć metody ich badania, a s t ą d w y n i k a k o n i e c z n o ś ć rozwoju metod etnologii wraz z r o z w o j e m samej etnologii. A w i ę c podstawowa zasada metodologiczna b r z m i : z n a j ą c p r z e d m i o t y f. А. В. C. i z a c h o d z ą c e z n i m i zjawiska, m o ż e m y s k o n s t r u o w a ć k r y t e ­ ria, k t ó r e p o z w a l a j ą w y j a ś n i ć l u k i w naszej znajomości przedmiotu N . , o ile założymy, że należy on do tej samej grupy p r z e d m i o t ó w , co I . А. В. C. �35 II. M e t o d y b a d a n i a wytworów: A. Charakterystyka wytworu drogą analizy: 1. własności i odniiain strukturalnyeh, ustalenie składników i stopnia złożo­ funkcjonalnych, ności wytworu; ideo/logicznych 2. występowanie odmian w przestrzeni i 1 ustalenie powiązań pomiędzy składw czasie | kami; 3. stosunku (zależności i roli) do środo wisika kulturowego, ustalemlie powiązań pomiędzy skład­ językowego, nikami i odmianami a środowiskami. rasowego, geograficznego B. Wyjaśnienie drogą syntezy danych, otrzymanych drogą po­ wyższej analizy: 1. rozwoju wytworu przez takie powiązanie chro­ nologicznych i geogra­ ficznych odmian wy­ twoiru, jakie najbardziej odpowiada stosunkowi tych odmian do środo­ wiska i zmianom sarnie­ go środowiska kształtowanie się odmian pod wpływem zmian w środowiwiskach; 2- genezy wytworu przez wykazanie, jakie składniki, w ja­ kich warunkach środowiskowych, pod wpływem jakich potrzeb, przy jakich ideologiach, uległy połączeniu, dając genezę badanemu wytworowi, i potwierdzenie tego wy­ kazaniem roili, jaką wytwór odegrał w swym wyjściowym środowisku, a której tio roli nie spotykamy w ininych współczesnych środowiskach. 3* �III. M e t o d y b a d a n i a ludów: 7 A. Charakterystyka ludu drogą analiz} : 1. s k ł a d u j e g o materialnie], duchowej i społecznej kultury ustalenie składników i stopnia złożo­ ności kultury; 2. o d m i a n j e g o k u l t u r y wsp ółwys t ępu j ą cy eh w przestrzeni i w cza­ sie (zróżnicowań we­ wnętrznych), ustalenie powiązań pomiędzy sąsiadujących ze sobą w przestrzeni (zróżni­ składnikami: cowań regionalnych), następujących po sobie w czasie (zróżnicowań rozwojowych) 3. s t o s u n k u j e g o k u l t u kulturowego, własnego językowego, rasowego, obcego g eo'giraf ic znie g o do środowiksa ustalenie powiązań pomiędzy składnika­ mi i odmianami a środowiskami; B. Wyjaśnienie drogą syntezy: 1. r o z w o j u l u d u przez takie powiązanie jego odmian w cza­ sie i w przestrzeni, jakie maj le­ piej odpowiada stosunkowi tych odmian do środowiska oraz wza- [ jemnym nia siebie oddziaływa­ niom poszczególnych działów kultury badanego ludu kształtowanie się od­ mian pod wpływem zmian w środowi­ skach : - Chodzi 1n o zależności p o m i ę d z y r ó ż n y m i s k ł a d n i k a m i w e w n ą t r z własnej kultury. �37 2. g e n e z y l u d u przez wykazanie, jakie składniki kul­ turowe i w jakim środowisku (kulturowym, językowym, rasowym i geograficznym) i w jakim czasie uległy połą­ czeniu, dając genezę badanego ludu i potwierdzenie tego wykazaniem roli, jaką dany lud odegrał w swych wyj­ ściowych środowiskach. Zamknięcie A. Teoria a praktyka metodologiczna: uproś zc z enda dopu size za Ine, niedociągnięoia nieunikni one. B. Ocena wyników badań oparta na znajomości: stosunku badacza do badanych przedmiotów czyli przygotowania naukowego i znajomości badanych przedmiotów, poprawności stosowanych metodC. Najważniejsze braki metodologii etnologieznej i perspektywy dalszego jej rozwoju. I I . FAKTY ETNOLOGICZNE I METODY ICH BADAŃ W st ęp Fakty a metody ich badań 1. Z ogólnego przebiegu rozwoju nauk realnych wynika, że po okresie niemelodycznego gromadzenia i wyjaśniania faktów nastąpił okres metodycznej pracy naukowej, przy czym metody ustalania faktów, tj. ich gromadzenia i krytyki, wcześniej się roz­ winęły i szybciej się ujednostajniły, niż metody wyjaśniania fak­ tów. Na wyjaśnianie faktów silniej bowiem oddziaływa strona subiektywna badaczy niż na gromadzenie i krytykę. ^Tak było i w rozwoju etnologii. Aż do początków bieżącego stulecia trwał okres początkowo zgoła niemetodycznej pracy naukowej, a potem wyjaśniania faktów etnologicznych metodami innych nauk, przy czym pod koniec lego okresu zabrano się do opracowania własnych �38 metod ustalania faktów etnologicznych. Dopiero od wystąpienia na szerszą widownię na początku bieżącego stulecia, kierunku histo­ rycznego datuje się drugi okres rozwoju etnologii, w którym za­ brano się do systematycznego opracowania odrębnych własnych metod, potrzebnych do wyjaśniania faktów badanych przez tę naukę. Były wprawdzie i poprzednio na swój czas cenne przyczynki metodologiczne, dotyczące wyjaśniania faktów, jak np. praca Tylora o metodzie badań rozwoju instytucji ( i ) , ale dopiero Graebnera «Methode der Ethnologic*, 1911 (2) była pierwszym systema­ tycznym opracowaniem metod etnologii. Poszły za nią później ró­ wnie szeroko zakreślone prace van Bolcka, 1931 (3), W. Schmidta, 1937 (4), Muhlmanna, 1938 (5), oraz szereg prac metodologicznych o węższym zakresie. Wielkie ożywienie na polu metodologii etnologicznej wyraża się też w ustawicznie rosnącej od czasu ubiegłej wojny polemice pomiędzy przedstawicielami zwalczających się kierunków metodologicznych, z której wyłaniają się prace więk­ sze o histoiycznym ujęciu dotychczasowych metod etnologii. Do takich należą np. prace: Pinard de la Boullaye T. J., 1924 (6), Radina 1933 (7), Lowie'a 1937 (8) oraz cenny przyczynek Bornemanna SVD 1938 (9). 2. Jak wykazuje Bornemann, znaczne różnice metodologiczne pomiędzy przedstawicielami tego samego kierunku historycznego wynikają nie tylko z niejednakowego ustosunkowania się bada­ czy do faktów, ale wprost z nadawania różnych znaczeń tym sanrym terminom. To samo zachodzi naturalnie w jeszcze silniej­ szym stopniu pomiędzy przedstawicielami różnych kierunków me­ todologicznych. Przyczyną tych różnic jest to, że metody badań muszą ściśle odpowiadać faktom, a więc w miarę coraz innego u j ­ mowania faktów czy leż coraz ich pełniejszego poznawania mu­ szą się zmieniać i odnośne metody badań. Stąd wynika, że wyczer­ pujący system metod etnologicznych należy oprzeć na wyczerpu­ jącym usystematyzowaniu faktów etnologicznych. Widać to już poniekąd u van Bulcka i Muhlmanna, którzy rozważania metodo­ logiczne poprzedzili obszerniejszymi wywodami, dotyczącymi fak­ tów etnologicznych. Zarówno jednak u tych dwu autorów, jak u W. Schmidta (1937) i u Graebnera (1911) próżno byśmy szukali 7 �39 metod potrzebnych do wyjaśniania wielu faktów etnologicznych, a to dlatego, że na fakty te nie zwracali oni większej uwagi. Należy do nich choćby tak podstawowy fakt, jak geneza wytworu kultu­ rowego, która'w dotychczasowych pracach metodologicznych albo jest pomijana, albo krótko i niezadawalająco zbj wana, jak gdyby nie można jej wyjaśniać, nie wychodząc poza hypotezy. Ta i inne luki dotyczasowej metodologii etnologicznej jasno się uwydatnią, a dzięki temu może szybciej staną się przedmiotem zainteresowań metodologicznych, jeżeli dotychczasowe metody etnologiczne roz­ patrzymy na tle systemu, wyczerpującego wszystkie zagadnienia etnologiczne, opartego na uprzednim usystematyzowaniu wszyst­ kich faktów etnologicznych. Dać z a r y s y s y s t e m u f a k t ó w i s y s t e m u m e t o d e t n o l o g i c z n y c h jest właśnie zada­ niem niniejszej pracy. 7 U w a g a w y d a w c y . Zarysy faktów, o m ó w i o n e przez Autora s z c z e g ó ł o w o , p o d a l i ś m y л\- poprzednim numerze «Ludu». Podzielił on je na cztery kategorie: obiekty, stosunki o b i e k t ó w do ich otoczenia ( ś r o d o ­ wisk), zmiany s t o s u n k ó w o b i e k t ó w do ich ś r o d o w i s k , i wreszcie zmiany w samych obiektach. T u w a r t o d o d a ć jeszcze o b j a ś n i e n i e Autora co do r o l i i funkcji. ((Kryterium o d r ó ż n i a j ą c y m r o l ę od funkcji jest c e l o w o ś ć : funkcja jest przewidziana i celowa, rola jest nieprzewidziana i р о г а celowa». Do tego p o d z i a ł u f a k t ó w o d n o s z ą się n a s t ę p u j ą c e I. Zarys uwagi Autora. 7 systemu faktów etnologicznych (patrz poprzedni numer «Ludu») 1. L'wagi do podziału faktom Wydzielone przez socjologów kategorie faktów w następujący sposób odpowiadają wyżej wydzielonym 4 kategoriom głównym i ich poddziałom. Podział na statykę i dynamikę społeczną: statyka pokrywa się z kategoriami: obiekty i stosunki obiektów do otoczenia; dynamika pokrywa się z kategoriami: zmiany stosunków do środowisk i zmiany w samych obiektach. �40 Dynamika społeczna nazywana jest przez wielu procesami społecznymi, przy czym niektórzy autorzy niewłaściwie rozsze­ rzają termin procesy i na stosunki, na skutek nie oddzielania dwóch zasadniczo odmiennych kategoryj: stosunki jako takie i zmiany stosunków. Procesy społeczne odróżniane są niekiedy od procesów kul­ turowych. Jest to słuszne, bo opiera się na zasadniczym oddziela­ niu' obiektów kulturowych od obiektów społecznych. O potrzebie tego odróżniania mówi Stern B. J. «Concerning the distinction between the social and the cultural» (Social Forces, 1929, 264— 271). Znanieckiego podział faktów socjologicznych na czyny spo­ łeczne, stosunki społeczne, osobniki społeczne i grupy społeczne pokrywa się całkowicie z moim' podziałem, po odrzuceniu z niego obiektów kulturowych oraz włączeniu ludów do grup społecznych. Wiesego s} stem socjologiczny posiada natomiast węższy za­ kres, bo jako «Beziehungslehre» obejmuje stosunki obiektów spo­ łecznych do ich społecznego środowiska. Czyny społeczne wysuwane przez Znanieckiego (Social Ac­ tions, 1936), jako podstawowa kategoria faktów społecznych, są to w moim ujęciu po prostu funkcje osobników i grup społecznych. Jedynie na skutek bardzo pospolitego u socjologów i etnologów zaliczania do funkcji także i ról, powstaje mniemanie, że funkcje osobników i grup społecznych nie są równoważone z ich czynami. Naturalnie osobniki popełniają też najrozmaitsze czyny, które, choć warunkowane przez ich środowiska społeczne i kulturowe, nie są jednak czynami społecznymi, lecz po prostu czynami orga­ nizmów biologicznych, ale takie czyny stanowią przedmiot zain­ teresowań biologicznych i psychologicznych, a nie socjologów i hu­ manistów. Tych ostatnich interesują tylko skutki społeczne takich p o z as po I e с z n у с h czynów. - 2. Wydzielenie faktów etnologicznych Wiąże się ono z ograniczeniem zakresu etnologii, które fak­ tycznie zjawiło się przez rozebranie wielu obiektów kulturowych �41 ł społecznych przez nauki humanistyczne i społeczne, jakie wcze­ śniej zaczęły się rozwijać, niż etnologia. Teoietycznie zaś wiąże się to ograniczenie ze sposobem przekazywania obiektów kulturowych z pokolenia na pokolenie, od czego w silnym stopniu zależy cha­ rakter obiektów społecznych. Dwa są podstawowe sposoby przekazywania kultury: star­ szy, oparty wyłącznie na nauczaniu ustnym, a więc na tradycji, i młodszy, oparty na wyższym piśmie, w ścisły sposób przekazu­ jącym wszelkie wiadomości w najdalsze pokolenia. Stąd podział kultur i ludów na niecywilizowane (bez pisma) i cywilizowane (z pismem wyższym). Ponieważ przekazywanie kultury przy pomocy pisma po­ zwala na historyczne badanie zarówno jej wytworów, jak i ludu, który je posiada, więc też wszystkie obiekty kulturowe i społeczne, dla których są dokumenty pisane, muszą być inaczej badane niż te, dla których takich dokumentów nie ma. Właśnie te drugie obiekty są przedmiotem badań etnologicznych, podczas gdy pierw­ szymi zajęły się starsze od etnologii nauki humanistyczne i spo­ łeczne. A więc: wyłączając takty historyczne, odnoszące się do l u ­ dów cywilizowanych i ich kultur, etnologia bada wszystkie inne fakty, dotyczące ludów i kultur całego świata. Fakty te nazywam etnologicznymi. Obejmują one nie tylko wszystko, co się wiąże z ludami i kulturami niecywilizowanymi, ale również przedcywilizacyjne stadia rozwojowe ludów cywilizowanych oraz tradycyj­ nie wśród tych ludów cywilizowanych przekazywane wytwory kul­ turowe i zespoły kulturowe wraz z grupami społecznymi, będącymi ich nosicielami. — Obszerniej o przedmiocie etnologii: Poniatów ski, 1922(10). 3. Fakty socjologiczne i zakres socjologii Ponieważ wszystkie obiekty kulturowe i wszystkie obiekty społeczne stanowią przedmioty badań bądź etnologii, bądź innych nauk humanistycznych i społecznych, więc jako dziedzina badań socjologii pozostają: cechy ogólne wspólne dla wszystkich obiek- �12 lów kulturowych (teoria kultury s. s.), cechy ogólne wspólne dla wszystkich obiektów społecznych (teoria grup społecznych s. s.), a dalej tzw. procesy społeczne, do których rozmaici autorzy zali­ czają zarówno zależności obiektów od środowisk, jak również role tych obiektów dla środowisk, a dalej zmiany w stosunkach obiek­ tów do środowisk i wreszcie zmiany w samych stosunkach. Po­ wtarzalność cech wspólnych obiektów kulturowych i społecznych oraz powtarzalność procesów z nimi związanych umożliwia so­ cjologii poszukiwanie praw ogólnych czyli daje jej charakter nomologiezny w przeciwstawieniu do czysto idiograficziiego charak­ teru etnologii oraz innych nauk humanistycznych i społecznych. Obszerniej o przedmiocie i zadaniach socjologii: Poniatowski. W przeciwstawieniu do faktów etnologicznych i faktów h i ­ storycznych, dotyczących konkretnych obiektów kulturowych i społecznych, nazywani faktami socjologicznymi w ścisłym zna­ czeniu powtarzalne wspólności pomiędzy cechami tych obiektów oraz procesami ich dotyczącymi. Do ustalania faktów socjologicz­ nych potrzebna jest znajomość zarówno faktów etnologicznych jak i historycznych; wszelkie zaś jednostronne opieranie się socjolo­ gii czy to na samej etnologii czy, jak u niektórych starszych auto­ rów, na samej historii, prowadzi do wysoce szkodliwego zaciera­ nia granic pomiędzy tymi naukami. Przykładem z jednej strony mogą być rozmaici historiozofowie, będący w gruncie rzeczy socjologizującymi historykami czy pseudohistorykami, a z drugiej strony ci — nieraz nawet wartościowi etnologowie — którzy pe­ wne działy etnologii uważają za socjologię czy część socjologii. Z nowszych etnologów przykłady wybitnego nierozumienia różnic pomiędzy etnologią a socjologią daje wielokrotnie w swych pra­ cach B. Malinowski. 7 II. M e t o d y ogólne ustalania g iсznусh faktów etnolo- Wydzielone powyżej cztery kategorie faktów etnologicznych bardzo niejednakowo są dostępne dla etnologa. Najłatwiej do­ stępne są obiekty etnologiczne, zwłaszcza ich struktura. Trudniej �43 bywa ustalić funkcje obiektów, a jeszcze trudniej wnikać w ich ideologie, bo są one nieraz zrozumiałe dopiero na tle dobrej zna­ jomości całej kultury i całego odnośnego ludu. Jeszcze trudniej­ sze bywa badanie zależności obiektów od środowisk i roli obiektów dla środowisk. I tu bowiem potrzebna jest szeroka perspektywa na cały lud i całą jego kulturę. Rzecz prosta, że jeden choćby i naj­ lepszy badacz nie jest w stanie wyczerpująco poznać na miejscu współczesną mu kulturę jakiegoś ludu i wszystkie w niej zacho­ dzące procesy. Toteż osiągnięta na miejscu znajomość obiektów i ich stosunków do otoczenia musi być następnie uzupełniania przy wyjaśnianiu faktów. Również dopiero przy wyjaśnianiu faktów dochodzi etnolog do poznania zmian stosunków obiektów do śro­ dowisk oraz zmian w samych obiektach, gdy tymczasem historyk widzi te zmiany na podstawie dokumentów historycznych. Wobec ułomności materiałów, dotyczących faktów etnologicznych, oraz trudności rozumienia, tym większą uwagę zwracać należy na mo­ żliwie pełne i ścisłe gromadzenie oraz krytyczne roztrząsanie od­ nośnych materiałów etnologicznych, zanim posłużą one za pod­ stawę do wyjaśniania faktów etnologicznych. Zależnie od tego, czy materiały te brane są wprost z terenu czy też z opisów, otrzy­ mujemy następujący podział: — Opierając się na przejrzystym potraktowaniu metod ustalania faktów przez Graebnera (2), za którym poszedł W. Schmidt (4), rozszerzam i zmieniam ten układ w następujący sposób: Podział metod ustalania faktów etnologicznych: I. Krytyka materiałów bezpośrednich: A. gromadzenie w terenie: 1. kwalifikacje badacza-terenowca: a) cechy potrzebnie do pracy w terenie b) przygotowanie naukowe c) krytycyzm; �AA 2. technika pracy terenowej: a) poznawanie terenu, b) teoretycznie opracowywanie wyników poznania i kon­ trolowanie wniosków nowymi badaniami terenowymi; * B. udostępnienie materiałów zebranych: 1. przechowywanie: a) archiwistyka, b) muzealnictwo; ł J j 2. publikowanie: j i'., wartość materiałów zebranych: 1. 2. 3. i. 5. prawdziwość, lokalizacja etnogeograficzna, lokalizacja chronologiczna, stopień indywiduailiności, diostateczność poznania: aj b) c) d) e! struktury, funkcji, ideologii, zależności od środowisk, roli dla środowisk- I I . Krytyka materiałów pośrednich (opisów): 1. krytyka autora: a) jego kwalifikacje: cechy osobiste, przygotowanie naukowe, b) jego stosunek do terenu: intensywność badań i roz­ ległości badań; 2. krytyka tekstu: a) prawdziwość i niezależność od obcych wpływów, b) poprawność opisu (niezależność od interpretacji). Dodawanie do metod ustalania faktów osobnego działu, zajmującego się metodami interpretacji faktów, jak to czyni W. Schmidt (1937) za przykładem Graebnera, uważam za nie- �45 wskazane, ponieważ taka interpretacja wynika z wyjaśniania faktów, a więc winna być uwzględniana w metodach szczegó­ łowych, zajmujących się poszczególnymi kategoriami faktów etnologicznych. III. P o s z c z e g ó l n e k a t e g o r i e f a k t ó w badania 7 i metody ich Rozmaite kategorie faktów etnologicznych wzbudzały bar­ dzo niejednakowe zainteresowanie w dotychczasowych badaniach etnologicznych, co odbijało się naturalnie i na rozwoju metod, służących do wyjaśniania faktów. Tak np. zwolennicy psychologizmu idealistycznego spekulowali na temat rozwoju ludów; zwo­ lennicy kierunku psychologiczno-ewolucjonistycznego intereso­ wali się głównie poszczególnymi wytworami kulturowymi; kie­ runek historyczny skierował swe zainteresowania na całe kultury: zaś funkcjonaliści, idąc za poprzedzającym ich soejologizmem. interesują sie głównie grupami społecznymi. Nic więc dziwnego, że*kierunek historyczny interesował się przede wszystkim meto­ dami analizy kultur, a kierunek funkcjonalny metodami analizy instytucyj, na których opierają się grupy społeczne. Przecenianie faktów przez siebie badanych i niedocenianie innych faktów etno­ logicznych — oto główne źródło sporów i nieporozumień pomię­ dzy rywalizującymi ze sobą kierunkami metodologicznymi. Przecenianie jednych a niedocenianie innych faktów upa­ dnie, jeżeli wziąć p*ód uwagę, że wszystkie kategorie faktów etno­ logicznych pozostają między sobą w najściślejszym związku i nie można gruntownie poznać jednej kategorii, nie znając innych. Graficznie: Wytwory kulturowe i Jednostki s p o ł e c z n e t Zespoły \ wytw. kulturowych ! Kultury * Grupy \ społeczne 1 ' S p o ł e c z e ń s t w a 'ludy) �46 Z powyższego wynika, że pełna metodologia etnologiczna musi obejmować metody badania i wyjaśniania wszystkich 6 ka­ tegoryj obiektów etnologicznych. A ponieważ wyjaśniać jakiś fakt etnologiczny można tylko na podstawie dokładnej znajomo­ ści faktów tego samego rodzaju, więc metody wyjaśniania po­ wyższych 6 kategoryj obiektów należy poprzedzić ogólnymi wia­ domościami czyli teorią każdej z tych 6 kategoryj faktów. Każda z powyższych 6 kategoryj faktów może być klasyfi­ kowana w najrozmaitszy sposób, tak np. wytwory można klasy­ fikować: 1) na 2) ze 3) ze 4) ze jednostek, 5) ze nych, 6) ze podstawie ich własności, względu na udział ich w różnych typach zespołów , względu na należenie ich do różnych typów kultur, względu na rozmaity stosunek do nich różnych typów 7 względu na stosunek do nich różnych grup społecz­ względu na stosunek do nich różnych społeczeństw. Trzeba poprzestać na klasyfikacjach na dziś najważniej­ szych, pozostawiając wszelkie inne trosce przyszłych badaczy. 1. Wytwory kulturowe i metody I . A. W у t w o r y ich badania. kultur o we 1. D e f i n i c j a w y t w o r u : obiekt społecznego pochodze­ nia t j . zawdzięczający swe pochodzenie jednostce, grupie lub całej społeczności (ludowi) i społecznie oddziaływu­ jący t j . oddziaływujący na jednostkę, grupę lub całe spo­ łeczeństwo (lud). Jest to możliwie najszersza definicja, bo obejmuje ona nawet jednorazowe wytwory jednostki, jej tylko słu­ żące np. przez siebie samego i tylko dla swojej przyjem­ ności skomponowana i tylko raz jeden zaśpiewana pio­ senka, nikomu z otoczenia nieznana. �47 2. Podział wytworów: można je rozmaicie dzielić, zależnie od stanowiska- Jeden z ważniejsizych i szeroko stosowanych podziałów opiera się na głównych grupach potrzeb ludzkich, do zaspakajania których służą wytwory, a mianowicie podział na wytwory: materialne, zaspakajające potrzeby fizycznie, duchowe, zaspakajające potrzeby duchowe, ustrojowe, zaspakajające potrzeby współżycia z innymi ludźmi, językowe, zaspakajające potrzeby porozumienia się z in­ nymi. Podział powyższy jest szczególnie przydatny dla celów me­ todologicznych, ponieważ wytwory każdej z powyższych czte­ rech kategorii inaczej się ustosunkowują do otoczenia np. w rozmaity sposób mogą się rozchodzić, a przede wszystkim istnieją bliższe wspólności cech pomiędzy wytworami, należą­ cymi do tej samej kategorii. 3. Cechy wytworów: a) S t r u k t u r a: ogólnie biorąc wyróżniać w niej należy: składniki (elementy) i ich układ, modyfikacje strukturalne, przy czym w celu ustalenia terminologii przyjmuję: odmiany, różniące się składnikami przy jednakowym układzie, typy, różniące się przede wszystkim układem, ale mo­ gące się ponadto różnić i składnikami. Ze względów metodologicznych jest konieczne zarzucić dotychczasowe chaotyczne stosowanie terminów: modyfikacja,, odmiana, typ i używać ich stele tylko jednoznacznie. s zczegóło w o trak tu j ąc: �48 1. materialne wytwory: elementy ich mają materiał, pochodzący ze środowiska geograficznego, przy czyni układ polega na powiązaniu tych elementów przez obróbkę techniczną, rezultatem której jest forma wytworu materialnego, a więc modyfikacje zawdzięczają swe pochodzenie: ilości elementów, materiałowi elementów, obróbce technicznej, powiązaniu elementów (forma); 2. duchowe wytwory: elementy ich mają za swój materiał przeżycie duchowe, a więc opierają się na podłożu biologicznym (raso­ wym) środowiska społecznego, układ polega na uszeregowaniu tych przeżyć w czasie lub w przestrzeni, które jest stylem wytworu du­ chowego, modyfikacje zawdzięczają swe pochodzenie: ilości elementów (przeżyć), jakości przeżyć, stylowi. L' w a g a . W stylu łączy się wykonanie z samym w y t w o r e m , pod­ czas gdy forma w y t w o r u materialnego jest w y n i k i e m o b r ó b k i technicz­ nej, ale nie jest z n i ą tak ściśle z w i ą z a n a . 3. społeczne wytwory: elementy ich mają jako swój materiał stosunki pomię­ dzy jednostkami lub grupanii społecznymi, a więc opierają się na środowisku społecznym, układ polega na stałym lub czasowym ustosunkowaniu do siebie tych elementów, ustosunkowanie to jest normą społeczną, �49 modyfikacje zawdzięczają swe pochodzenie: ilości elementów, ich ustosunkowaniu czyli normie wytworu. Z powyższego widać, że wytwory społecznie słabiej ulegają modyfikacjom niż wytwory duchowe, a te znów słabiej niż wy­ twory materialne. b) F u n k c j a : ogólnie biorąc, wyróżniać w niej należy: wydajność i celowość, modyfikacje funkcjonalne: odmiany, różniące się wydajnością swych funkcyj, typy, różniące się celowością swych funkcyj (to znaczy: funkcje ich służą różnym potrzebom); szczegółowo traktując: w y t w w y materialne: wydajność (sprawność): jeden z elementów względ­ nie tylko pewna część każdego wytworu mate­ rialnego pracuje czyli spełnia funkcję, podczas gdy inne elementy względnie części odgrywają rolę pomocniczą. Np. w nożu: ostrze pracuje, trzonek jest częścią pomocniczą. Powiązanie części pomoc­ niczych z częścią pracującą może być bardzo rozmaite, a funkcja wytworu ta sama. Np. dwa donny mogą mieć rozkład wewnętrzny, będący jeden lustrzanym odbiciem drugiego i oba jed­ nakowo dobrze mogą spełniać swą funkcję: Krótko mówiąc wydajność funkcji wytworu materialnego nie zależy od jego formy. celowość (zakres, szerokość): zależy od ilości ele­ mentów pracujących, bo tym większa, im więcej elementów wzgl. części wytworu będą użyte jako części pracujące. Przykładem służyć może Lud, T . X X X V I I i �zużytkowanie ciachu omnibusu do przewozu na nim bagażu; modyfikacje: i co do wydajności i co do celowości. Wytwory duchowe: wydajność: zależy od intensywności wywoływanych przez nie przeżyć duchowych, która zależy nie tylko od składników wytworu, ale i od jego stylu, celowość: tym większa im różnorodniiejsze przeży­ cie może wywoływać, modyfikacje: wydajnościowe i celów ościowe po­ krywają się ze sobą. Każda wydajnościowa jest zarazem celow ościow ą i odwrotnie. r T Wytwory społeczne: wydajność i celowość pokrywają się w nich ze sobą; modyfikacje: norma społeczna ich nie- zna. Są uchy­ bienia od normy, ale to nic są jej modyfikacje. Kiedy zaś uchybienia te zaczynają być tolero­ wane obok niormy jako dopuszczalne, wówczas właściwie stają się same normami i mamy do czynienia już nie z modyfikacjami jednej nor­ my, ale z kilku normaimi współwystępującymi obok siebie. Ideologia: ogólnie biorąc wyróżniać w niej należy: uzasadnlieinie wytworu tj- rozumienie jego budowy i funkcji, wartościowanie wytworu t j . ocenia jego funkcji wydajności i celowości), modyfikacje ideologii: odmiany, różnią się uzasadnieniem wytworu, typy, różnią się wartościowaniem wytworu: (jej �51 szczegółowo traktując: wytwory materialne: uzasadnienie polega na znajomości ich struktury i funkcji i możności jej realizowania, wartościowanie polega na ocenie wydajności i ce­ lowości f unkc j i ; I modyfikacje ideologiczne: odmian różnych, zależnie od różnicy uzasad­ nienia struktury i funkcji, typów różnych, zależnie od różnicy oceny funkcji; wytwory duchowe: uzasadnienie polega na znajomości psychologii da­ nego środowiska, z którego pochodzi dane prze­ życie duchowe, wartościowanie polega na ocenie stopnia intensyw­ ności i różnorodności przeżyć wywoływanych przez dany wytwór duchowy, modyfikacje ideologiczne: odmian różnych zależnie od różnicy, uzasadnia­ jącej jakieś przeżycie duchowe, typów różnych, zależnie od różnicy oceny czyli wartościowania przeżycia duchowego; wytwory ustrojowe: uzasadnienie polega na znajomości układu stosun­ ków pomiędizy jednostkami lub grupami spo­ łecznymi, wartościowanie polega na wydajności i celowości danego układu stosunków, czyli normy społecz­ nej, modyfikacje ideologiczne nie mają miejsca w nor­ mach społecznych. 4' �52 4. Zależność wytworów i ich madyfikacyj od środowiska. A. Od środowiska kulturowego: 1. od innych wytworów kulturowych: które są potrzebne dla niego: stanowią jego składniki strukturalnie, funkcjonalne, ideologiczne (wytwory składowe), służą do jego podtrzymania strukturalnego, funkcjo­ nalnego, ideologicznego (wytwory podtrzymujące). którym on jest potrzebny: stanowiąc ich składnik strukturalny, funkcjonalny lub ideologiczny (wytwory składane), służąc do ich utrzymania strukturalnego, funkcjonal­ nego lub ideologicznego (wytwory podtrzymane i ; 2. od zespołów kulturowych: które go umożliwiają strukturalnie, funkcjonalnie, ideolo­ gicznie (zespoły umożliwiające), które go potrzebują strukturalnie, funkcjonalnie, ideolo­ gicznie (zespoły potrzebujące); 3. od kultury: jako ogół oddziaływujących na siebie wzgf. zależących od siebie zespołów kulturowych, kultury uzależniają od siebie wytwory, które wewnątrz nich powstają (kultury wytwarzające), oraz te wytwory, które przyswajają sobie do użytku od innych kultur (kultury przyswajające). U w a g a . Zmiany we wszystkich wyżej wymienianych katego­ r i a c h : w y t w o r y , zespoły i k u l t u r y — przez - z a c h o d z ą c e w nich zmiany p o w o d u j ą powstawanie zmian (modyfikacyj) w p o s z c z e g ó l n y c h w y t w o ­ rach k u l t u r o w y c h z nimi z w i ą z a n y c h . �53 В. Od środowiska społecznego: 1. od jednostek społecznych, mających do czynienia z wy­ tworami: składowymi, podtrzymującymi, składanymi i podtrzymywanymi (jednostki zainteresowane wy­ tworem), aktywnych w stosunku do wytworu: ebne) pasywnych w stosunku db wytworu: nosicieli, } , * , ! którym wytwo użytkowników, j 2. od grup społecznych, mających do czynienia z zespołami umożliwiającymi i potrzebującymi (grupy zaintereso­ wane wytworem), od grup aktywnych w stosunku do zespołów umożliwia­ jących i potrzebujących, od grup pasywnych w stosunku do zespołów powyższych; 3. ludów nosicieli kultur wytwarzających i przyswajających dany wytwór (ludy zainteresowane wytworem). U w a g a. Zmiany z a i n t e r e s o w a ń w y t w o r e m ze strony jednostek, grup i l u d ó w p o w o d u j ą zmiany (modyfikacje) w o d n o ś n y c h w y t w o r a c h kulturowych. C. Od środowiska rasowego, stanowiącego podłoże środowiska społecznego, a więc oddziaływującego przez jednostki spo­ łeczne : struktury wytworów uwarunkowane są przeważnie przerz cechy morfologiczne i słabiej już przez cechy fizjolo­ giczne i psychiczne podłoża rasowego, funkcje wytworów zaspakajają potrzeby fizjologiczne i psychiczne rasowe, a więc od nich są głównie za­ leżne, ideologie wytworów uwarunkowane są przez stronę psy­ chiczną podłoża rasowego1 7 �54 Wytwór у ma t erda 1 n e: uwarunkowanie są głównie przez stronę fizyczną podłoża rasowego; Wytwory' duchowe: uwarunkowane są zarówno przez stronę fizyczną jak i psychiczną podłoża. Wytwory ustrojowe: uwarunkowane są głównie przez stronę duchową podłoża rasowego. U w a g a. Cechy rasowe, w a r u n k u j ą c e j a k i ś w y t w ó r k u l t u r o w y , o d r ó ż n i a ć trzeba od cech rasowych o b o j ę t n y c h dla w y t w o r u . Tak np. w y s o k o ś ć ciała w a r u n k u j e w y s o k o ś ć mieszkania, ale ta ostatnia nie za­ leży od b a r w y skóry. Modyfikacje cech rasowych warunkujących u jednostek, aktywnie, czy pasywnie zainteresowanych wytworem, muszą powodować powstawanie modyfikacyj w samym wytworze. D. Od środowiska geograficznego, które oddziaływa na jednie wytwiory bezpośredniiiOi przez materiały, jakich dostarcza, jak również poprzez innie wytwoiry, które są składowymi, pod­ trzymującymi, składanymi lub podtrzymywanymi dla da­ nych wytworów (zależność pośrednia). Wytwoiry materialne zależą bezpośrednio i pośrednio od śro­ dowiska geografie znego. Wytwory duchowe zależą bądź bezpośrednio bądź pośrednio. Wytwory ustrojowe zależą głównie pośrednio. Modyfikacje środowiska, a właściwie jego momentów po­ średnio lub bezpośrednio warunkujących, muszą powo­ dować powstawanie modyfikacyj w wytworach. 5. Rola wytworów dla środowiska (potrzeba terminów: Obiekty «rolujące» i «rolowane», zakres «rolowania»): A. dla środowiska kulturowego: 1. innych wytworów kulturowych: rola pozytywna: jeden w y t w ó r pociąga za sobą potrzebę lub możność posiadania innego wytworu np. stały dom �55 w osiadłym trybie życia umożliwia i pociąga za sobą umeblowanie. Zdaje się jednak, że rola pozytywna zachodzi wówczas, jeżeli wytwór pozytywnie skorelowany jest składanym lub podtrzymywanym przez oddziaływu­ jący nań drugi lub gdy oba pozytywnie skorelowane są podtrzymywane przez jeden i ten sam trzeci wy­ twór. robi negatywna: jeden wytwór wypiera drugi lub go za­ stępujeNp. żyletka wypiera brzytwę. Zachodzi tu lepsze spełnianie funkcji przez nowy wytwór lub wygodniej­ szy (tańszy itp.) a raczej w tym wypadku mowy jest tylko pozornie nowy, a w gruncie rzeczy udoskonalo­ nym starym (nóż do golenia inaczej opracowany itd.). 2. dla zespołów kulturowych: rola pozytywna: gdy wytwór podtrzymuje zespół jako składnik jego, rola negatywna: gdy wytwór podrywa któryś ze składni­ ków zespołu; 3. dla kultury: rola pozytywna: gdy wzmacnia związki pomiędzy jej składowymi wytworami i zespołami, rola negatywna: gdy osłabia lub niszczy związki pomiędzy składowymi wytworami i zespołami; B. dla środowiska społecznego: 1. dla osobników społecznych: rola pozytywna: gdy zwiększa jego możliwości życiowe, rola negatywna: gdy je obniża; 2. dla grup społecznych: rola pozytywna: gdy zwiększa spójność wewnętrzną grupy i jej funkcje, rola negatywna: w przeciwnym razie; �56 3. dla społeczeństwa: rola pozytywna: gdy wzmacnia łączność pomiędzy gra­ pami społecznymi, rola negatywna: gdy tę łączność osłabia. U w a g a . Jeden d ten sam w y t w ó r m o ż e j e d n o c z e ś n i e o d g r y w a ć r o l ę p o z y t y w n ą dla jednych w y t w o r ó w , zespołów, o s o b n i k ó w , g r u p , i r o l ę n e g a t y w n ą dla innych. Ocena jego r o l i dla całej k u l t u r y wzgl. całego s p o ł e c z e ń s t w a m o ż e w ó w c z a s n a s t r ę c z a ć d u ż e t r u d n o ś c i . C. dla środowiska rasowego: 1. diia jednostek: wpływ wytworu na ich zdrowie, rozwój i wydajność pracy i płodność: rola pozytywna, rola negatywna; 2- dla podłoża rasowego grup społecznych i całego społe­ czeństwa przez procesy selekcyjne, powodujące zmiany w składzie rasowym populacji; 1). dla środowiska geograficznego: zmiany wywoływane w środowisku przez wytwór np. orogra­ ficzne przez tarasowanie zboczy górskich, hydrograficzne przez wycinanie lasów, fliorystyezne przez wprowadzanie no­ wych roślin uprawnych, faunistyczne przez wytępiania pew­ nych gatunków itp. U w a g a. M ó w i ą c o r o l i w y t w o r u trzeba m i e ć zawsze na uwadze i zakres o d d z i a ł y w a n i a w y t w o r u , k t ó r y m ó w i nam o w s p ó ł w y s t ę p o w a niu w y t w o r u z i n n y m i w y t w o r a m i , zespołami, osobnikami i grupami. "W p o w i ą z a n i u z p o w y ż s z y m i obiektami znajduje się też rozmieszcze­ nie w y t w o r u i jego modyfikacji w czasie i w przestrzeni. 6. Zmiany w samych wytworach: a) geneza: przyczyna zamierzona: geneza celowa, niezamierzona: geneza okazyjna. �57 przebieg: kombinacja: 'wewnątrzkulturowa, mi ędzykultutro wa, dery wac ja: we wn ątr zkult u r owa, międzykulturowe; b) rozwój i upadek: struktury: rozwój: wzrastanie ilości składników, przystosowywa­ nia się składników, indywidualizacja układu, upadek: wypadanie składników, rozluźnianie się układu; funkcji: rozwój: zwiększenie wydajności i celowości przez zja­ wienie się funkcji dodatkowych; upadek: obniżenie znaczenia funkcji głównej, przesu­ nięcie nacisku na dodatkowe; ideologii: rozwój: racjonalizacja ideologii i jej utrwalanie nau­ czaniem, upadek: irracjonalizacja i indywidualizacja; c) zanik jako wynik zmian w środowisku: pozorny (częściowy): przejście wytworu na derywaty, istotny. 7. Rozmieszczenie w czasie i zmian zmian zmian wytworu i jego modyfikacyj: w przestrzeni jako wynik współdziałania: w zależności wwtworu od jego środowisk, w roli wytworu dla jego środowisk i w samym wytworze. Przemieszczenia: kontaktowe i migracyjne; Rozmieszczenie: ciągłe i nieciągłe (pozorne [derywaty] i isto­ tne) . �;58 I В. M e t o d y badania wу t wо гów kulturo wу e h 1. Uwagi wstępne: Cel badania: ustalić i wyjaśnić całą statykę i dynamikę wytworu od jego genezy do ostatnich stadiów roz­ woju. Podstawa badania: to zwykle tylko ostatnie stadia roz­ wojowe, przy nieznajomości procesów, które do nich doprowadziły. Dane bezpośrednie, na których opiera się badianie, stają się całkowicie zrozumiałe dopiero pod koniec bada­ nia, na tle całości rozwoju albo, mówiąc słowami Graebnera, interpretacja danych jest możliwa do­ piero w ich kombinacji. Dane pośrednie czerpać trzeba ze związków, zachodzą­ cych pomiędzy badanym wytworem a jego środowi­ skami i to zarówno z zależności wytworu od tych środowisk jak i z roli wytworu dla tych środowisk. 2. Gromadzenie i krytyka materiałów, dotyczących za­ równo statyki jak i dynamiki wytworu (patrz Metody ustalania faktów etnologicznych). •3. Opracowanie materiałów: a) charakterystyka cech i modyfikacyj wytworu (ana­ liza typologiczna): pod względem struktury, pod względem funkcji, pod względem ideologii; b) analiza zależności wytworu od środowisk na podsta­ wie występowania rozmaitych modyfikacji wytwo­ ru w odmiennych środowiskach (analiza uwarunko­ wania wytworu): kulturowych — ustalenie zespołu wytwarzają­ cego, społecznych — ustalenie grupy nosicieli, rasowych — ustalenie nosicieli rasowych, �59 geograficznych — ustalenie zależności geogra­ ficznej ; c) analiza roli (wpływów) wytworu i jego modyfikacyj dla środowiska: kulturowego, społecznego, rasowego, geograficznego; d) analiza rozmieszczenia wytworu i jego modyfikacyj w przestrzeni i w czasie na podstawie a) analizy ty­ pologicznej, b) analizy zależności, i c) analizy roli, jako droga do wyjaśnienia rozwoju (wzgl. upadku) wytworu, а więc ustalenie łańcucha rozwojowego modyfikacyj. Dotychczasowe badania ełnologiczne opero­ wały głównie analiza, typologiczną, która nie jest wystarczająca i musi być uzupełniona równie jak ona ważnymi: analizą uwarunkowania wytworu i analizą roli wytworu. e) wyjaśnienie genezy wytworu przez ustalenie warunków środowiskowych potrzebnych do zaistnienia najstarszego typu wytworu, pod względem środowiska krdłurawego, społecznego, rasowego, sprawdzenie słuszności tego wyjaśnienia przez fakty i wnioski, dotyczące innych wytworów, związanych z hypotetycznym środowiskiem pierwotnym bada­ nego wytworu. I I . Z с s p о I у к u 11 u r o w e i m e t o d y ich badania I I . A. Zespoły kulturowe: 1. Definicja zespołu: zależności, występujące pomiędzy po­ szczególnymi wytworami kulturowymi, sprawiają, że �60 wytwory te nie mogą występować niezależnie jedne od drugich, ale przeciwnie występują zawsze w pewnych kompleksach czyli zespołach kulturowych. I m bogatsza kultura, tym więcej w niej zespołów kulturowych i tym bardziej skomplikowane te zespoły, jak to widać np. z porównania uprzemysłowionego folwarku z zagrodą kopieniacką albo tej ostatniej z szałasem zbieracza. 2. Podział zespołów: dookoła każdego wytworu istnieją pewne zespoły innych wytworów, niezbędne bądź dla po­ wstawania i wytwarzania tego wytworu, bądź dla współ­ działania z tym wytworem bądź wreszcie dla jego uza­ sadniania i wartościowania. Stosownie do tego rozróż­ niam: a) zespoły wytwarzające: zespołem wytwarzającym dla jakiegoś wytworu nazywam ogół wytworów, nie­ zbędnych do jego wytwarzania. Tak np. rozmaite na­ rzędzia, rzemiosła i umiejętności tworzą zespół wy­ twarzający łódź. (S-truktura wytworu opiera się na S-trukturze innych tworów); b) zespoły współdziałające: zespołem współdziałającym dla jakiegoś wytworu nazywam ogół wytworów, któ­ rych funkcje uzupełniają funkcję tego wytworu. Tak np. dla pióra zespół współdziałający stanowią: papier, atrament, kałamarz itd. (F-unkcja wytworu opiera się na FFF-unkcjach innych wytworów-); c) zespoły podtrzymujące: zespołem podtrzymującym ja­ kiś wytwór nazywam ogół wytworów, na których ideologiach opiera się ideologia tego wytworu. Tak np. ideologia świątyni opiera się na ideologiach: re­ ligijnych, artystycznych, społecznych i architektonicz­ nych. (I-deologia wytworu opiera się na III-deologiach innych wytworów). 3. Cechy zespołów: a) każdy zespół posiada swą strukturę, funkcję i ideolo­ gię, a mianowicie: �61 strukturę zespołu stanowią wytwory weń wchodzące r (tutaj można mówić o centrum i periferiach ze­ społu), funkcją zespołu jest jego niezbędność dla czegoś, a więc bądź dla struktury, bądź dla funkcji, bądź dla ide­ ologii jakiegoś innego wytworu (cel iziespołu), ideologię zespołu stanowi rozumienie jego celowości i wartości przez użytkowników tego wytworu (ocena zespołu); 7 b) z powyższych trzech cech najprostsza jest i najłat­ wiejsza do poznania struktura, bo badanie jej ograni­ cza się do wyliczenia wytwwów, wchodzących w skład badanego zespołu, a zmienność wytworu polega bądź na wypadaniu (tj. braku) pewnych wytworów, bądź na zastępowaniu jednych wytworów przez drugie. Ideologia zespołów nie wzbudzała dotąd większego zainteresowania badaczy, a to dlatego, że wśród sze­ rokich mas brak jest przeważnie ideologii wyraźnej zespołów, którymi te masy się posługują i tylko wy­ bitniejsze jednostki posiadają takie ideologie. — Ina­ czej rzecz się ma z funkcjami zespołów; one bowiem stanowią najbardziej wyróżniającą cechę każdego ze­ społu. Nic wiec dziwnego, że łatwo mogła nastąpić przesada w przecenianiu funkcji zespołów, pociągagająca za sobą niedocenianie innych zagadnień etno­ logicznych, co widzimy właśnie u przedstawicieli funkcjonalizmu etnologicznego. Zależność zespołów od środowisk i jej zmienność: a) od środowiska kulturowego: 1. poszczególnych wytworów, wchodzących w skład zespołu, 2. innych zespołów kulturowych, 3. kultur, jako całości, własnej kultury, obcych kultur, przejmujących dany zespół; �b) od środowiska społecznego: 1. osobników twórców i przetwórców (producentów), nosicieli i użytkowników; 2. grup grupy nosicielki centrum danego zespołu, innych grup nosicielek peryferyj zespołu; 3- ludów własnego ludu, innych ludów, przejmujących badany zespół; c) od środowiska rasowego; — 1) osobników, 2) grup 3) ludów — patrz pod b); d) od środowiska geograficznego: miejsca powstania zespołu, miejsca migracji zespołu; 7 Rola zespołów i jej zmiany w stosunku do: a) środowiska kulturowego: 1. wytworów wewnątrz danego zespołu, poza zespołem; 2. zespołów sąsiednich (tj. takich, dla których elementy z społu są centrami zespołowymi), dalszych; 3. kultur: własnej, obcych; 7 b) środowiska społecznego: 1. osobników : aktywnych: twórców, wytwórców; pasywnych: nosicieli, użytkowników ; 7 7 �63 j 2. grup (według podziału grup — patrz 4. b), 2); 3. ludów własnego ludu, noszącego zespół, obcych, przejmujących zespół; c) środowiska rasowego: (według podziału I . A. 5. c) — przy poszczególnych wytworach); d) środowiska geograficznego: (Ib. d)6. Zmiany w samych zespołach: a) geneza, ] b) rozwój i upadek \ podobnie jak I . A. 6. c) zanik. J 7. Rozmieszczenie zespołu i.jego mtodyfikacyj w czasie i przestrzeni, jako wynik współdziałania potrójnego: (patrz I . A. 7.). I I . B. Metody badania zespołów kulturowych — (patrz I . В.). III. K u l t u r y i m e t o d y i c h badania U w a g a w y d a w с у. T ę część niestety Autor jedynie naszkico­ w a ł ; szerzej r o z p r o w a d z o n ą znajdujemy tylko- k w e s t i ę zależności k u l ­ t u r y od ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e g o ; r o z w i ą z a n i e jej r z u c a ł A u t o r w sta­ d i u m tworzenia na r ó ż n e u r y w k i papieru; te u ł a m k i jednak jego- syntezy są bardzo w a r t o ś c i o w e , o m a w i a j ą c zagadnienie w tej części n a j w a ż n i e j ­ sze; podajemy je bez w ł a s n e j glossy. I I I . A. Kultury. 1. Definicja kultury: ogół zespołów kulturowych potrzebnych do samodziel­ nego życia większego zbiorowiska ludzkiego i przeka­ zywanych w jego obrębie z pokolenia na pokolenie •nazywam kulturą tego zbiorowiska. 2. Podział kultur: kultury ludów, kultury epok, �kultury obszarów: geograficznych, językowych, gosipodairczyc h, wyznani owy с h, politycznych itd. Cechy kultury: struktura — (analogicznie do struktury zespołu) sta­ nowią ją zespoły kulturowe, obejmujące, i odpo­ wiadające różnym kategoriom potrzeb samodziel­ nego' pewnego większego zbiorowiska ludzkiego; funkcją kultury jest niezbędność jej wszystkich ze­ społów kulturowych dla zaspokojenia całokształtu potrzeb życia samodzielnego pewnego większego zbiorowiska ludzkiego; ideologią kuttury jest ocena danego ogółu zespołów kulturowych przez jej użytkowników (tu można mówić O' pewnej predominancie w danej kulturze); ideologia jednostki to te uzasadnienia i wartości, któ­ rymi się ona kieruje w swym postępowaniu. Oczy­ wiście ta ideologia może się zmieniać z rozwojem jednostki od wypadku do wypadku; ideologia grupy społecznej — to te uzasadnienia i war­ tości, jakimi się oma kieruje w swym postępowa­ niu, z tym, że poszczególni członkowie grupy roz­ maicie ją mogą ujmować. Miarodajna ideologia jest przekazywana młodzieży, choć i tu może być różnica między oficjalną ideologią teoretyczną a praktyczną ideologią starszego pokolenia w gru­ pie ; ideologia społeczeństwa (ludu, narodu, wzgl. jednostki terytorialnej), to te uzasadnienia i wartości, któ­ rymi się kieruje dane społeczeństwo. �65 4. Zależność kultury od środowisk i jej zmiany: af od środowiska kulturowego t j . innych kultur; b) od środowiska społecznego: 1. osobników: Badanie osobników społecznych jest wzgl. winno być zupełnie analogiczne do bada­ nia wytworów kulturowych. Żeby ustalić typy i odmiany np. pługów jakiegoś terenu, trzeba zbadać szereg poszczególnych pługów na tym terenie. Podobnie trzeba poznać szereg poszcze­ gólnych osobników społecznych jakiegoś ludu, aby ustalić ich główne typy i odmiany. Klasy­ fikacja osobników społecznych nie może się opierać na ich cechach psychicznych, bo nie chodzi nam o typy charakterologiczne, ale musi się opierać wyłącznie na ich stronie społecznej, podobnie jak klasyfikacja wytworów kulturo­ wych na ich stronie kulturowej. A ponieważ osobnik jest społecznym dzięki posiadaniu kul­ tury, więc każdemu osobnemu wytworowi kul­ turowemu odpowiadają równolegle typy jedno­ stek społecznych. A więc np. różnym typom kos odpowiadać będą różne typy kosiarzy, różnym typom rodzin — różne typy ojców, matek i dzieci itd. Mylnym jest szukać typu osobnika odpowiadającego zespołowi kulturowemu lub kulturze, bo typowi zespołów kulturowych od­ powiadają typy grup społecznych, a typowi kul­ tur odpowiadają typy społeczeństw. Osobnik może być połączeniem kilku typów społecznych i jeżeli jeden dominuje, to w rezultacie typ ten podporządkowuje sobie inne. A więc typy: wy­ raźne, z predominancją jednego: a) działacze, kierownicy — wyraźne charak­ tery (np. typ agitatora, uczonego, utracjusza, włóczęgi, złodzieja); Lud, T. X X X V I I 5 �b) bierni receptoorrzy, naśladowcy — masa. Jednostki społeczne są wytwórcami, nosicie­ lami i spożywcami wszelkich wytworów kultu­ rowych, a więc całej kultury. 2. Grupy społeczne są organizacjami jednostek, (zapew­ niającymi) umożliwiającymi bądź swym członkom, bądź nieczłonkom, wytwarzanie, podtrzymywanie i spożywanie wytworów. Przykład grupy wytwarzającej: rodzina, szkoła (klub) itp. bierze się najważniejsze składniki. Przykład grupy współdziałającej: rodzina, organiza­ cja zawodowa. Przykład grupy podtrzymującej: kierunek naukowy, literacki, moda. 3. Społeczeństwa są organizacjami grup społecznych, umożliwiającymi pracę tych grup. Stąd wynika, że należy: jednostki badać i klasyfikować ze stanowiska ich celu t j . ich przydatności jako wytwórców, no­ sicieli i spożywców kultury; grupy badać i klasyfikować ze stanowiska ich celu tj. przydatności ich organizacji jednostek spo­ łecznych, w jakim stopniu umożliwiają jednost­ kom wszystkim (swoim, nieswoim) spełnianie ich zadań; społeczeństwa badać i klasyfikować ze stanowiska ich celu, t j . przydatności ich jako organizacji grup społecznych, w jakim stopniu grupom umożliwiają spełnianie ich zadań. A więc nonisensem jest nazywać grupę społeczną _ lub społeczeństwo twórcą względnie spożywcą kul­ tury! Błąd totalizmu- Tworzą i spożywają tylko jed nostki. L �6/ t Jednostki operują całą kulturą; każda osobno pewnym zespołem wytworów kulturowych; i m ten ze­ spół większy, tym wszechstronniejszy typ jednostki. Grupa operuje jednostkami. Społeczeństwa operują grupami. A więc i m lepsza organizacja jednostek w gru­ pie, tym sprawniej ona działa; im lepsza organizacja grup, tym sprawniej działa społeczeństwo, c) od środowiska rasowego; b) od środowiska geograficznego. I I I . B. Metoda badania kultur. U w a g a w y d a w с у. Odnośnie do tej części pozostawił Autor tylko trzy.uwagi. Postępując według schematu, jaki nakreślił dla bada­ nia wytworów i zespołów, uwagi te dotyczyłyby charakterystyki cech jednostki społecznej pod względem struktury, funkcji i ideologii. Zaczyna od funkcji i powiada: «Funkcja wolna, bo kierowana u c z u c i e m co do celowości — zmienna co do wydajności — zależna od poczucia o b owiązku. Ideologia — zmienna, zależna od r o z u m u, moralne lub niemoralne, p r a w o zachowane lub niezachowane. Struktura — zmienna, zależnie od w o l i , kierującej jednostką według «s u m i e n i a». W у t w o r u za ś: struktura jest stała, zmienia się przez zużycie, funkcja zmienna przez zużycie i sposób stosowa­ nia przez człowieka, ideologia zmienna przez zużycie, sposób stosowaw ania i zależnie od zmiany ideologii czło­ wieka. T �(58 PRZYPISY 1. T y l o r «On a Method of Investigating the Development of Institutions: applied to Laws of Marriage)). Journ. A n t h r o p . Inst. X V I I I , 1889. 2. Graebner Fr. «Methode der Ethnologies, Heidelberg 1911. 3. Van Bulek G. S. J. «Beitrage zur Methodik der Vólkerku.nde», W i e n 1931. 4. Schmidt W . SVD. « I l a n d b u c h der Methode der kulturhistorichen E t h n o l o g i e » , Munster 1937. 5. M i i h l m a n n W . «Methodik der V ó l k e r k u n d e » , Stuttgart 1938. f>. Pinard de la Boullaye I I . , S. J. «L'etude comparee des religions)), Paris 1924. 7. Radin «The Method and T h e o r y of Ethnology)), N . York and L o n ­ don 1933. 8. L o w i c R. I I . «The History of Ethnological Theory)), London 1937. 9. Bornemann SVD. «Die U r k u l t u r i n der kulturhistorischen Ethno­ logic)), Modling bei W i e n 1938. 10. Poniatowski St. « Z a d a n i e i przedmiot etnologii)), W a r s z a w a — L w ó w 1922 ( A r c h i w u m Nauk Antrop. I I . 2). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a72dcab91674525535c426cca8fbde0.pdf 1e640400d39abb7d8e78488f1130a25c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6525 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Fellini, Federico- twórczość Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6097 Title A name given to the resource Fellini's Wandering / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.232-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Teresa Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TERESA RUTKOWSKA Fellini’s Wandering Art consists in making what is, in fact, artificial appear real (Filippo B ald in u cci, critic o f B a ro q u e art, in: The Life of Bernini) i love movement around. This is certainly the main reason why I make films. To me the cinema is an excuse to make things move (...) I don’t like being just a tourist. I don’t know how to be one. Rather, I’m a vagabond, curious about everything, entering everywhere, and all the time running the risk of being thrown out by the police (...) I dislike travelling, and am ill at ease on journeys. In Italy I can manage it: cu­ riosity is aroused, I know what there is behind all those faces, voices, places. But when I’m abroad this bores me: I no longer know what anything means, I can no longer make anything out, I feel excluded. All the same, there is always an atmos­ phere of travel around me. Arrivals and departures, farewells and welcomes. I love movement about me. My friends are my fellow travellers.1 This is what Fellini wrote in a book that rather be­ ing an autobiography is a collection of loose confessions about his creativity, recalling the author’s childhood and characterising the people who played an essential part in his life. Fellini returned to moments from the past, of inn portance from the viewpoint of his later artistic choices, and revealed to the reader and the hypothetical viewer the meanders of his convictions, predominantly artistic and consequently existential and religious. This presenta­ tion, however, has nothing in common with exhibition' ism. Telling us so much about himself as an artist Fellini simultaneously warned against the illusion that we are becoming familiar with him as a person. Nor did he com ceal that over and over again he had imposed successive mystifications, and consistently repeated: I have invented myself entirely: a childhood, a personality, longings, dreams and memories? Fellini carefully cultivated this fictional self-portrait as evidenced not only by his films but also by the numer­ ous interviews he gave so willingly, various articles, and the above-mentioned book. This image - full of contra­ dictions (Only fanatics or fools are free of doubt 3) - re­ 232 mains in its way cohesive when we look at it through the prism of successive creative undertakings. A meaningful inclination towards confessions and the construction of one’s own likeness for the sake of the public is not a common phenomenon among film directors. We be­ come aware, therefore, more profoundly and distinctly than in any other case just how apt is Fellini’s convic­ tion that as a film artist he has been in the course of his whole life making a single long film, while successive titles possess for him, in contrast to the critics and the audience, a purely conventional and technical mean­ ing. Fellini remains one of those artists of the cinema, scarce among contemporary filmmakers, whose oeuvre bears such an unusual imprint of personality and indi­ vidual style. This statement, obvious for everyone who has watched at least some of his films, conceals a great variety of phenomena difficult to distinguish according to the principle of a simple register, and even more dif­ ficult to interpret. All attempts at enclosing them within an assumed interpretation scheme are doomed to fail. This is why writing about them we are compelled to concede to fragmentariness. It is quite possible that the most honest solution would be to admit that we treat Fellini’s oeuvre as a reservoir of problems from which we extract that, which at a given moment appears to be interesting or useful. This holds true also upon this particular occasion. The motif that we shall render the theme of our re­ flections does not dominate either from the viewpoint of meaning or stmcture. It does, however, feature a certain persistent repeatability, which inclines to recognise it as an essential component of Fellini’s style. This is the motif of wandering, transition in space. Peregrination became the most universal parabola of human existence, ex­ ploited, it would seem, to the limits of possibilities and yet - as in art - it still contains considerable cognitive and aesthetic forces because it expresses man’s eternal need, namely, the intensification of contact with surrounding reality and other people. �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING The space within which we move has a physical, sen­ sually discernible character on par with a psychic one. This psychic aspect of spatial relations has been thor­ oughly analysed by Georges Matoré in his L ’Espace hu­ main. L ’expression de l’espace dans la vie, la pensée et l’art contemporains: contemporary space resembles man, its re­ cipient. It has assumed the form of a certain historical en­ tity, whose symptom continues to encompass literature, art, institutions and language.4 A t the crossroads of collective and individual experi­ ences there assumed form in the contemporary civilised world a certain type of space, to which Matoré ascribed the attributes of motion and discontinuity. Man acts (and thus moves and sets things into motion) in an environ­ ment that itself remains in constant motion. Motion also marks creation since in accordance with Henri Bergson’s interpretation (a view shared by Jean Epstein, a film theo­ rist) form is registered motion. A reflection on this situa­ tion contains conceits and metaphors that we use while wishing to express our thoughts and emotions. If this motion of thought has a target, then the latter is mutual communication. The Cartesian-Newtonian model of the world sanc­ tioned by Eurocentric culture delineated the norms and principles of conduct. This disproportion between indi­ vidual tension and unrest and the above-mentioned order has been always alleviated by art. How does film fit into his context? Among all the means of artistic expression film appears to be most destined to manifest and generate the feeling of discontinuity in the contemporary world. Film space, as a rule, features heterogeneity and is a succes­ sion and sequence of numerous and varied spaces consti­ tuted and modified by the camera, which accepts variable points of view and perspective and moves with different speed in all directions. Each of those spaces vanishes in order to make room for a successive one. Their selection and sequence are determined by authors in the course of editing according to certain perception rules and recep­ tion conventions as well as an accepted artistic principle. If this course is realized correctly then the viewer does not experience the afore-mentioned variability and succumbs to illusion. The outcome of the above-described opera­ tion is the depicted space in which the plot takes place or, as Pierre Francastel described it, three-dimensional diegetic space. In this manner, out of such a spatial mosaic there emerges a certain entity whose characteristic fea­ tures include a differentiated degree of cohesion or non­ cohesion. The problem of artistic space had to be tackled by all coherent theories of film. I mention this because I treat space as an element of reality least resistant vis a vis film procedures. Similar creative potential is enrooted in the element of time although it cannot be examined in the film as separate from reality; this does not diminish its role in the holistic structure of the work. Fellini captured time-space in an absolute and arbi­ trary manner. It is fascinating to observe how in his suc­ 233 cessive films, from I Vitelloni and La Strada to And the Ship Sails On, Ginger and Fred, and even Intervista there takes place gradual subjectivisation, how it assumes specific fea­ tures and succumbs to the voracious visual imagination of the author. Dreams, phantasmagoria, illusion, recollec­ tions - the latter most often and in the most ostentatious manner - become part of the course of narration. The past and the future permeate the present since - the artist seems to be saying - the child that we once were and the dreams about our future selves are embedded in different storeys of our consciousness and by coexisting in us deter­ mine all our activities. It could be said that Fellini’s films oscillate increasing­ ly distinctly towards thematic structure. 5 This means that a certain number of elements comprising the main theme (the town of Rome in Roma, the process of growing up in Amarcord, the creativity crisis in 8 1/2, the degrading power of television in Ginger and Fred) become organized into a chain of sequences (variations on a theme). The criteria of their selection and orderly arrangement are di­ verse and the decisive ones may include: - analogies and associations, as in Roma (the artist validated this arbitrariness by giving the film the title: Fel­ lini’s Roma); - episodic construction of a literary work, as in Satyri­ con (in this case, the pictorial justification of the choice is the content of the frescoes appearing in different se­ quences); - reminiscences of youth, due to their very essence fragmentary and incomplete, as in Amarcord (with a dis­ tinction of points “significant” in the life of the protago­ nist); - construction of the interview in Intervista (in which responses to consecutive questions gradually fill Fellini’s artistic “self-portrait”). The number of such possibilities is endless. The motif of the journey and roaming thus functions in Fellini’s oeu­ vre in a dual fashion. Either as an element (more or less clear-cut) of the thematic core (wandering across Italy in La Strada, the journey in search for a remedy against the impotence of one of the protagonists in Satyricon, the sea trip to the island shores in And the Ship Sails On, mean­ dering around the city of dreams - Cinecitta - in Intervista, or the obsessive pursuit of erotic experiences in Casano­ va), or else as a construction principle, when wandering consists of transition from image to image, sequence to sequence, and episode to episode. A geometric indicator of this quest is, as a rule, a circle, an ellipse or a labyrinth together with the whole symbolic baggage of those fig­ ures. The construction scheme of wandering is, moreover, intensified by travelling, applied with extraordinary predi­ lection. In this fashion, a journey becomes a way of per­ ceiving reality, with the member of the audience invited to take part in the imaginary voyage. His consent to co-participate, however, is an indispensable condition for recep- �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING tion and in no case guarantees reaching all the meanings even in those cases when we have a guide who- as in And the Ship Sails On - speaks to us directly from the screen or - as in Roma - addresses us off screen. Fragments regis­ tered on the film tape of reality, oneiric scenes, acts of im­ agination and retrospection - all pass in front of our eyes in linear order. We cannot tell to which we should ascribe the status of truth and in which we should perceive mysti­ fication. Apparently, the ultimate solution is unattainable or assorted interpretations are authorised since this men­ tal landscape is by the very nature of things ambivalent. So often non-verbalised ciphers remain unclear, outright esoteric. We are concerned not only with the value of the mystery due to every masterpiece, or the ontological ambiguity of artistic symbolism. We also keep in mind the ultra-personal mythology of the artist, inscribed into the image. The objects, persons, and events comprising it and arranged into visual configurations can be treated as a call number infallibly indicating the author, although their function does not end here. We are dissatisfied with aesthetic contemplation and feel provoked to delve into meanings. Fellini - the demiurge, the creator - builds his film universe, and with each successive film proves that his creative power is growing and becomes unlimited. He thus multiplies the secrets of film “being”. We seek explanations in personal experiences, in our “museum of the imagination”. We follow closely connections and af­ filiations in order to understand (?), feel (?) and experi­ ence (?). This process consists to a great extent of placing the work within tradition, but not in order to deprive it of its independent being but to perceive it in its entire multidimensionality. It is unique but does not exist as an isolated island. It becomes a place for a crossing of multi­ ple paths, one of which leads to Baroque aesthetics. It is one of many but remains highly promising. Not without reason whenever there is mention of the significance of the Baroque in contemporary culture the name of Fellini must appear next to such names as Claudel, Ghelderode, Genet, Gombrowicz and Arrabal. 6 This is why it seems that we may hazard an analysis of the "eternal theme” of wandering within the context of Baroque tradition. If, however, we speak about Baroque tradition in the case of Fellini then we do so exclusively in such an interpreta­ tion as the one proposed by Michał Głowiński: Tradition is not an emulation of the shapes that phenomena assumed in past epochs but it is the past seen through the eyes of people of the succeeding period, the future actively continued and trans­ formed. 7 It is towards a thus comprehended tradition that we turn while seeking a solution for the dilemmas of our epoch. Gerard Genette noticed that contemporary reflec­ tion about art applies the Baroque as a mirror, seeing in it also our anxieties, tastes, and experiences, and render­ ing it a sui generis bridge between the present and the past. 8 This does not take place without a certain reason. After all, it was the Baroque that produced archetypical characters on which twentieth-century mythology con­ centrated: Faust, Don Quixote, Don Juan, and Hamlet, all rebelling against the reality and society that gag them. The heart of the matter does not involve illusory albeit attractive analogies to the situation of the contemporary man by drawing the Baroque away from its social, philo­ sophical and historical roots. Such an approach would be just as barren from the viewpoint of cognition as it would be futile owing to the dissimilarity of the old perception models of time and space as well as different principles of comprehending and expressing causal-effective relations. For this reason, systems of references and associations set into motion while deciphering assorted works can differ in various epochs and cultures. A t the same time, some of these elements are deeply enrooted in collective memory while others possess a more fleeting character; some be­ long to collective experiences while the rest constitute an expression of creative individuality; some are perceived by means of simple references to a sensually tangible reality while the characteristic feature of others is a less or more complicated symbolism. In this manner the status of an artwork is never determined conclusively and certain as­ pects of its meaning are replaced by new ones. Reference to tradition always takes place upon the basis of selectionschematization from the angle of assumed purposes. If we speak, therefore, about the continuum of culture then we have in mind the fact that an artwork contains both the past and an anticipation of the future. This thesis is rather paradoxically illustrated by Ar­ nold Hauser in: The Social History of Art and Literature: The artistic outlook of the baroque is, in a word, cinematic; the incidents represented seem to have been overheard and spied out; every indication that might betray consideration for the beholder is blotted out, everything is presented in apparent ac­ cordance with pure chance. The comparative lack of clarity in the presentation is also related to this quality of improvisation. The frequent and often violent overlappings, the excessive dif­ ferences in the size of objects seen in perspective, the neglect of the directional lines given by the frame of the picture, the incompleteness of the material and the unequal treatment of the motifs are all used intentionally to make it difficult to see the picture as a lucid whole [...] The more cultured, fastidi­ ous and intelligently interested in art a public is, the more it demands this intensification of artistic stimuli. But apart from the attraction of the new, the difficult and the complicated, this is once again an attempt to arouse in the beholder the feeling of the inexhaustibility, incomprehensibility and infinity of the representation —a tendency which dominates the whole of ba­ roque art. 9 Let us add the emotional striving, omnipresent in Baroque visual arts, towards capturing motion in all of its symptoms, the predilection for trompe-l’oeil, and the ability to obtain astonishing optical effects. The Baroque vision of the world, the product of the imagination of art­ ists and dreamers, finds strong support in precise scientific models devised by the astronomers, physicists, engineers and philosophers of the epoch. Anamorphic and illusionistic painting, laternae magicae, theatrical machinery and 234 �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING stage design applied paradoxes of perspective, the break­ down of space, the phenomena of reflections in lenses and mirrors, the game played by shadow and light. This particular technological factor functioning on the border­ line of reality and illusion creates new visual transfigura­ tions endowed with metaphorical dimension and outright cinematic features. This manner of treating a work of art as a domain of a multi-directional permeation of assorted tendencies and traditions as well as various periods is not a rarity. Today, both literature and other fields of the arts are the scene of meetings much more surprising and paradoxical than the one with which we deal in our reflections. On the other hand, post-World War II fascination with the Baroque was so conspicuous that some critics were inclined to distinguish it as barocchus postabellicus, neo-Baroque or post-Baroque. Actually Baroque inspira­ tions may reveal themselves at assorted levels of an art­ work. As a rule, especially in literature, such reference is purely superficial and formal. At times, it involves the use of certain motifs or the exploration of “Baroque” emo­ tional states, intellectual associations, and sensitivity. Their presence in the very tissue of a contemporary work is subjected, naturally, to other philosophical or artistic premises, different styles and outright dissimilar art, but the very ascertainment of this presence exerts a great impact on the reception of the artwork since it outlines a particular context of deciphering the meanings. We could say that in the same artwork or situation of the re­ cipient there exist particular stimuli provoking the use of Baroque rhetoric. A conglomerate of artistic, intellectual, ethical and emotional phenomena encompassed by the term: “Baroque culture” simmers with inner contradic­ tions and tension. The vanitas vanitatis motto is accom­ panied by lush sensuality and violent passion. Man’s fate is envisaged as an irresolvable antinomy of body and soul. The tragic perspective of the disintegration and destruc­ tion of material leading towards death thus coexists with the cult of life together with all its symptoms. The inces­ sant antagonism between Thanatos and Eros, despair and joy, suffering and laughter, darkness and light, the apotheosis of youth and the fear of physical annihila­ tion, the rent between a vision of paradise lost and the infernal abyss, between heroism and the insignificance of human deeds - these elements are perennially present in the temporal existence of the Baroque man, fully aware of this duality. He thus treats life as a game, an assump­ tion of successive roles and a process of putting on masks. He is an actor in the grand spectacle of the world. Those few whose intellectual predispositions permitted them to assume the position of a spectator - Descartes, Pascal, Spinoza or Leibniz - could, from a distance, find certain regularities in this chaos. only metaphysics brings order and comfort. States of rapture, ecstasy, and slumber open for a moment the gates of the mystery and restore sense to temporal strife. Omnipresent unrest provoked quests 235 and the posing of questions. Art of the period reveals the whole diversity of eschatological imagination. The Baroque - as Lichański wrote - encourages to Travel, to become acquainted with the Universe, is a journey from evil towards goodness, from ignorance towards awareness, from a biological being towards becoming conscious of human vo­ cation. 10 It is at that precise moment that the metaphor of life as roaming, a pilgrimage, gains an unprecedented distinctness that remains exciting even today. Those motifs were accompanied by certain formal fea­ tures distinguished during the nineteenth century in an opposition to Classical art, a feat accomplished by Hein­ rich Wolfflin in such an apt manner that up to this day his antonym constitutes a point of departure for all reflec­ tions about the Baroque. Wolfflin declared that Classi­ cism is linear and visual, while the Baroque is painterly. The Classical vision was cast upon a plane, while the Ba­ roque vision developed inwardly. The Classical composi­ tion is static and closed, while the open Baroque compo­ sition develops dynamically in all directions and is filled with mobile and active forms. Classical forms tend to lean towards the Earth, while those of a Baroque composition soar upwards. 11 Classicism seeks unity - particular ele­ ments retain their autonomy but are closely connected with each other within a uniform rhythmic system. The Baroque astounds with its diversity, but all elements of an artwork are co-dependent and together create an ef­ fect that cannot be reduced to a sum of constitutive el­ ements. Classicism aims at lucidity, while the Baroque work is ambiguous. Obviously, this highly schematic and general contents-form characteristic of the Baroque has numerous faults. First and foremost, it does not take into account the immense variety of the artistic phenomena, some outright incomparable, that took place at the time. On the other hand, as Jan Białostocki noticed, it renders the Baroque a category much too wide and capacious for it to be useful to an historian of art. 12 For our needs, how­ ever, it seems totally satisfactory and justifies the gradual rehabilitation of the Baroque that could be observed for the last half a century after years of rejection. The predominance of the kinetic factor over the static one, so typical for the Baroque, as well as the discovery of motion, animation, and the fluidity of space once again bring to mind film. Just as the Baroque, according to Hauser, contained an encoded film quality as regards the manner of transmitting the contents, so film, or at least some of its styles, could be described as Baroque. This opinion is shared by Jean Bouquet, an outstanding expert on the Baroque, the film expert Charles Pozzo di Borgo13 as well as many other researchers who deal with film from the viewpoint of the history of art and who notice the greatest saturation with Baroque qualities in films by Max Ophüls, Orson Welles and Federico Fellini. The affilia­ tion of the Baroque and film art is demonstrated in an inclination towards gathering curious and astonishing ef­ fects, a predilection for opulence, artificiality and illusion, �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING a deformation of reality so as to reveal its multi-dimen­ sional character, a special fondness for oneiric poetic and, finally, a neo-Heraclitean vision of the world conceived as a non-permanent set of mobile signs. We assume that an artist’s set of convictions concerning reality implicates the selection of certain artistic media, the narration struc­ ture, and the manner of using the categories of time and space. Finally, in order to ultimately legitimate our reflections here is a statement made by Jan Białostocki who despite all fundamental doubts concerning attempts at expand­ ing the conceit of the Baroque beyond its epoch wrote: Probably the greatest dose of the Baroque can be found in films by Fellini. In his works a special combination of natural­ ism, expression and dynamic together with deep and intense poetry is disclosed in colourful and lush forms, whose richness irresistibly brings to mind the tradition of the Roman Baroque, so close to this artist. 14 Presumably, this statement does not pertain solely to the formal aspect of the director’s oeuvre. The very es­ sence of the Baroque contains a concurrence of the po­ etic and thematic conception. We thus assume that the Baroque qualities of Fellini’s films are not restricted to narrowly comprehended style but reach much deeper and assume an existential dimension. As the earlier cited Genette wrote so movingly: the Baroque existential idea is but intoxication, albeit conscious and, one might dare say, orderly. 15 Fellini declared that in his opinion we are immersed in a decadent epoch that is the end of a certain phase in the development of mankind, a time when principles endowing our existence with meaning are being toppled; nevertheless, this situation did not fill him with horror but offered hope because it promises new life. 16He believed that decadence is conditio sine qua non of renascence, and lived not awaiting the death of civilisation but joyously anticipating its transformation. The decadent movement shatters three categories: the category of truth based on the order of logical ration­ alism, the category of spatial (with a distinctly outlined centre), political, and socio-cultural unity, and the cat­ egory of purposefulness, comprehended as the existence of a certain eschatological order contrasted with the cat­ egories of ambivalence, differentiation and doubt. 17 This is, at the same time, the quintessence of the “Baroque” situation. Such historians of art as Elie Faure or Henri Focillon perceived the Baroque as a closing phase in the evolution of each style whose character is if not eternal (as d’Ors envisaged it) then at least supra-temporal. Fel­ lini matches this tradition of thinking perfectly. such symptoms of Baroque qualities appear in his films sufficiently clearly for us to hazard rendering the Ba­ roque tradition an interpretation key to, e.g. an analysis of the spatial structure of Fellinis films, even contrary to the director’s demonstrated animosity towards all labels of this sort. Asked outright about his opinion about the 236 “Baroque roots” attributed to him Fellini snorted: what is not Baroque in contemporary art? 18 Since, however, he did not negate the suggestion categorically we may as­ sume that he regarded himself as a co-participant of this current. It is precisely space, across which the protago­ nists of his films roam, and in a certain sense Fellini too, as long as he marks his presence, that with the passage of time evolve from quasi-realistic (never realistic) to in­ creasingly conventional, artificial, and invented. space assumes Baroque traits and its disillusion is undoubtedly an intended undertaking. Setting things into motion - or the beginning of a journey In a small seaside town a careless, irresponsible and useless life is being led by a group of friends - good-fornothings, i vitelloni, i.e. perennial bullocks fearing inde­ pendence. They share an existential situation, a wish to flee the hemmed in small town, and an unwillingness to embark upon any sort of activity that could actually make their wishes come true. Their enclosure is not geographi­ cal. The town borders on the sea, still real and magnificent (later it too will become artificial), that the protagonists see as a symbol of a link with the world, a premise of hopes that are to be achieved, an impulse for hazy dreams about the future. The sea is eternal motion, element and en­ ergy. A train track also delineates a path towards a better, happier, and more complete existence. This is a real road and thus the only to create the opportunity chosen in the closing sequence by Moraldo. Only he musters sufficient courage to cross the enchanted circle of psychic inertia. The state of anticipation for something that is to transpire, the awaiting for a paroxysm, an enlightenment that would set free a force capable of transforming exist­ ence bring to mind not only Chekhov but also Beckett and Buñuel. We know little about the protagonists but it remains obvious that the source of their feeling of being trapped is to be found in the psyche - they are prisoners of their own device. The world together with its prob­ lems follows its course somewhere next to them, without their participation, while they wander aimlessly between a seedy restaurant, a billiard hall, a beach, a theatre, a cinema and their family homes treated only as a source of subsistence and a place for some respite. Night-time roaming along the labyrinths of streets and on the border­ line between slumber and vigil, carnival fun that makes it possible to forget one’s identity, moments of reflection on the beach - all introduce a special emotional climate conducive for presenting not so much the social-ethical aspect of events as the metaphorical-ethical one. Just as grotesque is the contrast between the aspirations of the protagonists to “levitate” and the trivial, mundane exist­ ence from which they carefully eliminate all that could possess any sort of spiritual significance. Attempts at soar­ ing have a pitiful finale. Finally, an angel stolen from a religious-articles shop partly as a form of revenge, partly �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING out of sheer boredom, becomes the “angel of doom” who shatters the pleasantly unruffled purposelessness. The narcissistic, infantile egoism of the protagonists does not, however, possess unambiguous moral classifica­ tion. Fatal for those who remain behind and those dearest to them, it can become a form of salvation for Moraldo planning to escape. Characteristically, nothing in his ex­ perience with the exception of a brief meeting with a boy working at a train station foretells the awakening that will take place. The significance of this encounter cannot be interpreted in the categories of a simple causal-effect re­ lationship. The encounter and the conversation between the boy and Moraldo, a brief stereotypical exchange of opinions, appear to be deprived of a sub-text. The boy answers an ordinary question by saying that he is on his way to work and is afraid of being late; in addition, he is excited by the task that he is expected to perform. Noth­ ing else takes place. But the same boy reappears in the finale. Now, it is his turn to ask Moraldo about the des­ tination of his voyage. Moraldo, however, is incapable of answering - it is still much too early. For the time being, the main objective is to leave. The boy becomes a mes­ senger of fate, preparing the protagonist to set off for a journey. Just as in life, we learn what is really important much too late. Moraldo or someone resembling him will make an appearance in Dolce Vita, 8 1/2, Roma, or Intervista. Fel­ lini liked to say about himself that he was an eternal, spiritual vitellone. He admitted to an affiliation with his protagonists since he too tried to exploit everything that he encountered in life for his own good. This, naturally, pertains predominantly to the sphere of creativity. Fellini used the psychological archetype of the artist in accord­ ance with which he passes through life in the manner of a thief and brings to Cinecitta all that he manages to steal. 19 Years later, in Amarcord he returned to the small town of his childhood. But this homecoming to a past even more distant possesses already a perspective entirely dif­ ferent than 1 Vitelloni and in no case is a “remake” of the latter. The young protagonists are still not leaving on a journey but continue being firmly enrooted in family life and that of the small town community. Although their feeing of security inevitably vanishes as adulthood looms they are still capable of dreaming. Here, the quintessence of their dreams is the sea together with an unattainable transatlantic liner - the promise of a great and magnifi­ cent world. The sea, enveloped in a hazy mist, is poign­ antly beautiful and the liner is as enormous as the world and its might so spellbinding that is seems unreal. Is it then an illusion? The whole allure of immaturity, after all, is contained in the fact that one can succumb with impu­ nity to illusions, which in Amarcord resemble a metaphys­ ical experience or a state of ecstasy, as in the sequence of getting lost in the mist swathing familiar places or in the scene of a dance performed in front of an empty hotel, with certain features of danse macabre evoking phantoms 237 that long ago became part of the past. Here, the film is an art of setting the past into motion. In the case of Fellini one can never be certain to the end whether that, which took place actually occurred or was only a dream. L a Strada - or light at the end of the tunnel We are now living in a kind of dark tunnel of suffering, un­ able to communicate with one another, but I already feel I can see a glim in the distance, a sense of new freedom; we must try to believe in this possibility of salvation. 20 La Strada is in its entirety a parable about roaming. Just as in the Baroque picaresque novel, the journey across the geographic space of Italy in rain, mud, heat and freezing weather is actually spiritual, an individual quest for oneself within an escha­ tological perspective. Among all of Fellini’s films this one has the most concise and closed construction, and starts and ends along the seashore. Here, the sea is encumbered with archetypical meanings, including a symbol of free­ dom and an opening towards liberty. Gelsomina’s farewell to the sea is also addressed to the word of Nature to which she belongs. Entering the path of the wanderer in the company of Zampano means the acceptance of captivity that will last to the moment when Gelsomina discovers her calling. For the protagonists of the film the journey is a compulsion, a way of winning means to subsist, and they can only move forwards. Along the road, on both its sides, there stretch enormous empty spaces, which just as in I Vitelloni reflect the spiritual condition of the given char­ acter. Emptiness is of great significance in every Fellini film. In this state of temporal-spatial suspension the pro­ tagonists experience their loneliness. The tightly closed, inner world of the human being is an anti-thesis of the empty infinite space depicted in the film. These vacant places belong to intermediate spaces (Zwischenräume). Luzius Keller wrote that the term suggests assorted mean­ ings. The spaces are empty predominantly as physical phenomena. They include, however, also borderlands be­ tween dream and awakening, where the intellect and the eye still fulfil their normal function but already set off for an unrestrained voyage. 21 Such roaming, as has been said earlier, takes place also upon the level of consciousness. In La Strada the beast and the saint, endlessly inflicting pain on each other, also walk towards each other. In the Pascalian manner they are drastically contrasted and comprise two opposite sides of human nature. Assuming the pose of a tree Gelsomina merges with Nature. Planting along the roadside tomatoes, the fruit of love that she will never see ripen, listening to inner music, isolated from the world by a barrier of silence and starved for emotion she has no chances for establishing understanding with the cruel, strong, degenerate Zampano, whose life is to a consider­ able extent reduced to physiological reactions. Contrary to the profound solitude accompanying people in their peregrinatio vitae none remains isolated. They constitute �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING parts of a whole, i.e. the world in its spiritual and material complexity. A network of unclear and unpredictable ties connects everyone and everything. Gelsomina experiences rapture for the first time when, lost among the participants of a procession, she notices a figure of the Virgin Mary. Then she visits a sick child. An essential function in her spiritual crystallisation is also ful­ filled by music. Finally, there is the meeting with II Matto - the Fool. At the key moment it is he who in a parable about a pebble explains to her that everything that ex­ ists has a certain role to play. This tightrope walker, an angel with artificial wings, a carrier of poetry and mystery, suspended between heaven and earth, has a prominent part to perform in the metamorphosis of Gelsomina and Zampano. During a stopover at a monastery Gelsomina is already capable of verbalising the sense of the task to which she feels a calling, namely, to accompany Zampano on his way regardless of circumstances. A t the end, un­ der the impact of a shock of Il Matto’s death caused by Zampanó, her bonds with the real world grow looser. A sacrifice is being made, albeit without the participation of her will and awareness. Now starts the process of chang­ ing Zampanó into a human being. When some time later he hears a tune once played by Gelsomina on a trumpet he recalls what actually took place as if under the spell of angelic trumpets. News about her death kindles a mo­ ment of revelation. A purifying bath in the sea, liberating cries and tears cause the beast to show a human face. A ray of light illuminates the kneeling man. A sign of grace or simply the glare of the rising Sun? Oscillation, the per­ meation of reality and metaphysics produce this Baroque image devoid of conflicts, albeit ambivalent and dual. The world being created In Fellini-Satyricon (1969), featuring stylistic qualities totally different than those of his preceding films, the art­ ist had already achieved complete visual independence. He built ancient Rome by referring to his imagination and historical knowledge. Paradoxically, the literary source was Petronius’ Satyricon libri, the first realistic novel con­ taining detailed descriptions of Roman customs and sites. It has survived only in fragments and thus the motives and intentions of the protagonists’ journey are not quite clear. We only know that they incurred the wrath of Priapus, the phallic god of bountiful harvests, who probably punished Encolpius, one of the protagonists, by causing sexual impotence for which he seeks a remedy. Fellini pre­ served the episodic construction without undue concern for a logical connection between particular fragments, which means that the film is dominated by an oneiricastral ambiance. The characters move as if in a dream. The resources of the means of expression they apply are slight, the facial expressions - theatrical and limited, and the lines they exchange are not always understand­ able, since they use Latin or outright incomprehensible onomatopoeias whose rhythm and sound resemble the 238 Latin of Cicero. Fellini accepted that the only accessible ancient reality is an idea that we had created upon the basis of its extant fragments. At the same time, he did not want to emulate the stereotype of “Roman qualities”. The places where the protagonists: Enclopius, Ascylto and Giton appear are not topographically recognized, but since each episode starts with a detailed, meticulous descrip­ tion such identification does not pose greater difficulties: a theatre, a brothel, a pinacotheca, baths, the temple of Hermaphrodite, a patrician’s residence. Not a single his­ torical building, with the exception of insula Felicles, a gi­ gantic residential edifice whose description has survived in documents from the epoch. This is one of the most Baroque sequences in Fellini’s entire oeuvre. The inner walls of the building contain, all the way to the top, cells and caves crammed with human offal. Spiral stairs lead to the abodes and the space in the centre is a monstrous well. The image brings to mind depictions of the Tower of Babel and a series of engravings titled Carceri d’Invenzione (The Imaginary Prisons) by Giovanni-Battista Piranesi. This graphic artist and engraver lived in the eighteenth century, but many researchers, such as Marguerite Yourcenar, 22 consider him to be a master of the Baroque who, just like Fellini, spent his whole adult life in Rome. Carceri is a gloomy vision of wooden and stone con­ structions. A repetitively recurring motif consists of all possible variants of stairs, bridges and spans along which human figures move laboriously and in a state of frenzy. U. Vogt-Goknil wrote that they never rest and always strive at something. Using the remnants of their strength, they stagger along the bridges and climb stairs so as to reach new bridges and new stairs. Tormented by an infin­ ity of possible repetitions they move from one transitory situation to another. Paradoxically, their prison consists of eternal wandering. 23 In Hamlet, Rosencrantz declares that the whole world is a prison and Hamlet adds: A goodly one, in which there are many confines, wards, and dungeons. 24 This cosmic dimension of Piranesi’s prisons is intensi­ fied by the size of the wandering figures, microscopic in proportion to the space they traverse. A truly infernal and evocative vision. One of the reasons is that this is an image of inferno in the shape of a monstrous crater rendered permanent in European culture by Dante in The Divine Comedy or by Michelangelo in The Last Judgement. But only filtered through Piranesi’s Baroque consciousness did it become universal and appears as the plight of man, his eternal destiny. In Fellini’s film too Hell becomes a reality accessible to human experience and obtains the dimension of a meta­ phor of life. This image recurs in many films and numer­ ous variants. Sometimes it attains great impetus and its dimensions become outright striking, as in the sequences of feasts, orgies and spectacles in Satyricon and Casanova, in the scene of an excursion to the bottom of a steamship in And the Ship Sails On, and during a television show in �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING Ginger and Fred. Elsewhere, as in II bidone in the scene of a New Year’s Eve ball or in Juliet of the Spirits in the scene of a reception, it assumes a smaller-scale character but its distinguishing features include great intensity suffused by a claustrophobic atmosphere. Fellini’s films do not have a strict boundary between those three visual spheres - life, Hell and spectacle, which remain in a state of constant permeation. The episode in insula Felicles in Fellini-Satyricon pos­ sesses a special symbolic dimension due to its distinctive iconographic connotations. The Felicula tenement house soared above Rome in the manner of a skyscraper and was deciphered in those categories already by Tertullian. Writing about the megalomania of the Valentinians, he noted, that they transformed the universe into a large, fur­ nished apartment house, in whose attics they have planted their god under the tiles (ad summas tegulas) and accuses them of “rearing to the sky as many stories as we see in the Insula of Felicula in Rome. 25 After an earthquake, Hell topples both in Fellini’s film and in the Apocalypse. The already home­ less protagonists set off into the world, but the “labyrinth experience” will accompany them throughout their meanderings. They roam while feeling that they are being constantly threatened, and despite their common plight they remain dreadfully alone. They traverse lands popu­ lated by monsters and freaks. Labyrinths, spirals, ruins and deserts create a sui generis psychological reality and are the figures of the human interior. The scene in a villa of sui­ cide victims, suffused with idyllic peace and cheerfulness, contrasts with this background. Such beauty must be an­ nihilated. The cruel laws of the Empire have reached the residents condemned to death. This is the way in which the last bastion of humanity becomes annihilated. When Enclopius finally attains his objective and is cured it turns out that he is now alone. In the closing scene he boards a ship moored along the coast in order to sail to Africa. He will continue the peregrination on his own. such a solution would be, however, much too simple. Already an earlier scene in a pinacotheca made us aware that we are dealing with a specific time knot, a paramensia of sorts, when the illusion of déjà vu or déjà vecu takes place. The frescoes studied by Enclopius feature charac­ ters known from previous episodes and recurring on fres­ coes and mosaics in other fragments and, ultimately, on pieces of walls in the last frame. Did the events really oc­ cur or were they a figment of the imagination, and if they did take place, then when? History repeats itself inces­ santly. such recurrence and entry into history à rebours is the crossing of the Rubicon by school students during an on-the-spot lesson in the opening sequence of Roma. This time Federico Fellini wanders across Rome alone. His roaming is based on the same principle as the one proposed by Jung: We have to describe and explain a building, the upper sto­ rey of which was erected in the nineteenth century; the ground floor dates from the sixteenth century and a careful examina­ tion of the masonry discloses the fact that it was reconstructed from a dwelling-tower of the eleventh century. In the cellar we discover Roman foundation walls, and under the cellar a filled-in cave in the floor of which stone tools are found and remnants of glacial fauna in the layers below. That would be the sort of picture of our mental structure. 26 Could Fellini have found a better terrain for seeking his identity than Rome? The title: Fellini's Roma clearly expresses his intentions. The artist presents a personal vi­ sion of the town. The spiral along which he walks is hem­ ming in. He abandons wide spaces and embarks upon a journey to innermost recesses, across successive strata of time; he withdraws and then returns. But time can­ not be totally tamed. The gentle coexistence of numer­ ous epochs, with which Fellini so evocatively charms us by applying all the potential of film technology, is mere illusion. The supremacy of the present is an essential feature of our world. Its destructive force is shown in a startling sequence of the disappearance of the frescoes and the disintegration of works of art turning into dust. The destruction is caused by a stream of air invading a buried patrician home through an opening made during the construction of a city subway. Material substance suc­ cumbed to annihilation, but an antidote to the feeling of the passage of time could be found in the intensity of ex­ periencing a moment, since it is the sum of such moments that is decisive for the value of human existence. Fellini’s oeuvre resembles amassed moments of such insight. The majority are an illusion, a mystification revealed increas­ ingly vividly by each consecutive film. Upon certain occasions this state of ecstatic rapture, one of the prime themes of Baroque painting and sculp­ ture, assumes in Fellini’s interpretation the features of derision without losing its mystic aura. This is the case in the closing sequence in Roma, with an ecclesiastical fashion show, or the meeting with a medium in Juliet of the Spirits. Roma is the director’s first film in which a mixture of the illusion of reality and the reality of illusion fulfils such an essential artistic function. Thanks to this interference there comes into being a special rhythm of the work, a pulsating of sorts. An apogee of oneiric intoxication is fol­ lowed by a fluent return to existential reality, but the im­ age always retains its ambivalent, hyperbolic properties. In Roma the secret of illusion is still preserved. Totus mundus agit histrionem, as in the known Baroque motto. The boundaries constantly grow blurred. There is no division between spectators and actors. A film lacking a traditional plot does not have a tradi­ tional protagonist. The wanderer and, at the same time, the cicerone is the author, whose commentary guides us through successive spheres. From among the thousand ways of showing the town Fellini selected the one that in certain respects remains connected with the mode in which reality was constructed in previous films. In Fellini’s Roma the prevailing feature are enclosed places: narrow 239 �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING lanes, twisting corridors, an old, gloomy palace, subter­ ranean interiors; part of this labyrinth is a highway. The same highway that in American films is a symbol of open­ ing towards infinite space here becomes a substitute of an infernal circle with no exit, crowded to the limits of possibilities. The film ends with a motorcycle cavalcade along streets deep in slumber. Turn after turn, deafening modernity conquers the Eternal City. The artist has one more refuge - Cinecitta, the dream factory, where it is still possible to create a world more genuine than the real one. The expansive present day, however, makes its presence known. In Intervista we see clearly how the walls of a con­ crete housing estate encroach upon the film studio. As his artistic personality underwent crystallisation Fellini assumed the position of an observer. He was not, however, a moralist, a philosopher or a theoretician of culture. He remained a storyteller, who for the sake of art seized increasingly large domains of reality. With the assistance of the magic media offered by film he trans­ formed the macro-cosmos of the universe into the micro­ cosmos of his imagination. Ilusory journey Had Fellini agreed to pose to a portrait of a Baroque artist he would have probably chosen for his protagonist Don Juan, whose complicated personality reveals the whole profundity of the existential, metaphysical and eth­ ical determinants of rebellion expressed in fervent erotic activity. The Casanova character is totally devoid of such features. Felicien Marceau consistently contrasted the two figures, 27 describing Don Juan as a monk of love whose determination and absorption have something of an apos­ tle. This, however, would be an apostle-Antichrist, bat­ tling against God and the whole system of values borne by religion. He considers bliss to be a measure for conquering and subjugating the soul. He is interested only in women who are a personification of the ideas that, like columns, support the foundations of social order. He becomes ex­ cited by the struggle waged with them, the overcoming of obstacles, and, finally, the spectacular victory won while aware of his dignity and supremacy. Finally, he possesses the strength of a demon. This conception of a protagonist does not match the structure of the film world construed by Fellini. The characters in his films do not gain such a degree of independence. Even director Guido from 8 1/2 is embroiled in a whole network of relations that bind him as much as they constitute him as an artist. While real­ izing their life message the Fellini characters, concerned with their place in the world, exert an impact on its fate but in a way that is never conscious. They function like cogs in a gigantic mechanism, the homunculi in Piranesi’s illustrations. Fellini’s films are mobile frescoes, multi-stra­ ta paintings. The artist chose Casanova because the latter harmo­ niously blends with the image of the world on its way to­ wards annihilation. As a hypocrite and a liar he matches 240 perfectly the social order of eighteenth-century Italy. It is not his intention to topple any principles. Casanova proves to be a master in arranging situations that permit him to bypass those principles in such a way so that the surrounding would not feel threatened. Don Juan was a great recluse rejected by society, and his outbursts were observed with leniency. He was a perfect technician of sensual love, but his avid climbing to the pinnacles of erotic perfection is by no means heroic. Fellini pitilessly robbed his protagonists of all signs of greatness. In the film, Casanova’s existence is subjected to a single pur­ pose - seduction. The objective of his conquests is pleas­ ure treated as a ritual and a duty. Just like time, however, it demonstrates a destructive force. We watch gradual physical and mental deterioration. From the first scenes of the film Fellini portrayed the proximity of eroticism and death, their presence in the theatre of life. The open­ ing sequences take place in Venice, a town branded with the stigmata of death and disintegration, but also the site of orgiastic carnival fun. The film starts with a ceremony of drowning a gigantic skull in the water of the lagoon to mark the commencement of the carnival. Now, it is possible to briefly forget about inevitable destiny. Death, however, is ever present in the narrow streets with mist enveloping canals and mysterious palaces full of nooks and hidden passages. A feeling of vague menace accompanies the protago­ nist during his journeys across Europe. This is a strange tour, conducted to flee from oneself and in search of ever-new ways of satisfying an obsession - a journey to nowhere. As Fellini stated ironically: He has travelled all over the world, but it is as if he never left his bed. 28 Casanova focuses his whole energy on a laborious and mechanical repetition of pursuits whose outcome is always the same sexual act. This routine-like character of activity, stressed by Fellini, discloses the marionette nature of the protago­ nist. Casanova resembles a puppet steered by a directorpuppeteer. Inside the puppet - under the wig, the powder, the rouge and the white caftan - there is nothing, the puppet is empty. Casanova is just as artificial as his latest partner, a mechanical doll. The reality in which he lives is also pretence from beginning to end. In the last frame a stagecoach drives off to the film props room across a plastic lagoon. Lights slowly go out. Fellini - the author of this masquerade - personally reveals the fleeting nature of illusion brought to life. Hic transit gloria mundi On the eve of Wold War I the ship Gloria N sets sail on a trip so that the friends and admirers of the famous opera singer Edmea Tetua could in accordance with her last will scatter her ashes near the island of Erimo (E mori?). And the Ship Sails On is full of symbols, figures and emblems. Out of their tangle there emerges a vision of the end of a certain epoch, forecasting the downfall of West­ ern civilisation. Here, Fellini discloses fully his Janus-like �Teresa Rutkowska • FELLINI’S WANDERING face. Janus - one of the oldest Roman deities - was wor­ shipped first as the god of beginnings, steering the creation of deities, the cosmos, people and their deeds; 29 then he became the god of all transitions: from the past to the fu­ ture, from one state to another, from space to space, from vision to vision. Two-faced, he supervises the entrance and the exit, the interior and the exterior, the up and the down. The film world of Fellini is subjected to precisely such control and expresses boundless imperialism. Entire reality in the story of And the Ship Sails On is the product of film technology. An artificial sea created in the studio carries a model of a ship rocked on artificial waves. Over the horizon there stretches an artificial sky, and at the bottom of the steamship there reclines an enormous artificial rhinoceros. In this auto-ironic gesture the author was concerned with revealing film illusion, and just as in Casanova he embarked upon this task in the last frame. First, the audience cannot ignore the fact that the real­ ity seen on screen is totally the product of the author’s imagination. Second, the metaphorical-symbolic features of the image become considerably intensified once we become aware that each element, even the most strange and amazing, has been introduced purposefully and thus can be, although does not have to, a carrier of some sort of meaning. As a rule, the film image contains alongside presented reality also elements of a reality absorbed by the film naturally and as if by accident. In And the Ship Sails this is present only in the physiognomy of the actors, while all the rest is mere imitation and an esoteric magical emulation of Nature. The mystification is highly perverse. The film functions at three time levels. The first sequenc­ es - in sepia, as in old photographs or film newsreels carry us into the past. More, the documentary conven­ tion suggests that we are dealing with authentic events reported by an eyewitness. When the time machine is set into motion and the plot starts to develop, the image and the documentary convention assume natural colours. This is the level of the filmed present, by no means uni­ form and continuous but built of separate episodes albeit not without a certain narration scheme. Finally, after the surprising ending, when it becomes obvious that reality had been created by the author there remains only the re­ ality of the film studio with the exhausted director. Each time stratum is, therefore, absorbed and appropriated by the next one. The last consequence of the mentioned mystification, the disclosure of the mechanism of illusion, is an inter­ pretation of the artistic vision. The world appears to be a glass globe without an exit. Just as frescoes by Giambattisto Tiepolo or Pietro da Cortona create the impression of figures floating towards an endless sky, which ultimately proves to be a beautifully painted ceiling, so in the case of Fellini the infinite space of the ocean and the blue sky are pieces of colourful plastic stretched on scaffolding. Wandering, sailing is the destiny of man, but it would be futile to expect an explanation of this motion’s mean­ 241 ing. Fellini wrote: Yes, I haven’t yet lost faith in the journey, even though it often seems dark and desperate. 30His belief in art offers uplifting proof. In And the Ship Sails On we are dealing with the same pulsating rhythm of narration as in Roma. At the same time, as if confirming what had been said, the apogee of ecstasy and intoxication, extremely evocative since it radiates also beyond the screen, comes at those moments when true art is heard. These are the sequences of a Gypsy dance or a spellbinding concert performed with wine glasses in a galley. There comes a time when the whole ship, together with the passengers cultivating their spiritual qualities, explodes. The only creatures left alive are the narrator-journalist and a fe­ male rhinoceros, which will provide him with sufficient food. But we must not treat this ending too seriously. If everything is pretence and deceit then final annihilation too does not have to be ultimate. Intervista is ultimate testimony of Fellini’s faith in the journey. The ride in a fantastic blue tram from the centre of Rome to the Cinecitta studios is an opportunity for pre­ senting views concerning the cinema and art in general as well as for a self-analysis of the director’s creative and life stand. Memory is the motor force that sets the mechanism of time into motion. Fellini draws attention to the rather essential difference between recollections and memory. In his opinion, reminiscences possess the features of an anecdote, while memory is like breathing - constant, un­ interrupted and independent of will 31. It is also unques­ tionably the direct reason for his works. In this particular film such a reason for roaming memory is an interview given to a Japanese television crew concerning a film ad­ aptation of Kafka’s Amerika made in Cinecitta, a decision explained by the fact that Kafka actually never visited America. Intervista contains two time spheres: the present and Fellini’s youth or, more exactly, his first contact with the cinema and the studio. In the film, however, time has been compressed, while both spheres overlap and in the visual stratum possess an identical distinctness. only one moment in Intervista displays vivid features of the past: the black-and-white scenes from La Dolce Vita screened in the “visible” presence of Marcelo Mastroiani and An­ ita Ekberg, both a quarter of a century older. The spatial structure in this film is perhaps even more complex than in earlier works. There are several journeys, the first being a tram ride. Originally staged, it turns into an imaginary trip across jungles full of wild animals and prairies - enter­ ing the world of film. The actors, whom we previously saw putting on their make-up and choosing costumes, now assume their parts and once the tram arrives at the studio they have already become characters from an era half a century earlier. There follows a tour of Cinecitta. These three temporal-spatial levels: real - the present (although also incessantly “falsified” and subjected to modification), the past, and the fantastic-imaginary, function simultane­ ously within the range of Cinecitta. Action takes place both outside and in the studio, but of all films made by �Teresa Rutkowska • FELLINI’s WANDERING Fellini in the last years of his life this one is certainly the most “open” towards natural, real space. For the first time for very long, sunlight and rain are employed to fulfil their natural dramatic function. The forces of Nature, however, resist the author and do not succumb to his pressure; they comprise an undesirable obstacle that the Director, the prime protagonist of Intervista, must tackle. The essence of Fellini’s cinema is the magic of arrangement, “orderly enchantment”. Fellini believed in the cinema. Provocative divulging of film illusion does not annul the magic of Fellini‘s films just as elementary familiar­ ity with physics does not destroy the magic of the vision evoked in Barque anamorphoses, whose structure is in certain respects close to that of his works. As we change the vantage point we face increasingly new meanings and mysteries of this dynamic-spatial configuration, fluid and elusive. Their status is always uncertain and am­ bivalent. We can ignore this aspect, but if we succumb to the impact of ambiguous excess, so typical for Fellini’s films, it turns out that one-dimensional reception is in­ sufficient. Although ultimate comprehension consists of a selection of accessible meanings according to our key we are inclined to watch these films once again or out­ right many times. This procedure, otherwise quite normal and indispensable for someone whose target is analysis, in this concrete case permits more than a relatively precise recognition of the contents of images and the principles of their construction. Recurring symbols and visual con­ notations remembered in this manner make it possible to perceive Fellini’s works as a process. The spatial utopias created by him start to blend to such an extent that each of his works treated as isolated appears to be incompara­ bly poorer than when they are inscribed into a continuum of artistic visions that fit into each other in the manner of Chinese boxes. Each film possesses fragments of previ­ ous ones interwoven into its tissue and conceals the em­ bryo of the next film. This principle of inclusion functions upon different levels in order to become realised in a ma­ ture creative conception. It attains infinity and appears to be the artist’s unique striving towards the absolute in the belief that there is a reason for each thing. It is he, the creator-magician, who sets into motion film reality and commands it to parade in front of our eyes so that a moment later he may in a self-ironic gesture show us its mechanism. The journey is illusion, but the metaphysi­ cal component present in each of Fellini’s films, even if only for the blink of an eye, opens up domains that evade all control; it appears insignificant that their foundation is composed of a magic trick or optical illusion. The Ba­ roque of Fellini’s oeuvre is not a hollow ornament - it ap­ pears to be embedded in his cosmology. 242 Endnotes 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Federico Fellini, Fellini on Fellini, London 1976, p. 51, 52-53. Federico Fellini, op. cit., p. 51. Federico Fellini, (interview) “Forum”, no. 26, 1987. Georges Matoré, L'Espace humain, Paris 1962, p. 35. Cf. Gerard Genette on novels by A. Robbe-Grillet, in: Figure III, Paris 1966, p. 84. Cf. Jeanyves Guérin, Errances dans un archipel introuvable. Notes sur les résurgences baroques au XX s., in: Figures du baroque, Paris 1983 and Baroque et cinema. Etudes cinematographiques, 1960, fasc. 1-2. Michał Głowiński, Tradycja literacka, in: Problemy teorii lite­ ratury, Wroclaw 1987, p. 342. Gerard Genette, Figures I, Paris 1966, p. 20 Arnold Hauser, The Social History of Art: Renaissance, Mannerism, Baroque, vol. 3, Routledge, London 1999, p. 176. Jakub Zdzisław Lichański, Barok i dzień dzisiejszy, “Poezja”, fasc. 5/6, 1977. After: Germain Bazin, in: Le language de style, Paris 1977. Cf. also: Jadwiga Sokołowska, Spory o barok, Warszawa 1971. Jan Białostocki, Barok, styl, epoka, postawa, “Biuletyn Historii Sztuki”, no. 1, 1958. Cf. Baroque et cinema, op. cit. Jan Białostocki, Refleksje nad barokiem, “Poezja”, fasc. 5/6, 1977. Gerard Genette, Figures I, op. cit. Federico Fellini, Fellini on Fellini, op. cit., p. 157. Cf. Jean François Lyotard, The Postmodern Condition, New York 1984. Cited after: Jean-Yves Guérin, op. cit., p. 339. Federico Fellini, (interview) “Le Messager européen”, Paris 1988, fasc. 1. Federico Fellini, Fellini on Fellini, op. cit., p. 158. Luzius Keller, Piranesi czyli mit spiralnych schodów, “Pamiętnik Literacki”, fasc. 1, 1976 (French edition: Piranèse et les Romantiques français. Le mythe des escaliers en spirale, J. Corti, Paris 1966). Marguerite Yourcenar, Sous benefice d’inventaire, Paris 1980. U. Vogt-Göknil, cited after: Luzius Keller, op. cit. William Shakespeare, Tragedy of Hamlet, Sparklesoup Studios, Irving 2004, p. 39. Cited after: Jerome Carcopino, Daily Life in Ancient Rome, transl. E. O. I., George Routledge and sons, London 1943, p. 26. Carl Gustaw Jung, Mind and the Earth, in: idem, Contribution to Analytical Psychology, transl. H. G. and F. Baynes, London 1928, pp. 118-119. Felicien Marceau, Casanova, Paris 1948. Federico Fellini, (interview) “Première”, fasc. 12, 1987. Dictionaire des Symboles, Paris 1969, p. 427. Federico Fellini, Fellini on Fellini, op. cit., p. 158. Federico Fellini, (interview) “Première”, fasc. 12, 1987. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/284342f1d508cb1b5104403229d22f81.pdf 1c721f89c0020c08723f3bc4598d0483 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:623 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:571 Title A name given to the resource Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.15-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Cząść I A R ANNA T Y K U Ł Y ZADROZYNSKA-BARĄCZ FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII I K U L T U R Y . ZASTOSOWANIE W POLSKICH B A D A N I A C H ETNOGRAFICZNYCH Fenomenologia wniosła do filozofii X I X w. wiele nowatorskich myśli, stanowiła zwartą koncepcję w teorii poznania, ponadto postulo­ wała specyficzne podejście do zjawisk, przez co nie utraciła swego znaczenia do dziś w badaniach nad rzeczywistością mających na celu odnalezienie prawdy w jej najszerszym sensie. Prowadzone współcześnie badania, rozważania i weryfikacje w na­ ukach humanistycznych dysponują zespołem postaw teoretycznych i me­ tod, nie zawsze jasnym z punktu widzenia swej genezy, co w kon­ sekwencji prowadzi do automatycznego ich stosowania. Celem tego artykułu nie będzie krytyka współczesnej metodologii i współczesnych teorii w naukach humanistycznych. Ma on tylko przyczynić się do lepszego ich zrozumienia. Ma wyjaśnić poprzez założenia jednego z kie­ runków filozoficznych dzisiejsze spojrzenie na k u l t u r ę . Być może właśnie fenomenologia posiada dla zrozumienia współczesnych teorii i metod badawczych większe znaczenie, niż do tej pory jej przypisywano. Być może jest najwłaściwszym kluczem do ich zrozumienia. Być może droga do strukturalnej analizy wytworów kultury Levi-Straussa zaczyna się w fenomenologicznej koncepcji świata, historii i kultury. Celem tego artykułu nie jest również omawianie zasad fenomenologii w całej ich różnorodności i powiązaniach. Dla nas najważniejszą rzeczą jest ta część koncepcji, która wiąże się w sposób oczywisty z przedmio­ tem naszych badań, więc z k u l t u r ą i historią. Niemniej nie można uniknąć powtórzenia pokrótce podstawowych elementów charaktery­ zujących tę filozofię. Wielokrotnie zwracano uwagę, że fenomenologia jako termin w filo­ zofii, któremu nadawano różne znaczenia, był często używany przez wielu myślicieli . Formę zwartej koncepcji nadał jej jednak dopiero 1 1 Termin ten spotykamy również u Kanta, Hegla, Hamiltona. Hartmanna. Podkreślają to podręczniki historii filozofii oraz słowniki filozoficzne. Patrz np. �16 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ Edmund Husserl, rozbudowując stopniowo zasady fenomenologicznego punktu widzenia rzeczywistości w dziedzinie teorii poznania, która zawierała sugestie dotyczące zjawisk czasowych w działalności człowieka, a więc historii i kultury. Jako kierunek będący przede wszystkim reakcją na minimalizm filo­ zofii drugiej połowy X I X w., zawierała fenomenologia po pierwsze k r y ­ tykę dotychczasowych postaw i koncepcji, a ponadto dawała pozytywną propozycję nowej nauki. Ta nowa nauka, w historii filozofii znamy wiele takich prób, która miała powstać jako zaprzeczenie psychologizmu, empiryzmu, naturalizmu etc, powinna wypływać z prawd oczywistych, wnioskowanie indukcyjne nie powinno być podstawą do tworzenia kon­ strukcji myślowych. Fenomenologia więc ma na celu stworzenie pod­ staw tej niezawodnej nauce. By nadać jasne kontury swej koncepcji określa Husserl kategorię pojęć, uściśla je i w ich ramach rozważa naj­ istotniejsze problemy. Krótko więc omówimy tę kategorię pojęć nie zatrzymując się dłużej nad ich wyjaśnianiem. Przedmiotem badań feno­ menologii jest ś w i a t zawierający „cały horyzont możliwych b a d a ń " . Elementy tego świata są przez nas odbierane za pomocą n a t u r a l ­ nego doświadczenia, które jest postrzeganiem ze­ w n ę t r z n y m , gdy chodzi o elementy fizyczne tego świata, natomiast w wypadku źródłowego doświadczania „nas samych i naszych stanów świadomości" — p o s t r z e g a n i e m w e w n ę t r z n y m . Świat sta­ nowi przedmiot badań zarówno dla nauk przyrodniczych, jak humani­ stycznych, a więc, jak je nazywa Husserl, nauk doświadczalnych. Nauki doświadczalne są naukami o f a k t a c h . Fakt podlega poznaniu w swej realności, w określonym punkcie czasowym i określonym trwaniu. Lecz ta właśnie realność faktu i jego i s t o t a pozwalają sądzić, że przedmiot ten mógłby znajdować się w innym czasie i innym miejscu, posiadać inną postać, podczas gdy faktycznie jest przecież niezmienny. Więc „indywidualny byt każdego rodzaju jest — mówiąc całkiem ogólnie — przypadkowy" . Istnieją określone prawa przyrody pozwalające wnio­ skować i tłumaczyć fakty, lecz są to tylko prawidłowości, które w za­ sadzie dotyczą i s t o t y przedmiotów, a nie ich form zewnętrznych czy szczegółów ich funkcjonowania. „[...] do sensu wszystkiego, co przy­ padkowe, należy to, iż właśnie posiada ono istotę, a t y m samym pewne 2 3 4 W. T a t a r k i e w i c z , Historia filozofii, t. 3, Warszawa 1968, czy Vocabulaire technique et critique de la philosophie, w oprac. A. L a l a n d e , t. 3: Nouveau supplément, Paris 1932. Każdy jednak z tych filozofów u ż y w a terminu „fenomeno­ logia" czy „fenomen" w innym znaczeniu, niż przyjął to Husserl. E . H u s s e r l , Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii, War­ szawa 1967, s. 15. Tamże, s. 17. Tamże, s. 18. 2 3 i �FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y 17 dające się w swej czystości ująć ejdos, to zaś podpada pod dotyczące istot prawdy różnego stopnia ogólności" . Stąd następne stwierdzenie, że jeśli odkrywamy istotę jednego faktu, to tę samą istotę posiadać może inny fakt: stopniowo odkrywamy cechy, które pozwolą nam wydzielić spośród postrzeganych faktów ich dziedziny czy kategorie, zależne od stopnia uchwycenia istoty faktów zawartych w t y m zbiorze. Kategorię najwyższą stanowi ejdos — istota. I tą właśnie istotą zajmuje się feno­ menologia „nie jako nauka o faktach, lecz jako nauka o istocie (jako „ejdetyczna" nauka); jako nauka, która chce ustalać wyłącznie „poznania dotyczące istoty", a bynajmniej nie „fakty" . W t y m celu fenomenologia dysponuje redukcją ejdetyczna, a więc „myśleniem wyrażającym się w sądach od faktycznej (empirycznej) ogólności do ogólności charakte­ rystycznej dla istot" . W związku z t y m rozgraniczeniem mamy nauki związane z istotą i nauki o faktach. Pierwsze z nich, jak czysta logika, czysta matematyka, czysta teoria czasu, teoria przestrzeni, kinematyka i t d . , charakteryzują się tym, że doświadczenie w tych naukach nie pełni roli uzasadnienia, w przeciwieństwie do nauk o faktach, gdzie doświadczenie staje się aktem uzasadniającym . Z tego wynika wniosek, że „sens ejdetycznej nauki zasadniczo wyklucza jakiekolwiek włączanie wyników poznawczych nauk empirycznych, podczas gdy przeciwnie, „nie istnieje żadna tego rodzaju nauka, która jako nauka w pełni rozwinięta mogłaby być wolna od ejdetycznych poznań i t y m samym niezależna od nauk ejdetycznych" . Podstawowym pojęciem — przedmiotem badań fenomenologii — jest świat. Pojęcie to posiada między innymi i aspekt czasowy, posiada poza teraźniejszością „dwustronnie nieograniczony horyzont czasowy, swą znaną i nieznaną, bezpośrednio żywą i nieżywą przeszłość i przyszłość" . Poprzez doświadczenie postrzegamy związki otaczającej nas rzeczywi­ stości i w stosunku właśnie do tego świata odnoszą się nasze akty świa­ domości. A k t y te są więc świadomością czegoś, są aktami i n t e n c j o ­ n a l n y m i . „W samej istocie przeżycia t k w i nie tylko to, że jest ona świadomością, ale też, czego jest świadomością i w jakim — określonym albo nieokreślonym —• sensie jest nią" . Postrzeganie intencjonalne najczęściej jest ponadto postrzeganiem wartościującym, zawiera więc 5 6 7 8 9 10 11 12 5 6 7 8 9 10 11 12 Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, s. 19. s. 7—8. s. 8. s. 33. s. 34. s. 36. s. 88. s. 112. 2 — Etnografia Polska, t. X I I /•„ \ ', £g , * ., • �A N N A ZADROŻYNSKA-BARĄCZ 18 określoną postawę wobec rzeczy. Przeżycie, jakim jest postrzeganie, może być i m m a n e n t n e lub t r a n s c e n d e n t n e . W pierwszym wypadku przedmiot intencjonalny należy do tego samego strumienia przeżyć, co akt postrzegania, jest skierowany do tego samego Ja. W dru­ gim wypadku akt postrzegania odnosi się do innego Ja lub do rzeczy czy realności w ogóle . I o ile postrzeganie rzeczy czy realności w ogóle nie wymaga szczególnego wyjaśnienia, o tyle postrzeganie immanentne jest uchwytne wyłącznie poprzez mnogość spostrzeżeń w określony spo­ sób uporządkowanych, ale nigdy nie zakończonych. Mnogość ta jednak tworzy pewną jedność „zgodnie prezentującej świadomości" , o cha­ rakterze przestrzennym. Właśnie z postrzeganiem wiąże się jeden z pod­ stawowych błędów w rozumieniu fenomenologii: należy uświadomić sobie różnicę pomiędzy aktem intencjonalnym, jakim jest postrzeganie, a obrazowo lub znakowo symbolicznymi przedstawieniami tego spo­ strzeżenia. Wnioskiem i następnym odróżnieniem powinno być rozdziele­ nie pomiędzy treścią a przedmiotem aktu. Treść stanowi sens postrzega­ nego przedmiotu. Ostatnie stwierdzenie nasuwa powiązania z filozofią Brentany, od którego myśli wyszedł przecież Husserl. Do omówienia pozostaje jeszcze część dla nas najważniejsza: fenome­ nologiczna koncepcja historii i kultury. Może wydawać się nieporozumieniem, że fenomenologia, która dekla­ rowała się jako antypsychologizm w równej mierze jak i antyhistoryzm, proponuje jakieś rozwiązanie historii. Jest to tylko paradoks. Chodzi o nadanie historii nieco innego znaczenia. Wspomniałam o husserlowskiej koncepcji rozumienia treści postrzeganego przedmiotu jako jego sensu. Otóż historia w takim ujęciu staje się po prostu procesem kształtowania się tego sensu, jego genezą. 13 14 „Geneza jest prawdą — pisze Husserl — rozważaną i interpretowaną na zupełnie innym gruncie niż geneza empiryczna, która traktowała świadomość jako wynik [...], geneza transcendentalna mogła [...] proponować siebie jako zada­ nie ukazania stopniowego ustanawiania samego siebie, odnalezienia refleksji o swych warunkach zewnętrznych. Każda warstwa przed tą refleksją, warstwa będąca jedynie syntezą bierną, stanowi dla analizy transcendentalnej jedynie drugi plan, jakiś horyzont refleksji historycznej" . 15 Myśl tę rozwija Husserl w wielu pracach, poświęcając jej dużo miejsca w Kryzysie nauk europejskich i Początkach geometrii . Do16 13 Tamże, s. 118. Tamże, s. 135. L . K e l k e l , R. S c h e r e r , Husserl, sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa philosophie, Paris 1964, s. 67—81 (rozdz. pt. La phénoménologie husserlienne et l'histoire). E . H u s s e r l , Die Krisis der europäischen Wissenschaften und die trans14 m 1 6 �19 FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y świadczenie początkowe jest w istocie swojej fenomenem czasowym, tworzącym w efekcie formy idealne będące jego odzwierciedleniem, sta­ nowiące jego osądy, formy posiadające walor wszechczasowy, w których oczywistość jest reaktywowana przez ś w i a d o m o ś ć . W takim ujęciu historię ujmujemy jako nieprzerwaną tradycję i jej przekazywanie, stopniowe kształtowanie się sensu, znaczenia, a nie jako empiryczne następstwo faktów. Poznanie historii to odkrycie jej istoty, którą jest „jądro pierwotnego znaczenia" oraz kształtowanie i osadzenie się tego znaczenia. Geneza — to po prostu akt, za pomocą którego wydarzenie może wejść do historii i stać się punktem wyjścia jakiejś tradycji. To właśnie tradycja, transhistoryczność wydarzeń, prowadzi do rozumienia historii. W ramach fenomenów transhistorycznych istnieją zawsze układy idealne (język, geometria), posiadające własną, określoną strukturę aprio­ ryczną, dzięki której i poprzez którą uchwytny i zrozumiały może stać się sens fenomenu, w którym jest zawarty sens h i s t o r i i . Historia jest jednak nierozerwalnie związana z człowiekiem poprzez widoczne, uchwytne i postrzegalne jej efekty, które zwiemy kulturą. Jednocześnie kultura stanowi cechę wyróżniającą człowieka spośród świata przyrody. Człowiek o tyle należy do historii — pisze E. Fink — 0 ile jest twórcą kultury. W ten sposób fenomen, jakim jest kultura, stanowi zbiór faktów, poprzez który można starać się o uchwycenie 1 wyjaśnienie historii. Istnienie zespołu, k t ó r y m jest kultura współ­ czesna, zawiera w sobie konieczność istnienia jakiegoś zespołu kultury w przeszłości, nieograniczonego w swej wszechstronności, lecz ograniczo­ nego strukturalnie, implikuje kontynuację przeszłości, stając się w każ­ dym momencie czasem teraźniejszym kultury przeszłości. Struktura tego zespołu jest właśnie t y m elementem, jaki jesteśmy w stanie badać i po­ znać począwszy od teraźniejszości, w której odnajdujemy formę już ukształtowaną, najwyższą, stanowiącą rozbudowany zespół elementów składowych . Praktycznie więc chodzi o to, by w każdym zespole kultury, każdej cywilizacji odnaleźć formułę jakiegoś możliwie jedynego spo­ sobu zachowania się wobec innych ludzi, wobec czasu, śmierci, jakiegoś 17 1 8 19 2 0 21 zendentale Philosophie, cz. I , I I , Gettingen 1936; t e n ż e , L'origine de la geometrie, Paris 1951. K e 1 k e 1, S c h é r e r, op. cit., s. 75. M . M e r l e a u - P o n t y , Phénoménologie de la perception, Paris 1945. K e 1 k e 1, S c h é r e r, op. cit., s. 79. E . F i n k , Monde et histoire, [w:] Husserl et la Pensée Moderne. Phaenomenologica. Collection publiée sous la patronage des Centres d'Archives-Husserl, t. 2, L a Haye 1959, s. 162. H u s s e r l , L'origine de la géométrie, s. 201—203, oraz streszczenie [w:] K e 1 k e 1, S c h é r e r, op. cit. (L'histoire comme genèse du sens). 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 �ANNA 20 ZADROŻYNSKA-BARĄCZ możliwie jedynego sposobu kształtowania świata. Wszystkie wyjątki, przypadki w postępowaniu ludzi i w faktach tracą znaczenie, wzajemnie się anulują, wyłania się jedynie sprecyzowany kontur, struktura w y ­ darzeń. Historia więc odsłania nam s t r u k t u r ę bytu . Na gruncie polskim propagowaniem myśli fenomenologicznej zajął się prof. Kazimierz Twardowski. Nie była to ściśle koncepcja Husserla, Twardowski był uczniem Brentany i samodzielnie doszedł do pewnych ustaleń. Rozważania jego dotyczą szerokiego wachlarza zagadnień i cho­ ciaż w szczegółach różnią się od myśli Husserla, w całości koncepcja jego jest zgodna z zasadami fenomenologii. Należy teraz prześledzić możliwości i drogę, którą miała przejść fenomenologiczna koncepcja kultury, by zostać przyjęta do praktycznych badań tego właśnie feno­ menu. W logice polskiej propagował ją, jak wspomniałam, K . Twardow­ ski , w dziedzinie estetyki rozwija ją R. Ingarden , w językoznawstwie wykorzystał może nie w pełni rówieśnik Twardowskiego, Jan Baudouin de Courtenay , do badań i analizy etnograficznej jako jedyna w Polsce przyjęła ją Cezaria Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa. Naszym więc zadaniem będzie spojrzenie na sylwetkę C. Jędrzejewiczowej od strony możliwości w p ł y w u wspomnianych uczonych oraz w y ­ jaśnienie, na czym polega fenomenologia w konkretnych badaniach nad kulturą, tak jak je widziała C. Jędrzejewiczowa. Szczególną rolę, jaką dla polskiej filozofii odegrał K . Twardowski, podkreślano już niejednokrotnie. Twardowski tworzy we Lwowie krąg, szkołę filozoficzną. Sposób analizy pojęć i zjawisk propagowany przez niego przede wszystkim na wykładach (wykładał bez przerwy w latach 1895—1935) zdobywa sobie zrozumienie i popularność. Ze szkoły tej wychodzą tacy uczeni, jak W. Tatarkiewicz, K . Ajdukiewicz, T. Kotar­ biński czy T. Czeżowski. Możemy sądzić, że zasady analizy Twardow­ skiego znane były również Cezarii Jędrzejewiczowej dzięki jej licznym kontaktom z przedstawicielami umysłowej elity Polski. Możemy tez przyjąć, że wyznaczając główne rysy koncepcji Twardowskiego zwią22 23 24 25 2 2 M e r l e a u - P o n t y , op. cit. T. K o t a r b i ń s k i , Styl pracy Kazimierza Twardowskiego, [w:] Odczyty wygłoszone w czasie Akademii urządzonej przez Polskie Towarzystwo Filozoficzne w Warszawie 11 lutego 1959 w dwudziestolecie śmierci Kazimierza Twardowskiego (odbitka z „Ruchu Filozoficznego", t. 19:1959 z. 1—2, s. 1—4); T. C z e ż o w s k i , Wkład Kazimierza Twardowskiego do teorii nauki, tamże, s. 4—9; K . T w a r ­ d o w s k i , Wybrane pisma filozoficzne, Warszawa 1965. R. I n g a r d e n , Przeżycie, dzieło, wartość, K r a k ó w 1966. J . B a u d o u i n d e C o u r t e n a y , Szkice językoznawcze, t. 1, Warszawa 1904; t e n ż e , Próba uzasadnienia samoistności zjawisk psychicznych na podstawie faktów językowych, odbitka z „Rozpraw Wydziału Filologicznego Akademii Umie­ jętności w Krakowie", t. 9:1904. 2 3 2 4 2 5 �• FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y 21 zanej z postawą najpierw Brentany, później zgodnej z myślą Husserla, a dotyczącej kultury, zbliżamy się do zrozumienia stanowiska C. Jędrzejewiczowej. Twardowski idzie po l i n i i podkreślenia przede wszystkim rozróżnie­ nia w procesie badawczym treści aktów intelektualnych od ich przed­ miotu, wyobrażeń od pojęć, czynności od wytworów. Zasady te odnoszą się również do badań nad kulturą. Zadaniem nauk humanistycznych jest badanie trwałych wytworów psychofizycznych dostępnych nam jako wytwory kultury. Określenie: psychofizyczne, zawiera w sobie element dotyczący zarówno twórcy, jak i przedmiotu. Wytwory kultury są psychofizyczne: primo jako w y n i k i czynności psychicznych i fizycznych ich twórcy, a secundo, gdyż na każdy w y t w ó r składa się jego zewnętrzna postać i utrwalona w niej jako znaczenie, sens wytworu, treść psy­ chiczna, Opis i badanie humanistyczne muszą uwzględniać obydwa aspekty, poprzez postać fizyczną dotrzeć do treści wytworu, to znaczy do jego sensu, znaczenia, co prowadzi drogą zrozumienia wytworu jako takiego. W tego typu badaniach ważną rolę spełniają analizy języko­ znawcze . Zasady filozofii, a głównie analizy Twardowskiego, są doskonałym uzupełnieniem dla specyficznego patrzenia na rzeczywistość, który z pewnością przejęła C. Jędrzejewiczowa od ojca, językoznawcy Jana Baudouin de Courtenay. W badaniach swych zajmował się stosunkiem języka do myśli i sposobem odzwierciedlenia się tej zależności w struk­ turze języka. Dlatego może postuluje przede wszystkim badania nad językami żywymi i dostępnymi obserwacji . Język stanowi pewną strukturę idealną; to co jesteśmy w stanie uchwycić, zbadać i zrozu­ mieć, stanowić „zwykle tylko cząstki idealnych całości, gdy psyhicznie istnieją ideały [...] całości. Psychiczna zaś forma istnienia, zwana językiem, przechowuje się poza światem zachowania energii" . Fragmenty te może nie dają dokładnego i całkowitego obrazu koncepcji wspomnianych uczonych, niemniej ilustrują pewne ich myśli, które odnajdujemy w badaniach nad k u l t u r ą w takim ujęciu, jakie reprezen­ tuje Cezaria Jędrzejewiczowa. Filozofia Twardowskiego i badania języ­ koznawcze Jana Baudouin de Courtenay wiążą się z husserlowską po­ stawą wobec zjawisk. Obejmują analizę aktów intencjonalnych realizo­ wanych w trakcie historii jako wytwory kulturowe, szukają kształto­ wania się ich znaczenia, sensu, poprzez idealną strukturę języka. A więc przechodząc do rozpatrywania poglądów na kulturę Cezarii 2S 21 28 2 6 2 7 2 8 Pisze o tym C z e ż o w s k i , op. cit. B a u d o u i n d e C o u r t e n a y , Szkice językoznawcze, s. 7. B a u d o u i n d e C o u r t e n a y , Próba uzasadnienia..., s. 7. �ANNA 22 ZADROZYNSKA-BARĄCZ Jędrzejewiczowej za punkt wyjścia przyjmujemy propozycje Kazimierza Twardowskiego i Jana Baudouin de Courtenay jako bezpośrednich po­ przedników jej myśli. Szczegółowa analiza prac C. Jędrzejewiczowej wykazałaby z pewnością wiele innych wpływów i powiązań myślo­ w y c h ; w t y m artykule chodzi wyłącznie o pokazanie, na czym polega praktyczne zastosowanie spojrzenia z pozycji fenomenologii w badaniach nad k u l t u r ą ludową, a co za t y m idzie, wykazania, na czym ono polega w pracach C. Jędrzejewiczowej. W t y m celu należy zastanowić się nad przedmiotem badań etnologii tak, jak rozumie go autorka, rozpatrzyć metody, które proponuje do badań nad t y m przedmiotem, by stał się jasny i uchwytny, oraz do jakiego celu powinno doprowadzić badanie tego przedmiotu. Odpowiedzi na te pytania odnajdujemy w pracach C. Jędrzejewi­ czowej. „Przedmiotem badań danej nauki są przedmioty lub ich kom­ pleksy, stanowiące obiektywnie materiał naukowy wielu dziedzin, który dopiero poprzez zastosowanie określonych zasad klasyfikacyjnych wła­ ściwych danej nauce oraz poprzez nawiązanie do nich problemów jej swoistych staje się przedmiotem badań tej n a u k i " . Natomiast ma­ teriał naukowy etnologii stanowią te „wykładniki twórczego stosunku społeczeństw ludzkich do życia, które nazywamy wytworami kultury" . Czas, teren i środowisko — wyznaczające cechy tych wytworów — są materiałem naukowym jednocześnie dla wielu gałęzi nauki. By sprecy­ zować użyty termin — przedmiot naukowy etnologii — należy wybrać adekwatne kryterium klasyfikujące materiał. Podstawowym kryterium wyboru dla C. Jędrzejewiczowej jest tradycja. Więc przedmiotem nauko­ w y m etnologii są te wytwory kultury, które rozpowszechniają się i po­ zostają w społeczeństwie drogą t r a d y c j i . 29 30 31 32 „Materiał naukowy etnologii odnajdujemy wśród zespołów ludzkich, żyjących w chwili, gdy dany w y t w ó r dostaje się na pole obserwacji" ' . „Każdy w y t w ó r kultury, który należy do zakresu badań etnologicznych, jest tylko ostatnim ogni­ wem poprzedzającego go szeregu form, przekazywanych przez tradycję, ostatnim w y k ł a d n i k i e m tej tradycji. Nie są nam znane formy go poprzedzające, jak r ó w ­ nież i jego pochodzenie na danym terytorium i w danym s p o ł e c z e ń s t w i e " . M 34 2 9 Można zauważyć też w p ł y w y socjologicznej szkoły Durkheima czy wo-historycznej Poniatowskiego, Czekanowskiego oraz wiele innych. *^°C. B a u d o u i n de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzeje w a, Materiał naukowy i przedmiot etnologii, odbitka z „Ludu", seria 1923—1924, s. 2—3. Tamże, s. 3 (cytat za S. P o n i a t o w s k i m , Zadania i przedmiot W a r s z a w a — L w ó w 1922, s. 10). Tamże, s. 3. Tamże, s. 4. Tamże, s. 8. 3 1 3 2 3 3 34 kulturowiczoI I , t. 2: etnologii, �FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y 23 Z przytoczonych fragmentów wynika jasno, że rozdzielenie materiału naukowego od przedmiotu naukowego jest tylko konsekwencją rozróż­ nienia zgodnego z zasadami fenomenologii, rozróżnienia między przed­ miotem i aktem postrzegania tego przedmiotu. Natomiast ostrożność, z jaką traktuje C. Jędrzejewiczowa wszystkie formy wcześniejsze w y ­ tworu zachowane w tradycji czy hipotezy jego pochodzenia, są prak­ tycznym zastosowaniem wskazań Husserla i innych fenomenologów, by uznawać za prawdę tylko to, co w faktach jest oczywiste, a oczywiste jest to, na co wskazuje nam nasza intuicja. W tradycji natomiast odnajdu­ jemy wyobrażenie faktu jako efekt postrzegania faktu rzeczywistego przetworzonego za pomocą przeżycia. W zasadzie obecnie dysponujemy tylko dwoma pracami materiało­ w y m i C. J ę d r z e j e w i c z o w e j , na których podstawie można wskazać, czym jest przedmiot etnologii widziany oczami fenomenologa. Przed­ miotem badań w wypadku św. Cecylii jest zachowana w tradycji legenda o świętej, jej dwa różne współistniejące wątki. Nie historyczne uzasadnienie legendy, lecz jej kształtowanie się, „osadzanie się pier­ wotnego sensu", jak by określił to Husserl . W wypadku drugiej pracy przedmiotem stały się obrzędy weselne, współczesna ich forma jako „zewnętrzny przejaw kształtowania się form ustrojowych współżycia ludzkości" . W obydwu wypadkach autorka traktuje wytwór kultury, jakim jest legenda o św. Cecylii czy forma obrzędu weselnego, jako w y n i k i określonych aktów intencjonalnych: istnieje jakiś fakt rzeczy­ wisty, w stosunku do którego skierowany jest akt intencjonalny, warto­ ściujący, i wreszcie mamy do czynienia z ukształtowaną i przekazaną przez tradycję formą, która jest uzewnętrznieniem zaistniałego aktu postrzegania w przeszłości. Materiał naukowy etnologii powinien być rozpatrywany metodą porównawczą opierającą się na badaniu form wytworów zróżnicowa­ nych przede wszystkim przez teren, a nie przez czas, ponieważ mamy do czynienia z ostatnim „ogniwem procesu rozpowszechniania się w y ­ tworu, lecz nie mamy historycznych poprzedników znanego nam kształtu wytworu" . W t y m właśnie t k w i specyfika materiału naukowego etno35 36 37 3 8 3 5 C . J ę d r z e j e w i c z o w a , Święta Cecylia (przyczynek do genezy apokry­ fów), L w ó w 1922, odbitka z „Ludu", seria I I , t. 1:1922; t e n ż e , Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. I : Forma dramatyczna obrzędowości weselnej, „Rozprawy i Materiały Wydziału I Towarzystwa Przyjaciół Nauk w W i l ­ nie", t. 2:1923 z. 3. Praca o ś w i ę t y m Jerzym, którą C . Jędrzejewiczowa uważała za pracę swego życia, nie jest niestety dostępna. Znajduje się prawdopodobnie w rękopisie u wykonawcy testamentu w Londynie. H u s s e r l , L'origine de la géométrie, s. 203. J ę d r z e j e w i c z o w a , Ze studiów nad obrzędami weselnymi..., s. 2. Tamże, s. 6. 3 6 3 7 3 8 �24 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ logii. Historia kultury może badać materiał z góry wyznaczony pod względem czasu, źródła historyczne dają podstawę do chronologicznej klasyfikacji wytworów. Etnologia bada wytwory uchwytne współcześnie na różnych terenach i wśród różnych zespołów faktów i ludzi, dlatego może je szeregować wyłącznie „według terenu lub innych uwarunko­ wań zespalających wytwory w pewne kompleksy. Metodą wypływającą z takiego ujmowania zjawisk będzie p o r ó w n a n i e " . Niemniej jednak stosowanie wyłącznie metody porównawczej i potraktowanie porównania jako jedynego celu etnologii zawęziłoby i zafałszowało rzeczywisty cel tej nauki, nie pozwoliłoby wyjaśniać dostrzeganych zjawisk. Należy więc poza porównaniem dążyć do „opisu konstrukcji technicznej i funkcyjno-ideologicznej przedmiotu" , zwracać szczególną uwagę na ter­ minologię związaną z wytworami kultury, głównie zaś na stosunki, jakie zachodzą między geografią przedmiotu a geografią n a z w y . C. Jędrzejewiczowa stosuje konsekwentnie te założenia w swoich pra­ cach. Legenda o św. Cecylii występuje w określonym środowisku, na określonym terenie. Jest badana współcześnie z uwzględnieniem etymo­ logicznych związków między rolą, jaką odgrywa postać świętej, a jej imieniem. Jednym z najważniejszych problemów staje się konstrukcja legendy, struktura jej wątków, które różnią się zasadniczo między sobą szczegółami formy, lecz forma ta oparta jest o tę samą konstrukcję. Analiza natomiast form dramatycznych obrzędów weselnych zasadza się również na porównaniu określonych form w aspekcie geograficznym. Traktując je jako tworzywo dramatyczne autorka dąży do ustalenia ich stosunku do całokształtu struktury inscenizacyjnej. Badania nad określonymi wytworami kultury ludowej, kultury — jak zwie ją C. Jędrzejewiczowa — analfabetycznej , przekazywanej drogą tradycji ustnej, mają prowadzić w swym najdalszym celu do zba­ dania morfologii kultury w ogóle . Natomiast celem najbliższym byłoby poznanie kultury i jej poszczególnych elementów jako „obiektu nauko­ wego badania, który może być badany sam w sobie, i w swej całości, i w swych poszczególnych składnikach. Zarówno kultura każdego śro­ dowiska, jak i jej najmniejszy element, najmniej pozorny dla oka niespecjalisty, mają swój własny sens i jego uzasadnienie, jako też historię 39 40 41 42 43 39 Tamże, s. 6, przyp. 1. C. J ę d r z e j e w i c z o w a , Zakład Etnologii Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, Wilno 1926, s. 7. Tamże, s. 9. C. J ę d r z e j e w i c z o w a , Dwie kultury i dwie nauki, Warszawa 1936, odbitka ze „Zrębu", nr 1 (25):1937, s. 9. J ę d r z e j e w i c z o w a , Zakład Etnologii..., s. 22. 4 0 4 1 4 2 4 3 �FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y 25 4 4 swego stawania się i kształtowania" . Nie chodzi więc w badaniu i ana­ lizie kultury, więc i kultury ludowej również, o „ u c h w y c e n i e c z y n n i k ó w historycznych czy socjologicznych działających w gru­ pach ludzkich, które przejawiają się w wytworach kultury. Chodzi o specjalny rodzaj typologii etnograficznej, uwzględniającej stosunki zachodzące między two­ rzywem, techniką w y t w ó r c z ą , kształtem i funkcją ideologiczną przedmiotów, po­ siadające również s w ą w ł a s n ą historię, historię łańcucha przemian strukturalnych, w ł a s n e dzieje tworzenia się filiacji typów, narastanie nowych i ginięcie starych wartości. Zarówno sens morfologiczny składników kultury, jak i przemiany w ich ustosunkowaniu należy badać i w y j a ś n i a ć na podstawie poznawania przede wszystkim ich samych" . 45 Podstawowym więc pytaniem etnologii staje się zapytanie o grupę ludzką i czas, kiedy badany w y t w ó r został przekazany znanemu nam w chwili obecnej środowisku ludzkiemu. Odpowiedzią będzie „rekon­ strukcja przeszłości w teraźniejszości, rekonstrukcja form poprzedzają­ cych w czasie formę dzisiejszą wytworu oraz odtworzenie tej jednostki etniczno-socjalnej, przez którą dany w y t w ó r został przekazany do chwili obecnej" . Otrzymaliśmy więc prace będące wynikiem omówionej przed chwilą postawy teoretycznej. Święta Cecylia jest uzasadnieniem powstania wątku, w zasadzie niezgodnego z prawdą historyczną, i spopularyzowania się tego typu literackiego legendy, który nie znajduje potwierdzenia w badaniach nad przekazami z epoki, kiedy domniemana święta mogła żyć. Wątek ten przechowany został przez określone środowisko, którego Cecylia stała się patronką. Dochodzimy już do podsumowania rozważań nad legendą o św. Cecylii. Istnieją więc, jak wspominałam, dwa wątki: oficjalny, który przechowuje tradycja kościelna, gdzie święta jest rzym­ ską patrycjuszką, pochodzącą z możnego rodu Cecyliuszów Metellów i gdzie wyraźnie istnieją powiązania między imieniem świętej a rodem, z którego miała pochodzić, i płynącym stąd wątkiem jej arystokratyzmu. Druga wersja, zachowana w tradycji ustnej, przechowała się w określonym środowisku i jest zdecydowanie popularniejsza. Imię świętej i tu również staje się źródłem wątku. Ludowa etymologizacja ujęła je w powiązaniu: caecilis, e i caecus, a, um (ślepy). Stąd poprzez proste podobieństwo dźwiękowe nasunął się związek między muzykal­ nością, ślepotą i imieniem świętej. Ludowa tradycja przypisuje więc Cecylii dwie charakterystyczne cechy: ślepotę i muzykalność. Cecylia staje się patronką niewidomych i właśnie w t y m środowisku legenda o niej zostaje zachowana w wersji drugiej jako bardziej komunikatyw­ nej i charakterystycznej od poprzedniego wątku. 4 6 4 4 4 5 4 6 Tamże, s. 24. Tamże, s. 35. Jędrzejewiczowa, Materiał naukowy..., s. 8. �26 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ Praca Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, jak wspominałam, jest analizą form obrzędowości weselnej na terenach P o l s k i . Autorkę interesują głównie formy, gdyż zwyczaje weselne będąc „wytworem kultury społecznej są jednocześnie [...] wynikiem dążeń artystycznych szeregu pokoleń" . Powstanie tych zewnętrznych wyrazów zarówno obrzędów, jak i innych kategorii związanych np. z formalistyką prawną, należy zawsze wiązać ze źródłami kształtowania się różnych form ustrojowych współżycia ludzkości. W miarę krystali­ zowania się tych ostatnich jako wytworów zbiorowego bytowania ludzi „zaczęły się równolegle urabiać i formy uwidaczniające działanie różno­ rodnych instytucji w sposób dla danych środowisk zrozumiały, a zara­ zem stwierdzające podporządkowanie się i m jednostek lub całych grup" . Gdy mamy do czynienia z pierwszymi organizacjami związanymi z k u l ­ tami zbiorowymi, jednocześnie widzimy, że wypowiadają się one w okre­ ślonych formach zewnętrznych, gdzie przy pomocy znaków plastycznych i języka obrzędowego stają się uchwytne tak treść tych kultów, jak i stosunek do nich ich w y z n a w c ó w . Jednym z takich obrzędów, jak twierdzi C. Jędrzejewiczowa, są obrzędy związane z zawarciem m a ł ­ żeństwa, a ich wykładnikiem dla etnologii — ludowe obrzędy weselne. Społeczeństwo pewne związki międzyludzkie akceptuje, toleruje lub potępia. Stosunek ten musiał znaleźć swoje uzewnętrznienie w określo­ nych formach, wyrażających akceptację lub potępienie. Formy mówiące 0 t y m stosunku wykazują duże zróżnicowanie terytorialne, etniczne, są związane ponadto z ustrojem gospodarczym danej grupy. Zależą również od całości kultury, w której występują, zależą od znaków plastycznych 1 zasobów językowych, jakimi dysponuje społeczeństwo. Istotą jednak ich jest to, że przede wszystkim sankcjonują pewne związki między ludźmi odmiennej płci, uznane jako związki małżeńskie. A więc formy zawarcia małżeństwa przejawiające się w formie obrzędowości weselnej są przetworzeniem pewnych faktów, są ich przeżyciem uzewnętrznio­ nym w określony przez tradycję sposób i ukształtowany przez szeregi pokoleń. Badanie ich może więc dać odpowiedź na pytanie o kształto­ wanie się form ustrojowych współżycia grup ludzkich. Kończąc uwagi na temat zastosowania metod fenomenologii w pol­ skich badaniach etnograficznych należy jeszcze raz podkreślić, że nie chodzi w nich o poszukiwania historycznej zgodności faktów rozumia­ nych jako wytwory kulturowe. C. Jędrzejewiczowa pisze: 47 48 49 50 4 7 4 8 4 9 5 0 W granicach sprzed 1939 r. J ę d r z e j e w i c z o w a , Ze studiów Tamże, s. 3. Tamże, s. 3. nad obrzędami weselnymi..., s. 2. �FENOMENOLOGICZNA 27 KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y „[...] nie chodzi mi o p r a w d ę h i s t o r y c z n ą , ukrytą w legendzie. »Prawda« jako f a k t h i s t o r y c z n y interesuje mnie tylko drugorzędnie. Natomiast na plan pierwszy wysuwa się dążenie do odnalezienia tych nasion, z których wyrósł »mit« [...], choćby one nic w s p ó l n e g o nie miały z życiem realnym. N i e p r a w d a bowiem świata realnego staje się nieraz w wyobraźni ludzkiej p r a w d ą o na­ pięciu o wiele silniejszym niż wszelkie prawdy niezbite i oczywiste, ale nie zapładniające twórczo fantazji" . 51 Prawda poszukiwana przez C. Jędrzejewiczową jest p r a w d ą o istnie­ niu legendy, konstrukcji tej legendy, jako zewnętrznej formy przeżycia określonych wydarzeń bez względu na to, jaki miały one przebieg. Jest wytworem kulturowym określonej grupy ludzkiej, która go przechowuje i przekazuje, jest reakcją tej grupy na szereg bodźców i wydarzeń zaistniałych w przeszłości. Jest wreszcie poszukiwaniem tego, co naj­ istotniejsze w danym zjawisku, próbą dotarcia do elementu powtarzają­ cego się w szeregu wytworów, jeśli zredukujemy do minimum elementy zmienne zjawisk, próbą dotarcia do struktury faktów dostępnych nam jako wytwory kultury ludowej. Analiza prac C. Jędrzejewiczowej podsuwa myśl o możliwości w y ­ korzystania fenomenologicznej postawy teoretycznej w dzisiejszych badaniach nad kulturą. Fenomenologiczne spojrzenie na wytwory k u l t u ­ rowe mogłoby stać się weryfikacją otrzymanych już wyników. Mogłoby stać się uzupełnieniem stosowanych obecnie metod badawczych. Mo­ głoby doprowadzić poprzez postulowane przez fenomenologię poszu­ kiwanie „istoty rzeczy", rozumienie historii jako kształtowania się sensu i znaczenia, wreszcie poprzez założenie strukturalnej determinacji k u l ­ tury do właściwego zrozumienia i zastosowania metod współczesnego strukturalizmu. Fenomenologia bowiem jako nauka rozwinięta przez logików może wyjaśnić nam sens poszukiwań owej formuły logicznomatematycznej Lévi-Straussa, dzięki której odwzorowanie faktu w róż­ nych układach odniesienia daje różne formalnie i treściowo postacie, a której rozszyfrowanie może odsłonić zasadniczą strukturę faktu od­ wzorowywanego. Anna Zadrożyńska-Barącz P H E N O M E N O L O G I C A L C O N C E P T I O N O F T H E HI S T O R Y A N D C U L T U R E . ITS APPLICATION IN POLISH ETHNOGRAPHICAL R E S E A R C H S ummary t h The paper deals with one of the trends of philosophy of the X I X century, which originated the modern theoretical attitudes in the humanities — with Husserl's philosophy called phenomenology. As cohérent conception concerned Jędrzejewiczową, Święta Cecylia, s. 4. �28 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ first of all with the theory of knowledge, phenomenology dealt also with under­ standing of the world and of History. Humanities which in the phenomenological classification of sciences are among sciences studying facts, are expected to study phenomena accessible to research as products of human culture. The time aspect consists in connection of products of various cultures of the past, the present and the future. The product of culture is a visualization of some facts which came into existence in the past and have been transformed by a group of men. The process of culture is therefore a process of stabilization of sense and of conferring signifi­ cation. History and culture comprised in such a way become an object of studies for various branches of the humanities, among others for ethnography. In Poland the principles of phenomenology and the phenomenological analysis were propagated by Prof. Kazimierz Twardowski. Linguistic studies from the point of view of phenomenological assumptions were led by Jan Baudouin de Courtenay. These assumptions were applied in aestethics by Roman Ingarden and in ethnography by one scientist only — Prof. Cezaria Baudouin de Courtenay-Jędrzejewicz, author of numerous works on the^ theory of study of the popular culture; analysis shows their almost perfect concordance with Husserl's and Twardowski's postulates. We have in hand two works of Mrs. Cezaria Jędrzejewicz — Święta Cecylia. Przyczynek do genezy apokrytów (Saint Cecilia. Con­ tribution to the Genezis of Apocrypha) and Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego. Forma dramatyczna obrzędowości weselnej (Studies on the wed­ ding rites of Polish countryfolk. Dramatic form of the wedding ceremonies). I n both cases the Author is not so much in search of historical truth as of the expression the products of culture become with time, legends as well as de­ termined forms of contracting marriage, the expression which is a transforma­ tion, a manifestatioin of some experience of the past. The analysis of forms is a search of coming into being of the contemporary shape, accessible nowadays, the search of "stabilization of the primary sense, of the signification". The phenomenological conception of culture and history is an introduction into the modern attitudes of the theoretical research methods applied in h u m a n i ties. Connection between Husserl's considerations, put in practice by Mrs. Cezaria Jędrzejewicz, and the research postulates of structuralism is obvious. 7 Translated by Halina Gołębiowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60201167868ada7d57fb7012e444a326.pdf 4895cfb34a96e2e11cbc1cbb168bfebf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5006 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource fenomenologia religii antropologia ciała Zadrożyńska, Anna Bolęcin Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4643 Title A name given to the resource Fenomenologiczne studium "renty" we wsi Bolęcin Ciało i los / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.270-292 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rakowski, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tomasz Rakowski Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin 1 W najszerszym pojęciu praca etnograficzna polega na relacjonowaniu zdarzenia, którym jest uczestnictwo w pewnej rzeczywistości. Wyjeżdżając do miejsca, w któ­ r y m miałem prowadzić rozmowy nie wiedziałem, jak potoczą się badania i co zrobi ze mną inny poznawany świat. Wszystko dopiero się otwierało i takie poczucie już świadczyło o różnych oczekiwaniach i wyobrażeniach. Jest to spontaniczny odruch; wraz z pierwszym krokiem w stronę nowego miejsca zabieram ze sobą wiele apara¬ tów, poręcznych przedmiotów. Są to narzędzia-sieci, w które chwytam fakty Uży¬ wam ich często nieświadomie, posługując się nimi, nie zdaję sobie z tego sprawy. O miejscu t y m , niewielkiej wsi Bolęcin w południowej Polsce, pomyślałem jako o gęstym etnograficznie, jako o szerokiej wodzie dla antropologii, nie wiedząc do¬ kładnie, jak to się stało. Pomyślałem, że jest to miejsce niezwykłe, ponieważ krzyżu¬ ją się t u szlaki myślenia, kategorii, środowiska - wszystko zawieszone jest w hetero­ genicznej masie. Bolęcin jest granicą - z najwyższego punktu, bolęcińskiej skałki, widać to wyraźnie: przez wieś przechodzi równo ucięta linia, na wschodzie rozcią­ gają się zielone pagóry Jury Krakowskiej, na zachodzie spopielałe tereny chrzanow­ skich i trzebińskich hut i kopalni. To ziemie zaboru austriackiego, dawna cesarsko- 1 Podstawą tego artykułu jest napisana p o d k i e r u n k i e m profesor A n n y Zadrożyńskiej praca magis­ terska, d o której badania prowadziłem w latach 2000 i 2001 w południowej Polsce, w okolicach C h r z a ­ nowa. Rozbudowałem nieco niektóre wątki interpretacyjne, jednak idea tekstu niewiele różni się o d pracy magisterskiej. Była t o pierwsza praca, która dała m i umiejętność słuchania i n n y c h l u d z i i za­ razem pewną wyobraźnię etnograficzną, a stało się tak dzięki wsparciu i inspiracjom, które uzyskałem o d Pani Profesor Język artykułu - narracja a n t r o p o l o g i c z n a - pozostaje w czasie teraźniejszym, w zgodzie z t a m t y m i rozpoznaniami; przylega do o b s e r w o w a n y c h przeze m n i e wydarzeń i zachowań i wysłuchiwanych wówczas rozmów. W y n i k i t y c h badań i interpretacja materiału zostały dotąd zapre­ zentowane w dwóch artykułach (Rakowski 2004, 2006). D o k ł a d n y spis m o i c h rozmów i r o z m ó w c ó w znajduje się w pracy magisterskiej (archiwum I E i A K UW). 270 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin -królewska Galicja, lecz zabór pruski czy Kongresówka były tuż obok, we wszystkie strony wiodły szlaki k u reszcie świata (z czego skwapliwie korzystano). Wreszcie tzw. struktura zatrudnienia jest tu zupełnie niejednorodna: mieszkają t u chłopi, górnicy, cieśle, robotnicy z hut i wapienników, kelnerzy z katowickich lokali. Taki pejzaż, pejzaż bolęciński, jest zatem moim pierwszym oglądem, pierwszym krokiem ku rzeczywistości, który zakreśla obszar, wyznacza pole mojego zacieka¬ wienia. Narzędzie, którym się posługuję, często działa samo z siebie, jest spontanicz­ nym odruchem, jest detektorem miejsc wartych uwagi. Miejsce graniczne kumulu¬ je dziejący się świat, jest przedpolem rodzących się znaczeń. Badania, narracje, fenomenologia Tematem, którym rozpoczynałem badania, jest najszerzej pojmowana medycyna ludowa, czyli wszelkie bolęcińskie tradycje dotyczące leczenia i chorowania i wszel¬ kie do nich odniesienia. Z różnych powodów medycyna ludowa opracowywana była w antropologii wielokrotnie, jako zarówno pole kultury wymagające rejestracji, opisu i zrozumienia (np. Biegeleisen 1929; Talko-Hryncewicz 1893; Tylkowa 1989; Udziela 1894), jak i zjawisko, które wiedzie k u poznaniu czy też przedstawieniu kultury (Paluch 1991; 1989; Stomma 1986). Z początku zaczynam rejestrować wąt­ ki, które układają się w znaczenia, pytam o etiologie i lecznicze sposoby ustalam ich symboliczne odniesienia. M o i m zadaniem jest jednak przede wszystkim usłyszenie w rozmowach o chorowaniu wypowiedzi wyrażających lokalną przemianę świata. W opisach leków i nacierań, w opowieściach o znaczeniach lecznictwa ludowego i chorowania słyszę więc fragmenty bardziej ogólnych, społecznych doświadczeń ludzi. Fenomenologiczna perspektywa powoduje, że istotny staje się każdy szczegół, każdy fragment „bycia tam" (Geertz). Rozumność i postępowanie bolęcińskich „znachorów" wymyka się spod skrzydeł klasycznie pojętej kartezjańskiej metody staranności myśli. Myślenie, pamiętanie dotyczyć zaczyna zatem ludowych leków, substancji leczniczych; utrwaliła się w ten sposób praktyka zamów i cielesnych wyobrażeń. Taka myśl fragmentuje i układa świat w swoiste tablice Mendelejewa (zob. Stomma 1986), rozplenia wiele powiązań znaczeniowych poszczególnych leków, zamów i tradycyjnych etiologii. O ile jednak w strukturalnych analizach „tablice pierwiastków" mają wolne miejsca, a etnograf strukturalista (etnograf che¬ mik) potrafi przewidzieć nieodkryte jeszcze konstrukty, o tyle fenomenolog odpo¬ wiedzialny jest za każdą chwilę, każde spojrzenie, każde uchwycone rozegranie się rzeczywistości (zob. Benedyktowicz 1980; Zadrożyńska 1968). Liczy się wszystko to, co zaistniało. Zaistniały zatem w moich badaniach ciągi opowieści o chorobie i chorowaniu. Opowieść, proces nadawania sensu życiu i chorobie, to niezwykle istotny punkt wyjścia analizy doświadczeń społecznych. Pojawia się tu możliwość odsłaniania ukrytych światów. Odsłonięcia pochodzą jednak z działań badawczych i konstruk¬ cji badania - każda rozmowa będzie docierała do nieco innego rozumienia choroby 271 �Tomasz Rakowski i historii życia. Powstaje proces ponownego opowiadania życia, rozmówcy starają się w rozmowie ponownie nadać sens swojej biografii. Jest to moment ruchu, narracje bolęcinian przebudowują się, tak jak przebudowuje się relacja z własnym ciałem; są to opowieści powstające poprzez ciało chore (trough a wounded body), jak pisze A r t u r Frank (1995, s. 2), ciało i nowy sposób bycia i funkcjonowania w chorobie p o w o d u ­ ją, że dawne opowieści muszą zostać opowiedziane jeszcze raz. Oczywiście opo­ wieści tych jest kilka, są one nieustannie aktualizowane i zmieniane. Dzięki opowia­ daniu dochodzi do pewnej sedymentacji pokładów pamięci (Garro 1999, s. 72-73); z jednej strony powstaje pamięć epizodyczna, budująca znaczenia, zmieniająca je i dopasowująca (knowing, teraźniejsze poszukiwania), z drugiej strony pojawia się coś w rodzaju wzoru pamięci, schematu czy m o t y w u — za ich pomocą „upakowane" zostają doświadczenia (knowledge, pamięć spetryfikowana w postaci wzoru); pomię¬ dzy nimi zaś zachodzi nieustanna komunikacja. „Opowiadanie choroby" odnosi się zatem do wszelkich kulturowych doświad­ czeń i sposobów budowania ciągłości narracji. Linda Garro (1999) pokazuje np., jak konstruowane społeczne narracje chorych na cukrzycę kanadyjskich Odżibwejów zaangażowane są w proces rozumienia przez pacjentów ich choroby W wielu przy¬ padkach cukrzyca, „słodka choroba", jak mówią Odżibwejowie, nabyta w trakcie dorosłego życia (cukrzyca t y p u drugiego) wiązana była z cywilizacyjną koniecznoś¬ cią nieprawidłowego żywienia, spożywania przetworzonego, konserwowanego jedzenia z supermarketów (odwrotność tradycyjnego, na ogół bezcukrowego jedzenia Odżibwejów), a w szczególności dużej ilości cukru. Jednocześnie poja¬ wiały się w tych narracjach bardziej indywidualne sensy Były to m.in. wypowiedzi młodej kobiety, która zachorowała na cukrzycę (początkowo na cukrzycę ciężar¬ nych) i wiązała to bardziej ze swym zwyczajem jedzenia zbyt dużych ilości słodkich potraw właśnie w ciąży — umiejscawiała zatem sens swojej choroby przede wszys¬ t k i m w obrębie własnej, prywatnej biografii. Sensy choroby i w ogóle współczesnego chorowania umieszczone zostały zatem pomiędzy kulturowymi formułami społecznych wyobrażeń a osobistymi znaczenia­ mi biograficznymi. Za Danielem Bertaux (1990) można powiedzieć, że przekazy takie mają przynajmniej dwa odniesienia czy też dwa konteksty. Pierwszym z nich jest rys społeczny narracji, wszelkie ramy, motywy i wyobrażenia społeczne kształ¬ tujące zapis i organizacje doświadczeń narratora (np. m o t y w „chorowania" w Bolęcinie). To coś, co odnajdować by można na poziomie elementu znaczącego (signifiant) wypowiedzi. Drugie odniesienie będzie już bardziej osobiste, to organizowanie się sensu własnego doświadczenia. Jest to bardzo trudny proces, zawierający zupełnie inne, nieraz zaskakujące rozumienia świata, następujących wydarzeń czy własnego losu. To jakby drugie, głębsze odniesienie samej wypowiedzi, jej element znaczony (signifie), coś, czego poszukujemy co jest trudne do rozpoznania i w ogóle z trudem komunikowane. Powstaje tak zatem coś w rodzaju, powiedziałbym, trójkąta Bertaux, w którym jednym wierzchołkiem jest sama wypowiedź autobiograficzna (jej 272 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin kontekst, prozodia), drugim społeczno-kulturowe treści i wzory zawierające się w narracjach (mitologie, wyobrażenia, stereotypy), trzecim w końcu wewnętrzne procesy przemian biograficznych (doświadczenie, droga życia, prywatna historia choroby). Renty, emerytury, choroby W Bolęcinie wielu ludzi choruje. Spodziewałem się tego już wcześniej. „Jedź tam — mówiono mi w sąsiedniej mieścinie — one tam wszystkie chore, one tam wszystkie chore...". Szybko usłyszałem pierwsze słowa o chorowaniu: bliska sąsiadka leży już dwa tygodnie, „ona tam leży tako chora, bo tutaj chorują l u d z i e . . . wszyscy się p o ­ chorowali". Mówiono też o moim sąsiedzie: „on ma cukier... t a k . . . on ma teraz cu­ k i e r . . . on jest teraz chory". Kilka dni później usłyszałem: O . . . i d z i e K a z e k . . . t y n , co m i t u z r o b i , c o nieraz p o m o ż e . . . ale teraz o n c h o r y j e s t . . . K o z u b t o już był, k u p i ł . . . t e n K o z u b o n już ma l a t a . . . o n teraz na serce c h o r y ! . . . c h o d z ą w s z y s t k i e . . . sklep t o teraz długo c z y n n y . . . J ó z e k t o o n już t u n i e p r z y ­ c h o d z i . . . t a k i b y ł z niego d o b r y c h ł o p a k . . . . o n ma teraz straszne n e r w y . . . t a k i ci c h o ­ r y że ja nie w i e m . . . W moich rozmowach nie jest żadną tajemnicą, że ten, k t o się pochorował i dostaje z tego tytułu ryntę, osiągnął rodzaj lokalnego sukcesu. Rynty (tj. świadczenia spo­ łeczne, w t y m przede wszystkim renty inwalidzkie, a od 1998 r. renty z tytułu nie¬ zdolności do pracy) są najróżniejszego rodzaju: z tytułu choroby, z wypadku, wie¬ loletnich prac w kopalni czy w hucie; poza t y m można otrzymać śmiesznie niskie świadczenia rolnicze i jako takie kolejarskie. Orientacja w tych zawiłościach, decyzje 0 przejściu lub nieprzejściu na rentę podejmowane w odpowiednim czasie decy¬ dują o całym statusie. K t o odpowiednio rozpoznał chorobę, umotywował niedo¬ magania, skorzystał z właściwej placówki, odwołał się do właściwego zakładu, ten zyskiwał dostatnie lata w na wpół wybudowanym domu. Bolęciński zwyczaj mówienia o chorowaniu i sama czynność (bo nie jest to prze¬ cież stan) chorowania związane są więc, przynajmniej w części, z obecną sytuacją regionu, z narastającym bezrobociem. Wraz z początkiem transformacji górnictwa 1 okolicznego przemysłu w latach 90. rozpoczęło się bowiem coraz powszech¬ niejsze zwalnianie pracowników. W zakładach dotąd stabilnych i względnie dobrze prosperujących zaczęto redukować miejsca pracy, zaczęły się pierwsze rynty, wiele osób w stosunkowo młodym wieku zostało rencistami lub otrzymało tzw. wcześ¬ niejszą emeryturę. Schorzenie, jego rodzaj i przynależność do grupy chorych stały się podstawą wypłaty i jej wielkości. Chorowanie często było jedyną szansą na ja­ kikolwiek dochód. Chorowało więc wielu moich sąsiadów, właśnie na ogół w wieku przedemerytalnym — wraz z pierwszymi zwiastunami zamykania zakładów objawia¬ ły się ich różne dolegliwości, więc „chodzili po doktorach". Jeden z bolęcińskich strażaków ochotników mówił: 273 �Tomasz Rakowski o się w s z y s c y w t e d y połapali i d a l e j . . . na e m e r y t u r y p o p r z e c h o d z i l i , na r e n t y . . . p r z e p r a c o w a ł s w o j e i d a l e j ż e . . . na k o p a l n i t o trzeba d w a d z i e ś c i a p i ę ć lat r o b i ć i już, masz e m e r y t u r ę . . . t o w t e d y się m a . . . ile t r z e b a . . . b y l e się na g ó r n i c z ą z ł a p a ć . . . b y ł t u t a k i , c o t a k i pieniądz zrobił, b o w s z y s t k o polega na t y m , ż e b y się w p o r ę z o r i e n t o ¬ wać, z r o b i ć p o d l i c z e n i e , b o o d tego, j a k i k i e d y p o d l i c z y s z , t o i n n y p i e n i ą d z . najstarszy j e s t e m z t y c h , c o pracują. b o t u c h o r u j ą wszyscy, na r y n t a c h są. ja t u na wcześniejszych e m e r y t u r a c h . . . wszyscy jak mogli, t o p o s z l i . . . Renta, czyli jedyny stały niezależny dochód, jest według rolników (Jaworska, Pie­ niążek 1995), ale także tzw. chłopów-robotników, w czasach wolnego rynku i ukonkurencyjnienia rolnictwa jedyną podstawą utrzymania i funkcjonowania gospo¬ darstwa (zob. m.in. Laskowska-Otwinowska 2000). W Bolęcinie rodzaj schorzenia, a więc i renty wydaje się często wyznaczać pozycję, określać miejsce w społeczności; „ważne stało się to, na co k t o choruje, a nie np. to, co posiada, co zgromadził"- po¬ wiedział mi kiedyś jeden z miejscowych lekarzy W trakcie badań wielokrotnie mó­ wiono mi o tej sytuacji, nieraz lekko kpiąco: „idzie ten z Piasków... d o doktora i d z i e . . . tu się rok kończy... on r o b o t y ni m a . . . to co r o b i ? . . . d o doktora i d z i e . . . " . Pojawił się więc pewien sposób uzyskiwania dochodu, polegający na odpowiednim wykorzystaniu świadczeń. Miarą zaradności, miarą osiągniętego „sukcesu" staje się odpowiednie skalkulowanie renty czy wcześniejszej emerytury. Plagi, zachorowania, nerwy Wydaje się, że Bolęcin jest wsią zapełnioną chorującymi sąsiadami. Teraz wszyscy się pochorowali, chorują t u i umierają - tak wynika z moich rozmów - coraz młodsi l u ­ dzie, „teraz to jak ktoś ma czterdziestkę, t o on już choruje, on już może umrzeć...". Przyczyny powszechnych miejscowych niedomagań są tematem długich rozmów. Przyczyn tych jest wiele, zwykle układają się one w dwie grupy. Po pierwsze, chodzi o ciało, jego kondycję i zabiegi wokół niego. Teraz, jak często słyszę, ludzie już tak nie pracują, wynika t o przecież z warunków renty. Jednocześnie w roz¬ mowach praca jest przede wszystkim przedstawiana jako ruch ciała i wysiłek mięśni. Pracy w świecie bolęcińskim nieraz więc nie widać, tylko gdzieś ona się toczy - tak jak poruszające się ciało; „ręce pracują, nogi pracują... i kręgosłup, i barki". Praca ciała, praca mięśni, stawów - to obraz zdrowiejącego ciała. Bezczynność - odwrot¬ nie, jest stanem, w którym organizm wydaje się ulegać rozstrojeniu, rozstrojeniu ulega przede wszystkim układ nerwowy; „oni wszyscy tacy nerwowi - mówiono nerwy mają... zajęcia nie dostają, kiedyś mieli r o b o t y . . . teraz oni siedzą... rynte dostają.... siedzą, t o i nerwy dostają...". Nerwy to swoiste słowo klucz wymawiane w Bolęcinie przy różnych okazjach, mające różne znaczenia, ubrane w różne fasady emocji. To ekspresja niepokoju, lęku, wszelkich potocznie ujętych nerwic. Nerwy są ważnym sposobem komunikowania stanu ciała („tak mnie głowa boli, tak boli, tak ja­ koś oczy mnie b o l ą . . . . ale t o nie głowa i nie o c z y . . . t o n e r w y . . . " ) , ciała, które teraz dopiero niedomaga. 274 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin Ale takimi „nerwami-chorobami", czyli wysławianymi zespołami cielesnych d o ­ świadczeń, migrujących gdzieś po społeczeństwach, jest też wiele innych jednos­ tek chorób tworzonych społecznie. Należą do nich „choroby ludowe" (zob. Helman 2001, s. 86-89) ludzi ubogich i wykluczonych społecznie, choroby mające związek ze stresem psychospołecznym, poczuciem bezradności i ciągłymi niedoborami finansowymi. Taką chorobą jest m.in. susto, dolegliwość ubogich mieszkańców Ameryki Łacińskiej, tłumaczona z języków indiańskich jako „lęk duszy". Objawia się bezsennością, spadkiem nastroju, ciągłym zmęczeniem, ale nieraz wymiotami, dreszczami i gorączką. Susto, jak pisze Avis M y s y k (1998), an illness of the poor, to coś w rodzaju społecznie wytwarzanej choroby ciężko pracujących, ubogich pracow¬ ników (working poor) zakładów tytoniowych, plantacji kawy czy przemysłu wy¬ dobywczego. Wędruje po zakładach, osiedlach przemysłowych, po kopalniach A m e ­ ryki Łacińskiej. Podobnie nerwy czy nervios, nervoso, nerves, nerva, które zaobserwo­ wane zostały wśród ubogich społeczności na Kostaryce przez Sethę L o w (1996), ale też w Gwatemali (Low 1981), wśród sycylijskich emigrantów w Kanadzie ( M i g liore 2001) czy w miastach Brazylii, w dzielnicach ubogich robotników (Rabelo, Souza 2003). Podobnie manifestują się napięciem, bólami głowy czy w nadbrzuszu, pobudzeniem, dysforią. N e r w y są więc pewnym migrującym społecznie zaburze¬ niem o charakterze, powiedzielibyśmy, psychosomatycznym . 2 Podobnie brzmią zresztą opowieści o zabiegach leczniczych, które płynnie wkomponowują się w bieżące poszukiwania etiologii bolęcińskiej plagi. Jedną z naj­ chętniej stosowanych tam uzdrawiających substancji jest tłuszcz: psi, rzadziej borsuczy Określa się go najczęściej po prostu słowem tłuste. Tłustości mają swą „siłę" niezależnie od stanu zdrowia, mogą zmienić organizm, nawet bardzo chory w wiecz¬ nie zdrowy. Przekonania o skuteczności tłustego często poparte są opowieściami o jego wyraźnie magicznych właściwościach: jedna t u miała c ó r k ę . . . ona znalazła t a k i słoik w spiżarce, myślała, ż e t o smalec i chleb sobie z t y m j a d ł a . . . a t o właśnie t o b y ł o t o t ł u s t e . . . ona p o t e m na n i c nie chorowała, panie, drągi t a k i e niosła, raz w i d z i a ł e m , że t o ż a d e n m ę ż c z y z n a b y nie w z i ą ł . . . Tłustości są więc oznaką jakiejś uprzedniej, mitycznej siły, zdrowia, czasem wręcz pobrzmiewa t u mit nieśmiertelności. Sadło pijano z kawą, ze spirytusem, wcierano w stopy nacierano nim piersi. C i , którzy je pijali, żyli wiele lat, siłę zachowywali aż do końca, właściwie nigdy nie chorowali . Ludzi takich oraz tych, którzy tłuste przy¬ gotowują, już się prawie nie spotyka. 3 2 W e współczesnym piśmiennictwie coraz częściej używa się bardziej adekwatnej i pojemniejszej kategorii: M U S , c z y l i medically unexplained symptoms - są t o wszelkie istotne dla pacjenta i dla jego k o m ­ f o r t u o b j a w y dolegliwości, które nie znajdują uzasadnienia w żadnych lekarskich rozpoznaniach (Page, Wessley 2003). 3 Tłuste jest substancją cudowną, minimalna jej ilość ma niezwykłe działanie, „przyszedł mój k u z y n 275 �Tomasz Rakowski Druga grupa przyczyn leży już na zewnątrz ciała i nazwałbym je ekologicznymi. Człowiek w Bolęcinie słabnie, bo tak jak pękła jego wewnętrzna struktura, tak zmie­ nił się świat na zewnątrz, w którym zatrucie i skażenie, niezależnie od rzeczywis­ tych zmian, dosięgło wszystkiego. Skażenie, choć mówi się o rzeczach konkretnych, o marchwi, o mięsie, o wodzie w kanałach, d o t y c z y całego świata, wszelkiej sub¬ stancji. Sięga ono wewnątrz, k u chemicznym konstelacjom, np. ku wyobrażeniom chemicznych składników pożywienia, lecz także wybiega daleko w świat, np. ku w y ­ obrażeniom górskich kurortów. Zepsute, sczerniałe kartofle są efektem pracy w takim zepsutym ekologicznie świecie i jednocześnie bardziej ogólnego zatrucia, jakiegoś całościowego skażenia świata. Świat jest zepsuty i nie ma żadnej ucieczki: „pyły siarka - mówią mieszkańcy Bolęcina - to zewsząd leci i wszędzie d o t r z e . . . " . W y p o w i e d z i moich rozmówców układają się zatem w dosyć typową konfigu­ rację mityczną. Kiedyś nie było chorób. To teraz ludzie się pochorowali. Czasem tyl¬ ko ktoś umierał, kogoś „szlag trafił", ktoś przewrócił się podczas pracy w polu. W rozmowach ciągle wraca przeświadczenie o sile i odporności dziadów i pradzia­ dów. To poczucie „genetycznej" siły, lecz przede wszystkim - jak chcą ludzie z Bolęcina - normalny, właściwy ludziom stan ciała. Tak było zawsze, takie są ciała, je¬ dynie teraz coś się zmieniło, „nikt tak od choróbsk nie umierał - mówił mężczyzna z Bolęckiej Góry - jakoś nie było t a k . . . i k t o żeby zachorował albo żeby tak na u l i ­ cy zasłabł... jak umierał, to umierał". Jest to przeświadczenie o innych organiz¬ mach, zupełnie inaczej zbudowanych. Ciało było silne, krzepkie, funkcjonowało samo, bez pomocy woli, samo z siebie „działo się" zdrowie. W tej samej rozmowie usłyszałem: K i e d y ś w o l n o r o b i l i , dokładnie, o s z u s t w nie b y ł o . . . m y teraz w s z y s t k o r o b i m y chao­ t y c z n i e . . . b o co, ś p i e s z y s i ę . . . a t o d o k ł a d n i e t r z e b a . . . , b o o r g a n i z m sam musi sobie p o s z u k a ć , a nie ż e b y się p r ó ż n i a c z y ł . . . w s z y s c y teraz składniki p o d nos d o s t a j ą - o n sam sobie musi p o s z u k a ć . . . i teraz t y l e tej t r u c i z n y t o z z i e m i idzie, o t . . . o r g a n i z m t o z b i e r a , ale n i e w y p r a c o w u j e , o n n i e w y b i e r a , n i e w a l c z y . . . a i w c z ł o w i e k u jest zawsze c o ś z ł e g o . . . t o teraz słabnie c z ł o w i e k . Kiedyś ciało funkcjonowało doskonale, wychwytywało wszelkie składniki; t o ­ ksyny eliminowała praca organizmu, niemal utożsamiana z pracą fizyczną - z ekwi­ walentem życiodajnych przemian. Opozycje pracy i bezczynności oraz czasu obec­ nego i czasu przeszłego (dawniej - teraz) regulują zatem całą opowieść o pladze, o chorobie. Niegdyś ciało zużywało minimalne ilości pokarmu, ponieważ doskonale go wykorzystywało i przetwarzało, „tylko pół c h l e b a . jakoś tak to było przerobio- mówiła 66-letnia kobieta z sąsiedztwa - taki żółty i mówi tak: nie masz t y tego tłustego, a ja mówię, nie mam, ale popatrzę, czy nie mam flaszek (po tłustym - T R . ) , a ja miałam te flaszki i mówię, wlej sobie t u czego gorącego, k a w y albo mleka, i w y p i j — B o ż e na świecie, jak on m i dziękował, jeszcze jak mnie teraz spotka, t o d z i ę k u j e . . . bo t o wszystko o d ręki p r z e c h o d z i . . . " . 276 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin ne, tak przetworzone, że taki był człowiek, że t o starczało". Przywołany zostaje nie¬ mal wprost obraz rajskiego, prawie niecielesnego organizmu, zużywającego mini¬ malne ilości pokarmu (corpus non caro). Bolęcińskie doświadczenia społeczne: lata 90. Jakie są więc przyczyny tego pochorowania się świata? Bolęcin wpisuje tutaj swą lokalną historię, historię opowiadaną, w historię bardziej powszechną, w społeczne doświadczenie, które stało się udziałem wielu Polaków. Myślę tutaj o zmianie sys¬ temowej, zmianie społecznej i ekonomicznej, która rozpoczęła się po upadku komu¬ nizmu. Doświadczenie restrukturyzacji przemysłu, rolnictwa, doświadczenie zmiany całej gospodarki z socjalistycznej na wolnorynkową jest w dużym stopniu doświad­ czeniem traumatycznym - i właśnie takiej formuły użył np. Piotr Sztompka (2000), pisząc o „społecznej traumie" w czasie polskiej transformacji. Jest t o swoją drogą ponowienie interpretacji zachowań społecznych w nowych, niezrozumiałych, jed¬ nym słowem: nienormalnych, warunkach, którą zaproponował, na podstawie doświad¬ czeń społeczeństwa amerykańskiego, socjolog Robert K. M e r t o n (1982). Jest to więc diagnoza społecznych reakcji na zmianę, które mogą przyjmować postać wy¬ cofania, rytualizmu w działaniach, w końcu praktyk innowacyjnych, znanego nam „kombinowania". Jak zatem wygląda owa „społeczna trauma" w lokalnym, bolęcińskim wydaniu? W Bolęcinie i okolicach socjalistycznej pracy było pod dostatkiem - w kopalniach rozrzuconych wokół Trzebini i Jaworzna, w chrzanowskim „Fabloku", w trzebińskiej hucie „Trzebionka", kopalni „Siersza", zakładach „Gumownia". W samym Bolęcinie, na peryferiach istniały dwa zakłady w których produkowano stropy, kostki brukowe, betonowe płyty; niedaleko było d o zakładów eternitu, pro¬ dukujących słynne faliste płyty dachowe. Cement, bruk i cegłę wszędzie można było dostać czy „załatwić". Rosły więc dookoła dwupiętrowe domostwa. Wszystkie te centra pracy i społecznego awansu zgasły wraz z transformacją. C z ę ś ć z nich uległa albo właśnie ulega likwidacji, nie¬ które prowadzą jeszcze chwilowy żywot, wstrzymują produkcję, zwalniają. Zmiana ostatnich lat, niczym katastrofa, przejawia się w wielu bezsensownych, absurdal¬ nych wręcz poczynaniach. W opowieściach bolęcinian widać znaki jakiegoś pier¬ wotnego chaosu: „Sierszę zamykają, teraz już z Libiąża d o elektrociepłowni węgiel wożą... i gdzie to r o z u m . . . tak to przecie taśmą przejeżdżało... teraz tyle k i l o m e t ­ rów jeżdżą ciężarówki... i co t u się dziwić, że zakłady pozamykane... klęska". Na¬ rzekania, obraz upadku, publicystyczna „równia pochyła" obecne są prawie wszę¬ dzie. Miejscowa gazeta „Przełom" (nr 5-7, 2001) pełna jest nagłówków i wziętych w ramki sformułowań: „Czy tak musiało się stać?", „Skazani na bezrobocie", „Sołty¬ sowe żale i smutki", „Likwidacja to katastrofa". Jest to zjawisko opisywane i inter¬ pretowane przez polskich antropologów jako „chłopskie zrzędzenie" czy „społecz¬ ne biadolenie" (zob. Buchowski 1996; Kędziorek 1996). To wyraźnie rozpoznawany język społecznego komunikowania, pewien wzór komunikacyjny, odwrotność 277 �Tomasz Rakowski znanego nam keep smiling (Jaworska, Pieniążek 1995). Ten szczególny rodzaj komuni­ kacji, w swej lokalnej, bolęcińskiej wersji, a także wypływający z niego obraz świata są właśnie przedmiotem moich rozważań. Antropologia słowa w badaniach bolęcińskich Uprawianie etnografii rozpoczyna się zazwyczaj niepewnymi krokami, którymi prze¬ mierzamy drogę do jednego z domów: wejście, przywitanie, w końcu rozmowa. Sy¬ tuacja r o z m o w y jest pierwszym, niepodważalnym faktem, który otwiera proces zdobywania wiedzy. Mowa, z którą się spotkam i którą utrwalam, jest mową żywą, skierowaną d o mnie, d o innych, zawsze jednak związaną przez współrzędne miejsca i porę dnia. Mowa, mam nadzieję, spowoduje otwarcie się zamkniętych horyzontów — „językowa refleksja ma więc ze swej natury charakter dialogiczny i dlatego język jako narzędzie takiej refleksji otwiera przed nami te rejony świata, które sam uprzednio zamknął" — napisał Robert Kwaśnica (1991, s. 48). Komunikacja wstrząsa językiem, po¬ woduje jego narodziny i jednocześnie przestawia jego ramy, granice, „umożliwia stałe wyzwalanie się z jego ograniczeń poprzez tworzenie nowych znaczeń i rewidowanie struktur myślowych" ( Kwaśnica 1991, s. 48). Słucham więc słów, najpierw słów wymawianych, później mowy utrwalonej, zakrzepłej na taśmie magnetofonowej. Przedmiotem mojej uwagi jest świat języka zontologizowanego. Uznaję więc, że w miejsce „rzeczywistości obiektywnej", pewnej fikcji, istnieje „rzeczywistość ludz¬ ka" („rzeczywistość czyjaś", jak pisał Znaniecki), świat, który jest widziany i o któ¬ r y m się mówi. W konflikcie świata słów i myśli, czyli w konflikcie uznania absolut¬ nego wpływu języka na rozumienie świata (determinizm językowy) i przekonania, że myśl istnieje niezależnie od języka, przyjmuję jeszcze inną postawę. Zakłada ona koegzystencję myśli i słów, ich silny, dynamiczny związek. Z a k ł a d a się t u j e d n o ś ć myśli i j ę z y k a , z t y m ż e g r a n i c e myśli i j ę z y k a n i e są t u u z n a w a n e za stałe i p r z e s ą d z o n e są p r z e z j ę z y k . M y ś l jest wyrażalna w j ę z y k u i jako taka i s t n i e j e r z e c z y w i ś c i e , z t y m ż e g r a n i c e m i ę d z y wyrażalnym i niewyrażalnym n i e są absolutne, n i e z m i e n n e i nieprzekraczalne, lecz są p r z e g r o d ą relatywną i z m i e n n ą . [ . . . ] M ó w i e n i e , r o z m o w a , posługiwanie się j ę z y k i e m jest w i ę c ze swej n a t u r y c z y n ­ n o ś c i ą p o z n a w c z ą , z m i e r z a j ą c ą d o z n a l e z i e n i a j ę z y k o w e j f o r m y w k t ó r e j myśl m o g ł a ­ b y z a i s t n i e ć . M ó w i ą c , c z y n i m y niewyrażalną jeszcze myśl wyrażalną, a w i ę c — obec¬ ną, r z e c z y w i ś c i e i s t n i e j ą c ą ( K w a ś n i c a 1 9 9 1 , s. 4 9 ) . Język jest ciągłym wytwarzaniem, wytwarzaniem siebie, formą ekspresji prze¬ kraczającą ograniczenia. Jest t o po prostu „nasz język", możliwości językowe, „per¬ formance" (Chomsky), „parole" (de Saussure). Mowa, która bardzo silnie związana jest ze światem, z miejscem, uzyskuje swą wagę w działaniu. Teoretyczne spojrzenie Bronisława Malinowskiego na język T r o briandczyków przedstawia pierwotną sytuację działania, wspólnego uczestniczenia w koralowym połowie. Charakter języka zdominowany jest przez aspekt pragma278 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin tyczny, łączący słowa z rzeczywistością, z dziejącym się wydarzeniem. Ogrody koralowe opowiadają o języku działającym. „Stosuje się go wtedy, gdy może on spo¬ wodować działanie, nie zaś po to, b y tłumaczyć myśli" (Malinowski 2000, s. 337; zob. też Godlewski 2008). Język dotyczy tutaj dziejącej się rzeczywistości, współ­ udziału w świecie. Wspólnota sytuacji, jako źródło wypowiedzi, widoczna jest w ga­ wędzeniu, w którym odniesienie przyćmiewa znaczenia. Takie wyrażanie „jest aktem, którego bezpośredni cel stanowi związanie mówiącego i słuchacza więzią takiego czy innego społecznego uczucia. Język spełniający tę funkcję [ . ] ukazuje się nam nie jako narzędzie myślenia, lecz jako sposób działania" (Malinowski 2000, s. 337). Podkreślam więc znaczenie mowy rozumianej jako „odnoszenie się d o świata". M o w a jako ekspresja, jako wyrażenie świata jest tą mową, którą staram się utrwa¬ lić. Z tego źródła czerpię swoje postrzeganie Bolęcina. Słowo wypowiedziane jest pierwszym stopniem obiektywności, ale „obiektywność", którą poznaję, istnieje tylko w związku ze stawaniem się; jak pisze Gramsci: „skoro człowiek jest histo¬ rycznym stawaniem się, t o również poznanie i rzeczywistość są stawaniem się, również obiektywność jest stawaniem się" (Gramsci 1961, s. 127). Serie ekspresji wypełniają moje bolęcińskie „bycie tam". Są fragmentem czy przejawem kultury widzianej poprzez człowieka stwarzającego język. M o i m zadaniem jest zapis opowieści wypowiadanej k u mnie, k u światu. Każde słowo będzie wyrażać chłopski, bolęciński świat. Utrwalam więc fragmenty życio¬ rysów, wspomnień, pamięć zamawiań. Zostają mi w rękach fragmenty chłopskiego słowa, które zawsze są — jak pisał badacz kultury chłopskiej Roch Sulima — „próbą całości, stawaniem sam na sam ze światem" (Sulima 1992, s. 31). N a czas rozmowy zamykam się w kręgu jednej, dwóch istot, ich słów, ich prób wysłowienia historii życia. A l b o w i e m chłopska „filozofia życia jest zarazem filozofią słowa" — jak pisał Sulima (1992, s. 31). Ponieważ w notesie zostają mi tylko rzędy zapisanych słów, trzeba u ż y ć słów, o d w o ł a ć się d o p r o c e d u r r o z u m i e n i a , aby je o d c z y t a ć [ . . . ] . K o ­ n i e c z n e jest z a t e m swego r o d z a j u „ d o w a r t o ś c i o w a n i e " słowa, g d y ż s ł o w o jest t u n i e t y l k o s ł o w e m , ale t a k ż e s e g m e n t e m w c i e l o n e j w s ł o w o r z e c z y w i s t o ś c i „ p r z e d s ł o w n e j " (Sulima 1992, s. 2 5 ) . Chcę w ten sposób uzyskać dostęp d o wypowiadanych, tworzonych wyrazów, ułożonych z samej egzystencji: ciała, pracy, skarg i ubolewań. Ciało, pamiętanie, ekspresja Język społecznego komunikowania, jak łatwo zauważyć, lokuje się w t y m przypad¬ ku w sferze ciała. Jest t o szczególna sytuacja, spontaniczny akt wynikły z sytuacji, z aktualnej, społecznej praktyki utrzymywania gospodarstwa domowego właśnie z renty. Jest pewną strategią przetrwania przyjmowaną w warunkach kryzysu, stra¬ tegią nieformalną i lokalnie rozpowszechnioną. Z jednej strony renta jest obrazem „innowacji", opisywaej przez Mertona (1982, s. 238—242). Takie zachowania poja279 �Tomasz Rakowski wiają się, według niego, w warunkach kryzysu społeczno-ekonomicznego i przekra­ czają granice praw i instytucji („kombinowanie"). Z drugiej strony jest przede wszyst¬ kim lokalną praktyką komunikacyjną i jako sposób komunikowania jest także sposo¬ bem przedstawiania świata czy też uczestnictwa w świecie. Ciało jest więc tutaj sferą, gdzie otwiera się perspektywa antropologiczna. Jest to przestrzeń intersubiektywna w szerokim znaczeniu tego słowa. Intersubiektywność ta dotyczy czegoś więcej niż tylko doświadczenia ciała. Cały fenomen renty i jej endemicznej (lokalnej) rze¬ czywistości sięga od ciała do świata zewnętrznego, do doświadczenia jego historii i jego kondycji, do doświadczenia przeszłości — aby doświadczona została teraźniej¬ szość. Jak to wygląda w samym tekście, w samej rzeczywistości zachowań i aktów komunikacji? Przedmiotem rozważań bolęcińskich rozmówców jest obrazowanie przeszłości i teraźniejszości. Roch Sulima (2003, s. 133) napisał niegdyś, że spo¬ łeczności zdegradowane posługują się zwykle opozycją dawniej — teraz, w przeci¬ wieństwie do opozycji teraz — jutro (która to, jeśli funkcjonuje w społeczności zde¬ gradowanej, to zwykle jako rama dla katastroficznej eschatologii). Twierdzi się za¬ zwyczaj w naukach społecznych, że przedstawienie teraźniejszości jest niemożliwe i że jedyną możliwością jej uchwycenia jest uczynienie z niej czasu przeszłego. Po¬ dobnie jednak doświadczenie przeszłości czy doświadczenie historii nie jest w peł¬ ni możliwe, bo polega na budowaniu reprezentacji. Jak zaś wygląda praktyka doświadczania teraźniejszości i historii w Bolęcinie? Jest ona zawarta w cielesności prowadzonych tam rozmów i w takich aktach komu¬ nikacji, których naturalnym środowiskiem jest doświadczenie cielesne. Jest to pe¬ wien szczególnie zmysłowy sposób rozmawiania: wspólne wspominanie, gawędze¬ nie, zrzędzenie i narzekanie związane właśnie z rentą, z ciałem, które się pochoro¬ wało, i bezrobociem, któremu renta ma przecież zaradzić. Towarzyszy temu lokal¬ na, głosowa interpretacja tekstu, zwykle jest to melodyjne powtarzanie tych samych słów w trakcie wypowiedzi. Szczególnie zaś d o t y c z y to słowa „boli". „Tak go głowa booli — mówiła mi w czasie rozmowy starsza kobieta z Bolęcina — tak go booli, i on na oczy nie może p a t r z e ć . " ; słowa te są zazwyczaj przedzielone potocznymi sądami, krótką sprzeczką. Czasami są tylko samym ponawianiem, lamentacją, ni¬ czym więcej, czystą komunikacją pozbawioną zdyskursywizowanej treści (phatic communion). Te słowa, ponownie wymawiane, pozwalają dostrzec wyróżniające się ele¬ menty powtórzeń: „ b o l i . b o l i . narobili s i ę . namęczyli się". Ciało, można powiedzieć, jest w Bolęcinie nadmiernie doświadczane, przez co zmienia nieustannie czas wypowiedzi. Dzieje się tak z powodu renty jako pewnego sposobu bytowania, który zwiększa koncentrację na symptomatologii organizmu. Tak jak w stosunku d o przeszłych wydarzeń — ślubów, zarobków czy afer miłos¬ nych sprzed kilkudziesięciu lat (w t y m historii mojego pradziada, do którego strze¬ lał były narzeczony mej prababki, gdy jechali w ślubnym orszaku) — wypowiedź należy do czasu przeszłego w sensie gramatycznym, tak tutaj pojawia się czas teraź¬ niejszy. Narracja doświadczeń cielesnych raz jeszcze przenosi wydarzenia do chwili 280 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin obecnej, pomiędzy rozmawiających. Wypowiadaniu słów „boli, boli", bolęcińskiemu ubolewaniu, towarzyszy monotonny ruch w przód i w tył i krótki półsen - opowia¬ dający przymykają zwykle oczy. Jest to najczęstszy sposób rozmawiania w Bolęcinie i najczęstsza tematyka. Wydaje się wtedy, że wraz z takim rozmawianiem czucie, zapachy, ciemne plamy przed oczami ożywiane są w wypowiedzi i po raz kolejny niosą ze sobą życie, teraźniejszą chwilę. Historia indywidualnego ciała zapisana jest zatem pamięcią jakiejś zamkniętej chwili, zamkniętego wydarzenia. Rozbrzmiewa ona dla wypowiadającej osoby dla osób słuchających na nowo, jest to jakby zniesie¬ nie ciała przeszłego. Pamięć mechaniczna wraz z pewną historią - ciągiem wyda¬ rzeń - znika w oddali, przeszłość w sensie chronologicznym ucieka, ulatnia się. Po¬ zostaje ciało, a pamięć, która mu towarzyszy, jest pamięcią zupełnie innego rodzaju, jest pamięcią mimowolną, która przekreśla granicę między czasem przeszłym i te¬ raźniejszym. Pamięć ciała - pisał patron tego tekstu, Maurice Merleau-Ponty - jest „wysiłkiem ponownego otwarcia czasu w oparciu o implikacje teraźniejszości" (1999, s. 90). To zatem jakby (auto)komunikacja zakorzeniona w percepcyjno-ekspresyjnych odruchach; ciało stanowi tutaj „egzystencjalne podłoże dla kultury i sen­ su własnego »ja«", by przywołać sformułowanie Thomasa Csordasa (2001) . 4 Pamięć społeczna jest więc, w t y m przypadku, komunikowaną wewnątrz spo¬ łeczności pamięcią ciała. M a to olbrzymie konsekwencje dla perspektywy uczestni¬ czącego w tej rzeczywistości. Związek komunikacyjny opiera się na postrzeganiu i doznawaniu ucieleśnionego świata. W ten sposób powstaje wspólna sfera, w której akumulowana jest pamięć wydarzających się chwil, mikrohistoria i obraz teraźniej¬ szego świata. Dzięki rozpoznaniom Merleau-Ponty'ego (1999; 2001) w naukach społecznych ujawnia się pole cielesne społecznej rzeczywistości, które jest ramą dla dalszych obserwacji i interpretacji. W tej przestrzeni dychotomie dystansu i blis¬ kości, podobnie jak dychotomie indywidualności i kolektywności czy wewnętrzności (duch, umysł) i zewnętrzności (ciało, widoczne zachowania), zostają zawie¬ szone, tworzą zaledwie początek poszukiwań, pole społecznej, fenomenologicznej interpretacji, intersubiektywną cielesność. I tutaj należy wprowadzić najważniejsze dla tego tekstu rozpoznanie Merleau-Ponty'ego: dzięki tej cielesnej koegzystencji stosunek intersubiektywny, intercorpoerite, łączy uczestników komunikacji i przenosi ich jednocześnie w stronę świata (zob. Coenen 1989, s. 264-277). Analiza fenome¬ nologiczna pozwala zobaczyć, że jesteśmy zrobieni z tej samej materii co świat, la chair du monde, i to dzięki temu jesteśmy wspólnie zorientowani na świat, wspólnie „zainteresowani sprawą" dzięki wspólnej praktyce, w t y m przypadku praktyce ko- 4 Prace Thomasa Csordasa (1990; 2001) odnalazłem d o p i e r o w 2002 r., r o k p o napisaniu pracy magisterskiej (która jest podstawą niniejszego w y w o d u ) . D l a t e g o t e ż powołuję się tutaj głównie na swoje własne czytanie f e n o m e n o l o g i i Merleau-Ponty'ego i aplikacje jego pisarstwa d o badań a n t r o p o ­ logicznych, c h o ć T h o m a s Csordas wprowadził tę m e t o d ę interpretacyjną jeszcze w latach 20. ubieg¬ łego w i e k u . 281 �Tomasz Rakowski munikacyjnej renty dzięki wypowiadanym, niemal na powitanie, słowom: boli, boli, boli. W ten sposób cielesna sytuacja komunikacyjna face to face, pozostając pewnym zdarzeniem w całej swojej złożoności, jest komunikacją z resztą świata, ów świat przywołuje i d o niego się odnosi, znaczy zawsze coś więcej. Pojawia się hermeneutyczny ciąg: strategia przetrwania (renta) - komunikowanie renty (ubolewania) - i n tersubiektywność aktu słowno-cielesnego - wzmożony kontekst aktu, czyli świat, owo coś więcej. Znacząca jest lokalizacja tego tajemniczego procesu, w którym indywidualne nadawanie sensu wydarzeniom pozostaje we wspólnym świecie. Intercorporeite Merleau-Ponty'ego jest zatem samym źródłem i miejscem narodzin pamię­ ci społecznej, pamięci wydarzeń przeszłych i teraźniejszych, pamięci indywidualnej i kolektywnej, pamięci zarówno ciała, jak i świata. Otwiera się w ten sposób przestrzeń mówienia o ciele; jest t o pole ekspresji, w którym słowo i ciało stają się dwoma pojęciami jednej przestrzeni. Jest t o odkry­ cie mocno etnograficzne, niemal empiryczna rejestracja słowa, które może być używane - jak pisał Bronisław Malinowski (1987) w językowym studium Ogrody ko­ ralowe i ich magia - „równolegle z ruchami ciała", które jest ekwiwalentem gestu i r u ­ chu. Ciało obejmuje świat, rzeczy Ciało, według Merleau-Ponty'ego, powoduje spójne bądź rozkojarzone istnienie pomiędzy rzeczami, tak jak ono samo jest spójne czy rozkojarzone. Ciało i rzeczywistość właściwie nie odnoszą się d o siebie. Świat, na t y m poziomie, nie jest treścią jawną, którą należy odczytać, nie jest też żadnym signifiant podminowanym przez jakieś signifié, jądro znaczenia. Cały pejzaż mieści się w jednej, dynamicznej przestrzeni działającego ciała, które ucina drogę jakiejkol¬ wiek egzegezie. Ciało nie obrazuje więc rzeczywistości. Ciała chorują, są zatrute, próżniaczą się, na równi ze światem. Roztrzęsienie, nerwy to stan zarówno organizmu, jak i życia na rencie. Zatrucie ciał jest katastrofą świata i niczym się od niej nie różni, zatruty świat wymienia się na zatrute ciała. Ciało bezczynne, ciało niepracujące jest chylącym się, zaniedbanym, a przez to pochorowanym światem. „Problem świata - p i ­ sał Merleau-Ponty - oraz [ . . . ] problem ciała polega na t y m , że wszystko się w nich zawiera" (1999, s. 115). Jak może się zawierać? N a poziomie analizy fenomenolo­ gicznej ciało sięga aż po horyzont. Jak t o się dzieje? Hermeneutyka wyrastająca z filozofii Merleau-Ponty'ego, jak każda hermeneutyka, jest rodzajem gry, nie wiado¬ mo, czy to my, podmioty, wywołujemy świat, czy to świat jest sprawcą naszych od¬ kryć, naszych interpretacji. Tylko popatrzmy: Bolęcin t o miejsce, d o którego trafia się zazwyczaj z pobli­ skiego miasteczka, Chrzanowa, z przystanku przy ulicy Szpitalnej (notabene szpi­ tal jest nowy i, jak się słyszy nadmiernie rozbudowany). „Bolęcin" t o nazwa, która ma swoje liczne miejscowe etymologie. W pierwszym z wariantów nazwa pochodzi od pewnego zdarzenia: Cygan złodziej został wychłostany w centrum maleńkiej jeszcze wioski, zaś jego krzyki: boli, boli, b o l i . . . roznosiły się po okolicy Ktoś z są­ siadującego przysiółka ujął w opowieściach owe krzyki i przemienił w nazwę miejs­ ca. Bolęcin jest obleczony w mityczną topografię zarazy (która rzeczywiście prze282 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin chodziła przez wsie południowej Polski w X I X w. i w początkach X X w . ) . Wciąż krążą tutaj opowieści poświęcone epidemiom cholery i czerwonki, które przetacza¬ ły się po okolicznych wzgórzach i wsiach. Główne cmentarzysko, na którym grze¬ bano zmarłych w wyniku zarazy, było w Bolęcinie: na ogół wskazywano obecny cmentarz, centrum i pobliskie wzgórze. Mówiono: „ludzie tutaj wtedy takich boleści dostawali strasznych i tu ginęli, t u był cmentarz cholerny, gdzie ich zewsząd zwo¬ żono". Jest też miejsce zwane Krzykiem, „taka niwa, miejsce, gdzie grzebali tych, co dostawali boleści, a jak się tam idzie i dzień jest spokojny t o słychać tam k r z y k i . . . echo j a k b y . . . słychać też księdza i śpiewy jakby msza żałobna..." - idący przez pola w stronę Płazy mówią, że „idą na K r z y k i " . Centralnym punktem wsi jest usytu¬ owany na wzgórzu nowoczesny, i znów: wyraźnie za duży, ośrodek zdrowia, dawniej był tam dwór dziedzica Chwaliboga. O t o kolejny tekst dołączający się d o pro¬ wadzonych rozmów, szczególnie tych katastroficznych, wyrażających ból i bezsil¬ ność: na głównym skrzyżowaniu w Płazie, nad tabliczką „Bolęcin 2" (km), na fron¬ cie domu jest zegar, a wokół niego napis (z inicjatywy poprzedniego proboszcza - zegarmistrza): „Jedna z tych godzin będzie twa ostatnia". Jest t o swoisty komen¬ tarz d o godzin rozmów, ubolewań nad losem, nad skażonym, chylącym się świa¬ tem. Ulica zwana niegdyś Bolęcką, Bolęcka Góra, wciąż obecna na mapach, wszel¬ kie ubolewania i pochorowania, codziennie powtarzane „boli, boli, boleści" wiążą się ze sobą jako znaczące, współbrzmiące signifiant sięgające niemal po horyzont. Etnograficzne ucho igielne Jak zatem działają mechanizmy pamiętania społecznego? Jak działają p o d m i o t y społeczne, ludzie, grupy? Dzieje się t o zupełnie inaczej niż w t y p o w y c h rozpozna¬ niach społecznych, t u zaczyna się zatem fascynująca droga poznania etnograficz¬ nego. Przemiany społeczne i ich lokalne sensy kształtują się bowiem zupełnie ina¬ czej, to doświadczenia, które powstają wewnątrz społeczeństw i które często mijają się z rozpoznaniami wytwarzanymi przez oficjalnych interpretatorów. Przez oficjalne, dominujące interpretacje rzeczywistości społecznej rozumiem tutaj przede wszystkim głosy powstające na podstawie analiz dokumentów i zja¬ wisk dyskursywnych (historia wydarzeniowa, analizy dokumentu osobistego i za¬ pisu narracji biograficznej, analizy dyskursu) i wytwarzane przede wszystkim przez ludzi nauki, historyków, socjologów, publicystów, słowem: przez grupy intelektuali¬ stów, elity posługujące się własnymi wyobrażeniami procesów społecznych. To, co badani przez nas ludzie mówią, deklarują i co zostaje utrwalone w naukach spo¬ łecznych, zwykle tylko w niewielkim stopniu odnosi się d o tego, jak żyją i działają w ramach swojej codzienności. Podmioty społeczne nie są bowiem „uczonymi so¬ cjologami" ani „nie tworzą grup seminaryjnych", jak pisał Paul Willis (2005, s. 13), a zatem sensu ich działań doszukiwać się trzeba nie za pomocą naukowych kategorii elit, lecz uruchamiając bezpośrednią, badawczą wyobraźnię i podążając za odmien¬ nością lokalnych praktyk życia codziennego. Jest to droga fascynująca, jednak p r o b 283 ��Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin lem zaczyna się w samej tradycji i szkole poznania społecznego, od próby sił, po¬ wiedzmy, „wyobraźni społecznej". C o w t y m przypadku może t o oznaczać? Sięg¬ nąć t u należy właśnie d o precyzyjnej i zarazem rewolucyjnej myśli etnografa Paula Willisa oraz poprzedzającego jego pracę o ponad dwie dekady klasycznego tekstu Charlesa Wrighta Millsa The Sociological Imagination (2007). Mills pokazywał, że także empiryczne, szczegółowe studia nie zawsze pozwalają odsłonić ukrytą dynamikę struktur społecznych i kulturowych. A b y bowiem odkryć to, co dzieje się wewnątrz społeczeństw, dowodził Mills, aby sprząc empiryczne fakty z koncepcją wielkich struktur i wielkich przemian, konieczna jest wyobraźnia - wyobraźnia socjologiczna; rodzaj zębatki pozwalającej łączyć na każdym piętrze procesu abstrahowania to, co niedostrzegalne i co jednocześnie napędza ruchy dużych struktur społecznych. Paul Willis, jak sam pisze, „kontynuuje ten tok myśle¬ nia" (Willis 2005, s. 17), stara się jednak zbudować praktyczniejszy wymiar tej w y ­ obraźni - i tytułuje ją etnografią. Jest ona ową metodologiczną zębatką, która napędza wiedzę o kulturowych wymiarach człowieka i społeczeństwa, o przemieniających się kształtach kultury Badania społeczne są dla Willisa nieskończenie zaskakujące: doświadczenia społeczne formowane są w ostateczności przez działające podmio¬ ty, choć to warunki społeczne i materialne tworzą środowisko tych działań. Wiedza badacza rodzi się dopiero wewnątrz empirycznego, etnograficznego poznania: c h o d z i m i o p o d k r e ś l e n i e , ż e to, c o e t n o g r a f i c z n e , w a r u n k u j e , zakorzenia i ustala całe s p e k t r u m w y o b r a ż o n y c h z n a c z e ń w o b r ę b i e myśli s p o ł e c z n e j . [ . . . ] E t n o g r a f i a jest u c h e m i g i e l n y m , p r z e z k t ó r e muszą p r z e j ś ć n i c i w y o b r a ź n i ( W i l l i s 2 0 0 5 , s. 13). Powstaje tak zatem coś - tak jak w interesującym mnie przypadku pamiętanie, praktyka i znaczenia renty - co na poziomie codzienności zasila całe piętrowe wyobrażenia i sensy społecznej egzystencji. Podmioty społeczeństw - twierdzi Willis - nie tylko bowiem starają się żyć i prze-żyć, ale także wkładają w życie swoje niezliczone próby zrozumienia i przedstawienia własnej sytuacji. Ten poznawczy ruch ma zatem dwie składowe. Z jednej strony jest t o ruch od¬ krywający to, że istnieje pewien złożony proces oddolnego, bezpośredniego wy¬ twarzania znaczeń społecznych, pewna aktualizująca się historia, dzięki której duże struktury w ogóle mogą być rozumiane. Z drugiej strony pokazuje on, że sam ten proces jest czymś niezwykle trudno rozpoznawalnym, jest frapujący (to „społeczna łamigłówka", pisze Willis), a usłyszenie tych cichych, pozajęzykowych działań i eks¬ presji wymaga właśnie swego rodzaju wyobraźni. N i e jest to zatem poszukiwanie prawdy. Jest t o nieustanna i nigdy niezakończona próba rozpoznania reprodukcji społecznych sensów egzystencji. „Praca ta - pisał - nigdy nie będzie całkowicie w y ­ konana: jedynie za pomocą wyrażania siebie na przestrzeni czasu istoty ludzkie d o ­ konują stałej reprodukcji w sferze kultury" (Willis 2005, s. 16). 285 �Tomasz Rakowski Ciało, teraźniejszość, mit: renta jako doświadczenie Ciało jest więc w Bolęcinie pewną osnową i twórczym aparatem, jest szerokim po¬ lem zarowno dla społecznej pamięci transformacji ostatnich lat, jak i dla pamięci ży¬ cia jako takiego, życia tych ludzi. Jak wygląda ta lokalna historia świata? Przecież w ciągu ostatnich lat oczywiście nie było jakiejś wyraźnej katastrofy, skażenia, plagi chorób. C o więcej, część upadłych przedsiębiorstw znalazła i znajduje nowych właścicieli, odnowicieli (jak np. firma z kapitałem francuskim, która przejęła zakład prefabrykatów w Bolęcinie). Pomiędzy tekstami narzekań i ubolewań trafiają się opinie bolęcinian, że miejscowa rzeka i jej bobrowe żeremia są świadectwem nie¬ skazitelnej przyrody i że Bolęcin niczym oko w cyklonie industrializacji zawiera w sobie fragment wolnej od skażeń natury. W Bolęcinie życie toczy się dalej: powoli powstają nowe przedsiębiorstwa i nowe miejsca pracy, a dawne zostają zapomniane, służby socjalne i medyczne działają prężnie, a drobny handel - jako tako. Wskazów¬ ka znacząca stolicę bolęcińskiego świata znów mozolnie przesuwa się na południe - w stronę dawnej stolicy cesarsko-królewskiej, w stronę Wiednia. W Bolęcinie licz¬ ba chorób spada i wzrasta tak samo jak wszędzie. Cóż się więc stało? W ciągu ostatnich lat powstała w Bolęcinie pewna forma pamięci społecznie ko¬ munikowanej, którą nazywam rentą. Krótko podsumuję kolejne elementy fenomenu renty jako praktyki i światopoglądu. Jest to kolejna forma mitu złotego wieku ludz¬ kości, wyobrażenia, zgodnie z którym ciało śmiertelne, chorujące zamienia się w ciało doskonałe. N i e ma jednak w praktyce renty praktyce komunikacyjnej, świa¬ topoglądowej i ekonomicznej historii rozumianej t y p o w o jako czas przeszły. W y ¬ starczy jeden cielesny komunikat, słowo „boli", ubolewanie, a przywołana zostaje ta przeszłość, która tak naprawdę jest teraźniejszością. O ile bowiem myśl dyskursywna o teraźniejszości może wypowiedzieć się tylko o przeszłości (każde bieżące wy¬ darzenie zamienia na już przeszłe), o tyle społeczna pamięć ciała - bolęcińska renta - znosi podział czasu i wypowiada się o przeszłości (albo przyszłości - mam tu na myśli eschatologię i katastrofizm klęski ekologicznej) po to, aby zakomunikować te­ raźniejszość, bieżący stan świata. W dawnym, nieokreślonym bliżej czasie (początek życia, dzieciństwo, życie dziadków - lata bieżące), a tak naprawdę w czasie sprzed transformacji, kiedy to pracy nie brakowało, a reguły życia w komunistycznej Polsce zostały w miarę oswojone, wszystko było inaczej: pracowano starannie i przynosiło to efekty słowo „nerwy" w ogóle się nie pojawiało, a ziemia i powietrze nie znały żad¬ nego skażenia i zanieczyszczeń. Charakterystyczna jest owa bliskość, nagły prze¬ skok - jedna substancja, inny sposób życia, sposób jedzenia i sposób metabolizo¬ wania prowadzą k u nieśmiertelności, k u doskonałości. Kirsten Hastrup w eseju o m i ­ cie i historii ujęła to bardzo zwięźle: mit - pisała - jest w stanie „więcej znaczyć, niż mówi" (Hastrup 1997, s. 27). W Bolęcinie mit znaczy więcej, od ciała przenosi nas do reszty świata, przestrzenie ciała i świata zdają się przebiegać równolegle i tak blisko, że stają się jedną wspólną przestrzenią: tak, jak pogarsza się świat, pogarszają się ciała. Jej elementy: przemiany rzeczywistości, wyrazy kondycji biologicznej czy 286 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin wizje historiozoficzne, zostają skoncentrowane. M i t jako ekspresja afektu nie odnosi się do jakiejś przeszłości, aby wyjaśnić teraźniejszość. Opowieść mityczna, zgodnie z zasadą koncentracji, zaczyna zacierać czas i pokazuje, że przeszłość przylega do te¬ raźniejszości, że między nimi jest tylko minimalny dystans, że „czas, który znajduje się »pomiędzy« znika" - pisała Hastrup (1997, s. 24). M i t , by użyć słów duńskiej antropolożki, „osadza przeszłość w teraźniejszości". Pamięć bolęcinian ostatnich kilkunastu lat, pamięć pracy, gospodarowania czy właśnie renty zawarta w tych mitach-słowach łączy zatem różne aspekty świata. M i t jako sztuka pamięci pozwala na totalną przemienność, ustawia obok siebie wyda¬ rzenia z różnych czasów i łączy je w związek przyczynowy . Z różnorodności i cha¬ osu przeżywanych przez wspólnotę doświadczeń tworzy jedność i syntezę (Hast¬ rup 1997). Jest to jednocześnie opowieść dramatyczna, świat mitu jest „światem działań, sił i ścierających się potęg" (Cassirer 1971). Ciało jest w Bolęcinie polem tkania się tej opowieści. M i t jest więc uwydatnieniem: ciała takiego, jakim jest (ta¬ kiego, które się teraz pochorowało, naprawdę doskonałe), i świata takiego, jakim jest (teraz skażony i wadliwy niegdyś doskonały). Bolęciński mit ucieleśnienia lokalną historię, historię gospodarczą, historię transformacji niosącej dla wielu rentę i bezrobocie i tę egzystencjalną, historię narodzin, życia, choroby i umierania. Ta społeczna pamięć ciała - we wszystkich wymiarach - oznajmia, że tak właśnie jest, jak jest. Ciało, podobnie jak świat, w ostatnich latach mocno niedomaga. Bibliografia Benedyktowicz Z . 1980 O niektórych zastosowaniach metodyfenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą, „Etnografia Polska", t. XXIV, s. 9-46 Bertaux D 1990 Funkcje wypowiedzi autobiograficznych w procesie badawczym, w: Metoda bio¬ graficzna socjologii, red. J. Włodarek, M . Ziółkowski, Warszawa-Poznań, s. 71-81 Biegeleisen H . 1929 Lecznictwo ludu polskiego, Kraków Buchowski M . 1996 Klasa i kultura w okresie transformacji. Antropologiczne studium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Berlin Cassirer E. 1971 Esej o człowieku, Warszawa 287 �Tomasz Rakowski Coenen H . 1989 Cielesność i życie społeczne. O podstawowym problemie socjologii fenomenologicznej, w: Fenomenologia i socjologia, red. Z . Krasnodębski, Warszawa, s. 2 5 5 - 2 8 7 Csordas T (red.) 2001 The body as representation and being-in-the-world. Introduction, w: Embodiment and Experience. The Existential Ground of Culture and Self, Cambridge, s. 1-26 Csordas T. 1990 Embodiment as a Paradigm for Anthropology, „ Ethos", t. 18, s. 5 - 4 7 Derrida J. 1999 Ogramatologii, Warszawa Dilthey W 1987 O istocie filozofii i inne pisma, Warszawa 1982 Pisma estetyczne, Warszawa Jaworska E., Pieniążek W 1995 Wolny rynek na wsi z punktu widzenia antropologa, Warszawa Frank A . 1995 The Wounded Storyteller: Body, Illness and Ethics, Chicago Garro L . 2000 Cultural knowledge as resource in illness narratives: remembering through account of ill¬ ness, w: Narrative and the Cultural Construction of Illness and Healing, red. C. M a t tingly L . Garro, Berkeley Los Angeles, s. 7 0 - 8 7 Godlewski G. 2008 Słowo-pismo-sztuka słowa. Perspektywy antropologiczne, Warszawa Gramsci A . 1961 Pisma wybrane, t. 1, Warszawa Hastrup K. 1997 Przedstawianie przeszłości. Uwagi na temat mitu i historii, „Konteksty Polska Sztu¬ ka Ludowa", nr 1-2, s. 22-28 Helman C. 2001 Culture, Health and Illness. An Introduction for Health Professionals, London Kędziorek P. 1996 Chłopskie zrzędzenie, „Konteksty Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2, s. 114-124 Kwaśnica R. 1991 Rzeczywistość jako byt sensu. Tezy o językowym tworzeniu rzeczywistości, w: Język a kultura, red. J. Anusiewicz, J. Bartmiński, t. 1, Lublin, s. 31-60 288 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin Laskowska-Otwinowska J. 2000 Człowiek stary w ubogiej rodzinie polskiej wsi współczesnej, w: Zrozumieć biednego, red. E. Tarkowska, Warszawa, s. 118-148 Libera Z . 1994 Ziemscy bogowie, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 3-4, s. 113-121 L o w S. 2001 Embodied metaphors. Nerves as lived experience, w: Embodiment and Experience. The Existential Ground of Culture and Self, red. T Csordas, Cambridge, s. 139-162 Malinowski B. 1987 2000 Ogrody koralowe i ich magia. Język magii i ogrodnictwa, t. 1, Warszawa. Problem znaczenia w językach pierwotnych, w : Jednostka, społeczność, kultura, War­ szawa, s. 317-369 Merleau-Ponty M . 1999 2001 Proza świata. Eseje o mowie, Warszawa Fenomenologia percepcji, Warszawa M e r t o n Robert. K. 1982 Struktura społeczna i teoria socjologiczna, Warszawa Migliore S. 2001 From illness narratives to social commentary. A Pirandellian approach to „nerves", „Medical Anthropology Quartely", t. 15, s. 100-125 Mills C. 2007 Wyobraźnia socjologiczna, Warszawa Mysyk A. 1998 Susto: An Illness of the Poor, „Dialectical Anthropology", t. 23, s. 187-202 Page L . A . , Wesseley S. 2003 Medically unexplained symptoms. Exacerbating factors in the doctor-patient encounter, „Journal of the Royal Society of Medicine", t. 96, s. 223-227 Paluch A . 1989 Zerwij ziele z dziewięciu miedz, Wrocław 1991 Choroby, zioła, znachorzy, Namysłów Rabelo M . , Souza I . 2003 Temporality and experience. On the meaning of nervoso in the trajectory of urban work­ ing-class women in Northeast Brazil, „Ethnography", t. 3, s. 331-361 Rakowski T. 2005 Ciało i los. PamięćBolęcina, w: Ból. Almanach „Punkt po punkcie", red. S. Rosiek, A. Czekanowska, Gdańsk, s. 264-270 289 �Tomasz Rakowski 2006 Body and fate. The pension as a practice of social remembering, „Anthropological Yearbook of European Culture", t. 15, s. 37-48 Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa Sulima R. 1992 2003 Słowo i etos, Kraków O rytualnych formach komunikacji społecznej, „Przegląd Humanistyczny", t. 6, s. 113-119 Sztompka P. 2000 Trauma wielkiej zmiany. Społeczne koszty transformacji, Warszawa Talko-Hryncewicz J. 1893 Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi południowej, Kraków Tylkowa D. 1989 Medycyna Udziela M . 1984 Medycyna Willis P. 2005 ludowa w kulturze wsi Karpat polskich, Wrocław i przesądy lecznicze ludu polskiego, Warszawa Wyobraźnia etnograficzna, Kraków Zadrożyńska A. 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie - w polskich badaniach etnograficznych, „Etnografia Polska", t. X I I , s. 15-27. 290 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1dd96821cb7b8f70d0fae8562e9c9631.pdf d97a67171beea126d0781688f2b4cb5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3037 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2841 Title A name given to the resource Festiwal "Misteria, Inicjacje" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.142-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartol, Krystyna [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ M I S T E R I A , I N I C J A C J E " - DYSKUSJA P A N E L O W A Festiwal „Misteria, Inicjacje" Dyskusja panelowa Krystyna Bartol, Jerzy Danielewicz, Jacek Dobrowolski, Ireneusz Guszpit, Wiesław Juszczak, Tomasz Kubikowski, Włodzimierz Lengauer, Czesław Robotycki, Richard Schechner, Włodzimierz Staniewski, Zbigniew Taranienko, Uch Trzcionkwski Z apis dyskusji zamykającej Festiwal Misteria, Ini­ cjacje", która odbyła się 14 października 2000 r. w sali im. St. Wyspiańskiego Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Krakowie z udziałem: prof. Krystyny Bartol, prof. Jerzego Danielewicza, Jacka Dobrowolskiego, dr. Ireneusza Guszpita, prof. Wiesława Juszczaka, dr. To­ masza Kubikowskiego, prof Włodzimierza Lengauera, prof. Czesława Robotyckiego, prof. Richarda Schechnera, dr. Zbigniewa Taranienki oraz dr. Lecha Trzcionkowskiego. Dyskusję prowadził Włodzimierz Staniewski. Poniższy zapis stanowi wersję skróconą i przeredagowaną. Spotkanie rozpoczęło się od wystąpienia prof R. Schech­ nera, które miało stanowić uzupełnienie jego wykładu Z dnia poprzedniego. W jego trakcie Schechner podjął jed­ nak, niejako obok tematu głównego, kilka wątków, które stały się punktem wyjścia do dalszej dyskusji. Te fragmen­ ty jego wystąpienia zamieszczono w zapisie. R i c h a r d Schechner: Chciałbym powiedzieć kilka słów o tej turystycznej wersji afrokubańskiego rytuału, którą widzieliśmy wczoraj. T o jest dla mnie poważny problem - rytuał wyrwany ze swego naturalnego kon­ tekstu. Jedno z najważniejszych pytań dotyczących te­ go przedstawienia brzmi: jak jest możliwe jego skutecz­ ne działanie wtedy, gdy jest on odprawiany na polskiej wsi, w jakimś namiocie, wobec publiczności, która się składa całkowicie z cudzoziemców. T o jest bardzo inte­ resujące zagadnienie - owa transpozycja doświadcze­ nia rytuału, btak jego naturalnego kontekstu. I druga sprawa - wiedzą Państwo doskonale, że nie po raz pierwszy mamy do czynienia z taką sytuacją, że ktoś twierdzi, iż udało mu się ponownie odkryć Grecję. Rola Grecji w kulturze zachodniej zawsze była olbrzy­ mia. Już wielu przed nami twierdziło, że odkryło staro­ żytną Grecję, my dzisiaj mówimy, że tamci się mylili, bo to dopiero myśmy tego dokonali. A za pięćdziesiąt lat przyjdą inni, spojrzą na nasze dokonania i powiedzą, że byliśmy w błędzie, bo prawdziwą Grecję odkrywają do­ piero oni. T o przecież już starożytny Rzym odkrył an­ tyczną kulturę grecką i za jego pośrednictwem wywar­ ła ona olbrzymi wpływ na całą kulturę europejską. Przypomnieć też trzeba wczesny renesans włoski, teatr włoskich humanistów - o n i też twierdzili, że odkrywa­ ją dziedzictwo starożytnej Grecji. Z czasem ich odkry­ cia w dziedzinie tańca i pieśni stały się fundamentem nowożytnej opery, ale początkowo ci ludzie, ci uczeni byli przekonani, że odkryli prawdziwą starożytną Gre­ cję. Podobnie rzecz się ma w z Isadorą Duncan, która starała się czerpać inspirację z waz greckich, z rzeźby greckiej i także była przekonana, że prezentuje praw­ dziwy taniec antyczny. Powołując się na Greków staro­ żytnych mówiła, że należy uwolnić ciało, postulowała taniec ekstatyczny. Te same idee przyświecały też Delcrozeowi i szkole Hellerau - oni również starali się po­ nownie odkryć Grecję. Chóry, które tworzyli oparte być miały na wzorach greckich. Mówię o tym, by Pań­ stwu pokazać, że wiele już razy artyści byli w pełni prze­ konani, że udało i m się odkryć istotę starożytnej Gre­ cji, ale potem znów ktoś przychodził i mówił, że w rze­ czywistości Grecja była inna. Wydaje mi się, ze ci wszy' scy ludzie tworzyli sobie taką Grecję, jaką sami chcieli mieć, wybierali pewne elementy i tworzyli z nich to co dla nich było najważniejsze Doceniam wszystko co ro­ bi Włodzimierz Staniewski i jego te \ * - ruchy ksztaltovvsnc n 3 podobieństwo wizerunków z waz i tak dalej - ale wydaie mi się ~e t i k naprawdę nie możemy być newni teao co na tych wazach widzimy Nam sie wy daie że te Dostacie to tancerze ale może iest całkiem inaczej. Może starożytni przedstawili w ten sposób k o zunełnie co oczywiste ; wcale bvć mo^e takie nie iest Wedłus mnie naiwi k ' s~a wart )ścia Grecii iest ro ze stanowi ,na w e l o m dzaju otwartą księgę, któtą można czytać na wiele róznych sposobów Dotyczy to zwłaszcza ruchów i pieśni Być może interpretacja literatury jest łatwiejsza, ale w przypadku waz trudno już cokolwiek pewnego po­ wiedzieć. Ale ja nie krytykuję tego - ja staram się po­ wiedzieć tylko, że nie pierwszy raz mówimy o odkryciu Grecji, o Grecji autentycznej. Włodzimierz S t a n i e w s k i : Dziękuję bardzo. D o za­ gadnień poruszonych przez profesora Schechnera wró­ cimy jeszcze z pewnością w dalszej części naszej dysku­ sji, teraz jednak, zgodnie ze wstępnym planem chciał­ bym prosić o dwa wystąpienia dotyczące istoty staro­ żytnych misteriów greckich. Pierwsze z nich, na temat misteriów dionizyjskich wygłosi profesor Włodzimierz Lengauer. W ł o d z i m i e r z L e n g a u e r : Profesor Schechner w swoim wystąpieniu wspomniał między innymi o dzie­ jach poszukiwania oblicza Grecji, o różnorodnych obli- 142 �I „MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA czach Grecji. Jednym ze źródeł owych poszukiwań, owych prób znalezienia prawdziwej Grecji była sztuka Eurypidesa Bachantki, o któtej Goethe powiedział, że należy do najwybitniejszych osiągnięć dramatu antycz­ nego w ogóle, a bez wątpienia jest najlepszą tragedią Eurypidesa. O d tej właśnie tragedii chciałbym zacząć. Zastanawiając się nad historią recepcji, czy nad h i ­ storią interpretacji Bachantek Eurypidesa, trzeba po­ wiedzieć, że szukano w tym dziele wielu różnych prawd, wielu różnych znaczeń. Wydaje mi się, że jed­ nym z najważniejszych kluczy, czy motywów, które mo­ gą stać się podstawową kategorią interpretacyjną przy lekturze tej sztuki jest kategoria, czy może raczej pro­ blem, mądrości. Problem mądrości, problem tego, co to jest sophia, co to jest mądtość, kto jest mądry. Przy­ pomnę Państwu, że ten problem jest spuentowany u Eurypidesa już pod koniec tragedii, kiedy posłaniec przynosi do Teb Kadmosowi wiadomość o tym, co się stało z Pentheusem. I tam w jego relacji pada bardzo charakterystyczne, nie tylko dla tej sztuki i nie tylko dla Eurypidesa, ale w ogóle dla Greków, stwierdzenie, co to jest to sophronein To sophronein to właśnie być mądrym". Więc, co to znaczy być mądrym, co to jest mądtość ludzka. I może nie tylko sophronein, ale też sebein, co znaczy czcić bogów, szanować bogów. Posła­ niec powiada, że najpiękniejszą rzeczą je to sophronein koi sebein ta ton theon - „być mądrym i czcić rzeczy bo­ gów". Ale to nie jest tylko puenta, to nie jest zakończe­ nie sztuki. Stwierdzenie, że tragedia Pentheusa polega­ łaby na tym, że nie czcił bogów byłoby banalne. Problematyka tego, co to jest sophia i co to jest so­ phronein pojawia się znacznie wcześniej. O d początku zresztą pojawia się w tej wymianie zdań między Pen­ theusem a Dionizosem (dla uproszczenia, nie wcho­ dząc w interpretacje, k i m jest ten, kogo spotyka Pentheus, uważam go za Dionizosa, za jakąś postać Dioni­ zosa). Otóż już ptzy pierwszym spotkaniu Dionizosa i Pentheusa mowa jest o tym, kogo uważać należy za mądrego, k t o jest mądry. Za mądrego uważa się Pentheus. Pentheus dlatego właśnie nie przyjął kultu Dio­ nizosa i chce ptześladować czczące go kobiety, ponie­ waż we własnym mniemaniu reprezentuje pewną mą­ drość, mądrość w wąskim znaczeniu. T u właśnie soph­ ronein, bardziej jeszcze niż sophia, łączy się z innym po­ jęciem greckim, które również ma z mądrością coś wspólnego, z pojęciem sophrosyne. A sophrosyne to jest, uptaszczając, mądrość praktyczna. Sophrosyne polega na cym, że zachowujemy umiar, że nasza mądrość pro¬ wadzi nas do umiaru, spokoju. T o właśnie reprezentu­ je Pentheus, lub raczej jest przekonany, że to właśnie teptezentuje. Gdy pojawia się Dionizos, od razu po­ wiada on mniej więcej tak: „ty mnie nie rozumiesz, ale nic w tym dziwnego, bo ja, ten obcy, jestem któ¬ ry mówi rzeczy m^dre A ten leto mówi rzeczy mądre uważany jest za głupca, za kogoś bezmyślnego przez te­ go, kto - ptzekład polski Jerzego Łanowskiego o ile do­ brze pamiętam, używa terminu „uczony" - czyli przez kogoś, k t o sam nie jest uczony - amatheis. Można by lepiej oddać ten użyty przez Dionizosa przymiotnik ja­ ko „nieuczony", „niewiedzący", bo to właściwie znaczy amatheis - ktoś, kto się czegoś nie nauczył, nie ma ja­ kiejś wiedzy, wiedzy wyuczonej. I to właśnie zarzuca Dionizos Pentheusowi. Ta sprawa pojawia się zresztą wielokrotnie w sztuce, potem także chór w kilku miejscach mówi, co to jest mądrość, co to jest mądrość śmiertelnych. Z kolei Dio­ nizos potem raz jeszcze podkreślając, że Pentheus nie wie, co mówi, powiada: „Nie wiesz nawet, k i m jesteś". Na co Pentheus zdumiony, odpowiada, że on przecież wie, kim jest - jest synem Echiona z Teb, synem Echiona i Agaue. I warto może sobie uświadomić, że w kon­ strukcji tej sztuki jest pewna symetryczność - dokład­ nie te same słowa, które padają w wierszu 507, kiedy powiada Pentheus Dionizosowi „jestem Pentheusem, synem Echiona i Agaue", dokładnie te same słowa po­ wtarza Pentheus, kiedy jest rozszarpywany przez ba­ chantki z własną matką na czele, z matką, która go nie rozpoznaje I właśnie matce mówi on- ja jestem Pen­ theus, syn Echiona i Agaue". Te słowa, które wcześniej mówi do Dionizosa, wypowiada w chwili swojej śmierci - on ciągle wie, że jest Pentheusem, ale można by powiedzieć, że nic z tej wiedzy nie wynika. O n wie że jest Pentheusem i to jest właściwie ptawda ale Dionizos mu na to mówi nie wiesz kim jesteś" Potem w trzecim stasimonie, w partii chóralnej pa­ dają kolejne ważne słowa dotyczące tego, co to jest to sophon - „rzecz mądra", co to jest mądrość, powiedzmy. W odpowiedzi na to pytanie padają w tym miejscu sło­ wa groźne, bo to jest zapowiedź tego, co spotka Pen­ theusa. Jest tam mowa o tym, co to jest mądrość i że nie ma nic piękniejszego niż położyć ręce na głowie wroga - to jest zapowiedź tego, że Pentheus zginie. T u ­ taj mądrość, którą reprezentuje chór bachantek lidyjskich, towarzyszek Dionizosa, prowadzić ma do zguby Pentheusa. Co wobec tego jest mądrością Pentheusa - tą nie­ dobrą mądrością, fałszywą, a co jest mądrością D i o n i ­ zosa? Można by powiedzieć, że obaj reprezentują pew­ ną tradycję. Bo to jest tylko taki zabieg sceniczny, że Dionizos jest bogiem nowym. Eurypides dobrze wie, że Dionizos już w tym momencie wcale taki nowy nie jest. O n zresztą jest nowy i nienowy, bo on przybywa wprawdzie z Lidii, ale pochodzi przecież z Teb. T o są dwie różne tradycje. O tradycji Pentheusa, wedle któ­ rej Dionizos jest kimś obcym i wrogim, można by po­ wiedzieć, że jest to tradycja polis. Wskazuje na to k i l ­ ka miejsc w tekście, w których Eurypides czyni wyraź­ ne aluzje do współczesnych mu wydarzeń, do współ- 143 �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA czesnego obrazu życia w Atenach. Pentheus reprezen­ latorośli, ale przede wszystkim w ogóle życia i wegeta­ tuje przekonania typowe dla wyobrażeń, na temat te­ go, jaka powinna być polis grecka. Polis czyli, uprasz­ czając i używając terminu, z którym się sam nie zawsze cji. Ale równocześnie - i to zaskakująca sytuacja - po­ wiada Herakht w jednym ze słynnych fragmentów, że Dionizos i Hades to jedno. T o utożsamienie Dionizosa zgadzam - miasto-państwo, wspólnota polityczna i re­ ligijna, która ma na celu zachowanie porządku, po­ z Hadesem pojawia się też w kilku innych wczesnych rządku świata. Polis jest zgodna z porządkiem świata wypowiedziach. Być może to stwierdzenie Heraklita jest tylko jakimś zagadkowym skrótem myślowym lub i może właśnie dlatego najlepiej jeden z ideałów polis reprezentuje wyraz eukosmia - „dobry porządek". metaforą, ale w podobny sposób miał się także wypo­ wiadać Aischylos. Co prawda t u jesteśmy w sytuacji W polis powinien panować dobry porządek, należy za­ chowywać kult bogów, ale zgodny z tradycją, której bardzo niedobrej - co często się zdarza w przypadku h i ­ storii literatury starożytnej - bo nie znamy tekstu Aischylosa tylko fragment, który co gorsza nie jest cy­ nikt nie może naruszyć. T o właśnie reprezentuje Pen­ theus i to o n uważa za mądrość. tatem a został przekazany w bardzo późnym leksykonie, gdzie glosator powiada, że Aischylos miał nazywać Dionizos tymczasem niesie z sobą coś, co istotnie jest sptzeczne z porządkiem polis, który reprezentuje Dionizosa Zagreusa Hadesem, albo synem Hadesa Pentheus. Dionizos jest tego świadomy, proszę znów zwrócić uwagę na pewne momenty w tej jego słynnej czej. Można też przywołać inny tekst - pierwszy tekst, w którym jest mowa o odpowiedniku, czy raczej duble­ rozmowie z Pentheusem, kiedy on powiada wyraźnie, że reprezentuje rzeczy, które są arreta. Przekład polski cie Dionizosa, drugim Dionizosie o imieniu Zagreus imieniu tajemniczym zdaniem niektórych trackiego z braku lepszych terminów tłumaczy to po prostu jako a w każdym razie niegreckiego pochodzenia. Ów tekst „tajemnice". Arreta to rzeczy niewypowiedziane, takie, których nie można powiedzieć, lub które są z natury to znowu fragment - zacytowana w pewnym leksyko­ nie jedna linijka z niezachowanego poematu epickiego swojej niewypowiedziane. T o właśnie reprezentuje Dionizos. O tych niewypowiedzianych rzeczach mówi z V I w. Alkrnaiorus. Otóż we fragmencie tym wezwany jest Zagreus jako najwyższy z bogów razem z Ziemią, on, że nie może ich poznać ktoś taki jak Pentheus - Panią Ziemią, Potma Ge. T u mamy właśnie do czynie­ niewprowadzony. Wcześniej jest mowa o tym, że Dio­ nizos swoich czcicieli sam wprowadza w swoje obrzędy. nia z sytuacją absolutnej sprzeczności Dionizosa z po­ rządkiem polis Dionizos wprawdzie wkracza do polis T u nie pada słowo misteria, pada słowo „obrzęd" - telete, teletai w liczbie mnogiej. I pada także słowo „wpro­ zostaje w polis jest w niej przyjęty nie w postaci jakichś obrzędów, które zwalcza Pentheus ale w postaci świąt, wadzić" - eisbaino - „wejść" i „wprowadzić". Wobec te­ przynajmniej w A t e n a c h , gdzie w V w. najważniejszym go Dionizos wprowadza w takie I ~ C i. które si| uTfctci Nie może ich oczywiście poznać Pentheus, który nie swięrem poliadycznym są bez wątpienia Wielkie Dionizja. W i ę c Uionizos został przyjęty, ale właśnie jako bó­ chce być wprowadzony. stwo życia, bóstwo wegetacji. Natomiast gdzieś pojawial się tez Dionizos który jest chyba bóstwem smietci, 1 Jakie to więc są rzeczy? Pentheus widzi je tylko jako zachowania bachantek, a przecież to jest tylko zewnęttzna strona tych arreta, mimo że to, co one czynią też należy do arreta - bo to są rzeczy niewypowiedzia­ ne, nienazywalne. A l e za rym kryje się jeszcze co wię­ cej, kryje się właśnie owa mądrość Dionizosa - boga, który jest inny niż porządek poUs, a który coś sobą re­ prezentuje. Niesłychanie trudno byłoby powiedzieć w stosunkowo krótkim czasie, co sobą Dionizos repre­ zentuje, ale warto zwrócić uwagę na ten jego aspekt, który on z całą pewnością reprezentuje dla tych, którzy wiedzą, że jest coś niewypowiedzialnego dla niewta­ jemniczonych, coś, W co trzeba być wprowadzonym. Dla wielu różnorodnych i skomplikowanych nurtów religii dionizyjskiej, bo czasem się mówi o wręcz od­ dzielnej religii dionizyjskiej, rzeczą charakterystyczną jest to, że Dionizos łączy w sobie sprzeczności, łączy rzeczy, które się wzajemnie wykluczają. Powszechne przekonanie odnoszące się do tego Dionizosa, który znany jest wszystkim Grekom w czasach Eurypidesa głosi, że jest to bóg życia, bóg wegetacji - bóg winnej a w każdym razie bóstwem chtonicznym. A łączenie tych dwóch porządków, porządku olimpijskiego i chro­ nicznego, łączenie ich w tym samym kulcie i w tej sa­ mej postaci wydawałoby się chyba Grekom bardzo sprzeczne z tym porządkiem z t y m wszystkim co eukosmia poleis i co eusebeia polis, czyli szacunkiem polis wo­ bec bogów by nazwali. 144 I tera ' inne poświadczenie spoza tekstów literac­ kich też ciągle kłopotliwe różnie inte, •pretowane O t o z Olbii nad Morzem Czamynipochodzi l y zestaw fa¬ lo mówiących zabytków wielkie i - z a c e ' m n i e i wiecei 4 5-5 na 3 5-3 cm ta' blic-ki > kość. zwterzecych na którvch sa wydranane newne "nanisy Znalezion , ie na terenie ttrZ s czyli okręgu świeteg o w Olbii Znaleziono ie w roku 1950 ale opublikowano no raz nierwszy na noczarku lar 70 ' wiec ze zna-znym o c e n i e n i e m i bez dobrze ud , k u ' menrowaneen stanu i mteisca z n a W e J a T a L * L a - c a wanie m X rMcnJZ rr ,rhe , w nl nl\ ar flj W n ni/aż \nw7 P° n l e W a Z Z Opiera S ę caiKOwicte n a paieograrn, na sposouie zapisu, na KSZułł* �I „MISTERIA. INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA cie liter. Datowanie jednak wedle tych kryteriów wska­ maczone. Chodzi o wiersze 860-861, gdzie Dionizos zuje, że pochodzą one z wieku V , a zatem s ą mniej wię­ jest określony jako en telei theos. M o i m zdaniem po en cej współczesne tekstowi Bachantek. Są to tabliczki telei theos należy postawić przecinek i tłumaczyć to (do­ sporządzane przez orfików. Co do tego nie ma wątpli­ kładniej mówiąc tam jest pephyken en teki theos) - „bóg wości, bo są one podpisywane właśnie w ten sposób - z natury doskonały", „bóg z natury spełniony, skończo­ orfikoi, „orficy". Wyryte na nich teksty to właściwie ha­ ny". A dopiero dalej, w następnym wierszu, już po prze­ sła, słowa-klucze bios-thanatos-bios, najwyraźniej słowa cinku, można czytać, że jest deinotatos - „straszny", związane z obrzędowością czy mistetiami orfików. Jaką „najstraszniejszy" - i jednocześnie anthropois epiotatos - pełniły funkcje ttudno powiedzieć. Są to zapewne „najżyczhwszy, najłagodniejszy dla ludzi." I tego wła­ przedmioty święte, tabliczki święte, używane, może śnie dowiadują się wtajemniczeni w orfickie misteria wręczane inicjowanym lub wypisywane przez osoby Dionizosa, dowiadują się, co jest najżyczliwsze i najła­ wprowadzane w misteria orfickie. O misteriach tych godniejsze dla ludzi - dowiadują się, że najłagodniejsza wiadomo dzisiaj bardzo mało, właściwie tylko tyle, że je i najlepsza, i najstraszniejsza dla ludzi jest śmierć - bios, odbywano i chyba były połączone który następuje po thanatos. I tyle tylko chciałem Pań­ z Dionizosem, o czym świadczą i inne znaleziska, które tę formułę stwu powiedzieć. Dziękuję za uwagę, (brawa sali). bios-thanatos-bios rozwijają. Rozwijają ją między innymi teksty na innych tabliczkach sporządzanych najczęściej na złotym listku - złota tabliczka jest nieco mylącym określeniem, bo to jest niewielka, kilkucentymetrowa, W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : Dziękujemy bardzo. Po­ proszę teraz Lecha Trzcionkowskiego. bardzo cieniutka złota folia, którą można było zwinąć. My tych „tabliczek" mamy dzisiaj sporo, pochodzą one z różnych okolic świata greckiego - nie tylko z Gtecji w znaczeniu geograficznym - pochodzą 7 południowej miennie niż misteria dionizyjskie, są to misteria organi­ zowane przez polis, to znaczy przez wspólnotę obywa­ Italii z Macedonii Tesalii Krety także z Grecji właści wej. Najstarsze z nich datowane są na początek I V lub raczei koniec V w Z teeo właśnie okresu D o c h o d z i t e ' iedna z naislvnnieiszvch z U c h T r z c i o n k o w s k i : Mówiąc o istocie misteriów eleuzyńskich trzeba po pierwsze powiedzieć, że od­ d l u r i m tekstem telską, czy też coś, co z dużym przybliżeniem można by uznać za starożytną formę państwa. Są organizowane w sanktuarium pozostającym pod opieką wspólnoty obywatelskiej. Jednocześnie przystąpienie do tych m i ­ tabliczka z H.ononion odzie wyraźnie iest mowa że steriów zależało od decyzji indywidualnej, co odróżnia­ zmarły, dusza zmarłego', po śmierci ma taki sam los'jak ło je od innych świąt obywatelskich, państwowych, inni bakchoi, inni wtajemniczeni w misteria dionizyj- w których każdy, już z racji tego, że był obywatelem, skie. Jeszcze dobitniej związek orfizmu z dionizyzmem brał udział. W przypadku misteriów każdy mógł brać wynika z dwu tabliczek z Tessalii, z Pelliny, gdzie jest udział, ale nie był to obowiązek obywatelski, była to i n ­ mowa o tym, że oto Dionizos (dokładniej Bakchios, bo dywidualna decyzja. T o jest pierwsza rzecz, która już takiego imienia tam się używa), uwolnił duszę, uwol­ wprowadza nas w to, co można by nazwać poszukiwa­ nił teeo zmarłego Te tabliczki w literaturze nrzedmioM ' I ™ " t ! ^ „ ^ . , , niem istoty, esencji misteriów. Misterium jest to indy­ tu nazywano kiedyś paszportami śmierci, b o byiy prze­ rytualny. n J n m i m i r r widualne ptzejście przez pewien scenariusz obrzędowy, znaczone dla zmarłych. Kładziono je zmarłym do gro­ bu po to, by zmarły nie zapomniał, dusza jego nie za­ pomniała tego tekstu, który jest na tabliczce zapisany - to jest cała formuła o losie pośmiertnym duszy - by dusza ten tekst przeczytała, wyrecytowała, powiedzia­ ła bogini Świata zmarłych Persefonie. I to jest właśnie, myślę, najważniejszy element misteriów dionizyjskich, orfickich misteriów dionizyjskich, który mamy dobrze acz szczątkowo poświadczony dla okresu współczesne­ go już Eurypidesowi. Istotą owych misteriów jest prze­ kazanie wiedzy o nieśmiertelności duszy i może więcej - przygotowanie do śmierci, przygotowanie do spotka­ nia z Persefona. A jest to możliwe właśnie dlatego, że Dionizos, o którym Karl Kerenyi pisał, że jest to bó­ stwo i bóg wiecznego życia, jest tak naprawdę bogiem życia i śmierci. Być może tego dotyczą słowa z Bachantek, które w polskim przekładzie są trochę niedokładnie przetłu­ Po drugie, żeby mówić o tym rytuale trzeba opisać scenę i główne osoby świętego dramatu, czy świętych działań (żeby przywołać etymologiczne znaczenie słowa dramat - działanie). Otóż miejscem jest ziemia attycka, czyli ziemia należąca do obywateli polis Ateńczyków, Ateny. Dlaczego mówię „ziemia" - otóż dlatego, że misteria eleuzyńskie rozgrywały się w kilku miej­ scach. W samym centrum polis Ateńczyków. czyli w Atenach, w mieście Ateny, było sanktuarium po­ święcone Demeter i jej córce Korę. T o sanktuarium już sanieli sw£| nazwtj przywoływało główne miejsc obrzę­ dów, bowiem nazywało się Eleuisinion, czyli przybytek eleuzyński, związany z Eleusis, czy z boginiami z Eleu­ sis. Drugim miejscem było sanktuarium Demeter i Ko­ rę, czyli córki, położone w mieście leżącym na samyni krańcu, granicy przestrzeni obywatelskiej, w Eleusis. Było to miasto o niezwykle starych tradycjach osadni- 145 �„MISTERIA. INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA czych i , co jest nieoddzielne oczywiście, religijnych w starożytności tam, gdzie są ludzie, tam są i bogowie. Sanktuarium tamtejsze wyrosło na miejscu pałacu z epoki brązu, z epoki mykeńskiej, która później prze­ tworzyła się w epokę heroiczną. Ciągłość kultu jest po­ świadczona od bardzo wczesnego okresu archaicznego. Z czasem, gdy polis poczuła się szczególnie odpowie­ dzialna za przebieg obrzędów odbywających się w Eleu­ sis, sanktuarium tamtejsze zaczęło przybierać coraz bardziej monumentalną formę, która osiągnęła swoje apogeum u szczytu potęgi państwa, chociaż później Rzymianie dodali także kilka swoich budynków. M i m o wszystkich tych zmian centralnym miejscem świątyni w Eleusis pozostało Miejsce Wtajemniczeń - dziwna budowla wzniesiona przez najznakomitszego atchitekta starożytności Iktinosa. Rył to rodzaj olbrzymiej hali, za­ daszonej, w pewnym sensie odizolowanej od świata ze­ wnętrznego. W jej centrum wznosił się budynek zwany Domem Królewskim - pomieszczenie, którego najważ­ niejszym elementem byty drzwi otwierające się na za* mknie tą przestrzeń Tajemnicy od widzów dramatu sie­ dzących w Miejscu Wtajemniczeń. - Jeżeli chodzi o osoby tego dramatu, to oczywiście, najważniejsze są dwie czczone w Eleusis boginie, cza­ sem po prostu tak właśnie nazywane - Dwie Boginie. Pierwsza z nich to Demeter nazywana tez Matką, Me¬ ter. Co znaczy imię Demeter nie jesteśmy w stanie do­ kładnie powiedzieć. Starożytni De- interpretowali jako „ziemia", a więc Matka Ziemia. Współcześni próbują mówić, że raczej chodzi o Matkę Zboża - zostawię tę kwestie otwartą. Druga z bogiń to córka Demeter, zwa­ na imieniem, które jest nieprzekładalne - Persefone, czy Ferefatte według attyckiej tradycji, lub też imie­ niem określającym jej istotę - Kore - Córka. Te bogi­ nie właśnie królowały w sanktuarium w Eleusis. Są one związane z mitem o porwaniu przez Hadesa, boga pod­ ziemia, córki - Kore, Persefony - i poszukiwaniu jej przez zbolałą matkę. Rozwiązaniem tej opowieści m i ­ tycznej był powrót córki do matki, ale z zastrzeżeniem, że musi ona pewną część roku spędzać w domu swego boskiego małżonka, boga świata umarłych Hadesa. Oczywiście to już nas wprowadza w atmosferę Eleusis, a mianowicie w dwa związki, które są tutaj niezwykle istotne - związek matki z córką i związek Dziewczyny z mężczyzna Hadesem ktćiry Dorywa młoda dziewczy ne ii c-vni ia gwałtem swoia nriłżonki A wiec relac a mąż-żona i relacja matka-córka. Chciałbym teraz powiedzieć kilka słów o tym, co się działo w Atenach w czasie wielkich misteriów. Ale czy­ nię to z pewnym niepokojem, dlatego że mówię o rze­ czach, które nie powinny być wypowiedziane, o tym co jest arreta, co jest nie do wypowiedzenia. Mówię z nie­ pokojem podwójnym - z jednej strony będę mówił o rzeczach, które nie powinny być wypowiedziane, ale z drugiej strony jako ktoś, kto z perspektywy teraźniej­ szości patrzy na te fragmenty starożytności, które nam pozostały, od razu spostrzega, że starożytni tego, co nie powinno być wypowiedziane, rzeczywiście nam nie po­ wiedzieli. Kilka słów na temat istoty misteriów eleuzyjskich powiedzieli nam pisarze chrześcijańscy, którzy nie czuli się już zobowiązani do zachowania tajemnicy, ale nie jest pewne, czy możemy ufać ich informacjom. Pewne informacje przekazali nam też pisarze gnostyccy, którzy chcieli też dla swoich, gnostyckich celów wskazać na wtajemniczenie w Eleusis. Wszystko to jed­ nak jest zbyt mało, żeby, odrzuciwszy drżenie religijne, zrekonstruować samo misterium. Otóż wszystko rozgrywało się teraz, to znaczy w tej porze roku, pomiędzy 14 a 23 dniem miesiąca Broedromion, który z przybliżeniem odpowiada naszemu wrze­ śniowi i październikowi. N o , powiedzmy trochę prze­ szliśmy już tę porę, ale będę mówił tak, jakbyśmy świe­ żo ptzeszli drogę wtajemniczanych w misteria eleuzyńskie. C i , którzy byli wtajemniczani 2500 lat temu, mie­ li ten tydzień mistetiów i inicjacji batdzo, bardzo świe­ żo w pamięci. Otóż - pierwszego dnia, 14., efebowie a więc chłopcy, którzy pełnią służbę wojskową, co w starożytności oznaczało, że przechodzą rodzaj inicja­ cji w życie dorosłe, w życie obywatelskie - przenoszą w uroczystej procesji z Eleusis święte przedmioty. Jakie to były przedmioty nie jestem w stanie powiedzieć starożytni też tego nam nie powiedzieli. Przedmioty te przenoszono z Eleusis do Eleusinion w Atenach. A więc Ateny w tym momencie stawały się centrum sceny obrzędów, ale proszę zauważyć, że centrum to miało bardzo silny związek z krańcem, z granicą, i że misteria zaczynały się od procesji z granicy z sanktu¬ arium misteryjnego do sanktuarium poliadycznego, do sanktuarium miejskiego. Następnego dnia keryh, he­ rold ogłaszał początek misteriów i składano ofiary. C i , którzy mieli być wprowadzani w misteria, zaczynali działać dopiero nas tęp ne JĘO dnia który nazywał się Halademistai czyli do morza mistowie" do jemniczani". W tym dniu ci, którzy mieli być mistami' wtajemniczonymi brali na rece nrósieti i z tvmi zwie rzetami które nóźniei stawały sie zwierzętami ofiarny' mi szli 4o starem ateńskiepo n o m . Faler^nu Tam In konywano obmycia zwierząt w wodzie morskiej - wta¬ jemniczani wchodzili ze zwierzętami do morza. Ponieważ wspomniałem o mistach, czyli o wtajemni­ czanych, musze otworzyć nawias i powiedzieć o tym, kto mógł być wtajemniczany, kto mógł, na mocy swo­ jej indywidualnej decyzji, przystąpić do misterium. Otóż mogli to zrobić wszyscy ci, którzy mówili po hel­ leński! i nie byli splamieni zbrodnią, pod warunkiem że odpowiednio wcześnie - wiosną, w miesiącu Anthesterion (kwietnym), na początku naszego marca - dostą­ pili wstępnego oczyszczenia, tak zwanych małych m i - 146 �I „MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA stenów, w sanktuarium M a t k i i Córki leżącym opodal A t e n , w miejscu zwanym Agraj - Dzikie Pole. Zamy­ kam nawias. . Po tym oczyszczeniu w morzu, w tym długim rytuale, który opisuję, następuje jakby dwudniowa przerwa. Następne informacje, jakie posiadamy dotyczą bowiem dopiero 19. dnia miesiąca Broedromion. W tym dniu efebowie, kapłani i urzędnicy zanoszą z powrotem do Eleusis święte przedmioty i w t y m momencie centrum działań rytualnych przenosi się do Eleusis. Na razie dzieje się to poprzez przedmioty, ale następnego dnia ich śladem ruszają też mistowie. Idą oni do Eleusis w procesji, na której czele stoi bóg Jakchos - bóg tań­ ca i okrzyków ekstatycznych (samo jego imię jest wy­ prowadzone z okrzyku ekstatycznego). Mijając most na rzece Kefizos, która stanowi symboliczną granicę mię­ dzy miastem a terytorium bliższym Eleusis, uczestnicy procesji są obrzucani obelgami i wyśmiewani przez tłum zgromadzony wokół. Przechodząc pewne stacje, o których nie będę mówił, dochodzą w końcu do miej¬ sca zwanego Studnią Pięknych Chórów, które znajdo­ wało się przy samym wejściu do sanktuarium w Eleusis. T a m właśnie, sądzę, że pod wieczór, a później ptze^ ca¬ łą noc, odbywają się tańce, których zaczątek stanowiła procesja A więc mamy do czynienia z dwoma zasadni­ czymi formami chorei greckiej czyli tej jedności tańca śpiewu i muzyki - choreja procesyjną gdńe ruch jest li niowy i choreą cykliczną edzie ruch odbywa sie DO okreeu c i s n r a w i a ze w s D ó L t e D r z v s z ł v c h wtaiemn. czanych zaczynają łączyć coraz ściślejsze więzy. ału było niemożliwe. Otóż w związku z tym ci, którzy wchodzą do miejsca wtajemniczeń po raz pierwszy ma­ ją prawdopodobnie zasłonięte oczy, są ślepi, są wpro­ wadzani - i tu znowu można przywołać to, co widzieli­ śmy w czasie ostatniego tygodnia - są wprowadzani przez mistagogów, to znaczy tych, którzy wprowadzają do misteriów, to znaczy tych, którzy byli już inicjowani i uczą każdego właściwego gestu. T o jest fizyczna obec­ ność i fizyczny kontakt pomiędzy mistagogiem a mistą. Najważniejsze wydarzenie misterium, właściwy dra­ mat, rozgrywał się w nocy. W tym momencie staję przed największym kłopotem, ponieważ to, co tam wła­ ściwie się działo, cały scenariusz rytualny, jest właściwie nie do opisania z powodów, o których mówiłem wcze­ śniej. Wiemy tylko, że tym, którzy przechodzili przez epopteję coś pokazywano. Mówi się, że pokazywano w milczeniu kłos zboża. Wiemy też, że dokonywano ja­ kichś czynności. C i , którzy mogli patrzeć, oglądali jakiś dramat, prawdopodobnie rodzaj pantomimy rytualnej. Znamy dwie formuły, któte wówczas wypowiadano. Jedna mówi: „pościłem, piłem z kykeon (kykeon to praw­ dopodobnie rodzaj odurzającego napoju), zabrałem z ki¬ ste (ze skrzyni), pracowałem (czy działałem), włożyłem do kakthos (do otwartego koszyka) i włożyłem z powro­ tem do kiste." Centralnym punktem tej formuły opisu­ jącej kolejne czynności mistów jest OWO „działałem", czy „pracowałem". O jakie działania czy prace tu cho­ dzi? Sugeruje się, że było to mielenie moździerzem cze­ goś, co służyło do przygotowania kykeon. Następnego dnia, pod wieczór wszyscy uczestnicy misteriów wchodzą na teren sanktuarium. Przechodzą koło Skały bez Radości, jakby można dosłownie przeło­ żyć jej nazwę, skały, która mitycznie jest związana ze zdarzeniem bodaj najistotniejszym w tej drodze zbolałej Matki w poszukiwaniu Córki, to znaczy z momentem, kiedy matka juz nie jest w stanie dalej poszukiwać, sia­ da na skale i pogrąża się w smutku i tam zostanie zna­ leziona przez dziewczęta, które poszły po wodę. M i ¬ nąwszy Skałę bez Radości, mistowie podchodzą do Miejsca Wtajemniczeń, wrzucają prosięta do dołów, do megara, a następnie zaczynają wchodzić do sanktu­ arium. Zaczynają wchodzić, ale nie wszyscy tak samo. Działo się tak dlatego, że pełne wtajemniczenie w m i ­ steria eleuzyjskie składało się z dwu stopni. Pierwszy, z w a n y myesis, czyli wtajemniczenie, stąd słowo miste­ rium - łacina to tłumaczy jako initiatio, czyli jako wpro­ wadzenie, wtajemniczenie, wejście. Było to jak gdyby wprowadzenie do obrzędów misteryjnych po raz pierw­ szy i dopiero przeszedłszy je można było w następnym roku przystąpić do drugiego stopnia, który nazywał się epopteja, to ogląd, widok. Już s a ni a nstz w a w ska­ zuje 'e w pierwszym stopniu widok patrzenie było nie­ możliwe w każdym razie w pewnych momentach rytu­ 147 Ale chociaż nie wiemy dokładnie, co działo się w środku, wiemy, co otrzymywali ci, którzy przeszli te wszystkie etapy wtajemniczenia. Otóż mogli uli! mieć nad"ieję na szczęsne życie po śmierci Prawdopodob­ nie podobnie jak w misteriach Bakchów dionizyj skich właśnie to jest istotna przyczyna dla której l u J-ie podejmowali decyzję o przystąpieniu do misteriów Następnego dnia wszystko stawało się ogólnodo­ stępne, społeczne. Składano wielkie ofiary, w atmosfe­ rze ogólnego święta ofiary te spożywano i ostatniego dnia, 23., wracano do A t e n . W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : Dziękuję bardzo. Chciałbym teraz zadać pytanie nawiązujące do tego o czym mówił wcześniej profesor Schechner, a miano­ wicie - z czym mieliśmy do czynienia wczoraj w nocy, w czasie obrzędu Santerii? (śmiech R. Schechnera). Ze­ spół z Kuby pokazał nam dwa widowiska: jedno, to społeczne w hali „Sokoła" i drugie, do którego trzeba być wprowadzonym i którego tajemnice nie powinny być wypowiedziane. Chcę przypomnieć fragment z Apulejusza, z Metamorfoz, którego używamy w na­ szym przedstawieniu, u jego końca. Brzmi on tak: „Usłyszałeś tedy, ale chociażeś usłyszał, trzeba żebyś nie rozumiał. Zobaczyłeś tedy, ale chociażeś zobaczył, trze- �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA ba żebyś nie rozumiał." Pojawia się też pytanie, z którą ze sfer, z tą społeczną, o której mówiła Maria Reyna przy okazji pokazu społeczności z Pueblo Taos. Mówi­ ła, przypomnę, że to co oni mogą zaprezentować, do czego są upoważnieni przez starszych i przez swoją spo­ łeczność to są tak zwane widowiska społeczne, jak ktoś tłumaczył „towarzyskie". A to czego nie mogą zapre­ zentować jest po drugiej stronie kurtyny i do tego trze­ ba być wprowadzonym. Więc z którą ze sfer należy wią­ zać powinność teatru dzisiaj - z tą społeczną, towarzy­ ską, czy z tą do której trzeba być wprowadzonym. Ri­ chard - proszę cię o zabranie głosu. Muszę jeszcze po­ wiedzieć, że wciąż nie wiem, czy stosunek Richarda do tego co się wydarzyło wczoraj był krytyczny czy apologetyczny. Widziałem go wczoraj przejętego... R i c h a r d Schechner: N o właśnie - w czasie wczo­ rajszego przedstawienia mieliśmy do czynienia z tym, co pozwolono nam zobaczyć. Byłem tam wczoraj z mo­ ją żoną i poruszaliśmy się po całej przestrzeni, by móc oglądać widowisko z różnych perspektyw. W pewnej chwili znaleźliśmy się w pobliżu ołtarza, za którym, za przykrywającą go zasłoną, coś się działo. Chciałem zo­ baczyć co, ale wtedy jeden z Kubańczyków powstrzy­ mał mnie i nie pozwolił m i tam zajrzeć. Dowodzi to, że nie wszystko zostało nam pokazane, że pokazano nam tylko to, co pokazane być mogło. I to jest strategia sto­ sowana przez wszystkich wtajemniczonych wobec świeckich. Rzeczy prawdziwe świętych nie wolno oglą­ dać, są one przeznaczone tylko dla wtajemniczonych. Z wczorajszym przedstawieniem wiąże się jeszcze jedna ważna rzecz, o której muszę powiedzieć. Prezen­ tacja rytuału afrokubańskiego na polskiej wsi, przed obcą publicznością jest zjawiskiem tego samego typu, jak prezentacja tańców z Bali w Paryżu, tych tańców, które stanowiły tak ważne odkrycie dla Artauda. Jak Państwo wiecie, ten pokaz został przygotowany przez władze kolonialne, a A r t a u d odczytał w n i m coś zupeł­ nie odmiennego, odczytał w n i m własne myśli. T a k i c h sytuacji było wiele i przedtem, i potem. Trzeba więc za­ pytać, k i m jesteśmy wobec prezentacji, która miała miejsce wczoraj? K t o jest kim, gdy rytuał kubański po­ kazywany jest w czasie festiwalu obcej publiczności. Je­ śli taka sytuacja się wydarzyła, to jej dopełnieniem po­ winna być autentyczna wymiana myśli oparta na zasa­ dzie równości. Bo inaczej zachowujemy się, jak koloni­ ści któtzv sa przekonani że Czarni maia tvlko ciała na które można patrzeć a B iali są tymi którzy paitrzą 'ba dają i analizują ' Zet>vśmv sie dobrze zrozumieli — sam czuie sie odno wiedzialny za to o co oskarżam was i wszystkich nas' Moia biała skóra jest c:ześcia mnie czesic i a m n moia „nr vwileirLna 7 nn vHa 7 Wtóra cliedwLłem n n lK-OioiiLdiizmie. nlnnXrniI / A il i, e \ZZ aiemne po jesieni Lan tego świadom swiduoiii. W wrzdjeniiic stosunki między kulturami to sprawa niezwykle deli¬ katna. Gdybym ja organizował to spotkanie, nalegał­ bym, by Kubańczycy siedzieli tutaj, by mogli zracjona­ lizować, zanalizować swoje doświadczenie. Byłbym jak najdalszy do zakładania, że działający przybyli z innych stron prezentują swe ciała i swą wiarę, ale nie mają in­ telektu. Nie zakładałbym też, że i my nie mamy głębo­ kich przekonań, któte wyrażamy ciałem, ale sami ich nie rozumiemy, nie potrafimy odczytać. Chciałbym wiedzieć, co o n i myślą o naszym Kościele. Chciałbym, by powiedzieli m i , co sądzą o moim żydostwie. Chcę] prawdziwej wymiany zarówno na poziomie fizycznymi jak i intelektualnym. Byłem pod wielkim wrażeniem f tego, co widziałem wczorajszej nocy byłem tympotu-F szony ale jednocześnie byłem bardzo mocno poiryto-[ wany wręcz rozsierdzony nierównościć| wymiany po między oboma grupami, (brawa sali). Włodzimierz Staniewski: Czasem emocje wypo­ wiedzi znaczą więcej niż sama jej treść. N i k t nie trak­ tuje naszych gości z Kuby jako ludzi, któtzy byliby przedmiotem, o n i byli głównym podmiotem naszego spotkania. Bardzo chciałem, żeby o n i byli tutaj dzisiaj. Schechner trzeba... (krzyczy): N o właśnie! Właśnie tak, gon sunt takii tak zwai ną, 1 niejs dza ofiar Staniewski (równocześnie): Przepraszam, Richatdi ca, j przepraszam cię bardzo... Chciałem, żeby dzisiaj tuby-p mięc l i . Robiliśmy nieprawdopodobne starania o to, ażefcf tymi przedłużyć i c h pobyt. Jeszcze do godziny siedemnaste); jest t wczoraj wydawało się, że zostaną dłużej. Niestety nie? Ic dało się tego ze względów organizacyjnych załatwić korę Trzeba wiedzieć, że wszystko, co wiązało się z ich poby­ nestc tem, było realizowane ściśle według ich instruktażu, co k i Nie odbyło się nic, czego Santero i Ernesto nie życzyli­ wą i r by sobie. M y byliśmy raczej uczniami instruowanymi : a gh i posługującymi, zakrystianami tej sytuacji. Chcę też powiedzieć, że po t y m wydatzeniu ja, jat również wielu innych, pomyślałem sobie, że na resztę życia muszę się głęboko zastanowić, czy mogę być reży­ serem teatralnym, czy nie powinienem raczej zostać za krystianem, posługującym ludziom odprawiającym ob­ rządki, związane ze swoją własną religią. I teraz proszę zwrócić uwagę, że na koniec Ernesto wypowiedział do syć ważne słowa, które mnie osobiście zaskoczyły, a 01 miał do ich wypowiedzenia prawo i miał mandat. Mia­ nowicie powiedział: tak wygląda nasza kultuta, jeste ście dobrymi ludźmi, cieszę się, że mogliśmy pokazai wam i odsłonić wam tajemnice i fragmenty naszej kul tury. Jesteście dobrymi ludźmi. I myślę, że z tym błogo sławieństwem powinniśmy pozostać. Aczkolwiek,. A h a ! I zdecydowanie protestuję przeciwko identyfiko waniu motywacji które skłoniły mnie do zaproszeni! 148 3ard2 książi Ri tę po Istotr rytuał jest n Ire ję, bo że pos na wi( działo w pen mentć �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA P A N E L O W A aik :h i3- :h m n, :ę ni ni li­ tej lie ić. >yZU. 'li» mi ak ztę zyza>bszę lo­ on iatezać ul¬ goko¬ nia coleczności ze wsi Honduras jako postawie kolonial¬ nej. Cale moje życie, cale moje 23-24 lata pracy, to 1 posługiwanie kulturom ludowym. Wszystkie wyftawy które zrobiliśmy, zarówno do wsi we wschodniej [południowej Polsce, jak również później wyprawy do fołeczności tradycyjnych i plemiennych za granicą to niebyło nic innego jak posługiwanie. W związku z t y m K tylko nie utożsamiam się. ale gorąco, gwałtownie ptotestuję przeciwko takiej identyfikacji. Myślę, że ma¬ m do czynienia z jakimś istotnym przełomem w stownku do kultur tradycyjnych. I nieprzypadkowo prókijemy szukać analogii między tym, z czego, uważamy, wyrośliśmy, czyli kulturą śródziemnomorską a współceśnie żywymi kultutami tradycyjnymi. Chciałem też, jfieli pozwolisz Richard - mam nadzieję, że ciągle jeiteśmy umówieni na kolację wieczorem - powiedzieć etakie zdanie: my ludzie z miasta bardzo często trak­ tujemy ludzi ze wsi jako egzotycznych. Egzotyka, tak iwany egzotycyzm, bym powiedział, przestał być kate­ gorią, która cokolwiek znaczy i która określa nasz stoanek.do zjawisk. To kiedyś było, dzisiaj nie ma czegoś takiego. Dzisiaj szukamy wzajemności między tym, co Bk zwanie wysokie i tak zwanie niskie. Między tak waną kulturą niską, czy tak zwaną kulturą prymitywktóra czasami uszlachetnia nas bardziej niż najważ­ niejsze teksty, a tak zwaną kulturą wysoką, która zbrzyianas i postponuje bardziej niż najbardziej krwawe To jest tak samo desperacka i rozpaczliwa pra­ ca, jak szukanie wzajemności i przerzucanie mostów :ądzy północą a południem, miedzy biednymi a bogaimi, I to jest to, co próbujemy robić. T o jest misja i to 'pposłanie tego spotkania i tego projektu. I chciałbym jeszcze powiedzieć, że mam głęboką po¬ L wobec tych ludzi, wobec społeczności, wobec Er­ nesto, wobec Santero, ponieważ o n i reprezentują coś, to kiedyś Jacek Dobrowolski nazwał bardzo ładnie ży­ ta inteligencją, za którą stoi obszerna wiedza dotyczącagłębokich strun natury ludzkiej i wobec tego jestem bardzo pokorny mimo, że pewnie przeczytałem więcej książek niż oni. : Otóż ja sobie myślę tak, że człowiek ma wiele róż­ nych potrzeb. Jeżeli ma potrzebę rytu, idzie do kościo­ ła. Jeżeli ma potrzebę poznania tego, co było kiedyś, co było przeszłe, najczęściej idzie do muzeum. Jeżeli ma potrzebę nauki, idzie do szkoły. Takie potrzeby ma również artysta. Jeżeli artysta ma potrzebę rytu, szuka go w teatrze. Jeżeli chce poznać przeszłość, idzie do guślarza. Jeżeli ma potrzebę nauki, idzie do bajarza. Teatr znaczy tyle, ile znaczy. Teatr jest do patrzenia, do widzenia, do postrzegania. Natomiast ryt, najpro­ ściej mówiąc, nie wnikając w jakieś ustalenia o szcze­ gółowym charakterze, ryt to działanie. Zresztą była 0 tym mowa w dwóch bardzo pięknych wystąpieniach, szczególnie w tym, które traktowało o misteriach eleuzyjskich. Trzeba działać. Jest proszę Państwa takie zdanie, które ja powtarzam dość często, wypowiedziane przez wielkiego twórcę polskiego teatru, zmarłego wiele lat temu: „teatr stwo­ rzył Bóg dla tych, którym nie wystarcza Kościół". A n o jeśli tak, to można by rzec, że tutaj nam się jakoś roz­ wiązuje ta sprawa rytu i teatru. Teatr to nie ryt, bo to jest to miejsce inne, które Bóg stworzył. Proszę Państwa, guślarz pośredniczy między ezoteryką a egzoteryką, zna dobrze obszar ziemi i nieba, w którym jest. Ja posługuję się tutaj t y m określeniem „obszar ziemi i nieba" za Staniewskim, który wielo­ krotnie bardzo pięknie o t y m mówił. Obszar tej ziemi 1 tego nieba, na którym jestem, guślarz zna i my o t y m wiemy. Bajarz to jest ten, który bając, mówiąc otwie­ ra drzwi i do chaty wkracza rozgwieżdżone niebo, które sprawia, że gwiazdy włączają się w narrację, włączają się w tę opowieść. T a k właśnie pisze o t y m Mickiewicz w Lekcji X V I i jeżeli myślę o bajarzu, to myślę o n i m z perspektywy tej lekcji. Jest tutaj jesz¬ cze proszę Państwa pieśń. Pieśń, która, znowu posłu­ gując się słowami Wieszcza, co zresztą mieści się w porządku naszych rozmów tutaj, jest arką przymie­ rza między dawnymi i nowymi czasy. A więc mamy parę tych elementów. Proszę Państwa - wczorajszy rytuał. T o jest tak, przykro m i rzec... Ja mam tyle lat, ile mam i jeszcze n i ­ gdy nie odwiedziłem przybytku, który się nazywa peep¬ Richard Schechner: Uznaję tę postawę szacunku, K pokorę, ale nie zmienia ona nierówności sytuacji. -show. Natomiast wczoraj czułem się tak, jakbym po­ Istotne pytanie brzmi bowiem, k i m jesteśmy oglądając szedł do peep-show. Niby wiem, jak to wygląda, ale rytuał wyrwany ze swego naturalnego kontekstu, jaka niewiele z tego wynika dla mnie i jest m i trochę wstyd. A n o właśnie, bo się pytam, czy to był teatr, czy to był jest natura naszego patrzenia? rytuał. Jeżeli to miał być teatr, to miałem prawo tam być, jeżeli był to był rytuał, to przykro m i , że odwiedzi­ Ireneusz Guszpit: Czy można, czy można? Dziękułem peep-show. I % bo na razie, proszę Państwa, odnoszę takie wrażenie, Wiemy od dawna, że teatr nie jest życiem i wkracza­ \ ieposadzono nas tutaj, żebyście Państwo mogli patrzeć nie życia do teatm nie wychodzi teatrowi na zdrowie. ! nawięcej osób. Ja chciałbym się odnieść do tego, co się N a pewno Państwo znacie tę piękną historię, kiedy falo wczoraj, ale chciałbym się do tego odnieść Konstanty Stanisławski pracował nad Potęgą ciemnoty i perspektywie trochę szerszej, bo to był jeden z ele­ Lwa Tołstoja i jako dwoje ekspertów sprowadził sobie mentów tego, co się dzieje tutaj przez parę d n i . 149 �wieśniaka i wieśniaczkę, którzy mieli sprawdzać, jak wygląda praca nad Potęgą ciemnoty, czy to jest zgodne z tym, jak faktycznie wygląda wieś rosyjska w guberni tulskiej. W pewnej chwili członkowie zespołu doszli do wniosku, że owa wieśniaczka mogłaby zagrać małą scenkę. Kiedy zaczęła grać jako naturszczyk, wtedy się okazało, że i n n i aktorzy nie mają, co tam robić, że jej prawda i wyrazistość jest tak mocna, że przeszkadza. Więc postanowiono ją usunąć z pietwszego planu i gdzieś tam ustawiono w tylnych rzędach. A l e jej śpiew i wizerunek b y ł tak mocny, że nadal skupiała uwagę wszystkich, postanowiono zatem zostawić tylko głos, który biegł spoza kulis. Okazało się, że to również było złe. Więc wreszcie postanowiono coś — i to jest piękna puenta - otóż głos jej tylko płynął z taśmy. Okazuje się, że żvcie musiało wviść z teatru bo jeżeli w n i m bvlo to teatr się kończył. Piękna historia, bardzo piękna o p o , wieść N o wiec właśnie - t a k jak teatru nie można la c z v ć z żvriem nie można wnrnwadzać żvcia do teatru rak samo mvśle w teatrze rvt nnimnwanv tak iak hvłn t o w i d a ć n i e m a I I « ł - z i a w i a r i w i e m o tym od wczoraj na pewno. Jaki jest więc sens takich z w i ą z k ó w , takich złączeń, które mają miejsce tutaj w trakcie tych naszych spo­ tkań. A n o sensem jest transformacja, czyli to twórcze spożytkowanie wyprawy. Człowiek powinien wyprawiać się, by odsłonić. Należy dokonać twórczej ttansformacji tego, po co się wyprawiło. T o samo odnosi się do tej twórczej wyprawy artystów w stronę rytu, wyprawy ar­ tystów w stronę bajarza, wyprawy artystów w stronę guślarza i w stronę pieśni. Dla mnie takim przykładem bardzo pięknym na dokonanie takiej właśnie transfor­ macji są Metamorfozy, które od jakiegoś czasu prezentu­ je nam teatr „Gardzienice". T o jest właśnie przykład na działanie, o którym mówię i które jest m i bliskie, spójrzcie jednocześnie, że oni nie są w historii, o n i nie w rycie oni nie sa w micie )ni« ą we współczesno­ ści we w s D Ó ł c z e s n v m świecie ze wsDÓłczesnvm czło wiekiem - ten człowiek to chyba bardzo mocno jest Po¬ lak mimo ^e także i Każdy — i są z tym tak mocno że ja nie wiem czv można bvć bliżej Gardzienice" to przy¬ kład że możliwa jest taka droga, w której teatr szanuje ryt i pozostaje w dalszym ciągu teatrem, czyli tym, co „Bóg stworzył dla tych, którym nie wystarcza Kościół". wr orai 7 Włodzimierz Staniewski: Ja jestem fundamen­ talnie na nie w stosunku do wypowiedzi doktora Guszpita i ... Ireneusz Guszpit: Ja się nawet cieszę, że tak jest. Włodzimierz Staniewski: Ja bym bardzo prosił, ażeby uważać na porównania i na używanie terminolo­ g i i szczególnie wtedy, kiedy terminy dotyczą zjawisk, z którymi się nie miało do czynienia. N o więc Irku - je­ żeli nigdy nie byłeś w peep-show, to nie opowiadaj 0 peep-show. T o jest sprawa, która, jak wiesz bardzo mnie mocno dotyka - taki rodzaj porównania, który zbrudza tamto doświadczenie, ponieważ nie jest to do­ świadczenie sytuujące się w przestrzeniach klubów pla­ cu Pigalle. Wprost przeciwnie - mieliśmy do czynienia z doświadczeniem o wyjątkowym poziomie moralności, gdzie wszystko, co dotyczy podstawowych racji związa­ nych z etyką zostało uchronione i przekazane nam ja­ ko pewnego rodzaju przesłanie. Podczas kiedy w peep" -show mamy do czynienia z deprecjacje! wartości etycz¬ nych, mamy do czynienia ze wszystkim, czym się brzy­ dzimy. Ireneusz Guszpit: Ja nawet jestem rad, że my się nie rozumiemy. Może tak musi być. Włodzimierz Lengauer: Pozwolę sobie tylko przy¬ pomnieć banalną rzecz z mojej, oczywiście, dziedziny. Mianowicie związki teatru i obrzędowości nie s ą wca­ le takie proste, a że istnieją nie ulega najmniejszej w ą t ­ pliwości. Geneza obrzędowa teatru starożytnego, te­ atru greckiego jest rzeczą na pewno wszystkim Pań­ stwu doskonale znaną. Znana jest Państwu zapewne w postaci owej teorii, którą s i ę czasem nazywa teorią Arystoteles-Wilamowitz, bo jej początkiem jest słynny fragment Poetyki Arystotelesa, którego interpretację rozwinął później jeden z najwybitniejszych filologów nowożytnych U l r i c h v o n Wilamowitz-Moellendorf. Teoria nie jest może do końca słuszna, dzisiaj bywa często kwestionowana, ale to, że u podstaw nie tylko tragedii jako gatunku, ale teattu właśnie leży obrzęd dionizviski iest rzeczą niewątpliwa Co wiecei można D o w i e d z i e ć że w oewnvm momencie wtedv kie dv te a t r erecki nowstawał istniała svtua'cia trochę może nodobna d o rei kroräsmv w c z o r a i obserwowali O t o bowiem zdaniem p e w n e j bardzo wvbitneeo uczone on tworrv i e n W i % m o z l i w v r h t e o r i i w v i a s n i a i a r v r h genezę obrzędową teatru greckiego, Waltera Burkerta, teatr, przedstawienie rytualne bierze s i ę z rytuału ofiarnego. Następuje składanie ofiar przez wąski krąg uczestników obrzędu - tego, co zabija oraz tych, co stoją obok i wznoszą pieśń. Ta pieśń jest skonwencjo­ nalizowanym, zrytualizowanym krzykiem rozpaczy, że oto zadaje s i ę śmierć, wobec tego jest i autentyczna, 1 trochę zagrana, ale przecież pozostaje w niej przede wszystkim przeżycie ludzi biorących udział. Dopiero gdzieś dalej jest ten inny krąg ludzi i z niego dopiero potem powstaje theatron, czyli miejsce, skąd się patrzy. Ale ci co patrzą - nawet w t e j koncepcji, która odno­ si się też do A t e n w V wieku, kiedy istnieje tekst lite­ racki, kiedy istnieje teatr - ci patrzący, ta publiczność, k t ó r a patrzy, na tych którzy coś tam przedstawiają, coś 150 �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA Obrzęd Santería. Zespól Jagüey. Kraków 2000 „Misteria, Inicjacje". Fot. Joanna Holcgreber rzeczywiście czynią na t y m miejscu, które się nazywa­ ło orchestra - ci patrzący, ci którzy siedzą w theatron są też uczestnikami obrzędu, bo cale przedstawienie te­ atralne, łącznie z obecnością publiczności jest auten­ tycznym obrzędem. I przypomnę, proszę m i wybaczyć, rzecz już tak najbardziej banalną - widzi się w teatrze, w tragedii antycznej czasem rzeczy okropne, rzeczy straszne. I jest paradoksem tragedii, że oglądanie cier­ pienia ma przynieść przyjemność. A l e idzie przecież o to, żeby ta przyjemność z oglądania cierpienia, prze¬ praszam z a banał, prowadziła do katharsis. Tomasz K u b i k o w s k i : Kilka rzeczy m i się nasuwa. Pierwsza: zawsze, kiedy słyszę, że teatr powstał z ob­ rzędu, zadaję sobie pytanie: a co musiało się stać po drodze, żeby z obrzędu powstał teatr? Najkrócej to u j ­ mując - mam poczucie, że teatr, który się wyodrębnił jako zjawisko w miarę (nie zawsze) autonomiczne, wiodące pod swoją nazwą względnie niezależny byt kulturowy - jest czymś pomiędzy, czymś na styku bar­ dzo różnych obszarów, z których tylko jednym (naj­ częściej i najchętniej podkreślanym, bo to tradycja najwyższa) jest obrzęd religijny, czy też T T i i s t e r i u n i re¬ ligijne. Z równym przekonaniem można by chyba po­ wiedzieć, że teatr równie dobrze wywodzi się Z OSZU" s t w a na t a r g u że równie dobrze wywodzi się ze stręczycielstwa, czy z kłamstw wszelkiego rodzaju, czy z godowej albo i nie-godowej rywalizacji... można rzec, że wiele tych sfer - jedne szlachetne, inne wsty­ dliwe, jedne zaliczane do godnego dziedzictwa inne do kłopotliwego brzemienia - musiało się złożyć, żeby powstał właśnie teatr: teatr w swojej cudownej anar­ chii, polimorficzności, nieprzewidywalności i przeko¬ rze, w jakich go znamy. Teatr się wymyka, obrzędowi także - i przyznaję, że do takiego jego międzybytu je­ stem mocno przywiązany. Druga rzecz - ja owszem, byłem w peep-show, panie Irku, ale to m i zupełnie nie przypominało tego, czego doświadczyłem wczoraj w nocy. I nie uwierało mnie także to, o czym mówił profesor Schechner. Ja nie pró­ bowałem wprawdzie wejść za ołtarz, ale nie próbowa­ łem też tego nigdy w czasie mszy katolickiej i wcale nie miałem wobec tego poczucia, że doświadczam z tej mszy tylko tyle, ile m i wolno. Miałem poczucie, że par¬ tycypuję w pełni - tylko w roli, która jest dla mnie przewidziane; że ten dramat, który się rozgrywa (bo to jest niewątpliwie dramat), ma swoje wstępne ustalenia dotyczące porządku przestrzennego, dynamiki grup i zachowania jednostek, które w n i m uczestniczą - ze istnieje tu po prostu pewna struktura której jestem częścią i której nie oowinienem za bardzo zakłócać o ile rzecz ma sie dooelnic w otóle A zatem nie musi sie to wiązać z kontekstem kulturowym z obcością wo bec jakiejś religii czy zakorzenieniem w niej. W noc- 151 �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA Obrzęd Santería. Zespół Jagüey. Kraków 2000 „Misteria, Inicjacje". Obrzęd Santería. Fot. Joanna Holcgreber nym obrzędzie uczestniczyłem oczywiście jako człowiek obcy, który wprawdzie teoretycznie wie co nieco o Santerii, ale z pewnością nie jest w żaden sposób oswojony z tymi bogami. I w związku z tym, jednym z naturalnych pytań, jakie się w głowie pojawiały, było pytanie, które zadawał sobie wspomniany dzisiaj Kerenyi. O n się zastanawiał, co jawiło się starożytnym Gre­ kom jako Hermes? Ja nie potrafię oprzeć się pytaniu: co jawiło się naszym wczorajszym gospodarzom jako Ochum czy Obatalia? I to jest dla mnie pytanie wyj­ ściowe: mam poczucie, że zadając je, stawiam się wo­ bec obrzędu w uczciwej sytuacji wyjściowej. lonialnymi tęsknotami i zaszłościami. Z drugiej jednak strony jesteśmy w kraju, który pod koniec X V I I I wieku został rozebrany na kolonie przez państwa, które wła­ snych kolonii zamorskich nie miały i tutaj szukały do­ datkowego terytorium. Nas w dużej mierze potrakto¬ wano jako „tubylców", pamięć o tym głęboko wrosła w tutejszą kulturę i stała się nieodłącznym składnikiem tutejszej świadomości, czy nawet tutejszych schizofre­ nii. Kiedy czytam dzisiejsze analizy kultur postkolonialnych, w wielu miejscach przypominają m i one polską kulturę X I X wieku. O tym rozdwojeniu świadomości warto chyba pamiętać. Trzecia rzecz - bezpośrednio do profesora Schechnera, którego postkolonialne uwagi rozumiem. Będąc akurat w miejscu, w którym Pan się dzisiaj znalazł, trze­ ba jednak chyba wziąć pod uwagę specyficzny czynnik lokalny. Pewnie, jesteśmy tutaj białymi ludźmi i uczest­ niczymy w kulturze białego człowieka, łącznie z jej ko- Czesław R o b o t y c k i : Przysłuchując się tej rozmo­ wie mam uwagę metodologiczną, wartą chyba podkre­ ślenia. Niektórzy badacze bardzo łatwo posługują się w naszych rozważaniach analogią między rytuałem greckim a kulturą współczesną, szczególnie między ry- 152 �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA tuałami ludowymi a tradycjami greckimi. Pytanie czy można ich szukać i dowolnie takich analogii używać jest właśnie kwestią metodologiczną. T e n rodzaj postę­ powania to stara koncepcja, jeszcze ewolucjonistyczna. Za metodologią porównywania stoi X I X - wieczna myśl etnologiczna dzisiaj już anachroniczna. Współcze­ śnie, szczególnie strukturaliści i semiotycy, kiedy po­ szukują archaiki, czynią to w inny sposób. Śledzą mia­ nowicie transformacje i konteksty rytuałów, żeby do­ chodzić przede wszystkim do znaczeń, a nie do po­ wierzchownych analogii. T e n rygor postępowania jest niezwykle ważny, ponieważ w założeniach ewolucjonistycznych przyjmowano jedność i stałość ludzkiej psy­ chiki bez względu na to, gdzie i kiedy rytuał na świecie występował. W t y m typie rozumowania analogie moż­ na bvło stosować z przekonaniem że dotyczą one esen­ cji ludzkiego sposobu bycia w świecie. Ponieważ ten wszędzie powinien być taki sam wiec nawet różnice czasowe i geograficzne nie nrzeszkadzały analogiom Tvmczasem kmvczne nurty myśli antropologiczne! ciu. Udało m i się psim swędem dostać do kaplicy świę­ tych Piotra i Pawła, która w ciągu całego roku służy ja­ ko miejsce odprawiania mszy katolickich. Tej jedynej nocy i tego jedynego poranka może wejść do kaplicy kilka lub kilkanaście kobiet, które odprawiają rytuał. Proszę zwrócić uwagę - w kaplicy katolickiej. Również mogą być tam obecni niektórzy członkowie ich rodzin. Pozostaje jedna jedyna osoba spośród gremium kościel­ nego. T o jest zakrystianin, który czyni posługę wobec zdarzeń podobnych do tego, w którym uczestniczyliśmy wczoraj. Są to zdarzenia, które odwołują się do stanów transgresji, mamy tam do czynienia z owładnięciem, mamy do czynienia z czymś, CO z medycznego punktu widzenia nazwalibyśmy zarówno stanem epileptycznym, jak i kataleptycznym, mamy do czynienia ze śpiewami, z krzykami, z bieganiem wokoło ołtarza oraz z wbiega¬ niem poziomo do pewnej wysokości na. ściany przez sta re kobiety. Mnie sie udało tak jak powiedziałem osim swędem tam dostać Oczywiście możecie sobie Państwo wyobrazić co sie dzieie z człowiekiem który iest podda które skuniaia sie na nosznkiwaniach sensów i znaczeń ny nresii rakich wrażeń poszczególnych kultów, koncentrując swoje zaintere­ sowania przede wszystkim na aspekcie synchronicz­ nym. Spojrzenie synchroniczne jest bardzo ważne i do­ piero gdy je zastosujemy, rekonstrukcje archaicznych kultut, bo takie przecież semiotycy też czynią, nabiera­ ją innego wymiaru i służą innym celom. Wątpliwości, które się t u pojawiły w związku z pytaniem czy jesteśmy w stanie zrozumieć, odczuć sposób widzenia i przeży­ wania świata charakterystyczny dla kultury archaicz­ nej, skłaniają mnie do odpowiedzi, że niestety nie, że jest on dla nas niedostępny. Ciągle obracamy się w krę­ gu własnego doświadczenia, z którego nie możemy się wyrwać. T o jest w antropologii problem, o którym nie­ zwykle dużo się mówi. J e l o t y s i e n n y tłum Richard Schechner: Skoro już mówimy o rytuale i teattze. T o w Europie przyjęło się twierdzić, że teatr powstał z rytuału. W Indiach na przykład jest całkiem odwtotnie - tam najpierw jest teatr, który dopiero w trakcie swego rozwoju nabiera cech rytuału. Cała ta sprawa nie jest więc wcale taka prosta. Choć jeśli spoj­ rzeć na nią z nieco innego punktu widzenia, to może stać się jasna. Zarówno rytuał jak i teatr są przecież w i ­ dowiskiem , tyle tylko, że widowisko to może pełnić różne funkcje - kultowe lub teatralne. 1 Włodzimierz Staniewski: Granica między miste­ rium a teatrem, który ma funkcje przede wszystkim spo­ łeczne bywa granicą bardzo ażurową. Opowiem o jed­ nym wydarzeniu, którego doświadczyłem. Mianowicie uczestniczyłem w rytuale tarantyzmu w Galatina d i Lecce w Pulii, miałem wtedy dwadzieścia parę lat. Jed­ no z najbardziej porażających doświadczeń w moim ży­ Na zewnam rei kanlicy iesr który d y s y żądza wdarcia sie do 7 środka. Tak właśnie - jak na każdym jarmarku, jak na każdej fieście, jak na każdym festiwalu, jak na każdej paradzie religijnej - tłum po prostu dyszy żądzą wdarcia się do środka. Jest on otoczony i hamowany przez kor­ don policji, więc do kaplicy n i k t się nie może wedrzeć. W pewnym momencie jedna z kobiet wpada w stan tak granicznego owładnięcia, że nie wystarcza jej zamknię­ ta przestrzeń sakralna. Wówczas obecni posługujący te­ mu rytuałowi, czyli zakrystianin oraz rodzina tej kobie­ ty otwierają dźwierza kościoła i ona wybiega w stanie owładnięcia na zewnątrz i odczynia coś, co już nie jest rytuałem, nie należy do sakralnej, zamkniętej części zdarzenia, ale staje się tylko i wyłącznie teatrem, ponie­ waż te kilka tysięcy ludzi patrzy na jej taniec, który jest tańcem, twierdzi się, pająka. Później jest zabierana do środka i znów cale doświadczenie przechodzi w sferę za­ krytą, hermetyczną, ezoteryczną. Mnie osobiście inte­ resują takie zjawiska, aczkolwiek ten Festiwal, zwróćcie Państwo uwagę jak on jest skonstruowany — nie jest on Festiwalem, który miałby w sposób doktrynerski propa*" gować jeden typ zjawisk. Dzisiaj na przykład będziemy uczestniczyć w koncercie, w którym pieśni starożytnej Grecji śpiewać będzie jeden z najbardziej filharmonicz nych chórów najbardziej znanych chórów który pod przewodnictwem Anne Belis zaimuie sie rekonstrukcja autentycznych reliktów i zabytków starożytnej Grec i Mieliśmy również do czynienia z widowiskam kostiu mowymi należą mi do tei soołecznei sfery spełniaia rei 7 o w i n n n ś H h L i e i J w L y s k i e 7 inne ^ Zltru niż i a k i L w k Ale^w Rzecz, w ^ „ czym rzecz? ^ „ pewnym . „ „ , ^pyta^ F m u , Które w a r t o sooie m o ż e teraz zaaac i się w d r u g i m c z ł o n i e t y t u ł u p r o j e k t u , k t ó r y z a p r o p o n o - 153 �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA wałem - inicjacje. Rzecz w systemie wartości etycz­ nych. Jak należy tworzyć system wartości etycznych również na terenie teatru? Czy powinien teatr posiadać system wartości etycznych? I jeżeli tak, to czy nie powi­ nien czerpać z wartości etycznych, które zachowane są w tradycjach misteriów, w tradycjach rytu? Ponieważ jak wiemy teatr, który spełnia funkcje społeczne, który spełnia funkcje towatzyskie, tych wartości etycznych nie posiada. One są albo znieprawione, albo zdegrado­ wane. Pod względem etyki teatr, ten teatr towarzyski, jest zupełnie czczy. I to jest kwestia, która mnie intere­ suje osobiście. L e c h T r z c i o n k o w s k i : Chciałem zwrócić uwagę na kilka drobnych punktów. Pierwszy problem, który był tu już w różny sposób omawiany, to problem związku pomiędzy rytuałem i teatrem problem przejścia od ry­ tuału dionizyjskiego, od składania ofiary krwawej do teatru, to znaczy do pojawienia się widzów i do poja­ wienia się czegoś, co można nazwać sztuką teatralną. Otóż tym punktem przełomowym jest przede wszyst­ kim pojawienie się imiennego poety, który pisze tekst, jest twórcą i jest nauczycielem chóru. Chór zaczyna śpiewać jego pieśń, a nie pieśń tradycyjną. I to jest to, o czym chciałem mówić - nie tylko ciągłość tradycji ale także przerwa w tej ciągłości, przerwa jaką jest poja­ wienie się twótcy Takie przerwy są dla kultury i dla nas niezwykle istotne. T o jest problem tych wyłomów w ciągłości tradycji Być może - jak ktoś powiedziałwynalezienie dru J e m aktora nrzez Aischvlosa iest nai ważniejszym wynalazkiem ludzkości. Dtugi problem dotyczy tego, co tutaj oglądaliśmy. Mówiąc o tym, chciałbym użyć ogólnego schematu ko­ munikacji pomiędzy nadawcą i odbiorcą. Otóż sądzę, że poszukiwanie nowych nadawców wynika z potrzeby poszukiwania, czegoś nieznanego, co wykracza poza nasze doświadczenie. Być może jest tak, jak jest w do­ brym małżeństwie, które sobie już wszystko powiedzia­ ło i wobec tego się znakomicie rozumie - język nadaw­ cy jest identyczny z językiem odbiorcy i w związku z tym nie ma już nic ciekawego do powiedzenia. A więc szukamy kogoś na zewnątrz. I teraz chodzi o to, k i m bę­ dzie ten ktoś - czy będzie to coś przelotnego, czy będzie to nasza nowa miłość. Poruszano tutaj już problem analogii i jej niewystarczalności. Jeżeli nie analogia, to trwały, znaczący układ. I znalezienie tego trwałego znaczącego układu w badaniu zewnętrznego wobec nas tekstu jest chyba istota tych właściwych poszukiwań teatru, poszukiwań nowego rytu dla teatru Zbigniew T a r a n i e n k o : T o chyba oczywiste, że bez dotykania najważniejszych rzeczy etycznych nigdy nie było teattu. Jeżeli to zostało zagubione, to znaczy, że coś się złego w teatrze stało. I w tej perspektywie wypo­ wiedź doktora Guszpita nie by\a zrozumiana-, porówna­ nie z oglądaniem peep-show dotyczyło zasad moral­ nych. Wczoraj byliśmy podglądaczami, n i k i m więcej. Nie mogliśmy być uczestnikami, nawet jeżeli ktoś czy­ tał jedną książkę, nic nie wie o tamtej kulturze. Byli­ śmy też nimi, bo tak był skonstruowany rytuał: mogli­ śmy zobaczyć raczej plecy znajomych lub nieznajo­ mych. Można było pójść trzy kroki dalej i podskakiwać, jak zrobiło parę kobiet, albo dać się tłumowi nosić. Co to wczoraj było? Czy to był rytuał, czy - teatt? I rytuał, i teatr, wszystko jest przecież pomieszane. Po­ lowa siedzących przy t y m stole może stworzyć teorią rytuału, czy teatru, podzielić to na gatunki, pociąć pod różnymi kątami: ze względu na stmkturę, dramatur­ gię, kulturę, jakąś moralną prawdę, związki z innymi rzeczami, czy widowiska. T o są worki, które nie wiado¬ mo czemu służą. Zajmowałem się kiedyś genezą teatru greckiego i teoriami genezy. Różne rzeczy tam można znaleźć, ale jeden punkt jest ważny - teatr powstał, kiedy rytuał przestawał być rytuałem - obrzęd uległ ześwieczczeniu. Zasadnicza intencja funkcjonowania te­ atru jest inna niż rytuału. Nie możemy dojść do bo­ gów, którzy są nam obcy, do wartości, które nie są na¬ sze. Nie możemy uczestniczyć w cudzym rytuale. Do­ pięto jak to wszystko weźmiemy w nawias zaczynamy go oglądać, ale wtedy zaczynamy oglądać tylko teatr. T a k i teatr wczoraj był, choć nie wiem do jakiego stopnia to, co się działo w t y m obrzędzie było wyreży­ serowane, do jakiego prawdziwe. Jednak upadki ko­ biet, które oglądałem - upadały, a potem szybciutko wstawały i wracały - nie były do końca opętaniem, lecz robieniem opętania - grą aktorską. Czy jest w tym coś złego? Myślę, że nie, oczywiście, że nie, ale zabija­ na kura była kurą, a gołąb gołębiem. Wydaje m i się, że okrutne, rytualne zabawy z gołębiem nawet mniej wrażliwe osoby przyprawiały o niechęć do tego wszyst­ kiego. I można mieć na to alergię. Co my z tego możemy mieć? Możemy niewątpliwie poznawać obcą kulturę. Nie możemy natomiast być uczestnikami, chyba że ptzemontujemy sobie to, co ist­ nieje wewnątrz nas. Czy nam się to uda i czy jest po­ trzebne? T o pytanie. Wydaje m i się, że zupełnie niepo­ trzebne, że można żyć tak, jak się żyje w tej chwili. Co by warto było zrobić? Uporządkować pojęcia. Sądzę, że rytuały zwierzęce nie mają wiele wspólnego z rytuałami typu msza katolicka, a także z różnego rodzaju rytuała­ m i społecznymi, na ptzykład z panelami, festiwalami, czy sympozjami. I jeżeli to sobie troszkę uporządkuje­ my, powiemy, że teatr nie jest na przykład pokazywa­ niem Lunatyków Brocha - olbrzymiej prozy serią bar­ dzo pięknych obrazków - tylko czymś, co ma w sobie konflikt i musi być czymś dramatycznym, możemy w ten sposób coś wyjaśnić ewentualnie łatwiej sie ze sobą nie zgodzić. 154 �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA Jeszcze jedna sprawa - zgubiliśmy tutaj coś po dro­ dze - mianowicie magię. Mówimy obrzęd, rytuał, ini­ cjacje - ale inicjacje to wychowanie, forma wychowa­ nia, taka szkółka niedzielna, archaiczny kurs dokształ­ cający, a misteria, to nauka religii. T o wszystko można objąć w perspektywie dawnej nauki i już. A l e w t y m wszystkim, i w teatrze, i w sztuce jest coś, co przypomi­ na opisy różnego rodzaju czynności magicznych doko¬ nywane przez tych przeklętych ewolucjonistów, którzy do tej pory pokutują w umysłach bardzo wielu huma­ nistów. Stworzyli o n i różne teorie magii. Znaleziono dwa szeregi nieprzyległych do siebie czynności, dwa niewspółmierne ciągi - mówi się tam jakieś słowa, a jest to zaklęcie magiczne, które ma spowodować coś konkretnego. Zabija się jakąś kurę, po to żeby duch ja­ kiejś tam boeini w s t a D i ł akurat od nasa w dół albo od i s iv V i pasa w górę. A l b o trzeba zabić koguta, żeby to się sta­ ło. I tak mniej więcej wysiada maeia - w y k o n u j e sie i a kieś czynności J U o w f c d a sie iakieś słowa i oczekuie się określonego skutku. Włodzimierz Staniewski: Ja myślę, że trochę banalizujesz. Zbigniew T a r a n i e n k o : Nie, opis magii jest właśnie mniej więcej taki. T o nie s ą . . . Włodzimierz Staniewski: Ja chcę tylko powie­ dzieć, że kury i koguty są dobierane według... Zbigniew T a r a n i e n k o : Są różnego rodzaju przepisy, a podręcznik czarnej magii, daje rzeczy niesłychane. Mówię tu o niewspółmiemości dwóch szeregów, to zna­ czy słów, działań i oczekiwanego skutku. Ryty, to nie tyl­ ko modlitwy prawdziwe i prawdziwe ofiarowania czegoś. Magia jest w tym, że za ofiarowanie ktoś chce czegoś konkretnego, to znaczy - między aktem ofiarowania, ży­ czeniem i realizacją - nadzieję na spełnienie. Są takie momenty w rytach, ofiatach, w teatrze, że magii nie ma, ale jest bardzo dużo momentów, że jest. Nie mówiliśmy o niej. W sztuce też jest, szczególnie w plastyce. W i e m od malarzy, że w akcie malowania bardzo często i m się coś takiego zdarza: nagle coś się zapętla, zamyka - i jest akutat to czego oczekiwali. Może w teatrze też jest. Jest to tównie ważne źródło wszystkiego, jak rytuał. Rzecz ieszcze bardziej tajemnicza nieznana trudna do roznoznania kiedy ze względu ńa jakieś działania nie takie jak planowaliśmy, coś jednak następuje Włodzimierz Staniewski: Może powiesz o swoim wczorajszym doświadczeniu osobistym. Widziałem, że zostałeś dotknięty. Zbigniew T a r a n i e n k o : Nudziłem się okropnie. Włodzimierz Staniewski: A l e widziałem, że zosta­ łeś dotknięty wczoraj. Zbigniew T a r a n i e n k o : Tak, oczywiście. Upodo­ bał mnie sobie ten szaman z pierwszej części. D w u ­ krotnie się do mnie zwracał. Stałem pod ścianą, żeby oszczędzić oczy - reflektory raziły. Szaman dwukrot­ nie dotknął mnie zdejmując jakby „złą energię" - jeże­ l i się tak dotyka od szyi po ramiona, to ściąga się tą energię. Miał rzeczywiście niebywałą siłę w rękach, którą odczułem jako zenergetyzowanie. Może uważał, że jestem pełen niepotrzebnego w t y m rytuale napię­ cia, że chętnie bym jednak wszedł w jego środek? Nie było tak jednak. Włodzimierz Staniewski: Bardzo przepraszam, ale muszę interweniować, żeby w czasie tak ograni­ czonym. .. Zbigniew Taranienko: Jeszcze dwa zdania. Santeria trwały sześć godzin, było tam teatru na 45 minut, może na pół godziny - świetnego. Po wcześniej zobaczonym spektaklu „Gardzienic" pomyślałem, że następny wie­ czór, na który wszyscy tak bardzo czekają będzie gorszy, że wszystko będzie to mniej interesujące niż teatr, który robi Staniewski. Nie zawiodłem się. Mnie to nudziło, chwilami było coś interesującego, a nie mogło wciągnąć, bo ja w te bóstwa nie wierzę. Nie mogę wierzyć. Włodzimierz Staniewski: Skoro się mówi o aler­ giach, to ja mam ochotę ogłosić początek końca post­ modernizmu. I zrobię to: ogłaszam początek końca postmodernizmu. Teraz pan profesor Danielewicz pro­ sił o głos. Jerzy Danielewicz: Chciałbym oderwać się na chwi­ lę od bieżącej dyskusji i wrócić do dzisiejszych wystąpień, świetnych moim zdaniem, pana profesora Lengauera i pana doktora Trzcionkowskiego, pewien aspekt rozwi­ jając. M o i m zdaniem profesor Lengauer dokonał bardzo ciekawej interpretacji najbardziej dionizyjskiej tragedii, interpretując ją pod kątem sophia - mądrości, identyfi­ kowanej z sophrosyne - umiarkowaniem, przestrzega­ niem porządku, ładu społecznego. A więc w kategoriach dość na pierwszy rzut oka zaskakujących. Gdy się przyj­ rzeć temu pojęciu, to rzeczywiście Pentheus taki rodzaj mądrości, czy też wiedzy reprezentuje. Jest to wiedza pottzebna w kierowaniu społeczeństwem, w zapewnieniu mu ładu bezpieczeństwa Natomiast mądrość Dionizosa należałoby rozumieć w trochę innych kategoriach. Tak iak mądrość Pentheusa dotvczv ootzadku soołeczneeo tak mądrość Dionizosa iest innego rodzaiu Dotycząca norzadku misteriów czy nawet w newnych wyoadkach przekraczania granic świata ' 155 �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA Spójrzmy na problem sophia z punktu widzenia uczestników orgii dionizyjskich, ogarniętych stanem ekstazy, stanem enthusiasmos. Dla nich ta wiedza jest czymś innym, tak samo jak dla uczestników wtajemni­ czeń. Chciałem zwrócić uwagę, że w formułach misteryjnych powtarza się czasownik określający stan osią­ gnięcia wiedzy: oida - wiem. Otóż ten czasownik jest w języku greckim związany etymologicznie z czasowni­ kiem eidon - zobaczyłem, a więc owa wiedza ma swoje źródło w ujrzeniu czegoś. Spójrzmy na misteria eleuzyńskie, o których mówił doktor Trzcionkowski. Nie­ przypadkowo w terminologii określającej mistów znaj­ dujemy słowa odwołujące się do obserwacji wzrokowej: mystes od myo myeo zamykać oczy, to ten, który pa­ trzeć jeszcze nie może, nie jest do patrzenia uprawnio¬ ny Ten, który może spoglądać, to epoptes — ten który spogląda k u czemuś W formułach rytualnych - a są autorzy którzy iednak ie zdradzaia na przykład Pindar - powtarza się to słowo nie tylko w tej wersji. Wiesław Juszczak: Jak wiadomo, istnieje taki frag­ ment Pindara, w którym wyraźnie mówi się o transmigracji dusz, związanej z darem uczynionym Persefonie, z zapłatą uczynioną Persefonie. Być może - taka jest moja teza - głównym celem inicjacji było wprowadze­ nie w świadomość odradzania się dusz. Myślę, że to mogłoby być treścią zasadniczą misteriów eleuzyńskich oraz orfickich. Chciałbym też, w związku z tym, o czym mówił profesor Lengauer, wspomnieć, że pierwszy w l i ­ teraturze epitet Persefony występuje już u Homera, gdzie jest ona nazywana Straszliwą. W t y m fragmencie ona nie jest wcale córką Demeter - ona jest Boginią Straszliwą, Panią Podziemi. W Eleusis, jako Kore wy­ stępuje w złagodzonej wetsji, w wersji, która nie wiado­ mo czy jest druga czy jest pierwsza Jeżeli chodzi o mi¬ steria eleuzyńskie, można by mówić, że nie wiadomo, czy nie były one pierwotnie albo czv nie wywodziły się z misteriów pierwotnie czysto rytualnych chtonicz nych czy nie były wprowadzaniem w tajemnice śmier ci tak iak wszystkie zeiścia wszystkie katabazy PO czawszy od G i J a m e s z a nonrzez erinskie ksieri umar łych i katabazy greckie 'takie iak Heraklesa Tezeusza Orfeusza i tak dalej. T o o czym mówię nawiązuje oczy¬ wiście do znanej pracy Guntera Kunza na temat prób wywiedzenia kultu Persefony z Malty, gdzie zresztą spę­ dziłem sporo czasu, żeby się przekonać, do jakiego stopnia jest to wyspa misteriów - niezamieszkała wła­ ściwie, pozbawiona pochówków, gdzie się odbywały wtajemniczenia, na które przypływano prawdopodob­ nie tratwami aż z Sycylii, czyli osiemdziesiąt kilome¬ trów, co na owe czasy było wielką wyprawą. Jerzy Danielewicz: Ad vocem, dla poparcia tezy pa­ na profesora, chciałem przypomnieć, że Herakles przed swoją katabazą przeszedł oczyszczenie w Agrai po za­ bójstwie Centaurów, i przeszedł wtajemniczenia wła­ śnie w Eleusis, co by tę tezę potwierdzało. W i e s ł a w Juszczak: Z tym wiąże się moja, nieco dy­ letancka hipoteza, wynikająca raczej z podróży i z prze­ myśleń niż z wyuczonej wiedzy, to znaczy - mam wię­ cej książek niż przeczytałem. T o się zdarza często (śmiech i oklaski sali). Ja uważam, że w Grecji, po­ wiedzmy już archaicznej, mamy do czynienia z odwró­ ceniem porządku - jajko jest wcześniejsze od kury, De­ meter jest córką Persefony, Demeter jest wyłoniona z Persefony przez rozdzielenie i dlatego Demetet jest boginią chtoniczną. A l e to są sprawy już szczegółowe, do dyskusji w innym miejscu. Natomiast jeśli idzie o dyskusję, która poszła w stro­ nę związków rytuału i teatru, chciałbym odnieść się po pierwsze do tego, o czym mówił profesor Schechner, do stosunku badacza do przedmiotu, do pytania, k i m je­ steśmy wobec tego, co oglądamy, do tego swego rodza­ j u zażenowania, kłopotów i jakichś innych tam spraw. Ja mam na to bardzo proste rozwiązanie, które może wynika z fałszywej skromności. Uważam, że uczony po­ winien starać się odwracać tradycyjną relację wobec badanego przedmiotu. Podmiotem jest według mnie przedmiot, który badamy - to o n rządzi nami, a nie my nim. M y jesteśmy przedmiotem, a przedmiot badany podmiotem, czyli czymś aktywnym, co na. nas działa i czemu, my się musimy poddać. T o jest jedna kwestia. Druga kwestia, to jest taka króciutka tylko pretensja do pana doktora Kubikowskiego - uważam, że myśmy nigdy nie byli skolonizowa­ n i . Kolonizacja jest działaniem odnoszącym się do i n ­ nej kultury, a myśmy nigdy nie byli poza Europą, nawet wtedy, gdy byliśmy pod obcymi rządami. Myśmy byli podbici częściowo przez Europejczyków, częściowo przez Azjatów. Natomiast nie przestaliśmy nigdy być Europejczykami. I wreszcie trzecia, podstawowa sprawa - to, o czym dzisiaj była mowa bez przerwy, a mianowicie rytuał i niemożność wybrnięcia z tego, co jest rytuałem a co jest teatrem. Dla mnie sprawa jest absolutnie prosta i oczywista, więc może upraszczam i to w sposób rady­ kalny. Jeżeli Państwo nie chcą słowa rytuał, niech Pań­ stwo wezmą sobie słowo sakrament. N a czym polega sakrament? Polega na uczestnictwie. T o , co pan Kubikowski powiedział, że nie zagląda do zakrystii, to jest oczywiste, ale pan uczestniczy, pan jest włączony. A poza tym sakrament jest połączony z sacrum, aczkol­ wiek słowo sacrum jest dla mnie słowem przegranym, tak samo jak słowo rytuał. T y m , co powoduje moją absolutną furię jako histo­ ryka sztuki, historyka, po części, religii, historyka czy uczestnika sztuki teatralnej jest słowo „odbiór", któte 156 �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA i A WKtm Studenci A k a d e m i i Praktyk Teatralnych. Zajęcia warsztatowe z i n s t r u k t o r e m Capoeira A n d r e Reisen (Brazylia), Gardzienice 2000. Fot. Przemek Sieraczyński zrobiło s t r a s z l i w ą karierę p o p r z e z s t r u k t u r a l i z m . Jest to słowo, które u k a z u j e w i d z a jako kogoś b i e r n e g o w o b e c akcji, którą o b s e r w u j e , c z y l i kogoś, k t o nie uczestniczy tylko odbiera, t a k j a k d z i e c k o , które otwiera b u z i ę i w t e d y w k ł a d a m u s i ę ł y ż k ę z k a s z k ą i ono albo w y p l u j e , a l b o n i e . Słowo „odbiót" j e s t d l a mnie s ł o w e m z a b ó j c z y m , jeśli i d z i e o k o n c e p c j ę k o n ­ t a k t u c z ł o w i e k a ze s z t u k ą , dlatego, że o z n a c z a ono, że moja a k t y w n o ś ć d u c h o w a , c z y i n t e l e k t u a l n a , c z y j e d ­ n a i d t u g a , są l u b mogą b y ć w y ł ą c z o n e . Tutaj z a w s z e posługuję się przykładem interpretacji muzycznej. I t v l k n r a k w y o b r a ż a m s o b i e k o n t a k t ze s z t u k a tvtura w y k o n y w a n a nr ez dvrvaenta n i a n i ste 7 ka Ra 7 v 7 n i L L a czy spiewaKa ptawaztwy moim zdaniem, bie mianowicie dy kiedy Mogło byc ale n a s t ą p i ł która w Dionizosa co wystąpienia, Lengauera. profesora pan profesor mówił o orfizmie i związku Otóż z misteriami orfickimi. na kultu w y d a j e m i się, że m o ż e m y p o d e j r z e w a ć , iż i s t o t ą m i s t e r i ó w b y ł j e d n a k w y ­ miar Pan eschatologiczny. profesor w s p o m i n a ł o zło­ tych listkach, które mogły m i e ć związek z misteriami fików, or­ że skrzyń są pewną wskazówką dla wtajemniczonych w misteria, by po śmierci mogli przejść etap z życia ziem­ Kontakt jeayny skiego kontakt jest związku rytuałem, a z się sakramentem tozdział, azieiem azieiem. z tym teatrem, - w ostatnia tym, co nas, sztukę stosunek w so­ sprawa było l eatr powstał wte­ uczestnictwo początku - me wiemy. prawdopodobnie było - na salę i widownię. nieuczestnicze- tutaj n a z y w a n e rytuałem o z do niebiańskiego. tabliczkach Turioi, się czy Pan profesor w s p o m n i a ł Pelieny. Mnie interesujący, Dionizosa, funkcjonuje jako przypomniał jeśli c h o d z i o bóstwo sprawcze do w postaci mleka". koziołka Badacze bardzo odradzania sądzą i też listek teriomor- reinkarna złotym listku widnieje mianowicie Dionizosa wskoczyłeś się który w tym aspekcie jak niektórzy badacze nawet ciLNatym nek z bardzo ficzną epifanię dobrze tutaj bezpośrednie rozerwanie co było Kazay z autentycznie musi ten Czym to było na tym, swojego wykładzie tego, jest I w związku z tym powstała możliwość ma, końcu w wszystkim do dwóch to skończyło w-dramacie. poruszonych Przede do chciałabym nawiązać iedvny kwestia rozmc między pokazywane: spraw trudem niedopuszczalna. konraWV d.iełem jeżeli w K r y s t y n a B a r t o l : Ja jest iesr zaangażowany, wyzwolić, zostać przy t y m słowie, k t ó r e m i t r o c h ę z to możliwy i w istnienie nar żeby przechodzi przez gardło - napis interpretują wizeru koziołku to orzed stawienie bard.o s y m b o l W n i e w kateaoriarb odrod™ stawienie n i a się Druga - Darozo symDoncznie, w k a t e g o n a c n umierania i zyskiwania ponownego rzecz, k t ó r a m i się skojarzyła d o t y c z y t y c h dzo c i e k a w y c h rozważań interpretacyjnych 157 oorooza- życia pana bar­ profe- �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA sora na temat Bachantek. Właśnie ta antynomia: porzą­ dek polis - porządek misteriów, czyli tego, co irracjonal­ ne. Zastanawiam się, czy tą ogólną antynomią nie moż­ na wyjaśnić również poglądów Platona na literaturę, na poezję. Chodzi m i o ten zdecydowanie negatywny sto­ sunek Platona do boskiego szalu, o te fragmenty, w któ­ rych Platon powiada, że poezja, muzyka porusza te stru­ ny duszy, które nigdy drgać nie powinny. I czy nie jest to właśnie dalekie echo tego przeciwstawienia. J a c e k Dobrowolski: Ważnym pytaniem, które tu jeszcze nie padło, jest pytanie o to, czego szukamy w misteriach i jakich bogów przyzywamy? Jest na pew­ no rzeczą niebezpieczną, jeżeli przyzywamy bogów nie­ bezpiecznych. Jeżeli szukamy tego, co nieśmiertelne, jeżeli szukamy światła, to nie uda nam się tak łatwo do niego dotrzeć, ponieważ wędrujemy przez naszą pod­ świadomość, która w większości tradycji przedstawia­ na jest w sposób piekielny. Zmagamy się z tymi potwo­ rami i w końcu powinniśmy - jak na to wskazują losy różnych herosów, bohaterów - dotrzeć do celu podró­ ży, do tego, co nieśmiertelne. A l e czy zawsze nam się udaje, czy musimy przyzywać niebezpieczne potęgi, za­ fascynowani nimi? Z jakimi uczuciami do tego pod­ chodzimy? Czy jesteśmy kolekcjonerami, którzy zbie­ rają każde doświadczenia bo nas interesuje jakieś eks tremum czy interesuje nas moc czy interesują nas krwawe ońarv czv też chcemv iak naiszvbciei czv mo że iak naisorawniei przedostać sie przez te wszystkie warstwy nanwrności i dotrzeć do repo co nieśmiertel ne. Otóż w tej chwili na świecie bardzo modne są wszelkiego rodzaju stany zmienionej świadomości modne jest słowo szamanizm, i jest batdzo wielu na­ uczycieli rozmaitej jakości. A musimy zawsze pamię­ tać, że „po owocach poznacie i c h " . Trzeba zawsze py­ tać, jaka to jest wspólnota. Czy ta wspólnota, która oferuje jakieś misterium jest rzeczywiście wspólnotą braterską, przepełnioną miłością i otwartą? I musimy pytać, k i m jesteśmy, gdy do tego przystępujemy. Czy tylko ulegamy fascynacji, bo jesteśmy znudzeni naszym codziennym życiem, czy szukamy mocnych wrażeń, czy też rzeczywiście poszukujemy prawdy, rozumianej jako lekarstwo? R i c h a r d S c h e c h n e r : Niezależnie od tego, co sami myślimy, musimy wszyscy przyznać, że Santeria od­ prawiana dla Polaków ma zupełnie inne znaczenie, niż ten sam rytuał odprawiany w jego naturalnym śro­ dowisku. Ja uczestniczyłem w rytuale Santerii na K u ­ bie i proszę m i wierzyć, że znaczy on tam zupełnie coś innego. T a m na przykład n i k t nie ukrywa sytuacji od­ prawiania rytuału. T u wywieziono nas za daleko za miasto, w ściśle dobranym gronie, więc pojawił się też taki aspekt jak chęć uniknięcia skandalu. Nie unik­ 158 niemy też chyba tego, że pojawienie się takiego zjawi­ ska w t y m a nie innym miejscu zawsze będzie w jakimś stopniu egzotyką. Mówimy t u wiele o przekazywaniu rytualnej wiedzy, o tradycji rytuału. A przecież prezentacja Santerii w Polsce pokazuje wyraźnie, że rytuał nie jest czymś stałym, że wciąż się zmienia, odnawia, nieustannie ustanawia nowe związki. Jak się wobec takiego zjawi­ ska zachować? Jakie mamy prawo uznać, że jakaś for­ ma rytuału jest „właściwa", „czysta" a inne są „nieau­ tentyczne"? Myślę, że tego typu hierarchie są niepraw­ dziwe i bezwartościowe. To, co jest wartościowe, to pełna i oparta na równości wymiana. M y zbyt często chcemy czcić, imitować, zachowywać zmitologizowany, „autentyczny" rytuał, używając argumentów typu: „bo tak jest od wieków". Wczoraj, mówiąc o ramlili w mieście Ramnagar wspominałem o takich elemen­ tach które Lizria.vva.i~ie Scj. za bardzo stare a w rzeczywi¬ stości pojawiły się kilkadziesiąt lat temu. T o pokazuje, jak nieprawdziwe jest przekonanie że coś jest auten¬ tyczne bo pochodzi sprzed wielu lat a coś i n n e m nie autentyczne, bo wykorzystuje n o w o c z e s n e środki i narzedzia la nie wierze w tern tvpu hierarchie W ogóle nie wierzę w hierarchie, ale w różnorodność. Przywiążujemy n a przykład wielkie znaczenie d o transu, a prze­ cież wielcy aktorzy Z-ichodu też grają w transie A co zrobić z postulatem zachowywania tradycji zachowy­ wani?! ryTnałnw w n h p r r a l c i r h 7i?iwisk i a k oWalecyanip kohier Afwce albo srare nrzeriez rradvcyi KODiet w ruryce, diuo, hardzo oaruzo stare przecie i trauycyj ne rvrnnlv w r z a s i e k r r n / r h s k ł a d a ł o sie o f i a r v z l u d z i N i e można zakładać że w s z v s r k o co h a r d z , r a r r iesr i n ż z rracji a r i i tego t ę p o bDarcizo ardzo w artośYiowe n ie m o ż n n zawężać zaweżar juz wartościowe, nic można poia opserwacji t y i K o a o tego, co rzeicomo autentycz­ ne, wierzę w różnorodność, wierzę w potrzeoę intere­ sowania się tym, c o odmienne, c o nie powtarza niewol­ niczo wzoru, w zmienność, wierzę w proces historyczny jalco prawdziwy przedmiot zainteresowania i oadania. Włodzimierz i>toniewski: N a zakończenie te, naszej:j długiej rozmowy chciałbym cnciałbym przypomnieć pewne wydarzenie. Kilkanaście lat temu organizowałem inne sympozjum, w innym czasie - to byt jeszcze komunizm, była żelazna kurtyna, żyliśmy w całkiem innej rzeczywi­ stości. Sympozjum to było zatytułowane „Przyroda sło­ wa w tradycjach teatralnych . Zaprosiłem na nie wyko­ nawców roli Hamleta z różnych krajów, z różnych kon­ tynentów. Był wśród nich między innymi aktor, który grał Hamleta w spektaklu Ingmara Bergmana, był Jerzy Radziwiłowicz, który próbował rolę Hamleta ze Swinarskim, byli wybitni wykonawcy tej roli z Norwegii, z Japonii. Byłem nawet o krok od zaproszenia Smoktunowskiego. Wszyscy oni mówili o momencie transgre­ sji. A l e najciekawszą osobą był Joseph Chaikin, który nie grał nigdy roli Hamleta, natomiast był wówczas cią- �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA gle jeszcze w fazie rekonwalescencji po bardzo ciężkim wylewie. I on czytał swój bardzo piękny poemat, który się nazywał Wojna w niebie . Czytał ten poemat czło­ wiek, który na skutek wylewu stracił mowę i odzyski­ wał ją czytając. Wszyscy mieliśmy poczucie, że mamy do czynienia, inaczej się tego nie dało ująć - z miste­ rium, że mamy do czynienia z rolą, której nie możemy już ujmować w kategoriach artystycznych, że mamy do czynienia z sytuacją, w której magia nieustannie się przeplata z teatrem, ponieważ był to występ publiczny. Sposób, w jaki o n walczył ze swoim ograniczeniem wy­ mawiając słowa tak, jakby rzeźbił je z kamienia, był obezwładniający. Mieliśmy do czynienia z teatrem, ale mieliśmy jednocześnie do czynienia z misterium mortis. Mówiono — to jest zwykłe szmaństwo, to nie jest teatr - takie różne rzeczy 1 Ja przez te wszystkie lata zawsze miałem taką reflek­ sję, że moment graniczny, w którym misterium czy rytu­ ał łączy się z teatrem, to jest moment szczególnego ro­ dzaju wysiłku, szczególnego rodzaju trudu, trudu prze­ kroczenia swojego własnego ograniczenia, trudu prze­ kroczenia progu swoich własnych możliwości. I jest to właściwe zarówno zjawisku rytuału (wczoraj mieliśmy z tym do czynienia) jak i pewnym stanom w teatrze. Bardzo m i przykro, że doszło do kontrowersji między mną a doktorem Guszpitem i doktorem Taranienką, którzy są zwolennikami naszego przedstawienia, ale w trakcie procesu prób myśmy się zatrzymali w punk­ cie, który dopiero dla nas stawał się najbardziej ape­ tyczny, najbardziej pociągający i który kieruje nas k u misteriom starożytnej Grecji i k u współcześnie żywym tradycjom rdzennym, w których mamy do czynienia k 159 z rytuałem. W odniesieniu do obu tych sfer doznaję te­ go stanu pokory, o którym już wspomniałem. Doznaję go wtedy, kiedy mam do czynienia z niezwykle precy­ zyjnym przekazem wiedzy. Czyli w stosunku do na­ ukowców, którzy mnie instruują, tak jak profesor Danielewicz, dzięki któremu, między innymi, Metamorfo­ zy mogły powstać, którzy mnie instruują, jak pewien materiał do którego sięgamy, materiał archaiczny, mo­ że a jak nie może być potraktowany i również wpadam w stan pokory, kiedy mam do czynienia z Santero, któ­ ry mówi m i , jak fraza zaklęcia może być, a jak nie mo­ że być zaśpiewana. Myślę, że do wielu kwestii, które poruszyliśmy pod­ czas tej dyskusji wielokrotnie jeszcze będziemy wracać, bo są to sprawy ważne, bodaj, czy nie jedne z najważ­ niejszych w dzisiejszej kulturze i w dzisiejszym teatrze. Bardzo dziękuję Państwu za to spotkanie i wszystkim Państwu na widowni za uwagę i cierpliwość, z jaką ze­ chcieliście nas wysłuchać. (oprać. Dańusz Kosiński) Schechner użył t u oczywiście angielskiego słowa performance, Przypisy 1 które ma nieco inne zabarwienie znaczeniowe niż polskie „przedstawienie" czy „widowisko" odnosząc się raczej do samej czynności, a nie do faktu obrazowania czego lub pokazywania czegoś. N a tę istotną różnicę zwracał uwagę m . i n . Jerzy Gro­ towski (zob. J. Grotowski, Przemówienie doctora honoris causa, „Notatnik Teatralny" 192 n r 4, s. 24). Zwracam uwagę na tę różnicę, ponieważ odwołanie do samej czynności pozwala swo­ bodnie obejmować t y m samym słowem i rytuał (ritual perfor­ mance) i teatr (theatrical performance). 2 O p u b l i k o w a n y w polskim tłumaczeniu Grzegorza Godlewskie­ go w „Dialogu" n r 6 z 1988 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9c4ae4c3666bb6cb5ffcd5e86ede78b.pdf 5ea02ed2d9c7fb02e8af83a411ef20ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3135 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2935 Title A name given to the resource Festiwale folkloru w Bułgarii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.45-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drabik, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Wanda Drabik FESTIWALE FOLKLORU W BUŁGARII Bułgaria —• k r a i n a f o l k l o r u . Takie hasła zawierają przewod­ Chociaż wszystkim chodzi przecież o a u t o n t y c z n y n i k i i foldery roklamująco o b o k uroków k r a j o b r a z u , pamiątek f o l k l o r , t o j e d n a k j u r y preferuje wiorność t r a d y c y j n y m k a n o n o m , z przeszłości i n i e o d z o w n y c l i osiągnięć b u d o w n i c t w a socjalistycz­ publiczność żąda zabawy nego t o , co jeszcze może stanowić atrakcję d l a krajowego i za­ p r o g r a m będący czymś pośrednim między oświatową p u b l i c y s t y ­ granicznego ką, a rozrywką lekką i przyjemną. t u r y s t y . Niektóro z n i c h podają p o n a d t o i t e r m i n y odbywających się cyklicznio regionalnych, miejsca i zadziwienia, a telewizja montuje narodowych W 1985 r . oglądałam w Bułgarii d w a festiwale: w s t y c z n i u —• i międzynarodowych festiwali. Środki masowego przekazu gorąco V I I I N a r o d o w y F e s t i w a l Surwakarów i Kukierów, w sierpniu — zachęcają V Rogionalny F e s t i w a l „ P i r y n Śpiewa". Interesuję się obrzędami. do wzięcia w n i c h udziału, a następnie publikują obszorne sprawozdania. Są więc „Święta s z t u k i ludowej i f o l k l o r u " , Chciałam więc na własno oczy zobaczyć co zostało zo z n a n y c h „Święta dziecięcej twórczości l u d o w e j " , „Święto młodości" — z l o k t u r obrzędów, t a k fascynujących archaizmem i egzotyką, z piośnią i tańcem o pokój i przyjaźń. „Święto zwyczajów zimo­ a zarazem t a k b l i s k i c h naszym. Nio miałam dość czasu a n i możli­ wych" itp. wości, b y je oglądać w terenie. Te starannie i z dużym nakładem środków przygotowane F o s t i w a l „surwakarów" i „kukierów" o d b y w a się co d w a l a t a imprezy mają na c e l u : w P e r n i k u , n i o w i o l k i m mioście u podnóża gór, opodal Sofii. Całe Opiekę n a d a u t o n t y c z n y m f o l k l o r e m , stworzonio bodźców miasto dla twórców i działaczy k u l t u r y l u d o w e j ; nieodparcie kojarzącymi się z Meks3'kiem. W przeddzień pokazów udekorowano flagami i emblematami festiwalowymi, Popularyzację f o l k l o r u , zaakcentowanie jego wartości i miejsca odbył się u r o c z y s t y k o n c e r t w Pałacu K u l t u r y . Były przemó­ w kulturze narodowoj; wienia, orkiestra odegrała u t w o r y oparte na m o t y w a c h l u d o w y c h , W y c h o w a n i e młodego p o k o l e n i a w t r a d y c j i f o l k l o r u , a przez t o śpiewaczka o p e r o w y m głosem odśpiewała stylizowane pieśni, chór kształtowanie postaw p a t r i o t y c z n y c h ; zakładowy s}awil pieśnią górniczy t r u d , a dziecięcy zespół w za­ K r e o w a n i e n o w y c h f o r m „Święta l u d u pracującego"; b a w n y c h strojach tańczył „tanioo m a s e k " . Pośród tego wszyst- Nieoficjalnie, ale już wyraźnio przebijają i inno colo: unaocznienie kiogo występ czterech w i e j s k i c h k o b i e t , śpiewających z n i e b y ­ t r o s k i władz c o n t r a l n y c h i l o k a l n y c h o zachowanio i rozwój wałą ekspresją, był d o p r a w d y dysonansem. Następnego d n i a , p o t r a d y c j i (staroj w formio, a socjalistycznej w treści) i t y m s a m y m o t w a r c i u dziecięcej w y s t a w y rysunków, odbyły się festiwalowe przysporzenio sobie popularności; p o k a z y . N a dużym stadionie wydzielona t r y b u n a d l a j u r y i do­ Przekazywanie w festiwalowej oprawie haseł p r o p a g a n d y poli­ stojnych gości. Wielotysięczne tłumy odgrodzono od bieżni szoregiem milicjantów. Między m i l i c j a n t a m i a widownią dzie­ tycznej ; Zwrócenie u w a g i zagranicy n a żywotność i bogactwo folkloru. B u l g a r i a m a wyraźne ambicje stania się c e n t r u m f o l k l o r u i f o l k l o r y s t y k i , o c z y m świadczy m . i n . zwyczaj kończących fostiwale organizowania k o n f e r e n c j i n a u k o w y c h . Konferencje są okazją do spotkań i d y s k u s j i przedstawicieli różnych ośrodków n a u k o w y c h , również zagranicznych, a także działaczy wyższego szczobla. Przedstawiono na t y c h sesjach kultury wypowiedzi są później p u b l i k o w a n e w prasie i czasopismach specjalistycznych. Organizacją festiwali zajmują się contralne l u b okręgowo K o m i t e t y K u l t u r y p r z y współudziale ośrodków k u l t u r y . Fachowcy rejonowych i gminnych siątki dziennikarzy, e k i p t e l e w i z y j n y c h i f i l m o w y c h , również zagranicznyoh. T y m udajo się czasom podejść bliżej, zawracani próbują n a n o w o . Z i m n o , więc rozgrzewają się łykiem z w y ­ ciągniętej ukradkiem butelki. Widownia też się pokrzepia, szoleszozą p a p i e r y , gwar rozmów — do czasu, bo już za chwilę zagłuszy wszystko oszałamiający rytm dzwonów, dzwonków, dzwoneczków i p r z e n i k l i w a melodia piszczałek. Przez k i l k a go­ d z i n wokół s t a d i o n u defiluje niezwykły korowód r o z m a i t y c h p o ­ staci, budząc p o d z i w bogactwem strojów, wywołując śmiech, o k r z y k i z d u m i e n i a , w y b u c h y o n t u z j a z m u i regularnie powtarza- przygotowują oprawę plastyczną i ideologiczną, scenariusz występów i imprez towarzyszących. T u nie m a miejsca n a improwizację. Merytoryczną opiekę spra­ wują p r a c o w n i c y I n s t y t u t u F o l k l o r u , I n s t y t u t u Muzykologii, I n s t y t u t u E t n o g r a f i i — Bułgarskiej A k a d e m i i N a u k oraz M u z e u m Etnograficznego. O n i są d o r a d c a m i l o k a l n y c h działaczy i i n s t r u k ­ torów w okresie p r z y g o t o w y w a n i a festiwali, a następnio wchodzą w skład j u r y e t a p o w y c h i f i n a l n y c h o l i m i n a c j i . P o d s t a w o w y m ich zadaniem jost wypracowanie i pokazanie t a k i e j f o r m y pieśni, tańca, g r y czy obrzędu, która będzie zgodna zo z n a n y m i z badań i l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u wzorcom. Organizatorzy starają się unikać wszelkich z m i a n , czy o d ­ stępstw o d uznanej za tradycyjną formuły. Jeśli m i m o to (przoz niedopatrzonie, nieporozumienie oficjalnych czy z i n n y c h względów) na przeglądach prezentowano są pokazy, odbiegająco o d wzorca, nie mają one szans n a nagrodę. A zdobycio n a g r o d y , obok satysfakcji pokazania się w T V , jest głównym m o t y w o m udziału w k o n k u r s i e . Stąd w k o l e j n y c h fostiwalach daje się za­ uważyć tendencja do naśladowania laureatów, zdarzają się za­ pożyczenia z odległych regionów. Jodnocześnio dochodzi do głosu chęć wyróżnionia się przez pokazanio r z a d k i c h wariantów, w p r o ­ wadzenia i n n o w a c j i . Pragnionio p r z y p o d o b a n i a się jodnocześnio j ' v r y , publiczności i t o l o w i z j i jest nader t r u d n e do zrealizowania. 45 �jące się o k l a s k i . Regularność w y n i k a z f a k t u , że każda g r u p a m a m a s k i w których cechy ludzkie przemioszaue są zo zwiorzęcymi dokładnie 5 m i n u t n a przedstawienie f r a g m o n t u obrzędu. Przejście albo kolejnej g r u p y poprzedza tablica z nazwą rniojscowości i regionu, u b r a n i są w k o s t i u m y zo skór owiec i kóz. Mają m n i e j l u b bar­ smolą twarze. Noszą elementy strojów kobiecych l u b o d c z y t y w a n a głośno do m i k r o f o n u . G r u p a z a t r z y m u j o się przód dzioj wymyślno n a k r y c i a głowy zo skór i s u k n a . Często mają j u r y , prezentuje swój p r o g r a m , a następnie p o w t a r z a go jeszcze g a r b y , a zawsze cali obwioszeni są n a j r o z m a i t s z y m i d z w o n k a m i . p a r o k r o t n i e w miarę obchodzenia s t a d i o n u . Niektórzy ośmielają Trzymają szablo l u b przeróżnie zakończone laski. N i e o d z o w n y m i się przekroczyć barierę milicjantów i wprost do publiczności, p o s t a c i a m i są: „główny k u k i e r " i „kukiorica", w niektórych od­ a m i a n a c h „ c a r " , „gonerał", „para młodych" i jakioś „ z w i e r z ę " . raczej do stojących bliżoj dzionnikarzy, kierują życzonia i działania obrzędowe. I n n i , jeśli akcja tego w y m a g a , przywożą Odgrywają kolegów, p r z e b r a n y c h za gospodarzy. Jeszczo i n n i nie zwracają w a l k i , p o r y w a n i a k o b i e t , palą ogień i pryskają wodą. Niektórzy sceny o mocno erotycznym zabarwioniu, i m i t a c j e się do n i k o g o , albo udają, żo widzów traktują j a k domowników. inscenizują orkę i siew, i n n i pokazują śmierć i ożywanie zwierzęcia, Wystąpiło 17 g r u p dziocięcych i 54 g r u p y dorosłych przebierań­ parodiują ców. Dzieci pokazały noworoczne „kukieri" z Wiosiolinowa składanie życzeń z gałązką weselo. Największe wrażenie (Szumiejski robią na wszystkich okręg), j a k się potom owocami, okazało z d o b y w c y I nagrody. K i l k u n a s t u mężczyzn z u s m o l o n y m i albo z n a b i t y m i nań p l a s t r a m i słoniny. Gałązki zwano surwaczki t w a r z a m i , w w y s o k i c h f u t r z a n y c h czapach, w kobiecych spódni­ derenia, ustrojoną wełną, p o m p o n a m i , nasionami i (od „ S u r w a " -— N o w y R o k ) mają i n n y kształt dla chłopców, cach i zapaskach n a r a m i o n a c h , z w y p c h a n y m i g a r b a m i , szlo i n n y d l a dziewcząt, a i c h dekoracja jost zróżnicowana regionalnie. mocno wybijając r y t m , wydając dziwno p o h u k i w a n i a . N a chwilę Młodzi mężczyźni przodstawiali obrzędy maskaradowo, któro przystanęli skłaniając się do ziemi, b y zaraz podjąć marsz. Biła przyjęło się dzielić n a „kukierskio" i , , s u r w a k a r s k i e " chociaż od n i c h niosamowita siła i t a k a powaga, żo rozbawiona lokalnie mają różne n a z w y . „Surwakari" chodzą w czasie t z w . chwilą w i d o w n i a zamarła w m i l c z e n i u , b y zc m o m e n t wybuchnąć nieczystych d n i , o d Nowego R o k u do E p i f a n i i (Wodiei) w środ­ brawami. k o w y c h i południowo -zachodnich rejonach oraz w przed u Macedonii. F o s t i w a l kończą podziękowania dla organizatorów i uczest­ Noszą m a s k i , z których najpopularniejsze są t z w . l i k o w o z w y ­ ników. Widzowio odurzeni dźwiękiem i rozmaitością następują­ soką konstrukcją nadbudowaną n a d głową, przybraną c y c h po sobie obrazów, rozchodzą się do domów. A n i o n i , a n i syme­ t r y c z n i e skórami i głowami zwierząt l u b piórami i skrzydłami, w y k o n a w c y nio znają joszcze wyników tego szczególnego k o n ­ nawet k u r s u . Dowiedzą się o n i c h później, g d y po w i e l u godzinach j u r y całymi p t a k a m i i zwierzętami, niokiedy mochanicznie w p r a w i a n y m i w r u c h . R z a d k i już, najstarszy t y p masek z f u t r a za.mknie o b r a d y . z wyciętymi o t w o r a m i , z r o g a m i i c z e r w o n y m językiem, często Niezwykle a t r a k c y j n o wndowisko nie stwarzało j e d n a k żadnych zastępowany jest przez nowsze f o r m y (w w i o l u wsiacli znane możliwości poznania pełnego kształtu, a t y m m n i e j sensu choćby jeszcze przed I I wojną) w których o t w o r y wycięte są w suknie jednego obrzędu, choć z przedstawionych fragmentów dałoby się l u b płótnie p o k r y t y m a p l i k a c j a m i i w z o r a m i w y s z y t y m i nićm i k o r a l i k a m i . U b r a n i są w skóry l u b przyczopione 1 do u b r a n i a strzępy czorwonogo materiału. W pasio mają zawieszono d z w o n k i . W rękach trzymają k i j e , p a l k i , młotki. Towarzyszą i m inno postacie, zwykło „ d z i a d " i „ b a b a " albo para złożyć kilkanaście t r a d y c y j n y c h i z m o d y f i k o w a n y c h wariantów. Tak wykonawcom, chodziło przedo j a k i a u t o r o m festiwalowego wszystkim sconariusza o uzyskanie największego e f e k t u . F e s t i w a l „ P i r y n Śpiewa" odbywał się co 3 l a t a a w przysz­ „nowożeńców" łości będzio się odbywać co .5 l a t . Tegoroczny d e d y k o w a n y był z wosolnym orszakiom. Niektórzy oprowadzają maszkarę zwiorzę- X I I I Kongresowi K o m u n i s t y c z n e j P a r t i i Bułgarii i 30 rocznicy cia — „rogacza", „wielbłąda", „ k o b y ł ę " , „niodźwiedzieę" i t p . „Kwietniowego Skaczą wysoko, na rozleglej górskiej polanie podzielonej n a oznakowane soktory. tańczą, odgrywają komiczno scenki, składają Plenum K o m i t e t u Centralnego". Usytuowany życzenia. „ K u k i o r i " cłiodzą w ostatniej fazio zapustów (Syrnica) Przy głównie w T r a e j i i n a północnym wscłiodzie k r a j u w trzocli za­ z odręcznym skupom eksponatów oraz „ludowej s z t u k i k u l i n a r ­ sadniczych o d m i a n a c h : 1 z m o t y w e m o r k i i siowu, 2 z odgrywa­ n e j " . P r z y drogach gęsto rozmieszczono k r a m y , stoiska, k u c h n i e n i e m sceny z postacią zwierzęcą, 3 z oblowanieni wodą. Noszą polowe sorwujące gorące dania. W c e n t r u m sztab 46 wejściu okazjonalno wystawy: etnograficzna, połączona festiwalowy, �11. !',. Pokazy grup „kukierów": przebierańcy w futrach, maskach, z d z w o n k a m i i k i j a m i Stojący l u b siedzący n a t r a w i e widzowie (głównie kibice t o ­ biuro prasowe, i n f o r m a c j a i poczta z okolicznościowymi stemp­ warzyszący swoim zespołom i w y k o n a w c y mający w o l n y czas), lami . D r o g i udekorowano bułgarskimi i r a d z i e c k i m i f l a g a m i . N a skrzyżowaniu o l b r z y m i a plansza z p o r t r e t a m i przywódców o b u b r a t n i c h narodów i gorącym zapewnieniem o wieczystej przy­ jaźni ( c y t a t z T . Żiwkowa). I m p r e z a m a być u t r z y m a n a w k o n ­ w e n c j i ludowego f o s t y n u , na którym można podjeść, pooglądać i zabawić się w k u l t u r a l n e j atmosferze. Niezliczony tłum widzów, wykonawców w przeróżnych strojach, specjalistów, d z i e n n i k a r z y krajowych i zagranicznych o k i e m pilnujących krąży p o terenie, p o d porządku milicjantów. bacznym Skupiają się przy estradach, na których równocześnie o d b y w a się wiolo występów. Prezentują t a m swój dorobek wsie i miasteczka południowo-zachodnioj Bułgarii. E s t r a d jost dziowięć, a p r o g r a m (zawie­ rający 1021 punktów) jost t a k d o b r a n y , b y zestawy przygotowa­ ne przoz poszczególne g m i n y dawały w sumie przogląd w s z y s t k i c h dziedzin f o l k l o r u na każdej estradzie. N a ostatniej popisują się wyróżniono przoz j u r y zespoły wizja. Jury ocenia a całość f i l m u j e bułgarska tele­ czy przedstawiony f o l k l o r jest auten­ t y c z n y , nagradzając zwłaszcza t y c h , którzy zadali sobie t r u d wyszukania s t a r y c h tańców, zarzuconych już obrzędów, zapom­ n i a n y c h pieśni, bajek i t p . Szczególną uwagę poświęca się wystę­ p o m dzioci, przyszłych kontynuatorów t r a d y c j i . każdy występ, słabły, z czasem zamilkły zupełnie i zrywały się t y l k o , g d y coś przykuło uwagę. Przestano obserwować siedząco na krzesłach jury, komentować sprzęt i zachowanie reporterów. L u d z i e rozsiadali się swobodnie, rozkła­ d a l i jedzenie, wszczynali p o g w a r k i . Wywoływało to protesty t y c h , którzy chcieli słodzić co się działo n a scenie, a niekiedy interwencję wszochobecnej milicji. W i o l u opuszczało widownię i przenosiło się n a dalej położone łączki, gdzie już do w o l i można było rozmawiać, żartować i bawić się we własnym gronie. N i stąd n i zowąd zaczynały się śpiewy, odśpiewywano i m z sąsiedniej łączki. K t o ś chwytał za i n s t r u m e n t , dołączali d r u d z y . Tworzył się korowód posuwający się wężowo k u i n n e j , siedzącej w pobliżu grupie. Wyłaniali się soliści, tań­ cząc naprzociw siebio starali się jedon drugiogo przetrzymać w c o r a z — t o gwałtowniejszym r y t m i o , z coraz t o bardziej s k o m p l i ­ k o w a n y m i f i g u r a m i . Sukcosom, w i t a n y m wybuchem radości, było g d y k o n k u r e n t nie b y l w stanie powtórzyć serii szybko zmieniających się kroków albo g d y zgubił r y t m . K a ż d y t a k i popis kończył się ogólnym śmiechom, w y k o n a w c y p a d a l i n a trawę, a po c h w i l i znów odzywała się muzyka i s t a w a l i k o l e j n i tancerze. W s z y s t k o k o m o n t o w a n o n a żywo, zadawano p y t a n i a , dowcip­ B l i s k o jedną szóstą p r o g r a m u zajmują „obyczaje ludowo". W t y m określeniu zawierają się g r y , zabawy, zabiegi magiczne, zaklęcia, zwyczaje oraz obrzędy doroczne i rodzinno. N i e sposób wszystko po k i l k u godzinach b y l i już wyraźnie znużeni. O k l a s k i , począt­ k o w o nagradzające ogarnąć. Próbowałam zobaczyć t y l k o te, które już k o w a n o , oglądano stroje. Takie zabawy przociągały się do późne­ go wieczora. A t y m c z a s o m , p o zakończeniu k o n k u r s o w y c h występów, n a centralnej estradzie odbywał się k o n c e r t o r k i e s t r y z Błagojew- poznałam. J e d n a k nawet z pomocą p r o g r a m u i bułgarskich k o ­ gradu, grającej legów t r u d n o trafić n a wybraną prezentację. P r z y c h o d z i się albo l u d o w y c h . Równocześnio odbywała się „ r o w i a " l u d o w y c h strojów. za wcześnie, albo za późno. Ostatecznio decyduje u t w o r y kompozytorów oparte na motywach przypadek. Zróżnicowanie ubiorów tej części Bułgarii jost zaiste i m p o ­ Obrzędy doroczne obejmowały prawie pełny c y k l (z wylączoniem nująco. Zachowały się t a k stroje kobieco, j a k męskie i dziocięce, kolędy i zapustów). Z r o d z i n n y c h najczęściej pokazywano różne p r z y c z y m wcale nio wyglądały n a specjalnie szyte łub wyciągnięte w a r i a n t y wesela. Dominowały g r y i zabawy dziocięce (52 razy z k u f r a na tę właśnie okazję. Wiele strojów, zwłaszcza noszonych w p r o g r a m i e ) . Interesująco, żo czasem dzieci odtwarzały w formio przez zabawy obrzęd o d g r y w a n y wczośnioj przez dorosłych. O d g r y w a n y , z l o k k i c h , f a b r y c z n y c h materiałów, ozdobiono bo przecież wszystkio te obrzędy były insconizaeją. N a w e t , jeśli żuterią, robiły wrażonie k o n t y n u a c j i strojów noszonych przez nic wnoszono d o k o r a c j i , nie pozorowano r o d z i n n y c h rozmów, nie starsze m i e s z k a n k i r e g i o n u . i m i t o w a n o gospodarskich zajęć. Publiczność zresztą dziewczęta, było wyraźnie zmodernizowanych. Uszyte współczesną b i ­ najżywiej Następnogo dnia odbył się , . m e e t i n g " uczestników festiwalu roagowała właśnie n a scenki mające stanowić tło d l a prezentowa­ z działaczami k u l t u r y i przedstawicielami władz. F e s t i w a l zakoń­ n y c h obrzędów n p . sprzeczka r o d z i n n a poprzedzająca p r z y b y c i o czył występ zawodowogo zespołu pieśni i tańca „ P i r y n " . Bogate swatów wywoływała śmiechy i dogadywanie, a złe t r a k t o w a n i o i j a k spod igły k o s t i u m y , m a o s t r i a w y k o n a n i a , skomplikowane synowej przez świekrę - - współczucie układy choreograficzne z efektami c y r k o w y m i , będą pewnie 47 �I I . 4. В.irun, zespół surwakarów, Rażdawee, Pornik stanowić szczyt marzeń i wzór do naśladownia d l a w i e j s k i c h wykonawców. A wieczorem, już po powrocie do Sofii, mogłam posłuchać t r a n s m i s j i r a d i o w y c h i obejrzeć w t e l o w i z j i , t o czego niedawno J a k maja, się te festiwalowe zawody do współczesnych f o r m świętowania n a w s i bułgarskiej mogę sobie j o d y n i e wyobrazić na podstawie p u b l i k a c j i i rozmów z f o l k l o r y s t a m i . W l i c z n y c h opracowaniach przedstawiano sn r e k o n s t r u k c j e byłam świadkiem oraz dowiedzieć się j a k doniosłe m a t o znaczonio t r a d y c y j n e g o c y k l u obrzędów, któro stanowiły osnowo dla wspól­ w kulturze narodu. nego świętowania mieszkańców w s i . Święto, obok swoich p o d 48 �I s t a w o w y c h , s a k r a l n y c h f u n k c j i , było czasem swawoli i wesołości. W l a t a c h pięćdziesiątych obrzędy, zwłaszcza to angażujące T y m bardziej, że okrosy świętowania następowały po okresach całą wioś, były zakazano. P o d koniec l a t sześćdziesiątych po­ umartwioń i ograniczeń A d w e n t u i Wielkiego wstały w a r u n k i b y ożyły n a nowo. Od k i l k u n a s t u l a t opioka n a d P o s t u oraz po długotrwałej, wytężonej p r a c y zakończonej z b i o r a m i plonów. T r u d n o uchwycić k i o d y i z j a k i c h powodów rozpoczęło się przechodzenie niektórych aktów s a k r a l n y c h w zabawę, która zresztą była i jost elomentem wchodzącym do rytuału święta, twórczością mierze ( p o r . B a c h t i n , H u i z i n g a i i n n i ) . W Bułgarii istnieją źródła z końca ubiegłego w i e k u (przytacza jo m . i u . A r n a u d o w ) poświadczające p r z y p a d k i przechodzenia obrzędowego maskowania w maska­ radowo i g r y . W obrzędzie ludzie zakładający m a s k i , r y t u a l n o stroje, po­ sługujący się r e k w i z y t o m , muszą spełniać określono w a r u n k i , nio odgrywają o n i r o l i , a przoistaczają się w nową postać. Po dopełnieniu obrzędu nio m a p o w r o t u do s t a n u poprzodniogo, dokonało się przejścio do kolejnego e t a p u życia. W maskaradzie jest t y l k o przebranie, chwilowe przyjęcie w y b r a n e j r o l i , którą można odegrać lepiej l u b gorzej nie powodując pozytywnych czy n e g a t y w n y c h d l a całej społoczności skutków. I s t n i e j e w p r a w dzio konwencja wyznaczająca ogólne ramy, czas maskarad p o k r y w a się z czasom obrzędowym. Jednak można modyfikować strój, wzbogacać dialogi, dać w y r a z f a n t a z j i — to wszystko co cechuje miejską obyczajowość karnawałową. Tendencja t a , wyraźna już w okresie międzywojonnym z czasom nasilała się coraz b a r d z i o j . A c z k o l w i e k , j a k pisze C h . W a k a r o l s k i , r a d y k a l n o z m i a n y we w s z y s t k i c h dziedzinach życia i twórczości bułgarskiego l u d u nastąpiły po I I w o j n i e . „Dopioro r o k 1944, k i o d y rozpoczęto b u d o w n i c t w o socjalizmu w B ^ g a r i i , wprowadził zmiany w rewolucyjnym społeczne są regulowano zgodnio tompio. (...) Stosunki społeczności wiejskich wchodzi do spowodowała renosans obrzędów, a raczej adaptacji obrzędowych f o r m , do różnego r o d z a j u w i d o w i s k . poszerzył się jedynio jej zakres. W E u r o p i e Zachodniej proces ton był zaawansowany już w Średniowieczu, zwłaszcza w m i a s t a c h artystyczną programów i n s t y t u c j i k u l t u r a l n y c h . I c h działalność w znacznej G. Krajów 2 stwierdza, że w obecnych w i e j s k i c h maskaradach na ogół b r a k już s a k r a l n y c h znaczeń, chociaż zachowała się s t r u k t u r a działań obrzędowych. D o dziś przebierają się sami mężczyźni, a w niektórych rejonach przestrzega się jeszcze w y ­ mogu wieku. W kostiumacłi i maskach u t r z y m u j e się staro elementy j a k skóry, r o g i , pióra, d z w o n k i i t p . , a wprowadzanie nowycłi też nio jest p r z y p a d k o w o . N a d a l głównym działaniem w e w s z y s t k i c h w a r i a n t a c h jost obchodzonie w s i , wstępowanie r do każdego d o m u , p r z y j m o w a n i e przez gospodarzy j a k o „dobrych gości". Zachowały się formuły p o w i t a l n e , życzonia, wróżby u r o ­ dzaju i kończąco ceremonię „choro" — taneczny korowód. Następnie, przed z g r o m a d z o n y m i n a p l a c u mieszkańcami w s i , przebierańcy (zależnio od regionu) odgrywają symboliczną orkę i siew l u b scenę z umierającym i ożywającym zwiorzęciem albo oblowanie wodą. Podobnie j a k d a w n i o j , jedno postacie budzą grozę i lęk, inne wesołość i śmiech, zwłaszcza dopuszczając się czynności czy wypowiadając słowa uznawano teraz za nieprzy­ zwoite. Pojawiają się postacie nieznane w klasycznej wości, choć mające gdzie indziej d o k t o r , myśliwy. W p r o w a d z a n e obrzędo­ o d p o w i e d n i k i , n p . diabeł, są wątki narodowe, j a k znany ; już w X I X w . m o t y w przeganiania Turków uprowadzających kobietę w miejsco o b r o n y kukierów przód d o m o w n i k a m i usiłują­ c y m i porwać i ukryć „kukiericę". z n o w y m u s t r o j e m marksis­ Przode w s z y s t k i m zaś istnieje ciągły k o n t a k t wykonawców t o w s k i m , życie n a r o d u przebudowuje się drogą p r a c y k o l e k t y w n e j i pozostałych uczestników, nawet jeśli j e d n y c h i d r u g i c h łączy i organizowania społecznych środków p r o d u k c j i . " już t y l k o zabawa. 1 I I . 6. Grupa surwakarów ze w s i Koszarewo, okręg P e r n i k 49 �I I . 7 Maska surwakarów ze wsi Rażdawec Poza obchodami n o w o r o c z n y m i świętowanym w Bułgarii okresem i z a p u s t n y m i , szczególnie czy dziadów, bądź poprzez jost czas p o struktorów, którzy n a j p i e r w wypytują Wielkanocy, nienależących do społeczności i n ­ starszych, sporządzają zwłaszcza w i g i l i a i dzień św. Jerzego. Dzień t e n został oficjalnie scenariusz, a p o t o m uczą t y c h , którzy mają występować. N a u z n a n y za święto pasterzy. Wieś zbiera się n a wspólne ucztowanie przedstawienia d l a publiczności sporządza się specjalne i zabawę poza wsią. Śpiewa się okolicznościowe pieśni i tańczy b y w a , że wzorowane na p o k a z y w a n y c h w T V , l u b które n a po­ „choro". p r z e d n i m k o n k u r s i e zdobyły nagrodę. T a k opracowane przedsta­ K o l e j n e wspólne świętowanie o d b y w a się po żniwach, a w nie­ których regionach po w i n o b r a n i u . D a w n o wiejskie t r a d y c j e są tutaj włączone w organizowane przez k o l e k t y w dożynki l u b „dni winorośli". rystyczna jest wienie ulega jeszcze skróconiu i jest w m o n t o w a n e w całość p r z y ­ gotowanego przez przedstawienia organizatorów podpowiadają widowiska. I niektórym właśnie t a k i e badaczom obrzędowość rozwija się w stronę ludowego „bikulturowość" twórczości artystycznej wsi. ideę, że t e a t r u . Jednakże f a k t y t e m u przeczą. Współczesna ludność wiejska G. K r a j e w zauważa, żo dla współczesnej Bułgarii charakte­ stroje, rozgranicza swojo świąteczne obchody o d prezentacji k o n k u r s o w y c h . Przed­ stawienie nio jest a n i obrzędowe a n i zabawowe, jest czymś t r z e c i m , Z jednej s t r o n y wiejskie obchody z dominującym p i e r w i a s t k i e m co pretenduje do m i a n a t e a t r u . Równocześnie j e d n a k to właśnie zabawowym. adaptacyjne f o r m y są z k o l e i przetwarzane na w s i i włączane Z drugioj s t r o n y przygotowanie przedstawienia obrzędowego n a k o n k u r s . Różnica zachodzi w s a m y m przekazywania t r a d y c y j n y c h wzorców; p r z y pomocy sposobie w oprawę święta, stają się jego k o l e j n y m s t a d i u m . W t e n sposób mecha­ adaptacja, która jest negatywną formą klasycznej obrzędowości, nizmów f o l k l o r u t j . przoz współuczestnictwo i opowieści rodziców zmienia się w a u t o n t y c z n y f o l k l o r . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1ea76566361990bfb17b560bd707f35.pdf 7bcbb95d657411df4ac30392f013c2a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5591 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource szamanizm trickster Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5199 Title A name given to the resource Figura trickstera/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.46-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ostaszewska, Aneta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aneta ur. w I 9 7 7 r., pedagozka. O b r o n i ł a doktorat z socjologii w 2 0 0 7 roku w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Jej praca nosiła Ostaszewska tytuł: Cechy bohatera mitycznego w dobie kultury narcyzmu na przykładzie społecznej kariery Michaela Jacksona. Perspektywa antropologiczna. recepcji Obecnie pracuje w Wyższej Szkole Pedagogiki Resocjalizacyjnej „Pedagogium". Interesuje się kategorią dzieciństwa oraz w i z e r u n k i e m dziecka w kulturze popularnej. Figura trickstera igura trickstera obecna jest w wielu m i ­ tologiach. Lewis Hyde pisze, że jest pandemiczna - pojawia się w mitologiach europejskich, afrykańskich czy w wierzeniach F 1 1 L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This buddyjskich. Nazywana bywa błaznem, głup­ cem, chochlikiem, demiurgiem lub diabłem. W tym tekście przedstawię postać trickstera w oparciu o antropologiczne studium Paula w tradycji Winnebago i znał przekaz o tricksterze, sam World. Mischief, Myth, and Art, North Point Press, New nie mógł przekazać mitu, dlatego też o opowiedzenie York 1999, s. 11. Trickster, jak pisze Hyde, nie jest postacią poprosił członka starszyzny (Blownsnake nagrał treść centralną, występuje w świecie politeistycznym, gdzie przekazanego mitu, tłumaczenia na angielski dokonali przynależy do peryferii. Patrz: Ibid., s. 13. Indianie, John Baptiste i Olivier Lamere). Tradycja P. Radin, The Trickster. A Study in American Indian Winnebago nakazuje ściśle przestrzegać reguł związanych Mythology, Greenwood Press, New York 1972. Pierwsze z opowiadaniem świętych mitów. Prawo takie przysługuje 2 wydanie książki ukazało się w 1956 r. Mity przedstawione tylko nielicznym, najczęściej członkom starszyzny, którzy przez Radina to wynik jego badań terenowych, jakie wierzą w świętość przekazywanej historii (mitu nie może odbył w 1912 r. Informatorem i współpracownikiem przekazać Indianin - konwertyta chrześcijański). Więcej Radina był Indianin, Sam Blowsnake. Choć Blowsnake o pochodzeniu mitu, patrz: P. Radin, The Trickster..., (potomek klanu o nazwie Thunderbird) był wychowany s. 111-112. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �47 Figura trickstera Mity o tricksterze tworzą cykl opowieści o wę­ drówce bohatera: jego zewnętrznej, jak i we­ wnętrznej przemianie . Trickster Winnebago nosi imię Wakdjunkaga , swoją wędrówkę od­ bywa wzdłuż świętej dla Indian rzeki Missisipi. Przemierzając świat, poznaje przede wszystkim siebie samego. Choć nie wyznaje żadnych war­ tości i nie wie, co to moralność, skazany - jak z a u w a ż a Radin - na „łaskę i niełaskę swych namiętności i popędów" , z upływem czasu i przebytymi kilometrami tworzy świat warto­ ści. Własnym przykładem pokazuje, co służy, a co szkodzi człowiekowi. Dokonuje zmian w otaczaiacei eo rzeczywistości Przyszedłem na ziemie by przeprowadzić zmiany" - podsu¬ mowuje swoją ziemską drogę trickster. postaci. Pojawia się równie nieoczekiwanie, jak znika, dopada ofiarę w niespodziewany sposób, a jeśli da się sam złapać, to tylko tak, by móc się znowu wymknąć. W a ż n y m instrumentem, za pomocą którego dokonuje wszystkich swych zadziwiających czynów, jest za każdym razem przemiana" . Problematyczne jest dociekanie „prawdziwej natury" trickstera. Pytaniem, na które trudno odpowiedzieć, pozostaje kwestia: czy trickster pozbawiony jest własnej tożsamości, co masku­ je, naśladując innych i przybierając różne formy, czy jego tożsamość składa się z licznych warstw (masek) i jest sumą różnych opozycyjnych cech. Według Hyde'a transgresywność trickstera bie­ rze się stąd, że trickster jako indywiduum „[...] has no way" . Nie posiadając skrystalizowanej tożsamości może mieć ich wiele a w rezultacie być niezależny, bo nieprzywiązany do jednej formy. Może wcielać się w różne postaci, jest nieograniczony w naśladowaniu Łatwo przystosownie sie do otoczenia a iego elastyczność umożliwia szybką adaptację. Działalność trickstera skupia się na „prze­ prowadzaniu zmian". Kategoria przemiany jest podstawową właściwością tej figury. Elias Ca¬ netti pisze o nim jako mistrzu przemiany, który potrafi przybrać dowolną postać. „Jego władza polega na zdolności przybierania niezliczonych Trickster jawi się zatem przede wszystkim jako symbol. Charakteryzują go ambiwalent­ ne cechy. To figura, która w jeden system uj­ muje zachowania opozycyjne. Jego atrybutami są jednocześnie dobro i zło. Bywa traktowany jako bóstwo, bohater, demiurg i duch zmarłych Radina , które dotyczy mitologii Indian północ­ noamerykańskich, w szczególności plemienia Winnebago , gdzie trickster, jak pisze autor, peł­ ni rolę „figury zapowiadającej człowieka" . Jest tam metaforą człowieka w jego relacji z samym sobą oraz światem. 2 3 4 9 5 6 7 8 3 Winnebago należą do licznej grupy Indian mówiącej 10 o tricksterze. Trickster to ktoś „w drodze". Droga jednak językiem sju. Plemiona te pierwotnie zamieszkiwały symbolizuje również podróż w głąb siebie. Patrz: L . Hyde, ziemie położone wzdłuż rzeki Missisipi. Pierwszymi Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This World..., s. 6. białymi, którzy dotarli do Winnebago (zamieszkujących 6 Radin imię Wakdjunkaga tłumaczy jako tricky one. dzisiejsze okolice Green Bay w stanie Wisconsin), była Patrz: P. Radin, The Trickster..., op.cit., s. 132. O etymologii francuska ekspedycja w 1634 r. Badania archeologiczne słowa „trickster" patrz: L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, potwierdzają, że Winnebago zamieszkiwali teren Green Trickster Makes This World..., s. 7. Bay od ok. 1400 r. Więcej o historii i kulturze Winnebago, 7 P. Radin, Prefatory..., s. X X I V patrz: Ibid., s. 112-117. 8 Ibid., s. 52 [epizod 48]. 9 E. Canetti,M*SB i władza, Czytelnik, Warszawa 1996, s. 440. 4 R Radin, Prefatory Note, [w:] tegoż, The Trickster..., s. X X I V 5 10 Warto przy okazji zwrócić uwagę, że motyw drogi, wędrowania należy do najczęstszych w mitach 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA L . Hyde, Trickster Makes This World..., s. 43. Hyde zwraca uwagę, że jednym z określeń trickstera jest „imitator"; Patrz: Ibid, s. 42. �Aneta Ostaszewska 48 przodków również w obrębie jednej mitolo­ gii. Uosabia stan, w którym nie ma wyraźnego podziału na to, co boskie i nieboskie, ludzkie i zwierzęce. Jego głód, płeć, wędrowanie - to ce­ chy, które explicite nie należą ani do boga, ani do człowieka. Jest kimś, kto potrafi zmieniać wygląd oraz płeć. Trickster posiada zarówno elementy właściwie bóstwom, jak i ludziom/zwierzętom. W niektórych mitologiach bywa utożsamiany z konkretnym totemem: z krukiem, zającem, kojotem oraz pająkiem. Utożsamiany jest ze zwierzętami, którym przypisywane są cechy biegunowe: z jednej strony przebiegłość i spryt, z drugiej zaś - lekkomyślność i głupota. Trickster przedstawiany jest jako istota kie­ rująca się instynktem, która nie ma w zwyczaju myśleć nad konsekwencjami własnych czynów, dlatego uchodzi za istotę niezdolną do refleksji, działającą impulsywnie i bez zastanowienia. Określany jako zmienny, przewrotny i nieprze­ widywalny w zachowaniu, trickster zwiastuje swą obecnością zamęt i chaos. Nazywany szelmą i psotnikiem pada ofiarą własnych trików. Stać go na dobre uczynki, ale równie często oszukuje i bywa oszukiwany, wyśmiewa innych i sam jest wyśmiewany . 11 Typowym elementem postawy trickstera jest prowokacja. Zarówno Hyde, jak i Radin zwra­ cają u w a g ę , że trickster explicite przekracza i zaciera, ale implicite ustala i utrwala społecz­ ne granice. To prowokator, który podważając społeczne tabu - poprzez swoje czyny i za­ 11 Hyde przyjmuje, że trickster jest odkrywcą twórczego kłamstwa. Zobacz, co Hyde pisze o kłamstwie wśród zwierząt: ibid., s. 44-45. 12 Z.W Dudek, Symbolika Trickstera a chrześcijańska, 14 12 13 14 Karl Kerenyi, zastanawiając się nad figurą trickstera, używa porównania do chaosu. Pisze: „Nieporządek należy do całości życia, a trick­ ster jest duchem tego nieporządku ". Według Kerenyiego funkcją mitu o tricksterze (w archa­ icznej społeczności) musiało być równoważenie panującego porządku poprzez dodawanie doń chaosu. Opowieści o tricksterze tworzyć mu­ siały całość, czyniąc możliwym to, co w świecie o niezmiennych, stałych granicach było niedozwolone. W tym świecie trickster, co z kolei podkreśla Hyde, jest figurą poza. wszel­ ką moralnością - trickster nie jest ani moralny, ani niemoralny lecz kimś poza" pomiędzy" kimś kogo nie dotyczy m o r a l n o ś ć Z tego tez powodu tncksterowi przypisywane są cechy 15 16 Albo. Problemy psychologii i kultury", nr 4/98 - 1-4/99, s. 35. 15 duchowość „Albo Albo. Problemy psychologii i kultury", nr 4/98 - 1-4/99, s. 13. 13 chowanie - jednocześnie (nieświadomie) defi­ niuje to, co należy do sfery zakazanej. Zatem wskazuje i pogłębia różnice. Zenon W Dudek pisze o tricksterze jako pośredniku pomiędzy dwiema rzeczywistościami, światem porządku i bezładu: „Figura Trickstera chroni tradycyj­ ną rzeczywistość przed uświadomieniem sobie konieczności radykalnej zmiany. Społeczność może stopniowo oswajać się z nową prawdą i tymczasowo traktować Trickstera niepoważnie, z dystansem" . Celem (niekoniecznie zamierzo­ nym) tej figury jest odkrywanie „[...] wartości tego co słabe chore niezauważone porzucone w cieniu codzienności ". Jednak czyni to przede wszystkim w formie paradoksu i żartu w innym przypadku - stanie się kozłem ofiarnym . K. Kerenyi, The Trickster In Relation To Greek Mythology, [w:] P. Radin, The Trickster..., s. 185. Kerenyi porównuje mity o tricksterze do powieści z życia rozbójników (przywołuje m.in. powieści Franciszka Ibid. Rabelais'go), których celem nigdy nie było pouczanie, ale Jak pisze Dudek, elementarnymi formami wypowiedzi opowiadanie o świetności bohatera. trickstera są: gra, teatr, paradoks oraz metafora. Patrz: 16 Z.W. Dudek, Wymiary i funkcje figury Trickstera, „Albo World..., s. 10. L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �głupca i błazna, a zatem figur posiadających przyzwolenie na prowokowanie i naruszanie społecznych norm. Trickster może prowokować, ponieważ jego zachowanie odbierane jest w ka­ tegoriach żartu i zabawy. Przez akcentowanie śmiesznych, niedorzecznych cech jego postawy następuje redukcja tej figury do nieszkodliwej rozrywki - trickster uchodzi za tego, który bawi i rozśmiesza publiczność. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA Mity o tricksterze: Winnebago Po tym ogólnym wstępie proponuję teraz przejść do prezentacji wybranych mitów o trick­ sterze. Korzystać będę ze studium Paula Radina. Skoncentruję się na typowych cechach dla tej fi­ gury, a do takich zaliczam: zdolność trickstera do przemiany, jego ambiwalentną postawę moral­ ną oraz problematyczną seksualność. Jak pisze �Aneta Ostaszewska 50 Radin, w przypadku mitów o tricksterze ważny wątek poświęcony jest procesowi jego przemiany i samopoznania, symbolizowany - przez motyw wędrówki po świecie. Przedstawię zatem stresz­ czenie epizodów, w których opisane są etapy transformacji trickstera. Rozpocznę od mitów, w których trickster po raz pierwszy odnosi się do siebie, wymawiając własne imię . Wakdjunkaga spotyka bizona, zwodzi go i zabija, a następnie zdejmuje z niego skórę. Wszystkie te czynności wykonuje tylko jedną, prawą ręką. Kiedy jego lewa ręka chwyta mięso bizona, prawa natychmiast próbuje je wyrwać. „Oddaj! To moje! " - krzyczy Wakdjunkaga. „Inaczej potnę cię na kawałki!" - grozi sam sobie. Obie ręce zaczynają się kłócić i wyrywać mięso. Następnie prawa ręka kaleczy głęboko lewe ramię. Dopiero kiedy ręka krwawi, trick­ ster uświadamia sobie, że sam sobie sprawił ten ból. ledyne na co się wtedy zdobywa to okrzyk: „Dlaczego to zrobiłem?" . 17 18 19 20 Trickster odwiedza pewnego człowieka, ojca czwórki dzieci. Dowiaduje się, że karmienie dzieci odbywa się w określony sposób i tylko o ściśle wyznaczonych porach. Jeżeli któraś z reguł zostaje złamana, dzieci umierają. Trick­ ster uprasza człowieka, zwracając się do niego „bracie" , aby ten pozwolił mu zaopiekować się dwojgiem z jego potomstwa. Zabiera dzieci w dalszą podróż. Wie jednak, że jeśli złamie za­ sady opieki nad nimi - ich ojciec będzie go ści­ gać i zabije. Niestety, wskutek łakomstwa trick­ ster zapomina o przestrzeganiu reguł - karmi dzieci o nieodpowiedniej porze wskutek czego 21 Y I Y > & umierają. W ten sposób ściąga na siebie zemstę 17 W społeczności Winnebago człowiek nie istnieje oficjalnie, dopóki nie ma imienia. Patrz: P. Radin, The Trickster..., s. 134-135. l% Ibid., s. 8 [epizod 5]. ich ojca. Udaje mu się ujść z życiem wyłącznie dlatego, że decyduje się opuścić świat. Skacze do oceanu. Pływając w poszukiwaniu jakiegokol­ wiek brzegu, trickster mija różne gatunki ryb, jednak na pytanie o brzeg otrzymuje trzykrotnie tę samą odpowiedź - brzeg jest niedaleko. Nie zdaje sobie sprawy, że cały czas płynie wzdłuż brzegu. Będąc j u ż na lądzie, z a u w a ż a po drugiej stronie brzegu cień, który bierze za człowieka wskazującego palcem w jego kierunku. Pyta zatem: „Bracie, na co wskazujesz?" . Kiedy nie otrzymuje żadnej odpowiedzi, postanawia naśladować postawę postaci drugiej strony brzegu rzucając wyzwanie - kto dłuzei wytrzy­ ma stoiac nieruchomo w ieden nozycii Po kil ku godzinach kiedy ogarnia go głód rezygnuie z bezcelowe^ zakładu Przyblizaiać sie zaś do taiemniczepo obiektu z a u w a ż a ze tym co brał za człowieka iest nniak drzewa z wystaiaca pałez i a Mówi wtedy do siebie To dlatego ludzie n a z ™ mnie Wakdmnkapa plunięć ,eden Mają rację" . ' 22 - 23 Głodny Wakdjunkaga zauważa nad jeziorem stado kaczek i postanawia na nie zapolować. Robi małą paczkę, którą zakłada na plecy. Jego poczy­ naniom przyglądają się zaciekawione kaczki. Trzykrotnie pytają trickstera: „Co masz w pacz­ ce?" . Dopiero za czwartym razem otrzymują odpowiedź: „To moje piosenki. Mój żołądek jest wypełniony smutnymi pieśniami. Niektóre z nich tak mi ciążyły na żołądku, że musiałem je zarzucić na plecy. Podczas mojej wędrówki nie spotkałem nikogo, komu mógłbym zaśpiewać moje pieśni, a kto mógłby dla mnie zatańczyć. A nie śpiewałem od bardzo dawna ". Trickster 24 25 21 Podczas swojej wędrówki Wakdjunkaga do napotkanych po drodze przedmiotów i postaci zwraca się „bracie", „siostro". 22 Ibid., s. 13 [epizod 11]. 19 Ibid. 23 Ibid., s. 14. 20 Ibid. 24 Ibid., s. 14-15 [epizod 12]. 25 Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Figura trickstera 51 zwabia kaczki, które zgadzają się zatańczyć przy akompaniamencie jego pieśni. Wakdjunkaga buduje szałas. Gdy zaczyna śpiewać, ptaki roz­ poczynają swój taniec. Ponieważ tańczą z za­ mkniętymi oczyma (co ma je uchronić przed zaczerwienieniem oczu) wpadają w pułapkę. Kiedy bowiem tańczą, trickster porywa je po­ jedynczo, a następnie dusi. Jedna z nich, sły¬ sząc dźwięk „Quack!", otwiera oczy i widzi, jak trickster ściska za gardło inną kaczkę. Krzykiem ostrzega swe siostry. Jednak tylko niektórym udaje się uciec pozostałe kończą żywot nabite na kije piekąc sie w popiele. Trickster czekając aż mięso się upiecze, zasypia. Czuwanie nad piekącymi się kaczkami powierza zaś własnemu odbytowi zwracając się do niego mój bracie" Ten iednak me wvwiazuie sie z powierzonego zadania Pobliskie lisv które zweszvlv oozvwienie kradną mięso akiie na których wcześmei niekłv sie kaczki chowaia z nowrotem w noniół tak bv Wakdinnka^a niczego nie zanwazvł 7a - niedonilnowanie KaczeK kaczek trifkster no przeuuuze nrzehndze iiieuopiiiiowaiiie iricKsier po nin postanawia nostanawia ukarać odhvt nrzvnieka mu imarac własnv wiasny ouuyi, przypieKa\c\c ero ro77ar7nnvni ooriipm T^ipHv 1117 nip mnyp I n i S ^ ' w J u ? »26. t samo pytanie x zywająmniewaKOjunKaga. po]awi się ]eszcze kilkakrotnie. Z przedstawionych epizodów wynika, że trickster stopniowo zdobywa samoświadomość. Jego przemiana rozpoczyna się od całkowitej nieświadomości własnego ciała. Początkowo nie identyfikuje się z nim, wydaje się pozbawiony jakiejkolwiek tożsamości, nie wie, kim jest, gdzie się zaczyna jego ciało. Uczy się, że zarówno jego prawa ręka, jak i lewa należą do niego, że można używać obydwu. Odczuwa na własnej skórze, że również odbyt jest częścią ciała i nie może być traktowany jako coś niezależnego. Odkrywa, dlaczego został nazwany Wakdjunkaga. Tym, czego jeszcze nie potrafi, to ponosić odpowie­ dzialność za własne czyny. Nadal wydaje mu się, że to świat, inni ludzie lub istoty decydują o jego zachowaniu. Trickster przedstawiony jest jako istota o nie­ poskromionym apetycie, ukierunkowana na zaspokojenie głodu fizjologicznego. To ktoś nieustannie głodny, łakomy, nieznający umia­ ru. Jego egzystencja zogniskowana jest wokół podstawowych potrzeb fizjologicznych. Jednak za niepohamowanym głodem trickstera kryje się coś więcej - głód ten bowiem ujawnia jego potrzebę do ciągłego pomnażania i wzrastania. Trickster nigdy nie jest zaspokojony . 27 Warto zwrócić uwagę, że do tego momentu nie pojawiają się informacje o wyglądzie trick­ stera. Być może spowodowane jest to tym, że dopiero teraz trickster przeobraża się z pier­ wotnie nieznanej i nieświadomej formy w kon­ kretną postać. Dopiero kiedy zdaje sobie sprawę z własnego ciała, kiedy je odkrywa, to ciało zdaje się nabierać kształtów przypominających ludz­ ką sylwetkę. Również dopiero teraz pojawia się pierwsza wzmianka o genitaliach i seksualności trickstera. Wakdjunkaga ma w zwyczaju nosić genitalia na plecach, w specjalnym pudełku. Początkowo jest nieświadomy swojej seksualności. Reakcje własnego ciała komentuje w jednym z epizo­ dów: „To zawsze mi się przytrafia" . Kiedy ob­ serwuje córkę wodza kąpiącą się w jeziorze, po­ stanawia: „To jest odpowiedni czas na zbliżenie seksualne" . Wysyła swój penis, pod wodą, do młodej kobiety. Ogromnych rozmiarów genitalia wystraszają jednak towarzyszące córce wodza dziewczęta, wskutek cze^o inicjacja seksualna trickstera zostaje przerwana 28 29 Problematyka płci i seksualności należy do najbardziej kluczowych motywów całego cyklu 26 Ibid., s. 18 [epizod 14]. 28 P. Radin, The Trickster..., s. 18-19 [epizod 15]. 27 Zob. analizę Hyde'a na temat źródeł apetytu trickstera: 29 Ibid., s. 19-20 [epizod 16]. ibid. (Slipping the Trap of Appetite), s. 18-38. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �52 mitów o tricksterze. Wśród opowieści przytacza­ nych przez Radina znajduje się epizod, w któ­ rym trickster przemienia się w kobietę. Podczas wędrówki, kiedy przychodzi zima i kończy się pożywienie, Wakdjunkaga udaje się do wioski i pod postacią kobiety poślubia syna wodza (później rodzi mu dzieci), w ten sposób chro­ ni się przed zimą i brakiem pożywienia. Radin wskazuje, że wątek przemiany płci pojawia się również w innych mitologiach Indian północ­ noamerykańskich i bywa różnie interpretowany. Zmiana płci trickstera często jest traktowana jako zabawa, żart, na który trickster pozwala sobie, będąc kimś, komu z definicji nie jest przy— pisana konkretna postać i płeć Tb trik który ma p o k a z a ć jak daleko trickster-transeresor może posunąćsię w przekraczaniu społeczno obycza jowycheranic- iakie uświęcone zasady iest gotów złamać. Jednak przemianę trickstera w kobietę można również interpretować iako Dróbe zemsty za obelgi iakich doznawał nodczas wcześnie/ szvch wędrówek i konfrontacji z ludźmi i zwier7Ptami W t v m knnkrptrwm mirip n n r h n d 7 a r v m od Winnehiao naiwaznLszvm rnntvwPm dla Vt't ó r e g o tricKster t •k t K • • piec \'VKKomety, t'' jestt przyjmuje chęć zdobycia pożywienia i przetrwania zimy. 3 0 Mimo że trickster pozbawiony jest konkretnej Aneta Ostaszewska Jednocześnie, jak zauważa Radin, transformacja płciowa to ważna część edukacji seksualnej trick­ stera. Rozpoczyna się ona od rozróżnienia oby­ dwu płci. Dotychczas trickster był istotą o nie do końca ukształtowanej formie, istotą uzależnioną od instynktu i żyjącą tak, jakby każda część jego ciała funkcjonowała oddzielnie i niezależnie od siebie. Teraz poznaje, czym obie płcie różnią się od siebie i do czego służą ich genitalia . W edukacji seksualnej trickstera istotną rolę odgrywają zwierzęta. Pręgowiec, naśmiewając się z Wakdjunkagi, podpowiada mu, gdzie geni­ talia powinny być umiejscowione: „Czy to twój penis, który nosisz na plecach?" - pyta. Trick­ ster, mimo zakłopotania, stosuje się do wska­ zówek pręgowca . Przyjmuje postać zbliżoną wyglądem do człowieka. 30 31 32 Tradycje europejskie a trickster Karl Kerenyi traktuje epizody dotyczące sek­ sualności trickstera jako wyraz jego emancypacji. Pisze: „Fallus jest jego alter ego" . Porównuje trickstera do greckiego Hermesa, który bywa przedstawiany właśnie w postaci fallusa . Opie­ kun kupców, patron złodziei i magów, podobnie 33 34 wspaniałego organu mnie pozbawiłeś!" - rozpacza tożsamości, to jednak w mitach przytaczanych zarówno trickster, a następnie z pozostałości po genitaliach tworzy przez Hydea, jak i Radina, najczęściej występuje rośliny, które mają służyć człowiekowi, m.in. konwalie, w postaci męskiej. O kobietach tricksterach patrz: L . Hyde, lilie, karczochy i ryż. Rozstaje się również z pudełkiem, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This World..., s. 8. w którym wcześniej nosił genitalia. Patrz: Ibid. 31 P. Radin, The Trickster..., s. 38-39 [epizod 38]. 3 3 32 Jednak przyjmuje te rady z niechęcią. Atakuje Mythology, [w:] P. Radin, The Trickster..., s. 182. K. Kerenyi, The Trickster In Relation To Greek penisem pręgowca - chce w ten sposób ukarać zwierzę 3 4 za ingerencję w jego seksualność. Pręgowiec skrywa pudełko trickstera. W jednej z opowieści Klemensa Zagadką dla Kerenyiego pozostaje jednak tajemnicze się w dziupli, którą trickster penetruje swym dużych z Aleksandrii dotyczącej Macedonian Cabiri, Kerenyi rozmiarów penisem. I m dalej ucieka pręgowiec, tym odnajduje przykład czczenia Dionizosa, polegający bardziej rozciągają i wydłużają się genitalia trickstera. na składaniu w ofierze fallusa przynoszonego „Ho!" - krzyczy nagle i pośpiesznie wyciąga z dziupli w specjalnym pudełku. Zwyczaj ten rozpowszechnił swój penis. „Mój, cóż za haniebny uraz mi poczyniłeś!" się pośród Etrusków, znany był także w Azji Mniejszej. - woła. Pręgowiec odgryzł mu genitalia - po dużych Zastanawiające pozostaje to, że sam Dionizos nigdy nie rozmiarów penisie został tylko fragment. „Cóż za był przedstawiany w postaci fallusa. Ibid., s. 182-183. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Figura trickstera 53 jak trickster Winnebago, jest kimś pomiędzy, nie bóg, ale i nie człowiek, posłaniec i strażnik światów Z postacią trickstera łączy Hermesa także skłonność do oszukiwania i błaznowania. O swo­ jej tricksterowskiej (łotrzykowskiej) naturze grecki bohater daje znać j u ż pierwszego dnia ży­ cia: kradnie Apollinowi bydło i tworzy lirę, dzię­ ki której łagodzi gniew boga i zatrzymuje jego zwierzęta. Trickster jednak nie tylko oszukuje i zwodzi innych, ale również sam bywa oszuki¬ wany i nierzadko pada ofiarą zarówno swoich, jak i czyichś żartów. Kerenyi zwraca uwagę na paralelę występującą pomiędzy oszukiwaniem i głupotą. Te dwie cechy zdaniem wsze idą ze sobą w parze W przypadku zaś f i trickstera mitologiczny motyw oszukiwania jest pierwszy i najważniejszy. Pod tym względem na przykład Prometeusz który okłamuie Zeusa może być spokrewniony z tncksterem. Ciekawe pytania wysuwa Kerenyi, rozważa­ jąc epizod o walce lewej ręki z prawą. Zastana­ wia się, czy Prometeusz i jego brat Epimeteusz nie byli pierwotnie jedną dualistyczną istotą, podobną do trickstera . W opowieści o walce rąk Kerenyi dostrzega nie tyle przejaw głupoty czy brak elementarnej świadomości trickstera co do własnego ciała, ale charakterystyczny dla tej figury element autoironii. „Czy to nie jest tak pyta Kerenyi - że trickster z premedytacją robi to, co robi, odgrywa krwawą scenę aby wzbudzić śmiech?" . Czy trickster nie pełni „tradycyjnej" roli błazna? - to drugie, właściwie retoryczne pytanie, które natychmiast się pojawia. 35 36 Według Kerćnyiego „coś" z trickstera mają w sobie również historyjki o życiu rozbójników i łobuzów, jakie przetrwały od czasów Petroniusza, a których rozkwit nastąpił wraz z twór­ czością Franciszka Rabelais'ego . Ciekawe, że celem tych historii nie było nigdy pouczanie, lecz opowiadanie o świetności bohatera. Inną ważną właściwością tego typu opowieści była tzw. dra­ styczna rozrywka — przemoc zawsze stanowiła ich nieodłączny element. 37 W mitologii nordyckiej negatywne cechy trickstera uosabia Loki, demoniczny i złośliwy bóg zniszczenia, śmierci i oszustwa. To jemu jak piszą Lewis Hyde i René Girard - przy­ pisywana jest odpowiedzialność za śmierć Baldra, boga piękna, dobra i światła. Niezdolny do przemocy i przez wszystkich kochany, Baldr był bogiem bez wad, właściwie przeciwieństwem Lokiego. Pewnego dnia zaczęły nękać go sny o własnej śmierci. Wtedy jego matka, by uchro­ nić syna, zaklęła wszystkie byty - oprócz jemioły - żeby nie stały się przyczyną jego śmierci. Kiedy towarzysze zabaw na wszelkie możliwe sposoby próbowali razić iego ciało żaden cios nie był w stanie mu zaszkodzić. Jednak kiedy zjawia się Loki i w reke Hotera niewidomego brata Baldra wkłada gałązkę jemioły jej dotknięcie zabija go' Loki winny śmierci dobrego bosa zostaie orzy ' kuty'do skały ^dzie za kare na i e twarz nada jad węża znajdującego się nad nim . 38 39 TO 40 Choć w niektórych mitologiach trickster ucho­ dzi explicite za sprawcę zła na świecie, to dopie­ ro wraz z rozpowszechnianiem chrześcijaństwa utożsamiony został z szatanem i kusicielem . 41 35 Ibid., s. 180-181. 38 L . Hyde, Trickster Makes This World, s. 101. 36 Ibid., s. 181. 3 9 R. Girard, Kozioł 37 Ibid., s. 175. Michail Bachtin pisze, że właśnie w powieściach Rabelais'ego ambiwalentny śmiech ofiarny, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1987, s. 100-104. 40 L . Hyde, Trickster..., i. 102. (właściwy tricksterowi) osiągnął punkt kulminacyjny. 41 Trickster własnym przykładem nauczył ludzi postę­ Patrz: M . Bachtin, Twórczość pować nieuczciwie: kłamać, kraść, wykorzystywać innych Franciszka Rabelais'ego a kultura ludowa średniowiecza i renesansu, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 173. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA itd. Patrz, co na temat interpretacji mitu przez Winnebago pisze Radin: P. Radin, The Trickster, op.cit., s. 149. �54 Aneta Ostaszewska Na konotacje figury trickstera z ludowym wize­ runkiem średniowiecznego diabła zwraca uwagę Carl G. Jung. Diabeł w średniowiecznych opi­ sach ludowych przedstawiany był jako „prostak" i „błazen". Określany jako simiadei, czyli „małpa Boga", uchodził za istotę złośliwą, skorą do pła­ tania ludziom psikusów, sprowadzającą ich na złą drogę . Najważniejszy motyw tricksterowski Jung odnajduje w opisach średniowiecznych karnawałów. W średniowieczu w pierwszy dzień nowego roku we francuskich kościołach obcho­ dzono święto, w którym uczestniczyli klerycy, dzieci i diakoni. Wybierano wówczas biskupa dzieci, który przebrany w papieski płaszcz skła­ dał oficialna wizytę w pałacu arcybiskupa Pod koniec X I I wieku zwyczai ten przybrał formę festum stultorum czyli święta głupców Jung podaje ze w raporcie z 1198 roku znalazła się notatka według którei podczas święta obrzezania (Feast ofCircumcision.obchodzonego na noczat ku nowego roku w katedrze Notre Dame zostało popełnionych tyle nikczemnych i wstydliwych 42 43 ^ v n ó w ze święte mieisce zostało zbezczeszczone nJtvlk'o nr. J . n r o ś i *artv ale n r . e . n a l a n i e me tyiKo przez sprośne żarty, przez przelanie Krwi M i m o nawoływań papieży. m . i n . I n n o c e n ­ tego n r , ao opamiętania się i n a r z u c e n i a „zartow i szaleństwa, Które roDią z Kleru posmiewisKo C G. Jung, On The Psychology OfThe Trickster Figurę, s. 194-195. 43 44 45 45 46 Zdaniem Junga archetyp trickstera jest wciąż obecny: przypisywanie złośliwych intencji przed­ miotom, mówienie o „chochlikach", popełnia­ nych „gafach" - to wszystko są motywy tricksterowskie, dla Junga jednoznaczne z archetypem „Cienia" . Mity o tricksterze przedstawiają zatem nie tylko odległą przeszłość, ale także teraźniej­ szość każdego człowieka. Mogą być odczytywa­ ne i wciąż interpretowane na nowo. Paul Radin pisze: „To właśnie stanowi o uniwersalnym uro­ ku figury trickstera, który stał się wszystkim - bó­ stwem, zwierzęciem, ludzką istotą, bohaterem, bufonem, błaznem. Kimś, kto był przed dobrem i złem. Śmiejąc się z niego, śmiejemy się z sie­ bie, a to, co spotyka jego, spotyka nas" . Warto o tym pamiętać. 47 4 7 Jung pisze, że „Cień" (czyli trickster) jest czymś na wzór błędu, faux pas, który zapisywany jest jako wada Ibid., s. 196-197. naszej świadomości. Nasz osobisty „Cień" jest pochodnym Ibid. tego zbiorczego archetypu. Pęka od uderzenia cywilizacji, Święto osia traktowano jako błazeńskie wspomnienie zostawiając ślady w folklorze, a te często trudno jest ucieczki Świętej Rodziny do Egiptu. Patrz: Ibid., s. 198. 4 6 44 48 zwyczaj.obchodzenia święta przetrwał do A V wieku. Kościół nadal nawoływał do porzucenia 42 niemoralnych praktyk, w których „[...] nawet księża i klerycy biorą udział i podczas których wy­ biera się arcybiskupa, biskupa lub papieża, który nazywany jest papieżem głupców" (fatuorum papam). Motyw tricksterowski odnaleźć m o ż ­ na również w obchodzonym w średniowiecznej Francji święcie festum asinarium (święto osła) . Głównym bohaterem był osioł, a procesja z jego udziałem przechodziła przez kościół. Po zakoń­ czeniu każdej części mszy kongregacja wiernych wydawała z siebie odgłosy przypominające ryki osła . Jung przywołuje XI-wieczną notatkę, w której czytamy: rozpoznać. Współczesny człowiek nie podejrzewa nawet, że to jego własny, głęboko ukryty „Cień" może być tą siłą „Na zakończenie mszy zamiast słów: ite missa est, ksiądz płatającą figle. ryczał trzykrotnie, a kongregacja zamiast słów: Deo 48 P. Radin, The Trickster..., op.cit., s. 168-169. gratias, odpowiadała również trzykrotnie Y-a" (Jung przypomina, że bóg Żydów był wulgarnie wyobrażany jako osioł); Patrz: Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ecf450f0668b54f1a1726a47293e4db.pdf 6d02dca35daf70d455f15ad7fa9d3b83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2391 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2219 Title A name given to the resource Film i prawdziwy obraz rzeczy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.112-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Film i prawdziwy obraz rzeczy Ryszard Ciarka Oczywiście wiemy, że f i l m z a w i e r a ć m o ż e w swym przeka­ zie wszystkie niemal formy artystycznej wypowiedzi, nie­ k t ó r e w y k o r z y s t u j ą c wprost — j a k m u z y k ę , inne potencjal­ nie wprost l u b całkowicie p r z e t w a r z a j ą c — j a k l i t e r a t u r ę , wszystkie d o s t o s o w u j ą c do swych potrzeb. W t y m przedziw­ n y m , zawsze fascynującym ś m i e t n i k u c y t a t ó w , bez t r u d u dogrzebiemy się w ą t k ó w literackich, d r a m a t u , poezji, malar­ stwa, czy c h o ć b y innych filmów. A l e t a k ż e film, j a k o dzieło s k o ń c z o n e , s k ł a n i a nas i do takiej refleksji, iż z n a c z y ć m o ż e niewiele więcej niż poza samym s o b ą . F i l m b o w i e m z n a c z y ć m o ż e podobnie j a k znaczy rzecz: jedno i drugie nie musi przecież o d razu a p e l o w a ć d o naszego intelektu, p r z e m a w i a ć m o ż e natomiast, i zwykle tak jest, do naszej mliczącej z d o l n o ś c i rozszyfrowywania, rozumienia świata, oraz zdol­ ności w y o b r a ż a n i a sobie w s p ó ł i s t n i e n i a postrzeganych rze­ czy, zjawisk i l u d z i . 1 „ W codziennym życiu — pisze Merleau-Ponty — istotnie, nie dostrzegamy owej estetycznej w a r t o ś c i najmniejszej p o ­ strzeganej rzeczy. Jest t a k ż e p r a w d ą , że nigdy w rzeczywisto­ ści postrzegana forma nie jest d o s k o n a ł a , zawsze istnieją j a k i e ś nadmiary, skazy, c o ś w rodzaju efektu n a d u ż y c i a materii. D r a m a t filmowy jest zawsze, by tak rzec, bardziej finezyjny niż dramaty realnego życia; dzieje się w świecie ściśle o k r e ś l o n y m , bardziej niż świat r e a l n y . " 2 W j a k i e więc zdarzenia u w i k ł a n y m o ż e b y ć film? W jakie z a p o ż y c z e n i a i cytaty; j a k o synteza czy antyteza rzeczywisto­ ści? K a ż d e chyba dzieło sztuki istniejąc w kulturze, co znaczy, że jest odczytane, będzie też przeciwko l u b k u c z e m u ś skierowane. Jak to jest — p y t a m y dalej — że bardziej finezyjna i ściśle o k r e ś l o n a rzeczywistość filmu redukuje, a j e d n o c z e ś n i e p o g ł ę b i a rzeczywistość z e w n ę t r z n ą ? Jeśli p a m i ę t a m y jeszcze film Andrzeja W a j d y Niewinni czarodzieje, to w a r t o w s p o m n i e ć , że film ten nie o t r z y m a ł zbyt pochlebnych ocen k r y t y k ó w . Z w y j ą t k i e m k i l k u ciekaw­ szych wypowiedzi, większość r e c e n z e n t ó w z a r z u c a ł a W a j ­ dzie, iż film ten zbyt m a ł o jest filmowy, a nade wszystko kwestionowano jego p r a w d z i w o ś ć . Jak p a m i ę t a m y , ukazana w Niewinnych czarodziejach w s p ó ł c z e s n a rzeczywistość jest bardzo d r a ż n i ą c a . W y z y w a ­ j ą c a w swej l a p i d a r n o ś c i . A p a t i a i b i e r n o ś ć m ł o d y c h ludzi, pozbawionych ambicji „ w d e c h o w c ó w " , czyli spokojniejszej odmiany „ b e a t n i k ó w " , nie jest t u oceniana ani poddawana t y m bardziej jakiejkolwiek negatywnej krytyce. Istnieją. Słuchają jazzu. Z dnia na dzień grubieje na nich maska życia pozornego, iluzji. N i e poznamy ich, bo grają swoje „ n i e w i n n e " role m i ę d z y s o b ą i wobec kontestowanej przez nich rzeczywistości. N i e poznamy ich, bo nawet uczucie, miłość jest t y l k o nieco bardziej w y s u b l i m o w a n ą g r ą , g r ą zresztą p r z e r w a n ą , g d y ż znany jej w y n i k zniechęca do dalszych p o s u n i ę ć . „ N i e wierzę w gorycz bohatera W a j d y — pisze Aleksander Jackiewicz— ani w sceptycyzm bohaterki. T r u d n o m i nawet uwierzyć w p r a w d o p o d o b i e ń s t w o owej sytuacji w nocy, w kawalerskim p o k o i k u , w k t ó r y m c h ł o p i e c i dziewczyna p r o w a d z ą p l a t o n i c z n ą g r ę masek. W o l ę t r a k t o w a ć ten w ą t e k Niewinnych czarodziejów j a k o m e t a f o r ę , u o g ó l n i e n i e . " * M e t a f o r ą jest też chyba i cały film, tak j a k szczególną 3 112 f o r m ą metafory i u o g ó l n i e n i a jest k a ż d y ruch kontestacyjny, t a k ż e i ten, k t ó r y Wajda ukazuje. K a ż d a k u l t u r o w a kontes­ tacja przeciwstawia się zwykle w y t w o r z o n y m przez siebie wizerunkom k u l t u r y d o m i n u j ą c e j , jej systemom w a r t o ś c i . Protestem wobec k r y t y k o w a n y c h w a r t o ś c i m o ż e b y ć np. s p o s ó b ubierania się i sposoby z a c h o w a ń , k t ó r e stają się b ą d ź k a r y k a t u r ą owych w a r t o ś c i , b ą d ź p o d k a ż d y m w z g l ę d e m alternatywnym sposobem bycia. Podobne zjawiska obser­ w o w a ć m o g l i ś m y w kontestacyjnych ruchach lat siedemdzisiątych, podobne dają się z a o b s e r w o w a ć i teraz. Dlatego też Bazyli, g ł ó w n y bohater filmu, nie decyduje się na porzucenie gry, na konsekwencje pozostania z d z i e w c z y n ą . Nie jest on człowiekiem złym, wypaczonym; przecież jego marzenia o d o m u , dostatnim życiu nie o d b i e g a j ą chyba od ówczesnej tzw. „przeciętnej krajowej". A l e też k a ż d e o d ­ chylenie maski s p o w o d o w a ć m o ż e nieodwracalny proces wtapiania się w dobrze znane t ł o otaczającej go rzeczywisto­ ści. T u ż za jego kawalerskim p o k o i k i e m u s a d o w i ł się przecież jeszcze bardziej zamaskowany świat, toczy się t a m gra życia pozornego; codzienna s z a r o ś ć p r z e ś w i e t l o n a h a s ł a m i , peł­ n y m i fałszywej j e d n o ś c i u m y s ł ó w i serc. Znamienny jest t e ż i t y t u ł f i l m u , bo „ n i e w i n n i czarodzie­ j e " , to t a k ż e c z ą s t k a romantycznej wizji s a m o t n o ś c i , niemo­ cy w realizowaniu własnej o d r ę b n o ś c i , g d y ż fałszywy świat z e w n ę t r z n y zmusza do z a m k n i ę c i a się, przeczekania. M o t y w ten nieustannie b ł ą k a się w t w ó r c z o ś c i Byrona, Mickiewicza, Słowackiego, wśród r o m a n t y k ó w . „ P u n k t e m wyjścia — pisze Juliusz Kleiner w szkicu Romantyzm —jest dla nich niezadowolenie z rzeczywistości teraźniejszej, z ustalonych s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h , z rezul­ t a t ó w dotychczasowej k u l t u r y . Świat, do k t ó r e g o d o p r o w a ­ dziła k u l t u r a europejska, wydaje się nienaturalny, zły, bez­ duszny, m a r t w y . Trzeba od niego uciec l u b trzeba go przekształcić, a n a k ł a d a n e p r z e z e ń więzy o d r z u c i ć w imię ideału w o l n o ś c i . " 5 C o dzień z p a m i ą t k ą nudnych postaci i z d a r z e ń W r a c a m do s a m o t n o ś c i , do książek — do m a r z e ń , Jak p o d r ó ż n y , ś r ó d dzikiej wyspy zarzucony, C o rana w z r o k i s t o p ę niesie w r ó ż n e strony, A z a l i gdzie istoty bliźniej nie obaczy, I co noc w s w ą j a s k i n i ę powraca w rozpaczy. Szalony! niech ukocha swe samotne ściany I nie targa ł a ń c u c h a , by nie d r a ż n i ć rany. — Witajże, ma j a s k i n i o — na w i e k i z a m k n i ę c i , Nauczymy się w i ę ź n i a m i stać się z własnej chęci — C z y ż nie znajdziem z a t r u d n i e ń ? M ę d r c e dawnych wieków Z a m y k a l i się s z u k a ć s k a r b ó w albo l e k ó w , I trucizn — m y niewinni m ł o d z i czarodzieje Szukamy ich, by o t r u ć w ł a s n e swe nadzieje. (...) Zamieszkałym śród cieniów zmyślonego świata Nudnej rzeczywistości nagrodzi się strata. (Dziady Widowisko, Część I ) �K a d r z filmu Tadeusza Konwickiego „Ostatni dzień lata" Świat ukazany w filmie W a j d y „ o k i e m kamery", jest rzeczywisty. Prawdziwe są k l u b y i kawiarnie, w k t ó r y c h spotykali się bohaterowie filmu, spotykali się t a m n a p r a w d ę p o d o b n i do nich m ł o d z i ludzie w tak samo charakterystycz­ nie za d ł u g i c h p ł a s z c z a c h i p o w y c i ą g a n y c h swetrach. Praw­ dziwe są z a u ł k i i p o d w ó r k a , gdzie w ł ó c z ą się bez celu, o r g a n i z u j ą c na poczekaniu j a k i e ś mini-przedstawienia — „ d r a k i " . Prawdziwa jest też i ekstatyczna muzyka jaz­ zowa, k t ó r e j słuchają i k t ó r ą grają. T o jednak sam film j a k o t a k i , właśnie ten film Wajdy, nie jest ani c h ł o d n y m dokumen­ tem, zapisem u k a z u j ą c y m j e d n ą z f o r m ówczesnej kontes­ tacji, ani też f a b u l a r n ą d y k t e r y j k ą o b d a r z o n ą zgrabnym m o r a ł e m . Jest natomiast przedziwnym t a ń c e m p o z o r ó w , prawdziwie nierzeczywistą g r ą — k a ż d y film jest g r ą o pozo­ rach rzeczywistości — gdzie p e ł n o jest niepotrzebnych r u c h ó w i niepotrzebnych słów. T o j a k b y film nie o rzeczach czy osobach, a o niewidzialnej w codziennym życiu prze­ strzeni m i ę d z y n i m i . Jest to rzeczywistość filmowa, ale taka, gdzie istnieją j a k i e ś nadmiary, skazy, c o ś w rodzaju efektu n a d u ż y c i a materii. „ N a s z e pojęcie o świecie — pisze Marleau-Ponty — uleg­ ł o b y o d w r ó c e n i u , gdyby u d a ł o się n a m z o b a c z y ć o d s t ę p y m i ę d z y rzeczami j a k o rzeczy (na p r z y k ł a d p r z e s t r z e ń m i ę d z y drzewami na bulwarze) i odwrotnie — same rzeczy j a k o t ł o (drzewa na b u l w a r z e ) . " Czyż nie dostrzegamy owego o d w r ó c e n i a właśnie w t y m filmie? A l e też u k a z u j ą c y się obraz, zarejestrowana rzeczywi­ stość, nie m o g ą b y ć obdarzone t a k i m i właśnie cechami. Sam obraz, t y m bardziej obraz filmowy, nie ma takiej m o ż l i w o ś c i b e z p o ś r e d n i o . T a k j a k , w t y m samym znaczeniu, s ł o w e m l u b d ź w i ę k i e m nie m a m y b e z p o ś r e d n i e j m o ż l i w o ś c i o d d a ć np. istoty ciszy. M o ż e m y natomiast to zdarzenie o p i s a ć , d o k o ­ n u j ą c rzecz jasna g w a ł t u na jego realności, w y c h o d z ą c poza przypisaną mu strukturę. Ostatni dzień lata Tadeusza K o n w i c k i e g o , to film o spot­ kaniu dwojga ludzi na pasie ziemi niczyjej, jałowej pustyni, granicy, w najbardziej d o s ł o w n y m tego słowa znaczeniu. Ta filmowa o p o w i e ś ć toczy się w ś r ó d piaszczystych w y d m , p o m i ę d z y morzem i l ą d e m , piaskiem i w o d ą , na granicy terytorialnej, k t ó r e j n i e p r z e k r a c z a l n o ś c i pilnują p a t r o l u j ą c e 6 niebo odrzutowce. G r a n i c ę „ t w o r z y (...) węższy lub szerszy pas ziemi nieuprawnej znajdujący się w stanie d z i k i m l u b p ó ł d z i k i m , k t ó r y prawnie czy zwyczajowo jest w y o d r ę b ­ niony o d przyległych o b s z a r ó w . " Granica też, w sensie o b r z ę d o w y m , jest najdalej p o ł o ż o n y m obszarem o d miejsca sacrum. Ciekawa jest r ó w n i e ż w s p ó ł z a l e ż n o ś ć owego sacrum i o b s z a r ó w granicznych, o t ó ż . . . „ g r a n i c e i miejsca święte n o s z ą — k a ż d e ze swej strony — charakter o b s z a r ó w , gdzie przejawia się n i e s k r ę p o w a n a świętość. P o z o s t a j ą one t a k ż e i w b e z p o ś r e d n i c h ze s o b ą stosunkach." N a granicy w ł ó c z ą się demony, duchy chowanych t a m zwyczajowo z m a r ł y c h t r a g i c z n ą śmiercią, p o m y l o n y c h i s a m o b ó j c ó w , nie narodzo­ ne dzieci, wszystkich „ o d r z u c o n y c h " . Granice są niebez­ pieczne, w p o d w ó j n y m tego słowa znaczeniu, b o w i e m styka­ j ą się b e z p o ś r e d n i o z demonicznym ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , j a k i z tego p o w o d u , że moc, k t ó r a je charakteryzuje, r ó w n a jest tej j a k a dominuje w ś w i ę t y m centrum. W filmie t y m r ó w n i e ż uległo o d w r ó c e n i u f o r m u ł o w a n e w y o b r a ż e n i e ś w i a t a . A l e i tu odnajdziemy ten sam m o t y w s a m o t n o ś c i , niemocy i z a m k n i ę c i a . I z n ó w , w gmatwaninie pozornych g e s t ó w , w p o t o k u słów, w subtelnej grze, w nad­ miarze rzeczy, m o ż e m y dostrzec c o ś p o m i ę d z y . Pas rzeczywistej ziemi niczyjej, granicy, wtapia w swój obszar dwoje ludzi, samotnych, w sensie d o s ł o w n y m , cho­ ciażby z tego w z g l ę d u , że są j e d y n y m i bohaterami filmu. Śledzimy ich g r ę na tle mocno konkretnej, statycznej prze­ strzeni. W tej grze słowa nieczęsto b ę d ą miały c o ś w s p ó l n e g o z gestem, b ę d ą się d o p e ł n i a ł y , ale t y l k o po to, aby u k a z a ć niewidzialny obszar z n a c z e ń m i ę d z y n i m i . 7 8 „ . . . M ę ż c z y z n a poczyna machinalnie s t r z e p y w a ć piasek z pleców kobiety. M ę ż c z y z n a : — C h c ę ci t y l k o p o w i e d z i e ć , że jestem zupeł­ nie sam. Zbliżenie p l e c ó w kobiety. R ę k a c h ł o p c a strzepuje drobne ziarenka piasku. M ę ż c z y z n a : — I nic m i się nie u d a ł o w życiu. C h ł o p i e c zaczyna gładzić czystą p r z e s t r z e ń jej pleców. W o d z i k o ń c a m i p a l c ó w w z d ł u ż k r ę g ó w k r ę g o s ł u p a . Plecy kobiety p o c z y n a j ą d r ż e ć ledwo dostrzegalnie. 113 �Kobieta: — A co t u robisz? Mężczyzna: — N i c . W ł ó c z ę się... szukam... Kobieta: — Chcesz uciec? Milczenie. G ł o s czkawki. Mężczyzna: — Przepraszam... D o k ą d m o ż n a uciec? M o ż e ty wiesz? K o b i e t a o d t r ą c a g w a ł t o w n i e jego r ę k ę . Poprawia stanik. Wstaje. Kobieta: — P r z e s t a ń . N i e l u b ę t e g o . " I c h spotkanie i zbliżenie jest przypadkowe i n i e t r w a ł e . Niepewne, tak j a k wygrzebana j a m a na wydmie z k o s z u l ą r o z p o s t a r t ą na k r z a k u , gdzie s c h r o n i ą się, aby p r z e c z e k a ć deszcz. N i e jest t o j u ż ani jaskinia dogodna do ucieczki, ani mieszkanie, gdzie m o ż n a by bezpiecznie p r o w a d z i ć g r ę „ n i e w i n n y c h c z a r o d z i e j ó w " , ale licha namiastka d o m u wśród wydm i otaczających ich d u c h ó w wspomnień. I z n ó w s ł o w a , a właściwie gra słów, gra g e s t ó w . „... M ę ż c z y z n a obejmuje j ą r a m i o n a m i , j a k b y chciał u c h r o n i ć o d deszczu. Mężczyzna: — Schowaj się głębiej, trzeba j a k o ś p r z e t r w a ć . M a m y przynajmniej dach. Kobieta: — T a k a pustynia, zupełnie zmokniemy. (...) W s u w a j ą się g ł ę b o k o p o d gałęzie, k ł a d ą się o b o k siebie. O d d y c h a j ą jeszcze szybko. K o b i e t a patrzy m u w oczy. O n obejmuje j ą ramieniem. (...) Kobieta: — Och, taki deszcz, straszna ulewa, popatrz, chyba w o g ó l e nie przejdzie... w k o ń c u utoniemy oboje. Zbliżenie twarzy kobiety, na k t ó r e j policzek spada ciężka kropla. Patrzy z przestrachem w k i e r u n k u c h ł o p c a i m ó w i szybko, b e z ł a d n i e , ż e b y z a ż e g n a ć sytuację, k t ó r e j się oba­ wia..." 9 1 0 I z n ó w p r z e s t r z e ń , k t ó r ą obejmuje kamera, jest j a k najbardziej rzeczywista. Prawdziwe są w y d m y , morze, prze­ latujące odrzutowce. Prawdziwi s ą i ludzie, w c i ą g ł y m t a ń c u p o z o r ó w , g e s t ó w , dotykania, r o z m ó w . G d y b y z r y t m i z o w a ć ten taniec i n a d a ć m u jeszcze w i ę k s z ą przejrzystość przez powtarzanie tych samych fraz, to b y ł o b y to z p e w n o ś c i ą Salto, inny film Konwickiego, w k t ó r y m Kowalsk i - M a l i n o w s k i prezentuje taniec z figurami, gestami, k t ó r e na parkiecie nic nie z n a c z ą , a czy w o g ó l e m o g ą c o ś znaczyć? Istnieje w tych filmach j a k a ś niedostrzegalna p r z e s t r z e ń m i ą d z y rzeczami, k t ó r e j o b e c n o ś ć sprawia, iż rzeczywistość o g l ą d a n a na ekranie, cały realizm z d a r z e ń zmienia się w g r ę p o z o r ó w . Zmusza to niejako do poszukiwania d o d a t k o w y c h treści, bardziej z r o z u m i a ł y c h d o p o w i e d z e ń , gdzieś j u ż poza filmowym kadrem, poza t y m nawet o czym film opowiada. „ K a m u f l o w a n i e — pisze Marleau-Ponty — jest s z t u k ą maskowania jakiejś formy, polega na wprowadzeniu g ł ó w ­ nych l i n i i , k t ó r e tę f o r m ę określają w innych, bardziej agresywnych f o r m a c h . " A l e przecież f i l m , obraz filmowy, to nie t y l k o w e w n ę t r z n i e zakamuflowana forma i treść istniejącą na z e w n ą t r z ; to przede wszystkim obraz, j a k b y ś r o d e k tych d w ó c h skrajności. Czy zatem b a d a j ą c obraz f i l m o w y , analizując go p o d w z g l ę d e m formy i treści, czyli b a d a j ą c to, co g ł ę b o k o ukryte, i to, co na z e w n ą t r z , m a m y na myśli p o w s t a j ą c e i u m y k a j ą c e , brutalne w swym konkrecie obrazy filmowe? Czy w p o g o n i za treścią i f o r m ą nie gubimy tej w a r t o ś c i , k t ó r a w filmie jest najbardziej istotna, a k t ó r e j do samego obrazu z r e d u k o w a ć się nie da? N i e u b i e r a j ą c nadto myśli w s ł o w a stwierdzić m o ż e m y , że obraz filmowy jest zawsze prawdziwy: tyle samo zawartej w n i m jest cierpliwości scenografa, koncepcji r e ż y s e r a , gry aktora, ile p r z y p a d k o w o wdzierającej się rzeczywistości. Jest c z y m ś , co w istocie jednak nie istnieje, c z y m ś , co raz zarejestrowane na t a ś m i e filmowej l u b magnetycznej nie da się j u ż p o w t ó r z y ć , zmienić, a t y l k o o d t w o r z y ć . Obraz filmowy nie jest obrazem statycznym, nie t y l k o przez fakt, że jest ruchomy, ale r ó w n i e ż przez to, że fragment sfilmowanej rzeczywistości tam zawarty poddany jest dynamizacji, w znaczący s p o s ó b nacechowany rytmem n a s t ę p u j ą c y c h po sobie ujęć. P r a w d ą jest, że r y t m taki zgodny jest na ogół z n a s t ę p s t w e m logicznym znanym i rozumianym w codzien­ n y m d o ś w i a d c z e n i u , ale ta nowo wykreowana rzeczywistość z rzeczywistością c o d z i e n n ą nie m a j u ż nic w s p ó l n e g o . 11 �„ Т о , с о r y t m o g a r n ą ł — pisze L e ś m i a n — nieśmiertelnieje i p r a w o m ziemskim w y m y k a się bezwiednie. Przedmioty, strumienistym p r ą d e m r y t m u porwane, w i e d z ą czym jest n a g ł a i niespodziewana n i e ś m i e r t e l n o ś ć . " D o t y k a m y tu, j a k s ą d z ę , bardzo ciekawego p r o b l e m u . D o najbardziej bowiem, m o i m zdaniem, interesujących roz­ w a ż a ń nad filmem należą p r ó b y , k t ó r y c h celem jest po­ szukiwanie r ó ż n i c i części w s p ó l n y c h p o m i ę d z y obrazem filmowym i rzeczywistością. Pomiędzy materiałem, który zdolny jest przenieść, najlepiej j a k d o t ą d , rzeczywistość i p o j a w i a j ą c y m i się d o k ł a d n y m i wizerunkami rzeczy. „ N i e wiemy, co m y ś l e ć o z w i ą z k u m i ę d z y fotografią a t y m , co znajduje się na fotografii - pisze Stanley Cavell. - Obraz ten nie jest p o d o b i z n ą , ale nie jest t a k ż e repliką ani reliktem, ani cieniem, ani też duchem (jakkolwiek we wszyst­ k i c h tych propozycjach znajdujemy pewien u d e r z a j ą c y rys fotografii, a mianowicie j a k ą ś z w i ą z a n ą z n i m i a u r ę magicz­ n ą ) . (...) Nie j e s t e ś m y przyzwyczajeni o g l ą d a ć rzeczy niewidzialne, nieobecne dla nas, nieobecne w ś r ó d nas. L u b też nie j e s t e ś m y przyzwyczajeni do ś w i a d o m o ś c i , że m o ż e m y to czynić (z w y j ą t k i e m s n ó w ) . Ontologicznie rzecz b i o r ą c , wydaje się, że kiedy patrzymy na fotografię, zdarza się właśnie taki fakt: widzimy rzeczy, k t ó r e nie są obecne. (...) Fotografia p r z e k r o c z y ł a s u b i e k t y w n o ś ć (...) na drodze automatyzmu, u s u w a j ą c czynnik ludzki z procesu reproduk­ cji. Lecz t o , co fotografia z y s k a ł a , nie jest o b e c n o ś c i ą . U z y s k a ł a świat, zgoda, lecz t y l k o j e d n ą z jego m o ż l i w o ś c i . (...) N a fotografii r e a l n o ś ć jest obecna dla mnie, podczas gdy j a nie jestem obecny dla niej: p o z n a j ę i o g l ą d a m świat, dla k t ó r e g o niemniej nie jestem obecny, a k t ó r y jest (...) ś w i a t e m minionym." C z y ż nie p r z y p o m i n a to, jednej z p o u c z a j ą c y c h lekcji, jakie o t r z y m a ł a Alicja p o d r ó ż u j ą c po K r a i n i e C z a r ó w ? „ W i d z i a ł a m j u ż k o t y bez u ś m i e c h u — p o m y ś l a ł a A l i c j a — ale u ś m i e c h bez k o t a w i d z ę po raz pierwszy w życiu, to d o p r a w d y nadzwyczajne!" U ś m i e c h , k t ó r y p o z o s t a ł na gałęzi drzewa, należał jeszcze przed chwilą do k o t a , to czy i teraz do niego należy, czy jest j u ż t y l k o po prostu u ś m i e c h e m ? Jeżeli z a ś tak, to jest j u ż j a k i m ś u ś m i e c h u u o g ó l n i e n i e m , jego i s t o t ą , a j e d n o c z e ś n i e t y m , co realnie istnieć nie m o ż e . C z y m więc jest obraz filmowy? Odbiciem istniejącej rze­ czywistości, czy m o ż e o d s ł o n i ę c i e m jej istoty? Wszak dopiero sam u ś m i e c h , c h o ć to wydaje się paradoksalne, daje n a m m o ż l i w o ś ć przeżycia istoty u ś m i e c h u j a k b y „ s a m e g o w so­ bie". Wszak dopiero np. obraz filmowy, a właściwie to wszystko, co obraz ten znaczy, m o ż e u z m y s ł o w i ć nam, c h o ć dla tego obrazu nie jestem obecny, j a k ą ś cechę p r z e ż y w a n e j rzeczywistości. R ó w n i e paradoksalny fakt daje się o d c z y t a ć w dziedzinie b a d a ń nad filmem: ujawnienie bliskości z t a k i m i zjawiskami k u l t u r y , j a k m i t , myślenie symboliczne, bajka, r y t u a ł , o b r z ę d godzić wypada niekiedy z t e c h n i k ą rejestracji, z t e c h n i c z n ą m o ż l i w o ś c i ą w y w o ł y w a n i a prawdziwego obrazu rzeczywis­ tości. O n i r y c z n o ś ć , a z drugiej strony mechaniczna, c h ł o d n a dokumentacja. Być m o ż e k i n o — j a k pisze Pasolini — opiera się na przekazie „ l i n g w i s t y c z n y m t y p u irracjonalnego" - „i to t ł u m a c z y g ł ę b o k ą o n i r y c z n o ś ć k i n a , ale t a k ż e a b s o l u t n ą i n i e u n i k n i o n ą k o n k r e t n o ś ć , powiedzmy, p r z e d m i o t o w ą . " Obrazoznaki, w e d ł u g tej ciekawej propozycji, t o j e d n o ś ć oparta na bardzo znaczącej opozycji: d o p e ł n i e ń archetypicznych i widzialnej rzeczywistości. I z n ó w n i e z w y k ł o ś ć obrazu filmowego ukazuje się w całej swej z ł o ż o n o ś c i . M o ż e m y z n a ć , to znaczy p o n a z y w a ć , wszystkie jego elementy. M o ż e m y 12 13 1 4 15 1 6 p r z y p u s z c z a ć z czego się s k ł a d a , ale wciąż w y m y k a się n a m jego znaczenie. N i e p o t r a f i m y jeszcze określić nawet jego funkcji, ani tego w jakiej rzeczywistości istnieje. Przypomina to nieco zadanie lingwistyczne, k t ó r e p o l e g a ć ma na p r ó b i e odczytania zdania w nieznanym j ę z y k u , a do dyspozycji m a m y jedynie słownik p o z w a l a j ą c y na odczytanie słów bez z n a j o m o ś c i zasad g r a m a t y k i , ani wiedzy o potencjalnych m o ż l i w o ś c i a c h w y s t ę p o w a n i a i d i o m ó w . A obraz filmowy t a k ą właśnie p o s t a ć przybiera najczęściej. P r z y w o ł u j ą c t u t e r m i n o l o g i ę z w i ą z a n ą z sensem z d a ń , i d i o m ó w , s p r ó b u j m y teraz nasze r o z w a ż a n i a p o s z e r z y ć o związki obrazu filmowego z p o e t y k ą . T o przecież film, nie poprzez dobrane s ł o w a i t r a f n ą , j a k b y przez prawo ustano­ w i o n ą m i a r ą , s p o w o d o w a ł wytworzenie się w i z e r u n k ó w rzeczywistości, „ p r a w d z i w y c h o b r a z ó w rzeczy". N a w i ą z a ł e m t u , p a r a f r a z u j ą c cytat, do jednego z k a n o n ó w s t a r o ż y t n e j i renesansowej poetyki, s p r ó b u j e m y bowiem p o r ó w n a ć film, obraz w filmie, do zasady rerum simulacra, istoty sztuki, niedościgłej idei poezji. Stanowi to przecież cechę filmu n i e o d ł ą c z n ą , a paradoksalnie rzecz ujmując, właściwość filmu p r z y r o d z o n ą , „ t e c h n i c z n ą n a t u r ę " . „ T o jest funkcją poety — czytamy w j e d n y m z renesan­ sowych w y k ł a d ó w poetyki — by m o w ą i wierszem — splecio­ n y m i w o z d o b n ą i b o g a t ą całość — o d t w o r z y ć ludzkie zachowania, d z i a ł a n i a , dokonania oraz miejsca na ziemi, w s p ó l n o t y ludzi, p o ł o ż e n i a k r a j ó w , rzeki, obiegi gwiazd, n a t u r ę świata; by znakami o p r z e n o ś n y m znaczeniu o d ­ t w a r z a ć stany u m y s ł u i poruszenia serc..." W n i k a j ą c głębiej w samo znaczenie łacińskiego rerum simulacra o d c z y t a ć m o ż e m y , iż rerum (res-, rei-,) to rzecz, przedmiot, c o ś , a t a k ż e świat, w s z e c h ś w i a t , natura; simulacra (simulacrum) z a ś to obraz, portret, ale t a k ż e w i d z i a d ł o senne, cień u m a r ł e g o , obraz charakteru, zjawisko, mara, pozór. R a c j ę ma oczywiście Kracauer i Beniamin t w i e r d z ą c , że w obrazie filmowym p r z e w a ż a fizyczny i materialny obraz świata, wszak w y t w o r z o n y z o s t a ł p r a w d z i w y obraz rzeczy. A l e rację ma r ó w n i e ż M o r i n i Susan Langer p o r ó w n u j ą c film do snu, lub d o archaicznych m a l o w i d e ł naskalnych. R a c j ę m a r ó w n i e ż i Pasolini, kiedy w y p o w i a d a się na temat śmierci, filmu i m o n t a ż u . „ D o p ó k i nie u m r ę — pisze Pasolini — n i k t nie m o ż e b y ć pewien, że zna mnie n a p r a w d ę , to znaczy, że m o ż e n a d a ć sens mojemu d z i a ł a n i u , k t ó r e j a k o moment j ę z y k o w y jest trudne do odszyfrowania. Trzeba więc koniecznie u m r z e ć , bo d o p ó k i żyjemy, brak n a m sensu, a język naszego życia ( k t ó r y m się w y r a ż a m y i k t ó r e m u przypisujemy najwyższe znaczenie) jest n i e p r z e t ł u m a c z a l n y . Jest chaosem m o ż l i w o ­ ści, p o z b a w i o n y m ciągłości poszukiwaniem z w i ą z k ó w i zna­ czeń. Ś m i e r ć dokonuje b ł y s k a w i c z n e g o m o n t a ż u naszego życia: czyli wybiera jego momenty n a p r a w d ę z n a c z ą c e ( i j u ż nie p o d l e g a j ą c e z m i a n o m p o d w p ł y w e m i n n y c h m o m e n t ó w sprzecznych i niekonsekwentnych) i ustawia je w pewne n a s t ę p s t w o — zmieniając n a s z ą teraźniejszość n i e s k o ń c z o n ą , n i e t r w a ł ą , n i e p e w n ą , a więc nie d a j ą c ą się o p i s a ć j ę z y k o w o , w przyszłość j a s n ą , stałą, p e w n ą , a więc o p i s y w a l n ą j ę z y k o ­ w o . (...) M o n t a ż dokonuje się na materiale filmowym (utworzo­ n y m z f r a g m e n t ó w wielu bardzo d ł u g i c h i n i e s k o ń c z e n i e k r ó t k i c h p l a n ó w sekwencji, p o j m o w a n y c h j a k o n i e s k o ń ­ czone m o ż l i w o ś c i subiektywnych p u n k t ó w widzenia) tego samego zabiegu co śmierć dokonuje na l u d z k i m ż y c i u . " A więc „ t o , co r y t m o g a r n ą ł nieśmiertelnieje...", j a k pisał L e ś m i a n . „ K a ż d y m a w sobie — dopowie R ó ż e w i c z — zwi­ n i ę t ą t a ś m ę k o l o r w y c h i bezbarwnych filmów. K a ż d y film jest zmontowany wyłącznie w p a m i ę c i jednego człowieka. 17 1 8 115 �Ginie razem z n i m . N i e ś m i a ł e p r ó b y opowiedzenia za życia, w y ś w i e t l a n i a po śmierci są skazane zawsze na niepowodze­ nie. F a ł s z y w e są światła, ujęcia, plany, d i a l o g i . " O ileż ciekawiej wobec tych p r z y k ł a d ó w m o ż n a np. z i n t e r p r e t o w a ć sens p a m i ę t n e j , wielominutowej chyba, ostatniej sekwencji f i l m u Zawód reporter, pozbawionej cięć m o n t a ż o w y c h . K a m e r a dokonuje przecież nieprawdopodo­ bnego salta, „ w y c h o d z i " z p o k o j u „ p r z e c i s k a j ą c " się przez k r a t y i „ p o w r a c a " drzwiami do tego samego miejsca j u ż po śmierci bohatera f i l m u . P o w r ó ć m y jednak do naszych g ł ó w n y c h r o z w a ż a ń doty­ czących istoty, znaczenia i m o ż l i w o ś c i interpretacyjnych obrazu w filmie. Wszystkie wymienione t u s ą d y na temat natury czy specyfiki obrazu filmowego, c h o ć odmienne, doskonale mieszczą się w poszerzonej, pod w z g l ę d e m znacze­ nia, formule rerum simulacra. A l b o w i e m filmowy prawdziwy obraz rzeczy posiada w sobie przecież tyle samo doskonale odbitych p r z e d m i o t ó w , rzeczy, o b r a z ó w , co cieni, p o z o r ó w , w i d z i a d e ł sennych, tyle samo o b r a z ó w świata, natury, ile r ó ż n o r o d n y c h , mitycznych i mitologicznych koncepcji na temat ich istnienia. AJe prawdziwy obraz rzeczy, nie jest zbiorowiskiem owych p r z e d m i o t ó w , ani cieni, nie da ich się po prostu oddzielić. „ N i e d o s y ć bowiem — pisze uczony Renesansu, Conradus Protucius Celtis — p e w n ą ilość sylab ująć w o k r e ś l o n ą m i a r ę , jeśli w t y m m e t r u m — przy pomocy r ó ż n o r a k i c h i stosow­ nych figur — [piszący] nie w y r a z i ł prawdziwego obrazu rzeczy, nie o d m a l o w a ł go p i ę k n i e tak, by w samych s ł o w a c h b y ł a ż y w o ś ć i by niosły one za s o b ą j a k b y moc o b d a r z a j ą c ą rzeczy życiem, i by się w y d a w a ł o , że przez pisanie — rzeczy na n o w o zaczynają istnieć. W t y m więc będzie największa c h w a ł a piszącego: jeśli sprawi on w r a ż e n i e , że pisząc — t w o ­ rzy i w y w o d z i na ś w i a t ł o rzecz, k t ó r a d o t ą d j a k b y nie istniała." O ile jednak piszący, poeta, s p r a w i ć musi poprzez dobrane s ł o w a , by rzeczy, j a k b y d o t ą d nie istniejące, na n o w o zaczęły istnieć, o tyle t w ó r c a filmu staje wobec sytuacji innej; wykorzystuje f o t o g r a f i c z n ą n a t u r ę dzieła, w y m a g a j ą c ą j u ż innego r y t m u , l o g i k i , innego sposobu tworzenia „ p r a w ­ dziwego obrazu rzeczy". P r ó b o w a ł e m o p i s a ć na w s t ę p i e tego szkicu dwa filmy, ś w i a d o m i e p o s z u k u j ą c p o r ó w n a ń do zjawisk istniejących na z e w n ą t r z obrazu filmowego, do symboliki romantycznej, do antropologicznej koncepcji przestrzeni, do innych filmów 1 9 2 0 czy p r o b l e m ó w współczesnej k u l t u r y masowej, nie t w i e r d z ą c j e d n a k ż e , iż bez owych d o p o w i e d z e ń treść filmu, życie tam istniejące j a k b y j u ż poza naszym ś w i a t e m , nie m o g ł o by b y ć odczytane czy zrozumiane. Czy jednak, wobec zarysowanej t u t y l k o z ł o ż o n o ś c i obrazu filmowego, o d s z e d ł e m w istocie od tego, co przed chwilą z o s t a ł o nazwane „ p r a w d z i w y m obrazem rzeczy"? Nie s p o s ó b jednak owej rzeczywistości, zawartej w obrazie filmowym p r z e ł o ż y ć raz jeszcze na t e r m i n o l o g i ę k o n k r e t n ą , opisać znów jakimś zewnętrznym językiem obrazów. I tu bowiem r ó w n i e ż d o k o n a ć musimy — użyję t u s ł o w a o prze­ w r o t n y m znaczeniu — m o n t a ż u otaczającej nas rzeczywisto­ ści o b r a z ó w t y m razem filmowych, p o s z u k a ć p l a n ó w od­ niesienia, k t ó r e dopiero s p r a w i ą , że świat „ p r a w d z i w y c h o b r a z ó w rzeczy" zaistnieje j a k o n a r z ę d z i e poznania. „ O t ó ż , (...) obrazy — pisze M i r c e a Eliade — z samej swej struktury są w i e l o w a r t o ś c i o w e . Jeżeli u m y s ł posługuje się obrazami, aby ująć o s t a t e c z n ą rzeczywistość, to właśnie dlatego, że owa rzeczywistość przejawia się w s p o s ó b we­ w n ę t r z n i e sprzeczny i wskutek tego nie daje się w y r a z i ć konceptualnie. (...) Prawdziwy jest więc obraz j a k o t a k i , j a k o z e s p ó ł z n a c z e ń , nie zaś jedno z jego z n a c z e ń b ą d ź też jeden t y l k o z p l a n ó w odniesienia. Przełożyć obraz na t e r m i n o l o g i ę k o n k r e t n ą , s p r o w a d z a j ą c go do jednego t y l k o z p l a n ó w odniesienia, to gorzej niż go kaleczyć, to zniweczyć go, unicestwić j a k o n a r z ę d z i e po­ znania." Oczywiście lepiej p o w i e d z i e ć , iż wiemy, że film zawiera w swym przekazie wszystkie niemal formy artystycznej wypowiedzi. I że w t y m przedziwnym, zawsze f a s c y n u j ą c y m ś m i e t n i k u c y t a t ó w , k r a d z i e ż y czy inspiracji, bez t r u d u dogrzebiemy się literatury, d r a m a t u , malarstwa, poezji, czy po prostu innych filmów oraz, dodajmy to teraz, j a k i e g o ś n i e p o k o j ą c e g o nadmiaru rzeczywistości. „ N i e m o ż n a bowiem p o s ł u g i w a ć się filmem w s p o s ó b niewłaściwy — pisze Marleau-Ponty; tak j a k niewłaściwie, dodajmy, nie m o ż n a p o s ł u g i w a ć się obrazem filmowym podczas p r ó b jego interpretacji — toteż raz wynaleziony instrument techniczny musi b y ć j a k b y po raz w t ó r y wynale­ ziony przez a r t y s t ę , zanim dojdzie się do robienia praw­ dziwych filmów" — tak j a k , dodajmy, m o ż e m y m i e ć nad­ zieję, iż dojdziemy do opisu „ p r a w d z i w e g o obrazu rzeczy w filmie". 21 22 PRZYPISY 1 3 Wiele na ten temat (w.) Zofia Woźnicka, Problem kreacji i reprodukcji w filmie. Studia z teorii filmu t. IX, Wrocław 1983 Cytat za: Alicja Helman, O dzielefilmowym;Material— Tech­ nika — Budowa. Wydanie drugie zmienione i uzupełnione, Kraków Tamże, s. 196 1981, s. 27—28 Por. Barbara Mruklik, Andrzej Wajda, Warszawa 1969 Lewis Carroll, Alicja w Krainie Czarów, tłum. Antoni Mariano­ Aleksander Jackiewicz, Maski, „Film" 1961, nr 1 wicz, Warszawa 1957 Juliusz Kleiner, Romantyzm, (w:) W kręgu historii i teorii Pier Paolo Pasolini, Pisany język rzeczywistości, (w:) Jerzy literatury; wybór i opr. Artur Hutnikiewicz, Warszawa 1981, s. 185 Kossak, Kino Pasoliniego, Warszawa 1976, s. 135 Merleau-Ponty, Film i nowa psychologia, s. 185 Por. Conradus Protucius Celtis, Sztuka wierszowania i układa­ nia wierszy, (w:) Poetyka okresu Renesansu, wybór, wstęp i opraco­ Stefan Czarnowski, Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie wanie Elżbieta Sarnowska-Temeriusz, Wrocław 1982, s. 6 w religii i magii, (w:) Dzieła, t. III, Warszawa 1956, s. 227 Pasolini, Uwagi na temat planu-sekwencji, (w:) Kino Pasolinie­ Tamże, s. 229 go, s. 167—168 Tadeusz Konwicki, Ostatni dzień lata, (w:) Scenariusze filmowe, Tadeusz Różewicz, Morze, (w:) Proza, Wrocław 1973, s. 79 Warszawa 1966, s. 61—62 Conradus Protucius Celtis, Sztuka wierszowania... s. 8 Tamże. Mircea Eliade, Sacrum, mit, historia. Wybór esejów, wyboru Merleau-Ponty, Film i nowa psychologia, s. 185 dokonał i wstępem opatrzył Marcin Czerwiński, przeł. Anna Tatarkiewicz, Warszawa 1974, s. 24—25 Bolesław Leśmian, U źródeł rytmu, (w:) Szkice literackie. Merleau-Ponty, Film i nowa psychologia, s. 108 opracował i wstępem opatrzył Jacek Trznadel, Warszawa 1959, s. 74 1 Por. Maurice Merleau-Ponty, Film i nowa psychologia, tłum. Marek Zagajewski, (w:) Estetyka i film; Studia z teorii filmu, pod redakcją Aleksandra Jackiewicza, tom IV, Warszawa 1972, s. 196 1 4 2 3 1 5 4 5 6 1 6 1 7 7 1 8 8 9 1 9 2 0 1 0 2 1 1 1 1 2 2 2 116 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b6a20e5d49a2a252b066b8e1f2eea22.pdf c6275f3b2e99867c0de84a78ad4fb9b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1684 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource film etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1558 Title A name given to the resource Film o tematyce etnograficznej na tle genezy filmu naukowego / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.171-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 62, 1978 RYSZARD KANTOR FILM O TEMATYCE ETNOGRAFICZNEJ NA TLE GENEZY FILMU NAUKOWEGO Wiadomości o dziejach filmu naukowego, chociaż dość szczupłe, pozwalają na stwierdzenie, że początki kina to głównie pierwociny kina naukowego, które znacznie wyprzedziło powstanie 'kina fabularnego. "Praktyczne zastosowanie filmu naukowego - pisze prof. B. W. Lewicki - wyprzedziło o 20 lat pierwsze publiczne rozrywkowe pokazy ruchomych obrazów fotograficznych" 1. Zanim narodził się film fabularny, kamera filmowa służyła już zarówno przy badaniach astronomicznych (Pierre Janseen), fizycznych (badanie uginania się szyn podczas jazdy pociągu), w medycynie (filmowanie operacji, zachowania się osób psychicznie chorych), jak i w wielu innych dyscyplinach. Szczególnie celowała w tych próbach Francja. Wśród pionierów kinematografii naukowej wyróżnił się Polak, Bolesław Matuszewski. Początkowo, mieszkając jeszcze w Polsce, na zamówienie braci Lumiere realizował reportaże z uroczystości interesujących całą Europę; reportaże jego mają obecnie olbrzymią wartość archiwalną (m. in. sfilmował koronację cara Mikołaja II w 1896 r.). Po wyjeździe do Paryża zajął się, we współpracy z doceniającymi już wówczas znaczenie filmu czołowymi chirurgami Paryża, filmowaniem operacji do celów naukowych i dydaktycznych. Zasługi Matuszewskiego dla rozwoju filmu naukowego na świecie są niewątpliwe 2. Poza praktyczną działał-=: nością zajmował się on również teorią. Wydał w 1898 r. w Paryżu dwie broszury: Une nouvelle source de l'histoire oraz La fotografie animee, w których jako pierwszy na świecie rozważa korzyści filmu dla nauki. Obie broszury mają charakter pionierski i świadczą o zrozumieniu przez autora roli nowego wynalazku. Matuszewski postulował także zakładanie filmotek i archiwów filmowych, co zaczęto realizować znacznie później. Dla nas w działalności Matuszewskiego jest jeden szczególnie interesujący fragment. Można go mianowicie uznać na naszym gruncie za B. W. Lewicki, Wstęp [w:] M. Tichonow, Film i nauka, Warszawa 1956, s. 3. Więcej na ten temat zoh. [w:] Historia filmu polskiego. Praca zbiorowa, Warszawa H166, s. JO-:34. 1 2 �RYSZARD KANTOR pioniera filmu o tematyce etnograficznej. Świadczy o tym fakt, że w lipcu 1898 r. on, a także jego operatorzy, nakręcali nie dochowane, niestety, do chwili obecnej "sceny ludowe w Polsce", o których tak pisał "Tygodnik Ilustrowany": "Pan Matuszewski przygotowuje miłą niespodziankę naszym etnografom: rozesłał on po kraju swych specjalistów, którzy robią zdjęcia kinematograficzne z zabaw, zwyczajów, obrzędów itp. ludu naszego 3. Niestety, nie wiadomo z jakimi ocenami ze strony etnografów spotkała się owa niespodzianka przygotowana przez Matuszewskiego. Najprawdopodobniej nie oglądali jej wcale. Nie był to bowiem jeszcze okres, w którym przedstawiciel inteligencji mógł iść do kina bez wyrzutów sumienia, że oddaje się rozrywce plebejskiej i powszechnie wśród warstw "oświeconych" pogardzanej. Fakt pozostaje jednak faktem, "sceny ludowe" zrealizowane przez Matuszewskiego, to zapewne pierwsze w historii naszego filmu kadry o tematyce etnograficznej 4. Film naukowy przez długie lata egzystował niemal w konspiracji, choć notował na swoim koncie istotne osiągnięcia, nie znane ogółowi. \Vraz z rozwojem technicznym sprzętu filmowego rozszerzały się możliwości kina, nie w dziedzinie filmu fabularnego, bo ten nas mniej na tym miejscu interesuje, lecz w filmie naukowym i dokumentalnym. Każdy nowy wynalazek techniczny w dziedzinie filmu, każde udogodnienie powoduje dalszy wzrost możliwości adekwatnego odwzorowania rzeczywistości, przez co także jej interpretacji. Wiadomo ogólnie, jakie znaczenie ma udoskonalenie narzędzi poznania dla rozwoju np. nauk przyrodniczych. W naukach społecznych zależność ta jest mniejsza, co nie oznacza bynajmniej, iż .i tutaj środki techniczne nie odgrywają doniosłej roli. W medycynie, biologii, naukach technicznych na potrzeby filmu naukowego wykorzystuje się różnorodny sprzęt specjalny. Użytkowanie tego sprzętu oraz jego efekty mogą nam dać dobitny obraz wpływu techniki na zwiększenie się obszaru dostępnego pośredniej obserwacji ludzkiej. Do zdjęć specjalnych należy m. in. zdjęcie mikroskopowe, ultramikroskopowe, ultraszybkościowe, rentgenowskie, endoskopowe (pozwalające na filmowanie pracy i schorzeń wewnętrznych organów człowieka) itp. Wszystkie te rodzaje zdjęć wymagają specjalnych kamer, połączonych niekiedy z innymi superczułymi urządzeniami, bardzo kosztownych i dostępnych jedynie największym i najbogatszym instytucjom naukowym. Tamże, s. 33. Pomijam krakowiaka tańczonego w strojach ludowych, sfilmowanego przez F. Lebiedzińskiego w 1895 lub 1896 r. Był to występ warszawskich aktorów z teatrzyków ogródkowych nie mający nic wspólnego z folklorem. Wzmianka o tym znajduje się w cytowanej Historii fiLmu polskiego ..., s. 24. 3 l �FUm o tematyce etnograficznej o •• 173 Etnografia nie należy do nauk, w których posługiwanie się filmem wymagałoby aż tak specjalnego sprzętu. Stanowi to, bez wątpienia, znaczne ułatwienie. Ma natomiast etnografia, a raczej jej przedstawiciele, inne problemy. W naukach ścisłych, przyrodniczych, zjawiska istnieją niezależnie od człowieka, wcześniejsze czy też późniejsze ich odkrycie i zbadanie, także zarejestrowanie, ma na ogół jedynie praktyczny walor. W naukach społecznych natomiast, szczególnie w tych, których przedmiot badań zanika w wyniku współczesnych przemian, moment rejestracji zjawisk za pomocą najnowszych zdobyczy technicznych ma niekiedy decydujące znaczenie. Wcześniejsze, np. o 50 lat, użycie filmu czy magnetofonu uratowałoby bez wątpienia wiele niezwykle cennych dla tych nauk informacji. Tak się jednak nie stało i jeśli teraz musimy wielokrotnie zdawać się na niezbyt precyzyjne opisy, jakże ubogie w porównaniu z możliwościami rejestracyjnymi kamery, niech to stanie" się dla nas przestrogą. Musimy zdać sobie sprawę, że zwlekanie w chwili obecnej z upowszechnieniem dostępnych nam środków rejestracji rzeczywistości (mowa oczywiście o rejestracji typu naukowego) może spowodować pożałowania godne luki w materiale naszym i naszych następców. W nurcie dokumentalnym w filmie, który nas tu najbardziej interesuje, występują co najmniej dwa sposoby podejścia do rzeczywistości, dwa sposoby jej wykorzystania. W pierwszym wypadku konkretna rzeczywistość staje się w rękach artysty-dokumentalisty tworzywem, z którego buduje on odpowiadającą jego temperamentowi konstrukcję. Rzeczywistość staje się w tym wypadku materiałem do wyrażania swojego stosunku do świata, próbą jego oceny. Jest to bez wątpienia rodzaj kreacji, lecz kreacji z elementów autentycznych, których autentyzm gwarantowany jest mechaniczną dokładnością rejestracji dokonywanej kamerą filmową. Drugi rodzaj podejścia do rzeczywistości na gruncie nurtu dokumentalnego spotykamy w filmie tzw. użytkowym, zwanym też usługowym. Należą tu filmy spełniające konkretne funkcje i z myślą o tych funkcjach realizowane. Zasadą filmów użytkowych (naukowo-badawczych, popularnonaukowych i dydaktycznych) jest wierność wobec rzeczywistości, nie poprawianie jej i pokazywanie zgodnie z prawdą naukową. Nie oznacza to jednak, iż filmy użytkowe mają programowo unikać wszelkich prób korzystania ze zdobyczy kinematografii kreacyjnej, czy też mają być wyjałowione z wartości artystycznych. Na pograniczu między tymi dwoma sposobami podejścia do rzeczywistości, tj. swobodnym jej przekształcaniu i maksymalnej wobec niej wierności, umieścić możemy film dokumentalny a tendencjach kreacyjnych, posługujący się tzw. metodą dokumentalną. �RYSZARD KANTOR "Metoda dokumentalna - twierdzi W. Wertenstein - jest metodą zbierania informacji o faktach i znajdowania ich w sytuacjach powtarzalnych. Jest więc metodą wnioskowania z poznanych faktów, nie opisem ich przebiegu, jest metodą prowokowania, nie reżyserowania sytuacji przed kamerą, jest metodą konstruowania, nie pisania scenariusza" 5. Mamy w tej wypowiedzi dokładnie podkreślone granice kreacji w filmie dokumentalnym. Powinna ona zasadniczo ograniczać się do kreacji myśli, do sugerowania znaczeń, a nie naginania faktów. "Metoda dokumentalna - pisze dalej autorka - jest w istocie metodą myślenia, metodą wyciągania i przedstawiania wniosków ze zjawisk rzeczywistości 6. Trzeba jednak podkreślić, że myślenie proponowane przez autorkę ma charakter bardziej artystyczny niż naukowy i stąd wyraźne dominowanie w nim emocji nad naukową refleksją. Twórcy filmów posługujących się tą metodą to artyści, którym obce są zasady naukowej interpretacji rzeczywistości. Filmy ich, mimo że niekiedy posiadają istotną wartość dla nauki, nigdy nie są filmami naukowymi. Przykładem .artysty, który metodzie dokumentalnej nadał wysoką rangę, jest Amerykanin Robert Flaherty 7. Ten głośny, nieżyjqcy już podróżnik, zrealizował kilka filmów dokumentalnych, z których pierwszym i najistotniejszym dla naszych roz"Yażań jest "Nanuk", rodzaj reportażu z życia Eskimosa znad Zatoki Hudsońskiej. Trzeba zdać sobie sprawę, że w 1919 r., kiedy Flaherty realizował "Nanuka" , film niezwykle rzadko wychodził poza ateliers. Kilkumiesięczna wyprawa Flaherty'ego w owe surowe tereny należała do niezwykłych. Przed przystąp'ieniem do zdjęć artysta musiał poznać warunki życia, kulturę, a także (w pewnym przynajmniej stopniu) język Eskimosów. Musiał - by jego zamysł twórczy się powiódł - nieustannie obserwować ich zachowanie i zajęcia i w tych zajęciach musiał niewątpliwie choćby częściowo brać udział. Czyż nie nasuwa się w tym momencie porównanie przygotowań do realizacji tego filmu z pracą etnografa, a samej realizacji z typem badań terenowych, na gruncie etnografii i innych nauk społecznych określanym jako obserwacja uczestnicząca? Działalność Flaherty'ego miała miejsce zaledwie w 5 lat po pierwszych badaniach B. Malinowskiego na Triobrandach. Oczywiście nie ma podstaw do doszukiwania się metodologicznego związku między działalnością obu postaci. Bez wątpienia jednak ich poczynania wypłynęły z podobnego sposobu myślenia na dwóch różnych gruntach: naukowym i artystycznym. Były reakcją empiryków na skostnienie ówczesnej etnoW. Wertenstein, O metodzie dokumentalnej, "Kamera" 1966, nr 3, s. 2. Tamże, s. 2. 7 Dokładniej na ten temat zob. B. Michałek, Sztuka faktów, Warszawa 1958. s. 37-93 i in. 5 6 �FUm o tematyce etnograftcznej ... 175 logii i zamknięcie się filmu w halach ateliers. wśród odrealnionych dekoracji. W obu wypadkach była to więc reakcja na oderwanie się od rzeczywistości zarówno nauki, jak i sztuki. Malinowski stosował obserwację uczestniczącą w celach naukowych, lecz nie obce mu było spojrzenie na badaną kulturę okiem artysty. Flaherty patrzył na życie Eskimosów jako artysta, lecz przecież nie wykluczone - jego filmy zdają się to sugerować - iż dążył także do pewnych uogólnień naukowych. Kracauer 8 pisząc o wątkach i epizodach filmowych stworzył określenie: "wątki znalezione". Takim "wątkiem znalezionym" w istniejącej rzeczywistości była dla Flaherty'ego walka człowieka z naturą, walka, której stawką była egzystencja. Stąd zapewne jego filmy bywają określane Jako romantyczne czy naturalistyczne. Czyż nie nasuwa się tu,. zachowując wszelkie proporcje, jeszcze raz analogia z naukową działalnością B. Malinowskiego? Dla naukowca badającego obcą sobie kulturę konieczne jest wprowadzenie czynnika pozwalającego uchwycić 'istotę tej kultury, jej zasadę naczelną. Dla artysty, w analogicznej sytuacji, celem będzie również znalezienie czynnika wprowadzającego ład do zebranych informacji, tworzącego przy tym artystyczny rytm całości. Poszukiwanie tego czynnika będzie jednak odbywało się odmiennie. Artysta znajdzie zasadę naczelną najczęściej intuicyjnie, naukowiec niekoniecznie tę samą zasadę - znajdzie ją postępując według określonej metody, gwarantującej obiektywność wyników. Dlatego też filmy Flaherty'ego, choć mogą zainteresować etnografa wieloma ciekawymi czy unikalnymi fragmentami, nie mają charakteru naukowego. "Naukowość" bowiem to w tym wypadku konkretne podejście metodyczne, skrajnie różne od wyczucia artystycznego. Spojrzenia artysty i naukowca zasadniczo nie są porównywalne, mimo że uzupełniają się bardzo często. Stąd nauka i sztuka mają różne funkcje do spełnienia w społeczeństwie, zaspokajają inne potrzeby jego członków. Obok Flaherty'ego było w historii kina wielu artystów, którzy posługiwali się metodą dokumentalną i często osiągali wybitne wyniki. Należeli do nich m. in. Epstein, Grierson, Rotha, Ivens, Rouch 9. Starali się oni pogodzić rozbieżności celów artysty i uczonego. Byli wśród nich tacy, którzy czuli się naukowcami, lub nawet nimi byli, a jednak okazało się, że sprzeczność ta nie jest do uniknięcia. Tworzyli oni filmy niekiedy doskonałe artystycznie, lecz najczęściej naukowo mało przydatne, ponieważ metoda dokumentalna jest jedynie artystyczną metodą organizowania materiału, a nie metodą naukową i jako taka daje dobre wyniki artystyczne, lecz naukowcom przynosi zazwyczaj rozczarowanie. Tamże, s. 51-52. Tamże, passim. Zob. także Z. Gawrak, Jan Epstein jako teoretyk filmu. Lata dojrzale. "Kwartalnik Filmowy" 1969, nr 1, s. 34-79. 8 9 filozof �:l7G RYSZARD KANTOR> Trudno zamknąć konkluzją artykuł sygnalizujący jedynie pewne problemy. Niewątpliwie badanie powiązań filmu naukowego z innymi formami twórczości filmowej może dać etnografowi pewien materiał do przemyśleń. Historia natomiast filmu naukowego i jej związek z technicznymi udoskonaleniami pozwala poczynania z zakresu filmu naukowego o tematyce etnograficznej osadzić w szerszym kontekście. Dzieje filmu naukowego - to także proces kształtowania się i konkretyzowania w działaniu wiary w możliwości filmu jako narzędzia badawczego. Droga ta, od pierwszych momentów wykorzystania techniki filmowej jeszcze w XIX wieku do obecnego stanu jej wykorzystania w nauce, była długa i nie pozbawiona odwrotów. Poznanie jej może przydać się w pracy dzisiejszej, może stać się nie tylko źródłem refleksji, .ale także działania 10. RYSZARD THE KANTOR ETHNOGRAPHIC FILM AND THE (S ORIGIN ummar OF THE SCIENTIFIC FILM y) A scientific film, and also one with ethnographic content, produced in a scholarly way, appeared earlier than any of the other forms of the creative cinema. In its initial stages the movie camera was used for the purpose of recording and reporting scientific data. This use of the moving picture is what was intended during the period of early experimentation. Just like photography, it was to become an instrument of scientific studies, but also like photography it yielded to artistic performance and for many years its use for scientific purposes was relegated to a secondary position. The technical perfection of the film, such as the improvement of the quality of film, the miniaturization of the equipiment, the introduction of color and sound, etc., influenced not only the esthetic quality of the feature film but also the range of material available for man to observe indirectly observations of a scientific nature (medicine, microbiology, the atomic sciences, etc.). This process is still going on; there are constantly new types of special equipment that permit the ever increasing number of new sciences to better utilize the opportunities provided by film technology in studies being conducted within their realm. The division of cinematography into utilitarian and artistic uses is not clean cut. In the area of the documentary film there are forms that use the so called documentary method of organizing the material and can provide invaluable source material for scientists, although they are not scientific. We may include the works of R. Flaherty, the producer of the famous film about the life of the Hudson Bay Eskimos, among these seemingly marginal forms. The film, entitled Nanuk and produced in 1919 in accordance with an innovative artistic concept that had certain things in common with B. Malinowski's method of participating studies that was known in the social sciences, provides a valuable source I)f scientific material for ethnologists. 10 Zob. R. Kantor, Wykorzystanie "Etnografia Polska" etnograficznych. filmu w dydaktycznej 1975, t. 19, z. 1, s. 65-81. dziaŁaLności pLacówek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c782037602a14af29c400bf9e57b1b3.pdf ea49f0aa74ca56605db404d1a9a86a8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4608 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource film etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4280 Title A name given to the resource Film, czyli opowieść najprawdziwsza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;11-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski FILM, CZYLI OPOWIEŚĆ NAJPRAWDZIWSZA Nie doceniamy roli f i l m u w badaniach nad l u d o w ą kulturą artystyczną, wciąż bowiem widzimy film, zwła­ szcza d o k u m e n t a l n y , j a k o f a k t j e d n o r a z o w y , j a k o p r z y ­ padkowego, nie zawsze p o ż ą d a n e g o towarzysza d ł u g i e g o m e t r a ż u . Z r e s z t ą gdzie m o ż n a o k r e ś l o n y d o k u m e n t zo­ baczyć? Gdzie m o ż n a t a k z niego k o r z y s t a ć , j a k z k s i ą ż ­ k i czy m a t e r i a ł ó w n a u k o w y c h ? P r z e c i e ż n i e n a s p o r a ­ dycznych p r z e g l ą d a c h w r ó ż n y c h miastach kraju... N i e w y t w o r z y l i ś m y jeszcze n a w y k u k o r z y s t a n i a z f i l ­ m u j a k o d o k u m e n t u , nie m a m y c z y t n i k ó w filmowych w bibliotekach, pracowniach muzealnych, a nawet I n ­ s t y t u t u S z t u k i . I n s t y t u c j e te nie m a j ą z r e s z t ą s w o i c h specjalistycznych filmotek, s t ą d dotarcie do p o ż ą d a n e g o t y t u ł u nie jest ł a t w e . M o ż n a jednak b y ć p e w n y m , że w k r ó t c e s y t u a c j a z m i e n i s i ę r a d y k a l n i e za s p r a w ą n o ­ w y c h zdobyczy t e c h n i k i (videofony kasetowe) i u g r u n ­ towania się w ś w i a d o m o ś c i powszechnej roli f i l m u j a k o dokumentu naukowego, a nawet pozycji badawczej. D l a ­ tego w y d a j e s i ę s ł u s z n e dostrzec na t y c h ł a m a c h f i l m j a k o sojusznika. F i l m , k t ó r y niekiedy m ó w i w i ę c e j o sy­ tuacji k u l t u r o w e j niż a r t y k u ł , a w k a ż d y m razie m ó w i i n a c z e j , o g ó l n i e j , s p r z ę g a j ą c ze s o b ą r ó ż n e f a k t y , na pozór nieważne, a przecież tworzące klimat rzeczywi­ stości. Artykuł bowiem wyjaśnia, informuje o pewnym ciągu „ l i n i o w y m " faktów. Film, może b y ć „polifoniczny". A r t y k u ł daje o c e n ę — f i l m s y t u a c j ę , z k t ó r e j w i d z s a m w y c i ą g a w n i o s k i , c z a s e m b a r d z i e j n a w e t b o g a t e n i ż te, jakie m o ż e z a i n s p i r o w a ć tekst pisany. A przy t y m f i l m działa skrótem, kondensacją, każąc odbierać różne m y ­ śli, r ó ż n e aspekty z j a w i s k a j e d n o c z e ś n i e , t a k j a k to s i ę d z i e j e w ż y c i u , p o d c z a s g d y a r t y k u ł , n a w e t r e ­ portaż, atakuje różne elementy rzeczywistości po kolei. Nie przypadkiem p a d ł o t u słowo „reportaż". Bo f i l m d o k u m e n t a l n y b y w a często najbliższy technice re­ p o r t a ż u i c h y b a j e s t to f o r m a j u ż w y s o c e u k s z t a ł t o w a ­ na, podczas g d y f i l m j a k o p r o p o z y c j a spojrzenia na p e ­ w n ą d z i e d z i n ę s z t u k i czy n a w e t n a c z ł o w i e k a - t w ó r c ę , nie wypracował jeszcze koncepcji równie dojrzałej i atrakcyjnej. ł u b i ń s k i m i jego w y p r a w a c h w T a t r y . T w o r z y m y z su­ m y i n f o r m a c j i s w o j e w y o b r a ż e n i e , i m a g i n u j e m y sobie — a l e co? n a i l e t r a f n i e ? C z y g d y b y i s t n i a ł dokument f i l m o w y , n i e w n i ó s ł b y o n feotrefctury, p o g ł ę b i e n i a o b r a z u , k t ó r y n a m s i ę j a w i , g d y sobie w y o b r a ż a m y prze­ szłość? Oczywiście: Marek Nowakowski, Dymny, Głowacki, H i m m i l s b a c h — wszyscy oni dają dużo z aury folkloru p r z e d m i e ś ć , bazaru R ó ż y c k i e g o czy odpustu. A l e nasi w n u k o w i e b ę d ą m i e l i p e ł n i e j s z y o b r a z tego odpustu z f i l m ó w S k ó r z e w s k i e g o , H o f f m a n a czy G r a b o w s k i e g o , m i m o ż e l i t e r a t u r a m o ż e i m d a w a ć w i ę k s z e i i n n e sa­ tysfakcje estetyczne. S z a n u j m y w i ę c f i l m j a k o d o k u m e n t p o z n a w c z y , bo n i c g o n i e z a s t ą p i . I t w i e r d z ę , w s z y s t k i e te f i l m y , p r z e ­ l a t u j ą c e d z i ś bez ł a d u i s k ł a d u p r z e z e k r a n y , d o p i e r o za l a t i l e ś t a m s t a n ą s i ę n a p r a w d ę w a ż n e . B ę d ą n i e o c e ­ n i o n y m d o k u m e n t e m czasu m i n i o n e g o , t a k j a k j u ż t e r a z t a k i m d o k u m e n t e m s ą s e k w e n c j e k r ę c o n e w czasie p o ­ wstania warszawskiego. A więc dwa postulaty: 1 — te f i l m y n i e p o w i n n y u l e c z n i s z c z e n i u , o d k s z t a ł ­ ceniu, z w ł a s z c z a barwa, k t ó r a w dokumentach, o jakie n a m chodzi, gra r o l ę k a p i t a l n ą , a deformuje się prze­ r a ź l i w i e szybko. P r o b l e m k o n s e r w a c j i w y b r a n y c h f i l m ó w i zabezpieczenia p r z e d zniszczeniem m a t e r i a ł ó w k r ę c o ­ n y c h do k r o n i k f i l m o w y c h , t e l e w i z y j n y c h — jest w i ę c zadaniem wielkiej wagi; 2 •— p o w i n n i ś m y szerzej w y k o r z y s t y w a ć f i l m w d z i a ­ łalności filmowo-dokumentacyjnej. Podsuwać tematy, d b a ć o i c h r z e t e l n o ś ć i n f o r m a c y j n ą . Skoro nie m o ż e m y sami k r ę c i ć w terenie, zadbajmy o to, aby s t w o r z y ć k a ­ talog p r o p o n o w a n y c h t e m a t ó w , k t ó r e n a l e ż a ł o b y suge­ rować filmowcom. I t y m w wytwórniach, i t y m z te­ l e w i z j i , i a m a t o r o m , k t ó r z y k r ę c ą p r z e c i e ż c o r a z lepsze i ciekawsze filmy. Filmy, które na łamach z ostatnich 1 pozycji . omawiam, dotyczą naszego pisma. lat i należą W tematyki goszczącej większości pochodzą do bardziej reprezentatywnych Pomijam w t y m przeglądzie tematy z Kroniki N i e o g r a n i c z a m z r e s z t ą r o l i f i l m u do d o k u m e n t u , reportażu z rzeczywistości. M a m y filmy, które docierają do i s t o t y z j a w i s k a k u l t u r o w e g o i w y j a ś n i a j ą j e t a k , j a k nie czyni tego l i t e r a t u r a n a u k o w a . A dzieje s i ę to przez selekcję faktów, które w i d z i a n e u r u c h a m i a j ą w na­ szej w y o b r a ź n i b o d ź c e a n a l o g i c z n e do t y c h , k t ó r e d z i a ­ łają w rzeczywistej sytuacji. F i l m przy t y m d a ć m o ż e w i d z o w i obok treści poznawczych r ó w n i e ż i przeżycie artystyczne. Filmowej, W r e s z c i e s p r a w a r o l i f i l m u j a k o d o k u m e n t u czasu m i n i o n e g o . M a ł o o t y m m y ś l i m y , a rzecz j e s t w a ż n a , m o ż e i n a j w a ż n i e j s z a . F i l m dzieje s i ę n a naszych oczach, rejestruje zjawiska n a m współczesne. Nie doceniamy j e d n a k tego, ż e d a j e n a m n a j p e ł n i e j s z y o b r a z o b r z ę d u , o b y c z a j u , z j a w i s k k u l t u r y . A l e za l a t k i l k a d z i e s i ą t , b a , kilkanaście, tylko film pokaże, jak wyglądały w pięć­ d z i e s i ą t y c h czy s z e ś ć d z i e s i ą t y c h l a t a c h p i e l g r z y m k i do K a l w a r i i Z e b r z y d o w s k i e j czy C z ę s t o c h o w y . J a k i e b y ł y j a r m a r k i , odpusty, zabawy, j a k i b y ł rzeczywisty i c h k o ­ loryt. Proszę pomyśleć — m a m y m n ó s t w o przekazów p i ­ sanych, l i t e r a c k i c h np. o k o ń c u X I X w., c h o ć b y o Cha­ P i e r w s z ą g r u p ę s t a n o w i ą dokumenty, chciałoby się p o w i e d z i e ć — d o k u m e n t y autentyczne, j a k o że b y w a j ą r ó w n i e ż „ d o k u m e n t y " inscenizowane. D o k u m e n t w i e r n y , to t a k i , k t ó r y r e j e s t r u j e stan r z e c z y w i s t y , obraz k u l t u ­ ry, e l e m e n t ó w z a r ó w n o reliktowych, j a k nowych, w y ­ s t ę p u j ą c y c h w d a n y m czasie. J e s t p o d p a t r z e n i e m ż y c i a , wydarzenia — k t ó r e m a miejsce i k t ó r e r o z g r y w a się n i e s p r o w o k o w a n e p r z e z e k i p ę f i l m o w ą , a w i ę c bez j e j i n t e r w e n i u j ą c e g o u d z i a ł u . F i l m y takie — o d u ż e j randze poznawczej, nieocenione jako świadectwo historyczne p e w n y c h f o r m naszej o b y c z a j o w o ś c i i zarazem z r e a l i ­ zowane z d u ż ą k u l t u r ą a r t y s t y c z n ą , to przede wszyst- 1 filmy telewizyjne oraz filmy instytucje naukowe, D o m y K u l t u r y i kręcone przez amatorów. M o ż e m n i e s p o t k a ć zarzut, że oceniam t u f i l m y wstałe w różnym rabasz t a k mi lecz nie o o j u ż dziś analizę spojrzenie gdyż filmy, swego czasie, nie t w o r z ą . twórczości na o których czasu. I że ani Makarczyński, tak To prawda, tego całokształt ale po­ Ka- chodzi czy i n n e g o reżysera, istniejącego dorobku, t u piszę, są przecież je ani dokumentem widzę. 11 �k i m Karuzela łowicka Hoffmana Studziannej G r a b o w s k i e g o , Jarmark i Skórzewskiego, Do cudów Hoffmana. Karuzela łowicka daje obraz o d p u s t u B o ż e g o C i a ł a w Ł o w i c z u . To nie j a k i ś a b s t r a k c y j n y obraz w e s e l ą c e g o się l u d u , u ś m i e c h n i ę t e g o , w s t r o j a c h j a k spod igły, nie r e k l a m o w y p l a k a t t u r y s t y c z n y , ale r e p o r t a ż d o k u m e n t u ­ j ą c y B o ż e C i a ł o w 1959 г., a w i ę c z k o b i e t a m i o d z i a ­ n y m i w l u d o w y strój, tyle że już w miejskich pantoflach, z t o r e b k ą , no i na rowerze, a n a w e t motocyklu. Rea­ l i z a t o r z y p u n k t u j ą t o w s z y s t k o , co i s t o t n e j e s t d l a t e g o w i d o w i s k a — t ł u m , stragany zalane różnokolorowymi gipsami, typy s p r z e d a w c ó w , k u p u j ą c y c h , zabawy i l i ­ muzyny turystów krajowych i zagranicznych, zwabio­ n y c h s ł a w ą o d p u s t u . I o n i n a l e ż ą p r z e c i e ż do o b r a z u t e ­ go z j a w i s k a . A w s z y s t k o t o p o d a n e d o w c i p n i e , z d o ­ s k o n a ł y m w y c z u c i e m czasu, bez z n u ż e n i a w i d z a . Z r e s z t ą tempo, r y t m f i l m u m a j ą t u znaczenie szczególne, szybki m o n t a ż ujęć stwarza bowiem f i l m o w y ekwiwalent ka­ lejdoskopowej zmienności wrażeń, jakich doznajemy w kolorowym zgiełku o d p u s t ó w i zabaw ludowych. D u ­ żą z a l e t ą f i l m u jest d o b r y kolor, szczególnie istotny przy t y m temacie, dobra fotografia, p o d k ł a d d ź w i ę k o w y . chologów, Jarmark cudów podejmuje temat podobny, mniej e t n o g r a f i c z n i e , za t o ze z n a k o m i t y m n e r w e m r e p o r t a żysty. Hoffman daje nie t y l e d o k u m e n t konkretnego j a r m a r k u czy o d p u s t u , co u o g ó l n i o n y w s w e j t y p o w o ś c i , a zarazem ś w i e t n i e podpatrzony ś w i a t s p r z e d a w c ó w - p s y - umiejących nim jak przykuć hipnotyzer uwagę nad widza, tłumem. Nasi sprzedawcy z MHD czy GS nie ryzykują, nie m ę c z ą s i ę , chcesz — t o k u p u j e s z , n i e — t o n i e . A t u , jarmarku sprzedaje głos, kiedy pakowe zrobić medaliki, dobroczyńcą, lub pokryć mistrz, efektowną za to na wie, pauzę. jest rozdaje, sobie w s z y s t k o bo on darmo, ryzykuje, „ c o k t o da", kiedy Rzuca w przez uśmiecha „groszami" biedne tłum chwil się za na podnieść — al- kilka aby łańcuszki, dzieci. Hoffman u m i e p r z e k a z a ć ten c u d o w n y ś w i a t b ł y s ­ kotek, ludzkich n a m i ę t n o ś c i i wirtuozerii, folklor przed­ mieścia, j a r m a r k u , odpustu. Dlaczego p i s z ę o t y m temacie. P o n i e w a ż jest to też pewien aspekt ludowej kultury artystycznej, klimat widowiska, j a k i m poza w s z y s t k i m i n n y m jest j a r ­ m a r k czy o d p u s t . I j e s t t u t e a t r , a w k a ż d y m r a z i e p e w n a jego p i e r w o t n a forma. Teatr, z k t ó r e g o wyrasta i S i e m i o n , i Zielona Gęś m i s t r z a I l d e f o n s a . T e a t r , w k t ó ­ r y m istnieje i scenariusz, i w y k o n a n i e , teatr u p r a w i a n y z dnia na dzień, coraz to udoskonalany, j a k n u m e r y w d a w n y c h t r u p a c h c y r k o w y c h , t r a d y c y j n e i stale w z b o ­ gacane w szczególe. I I . 1. K a d r z f i l m u Karuzela 12 nad F a s c y n u j ą c y s ą ci b e z i m i e n n i a k t o r z y — bo p r z e c i e ż to jest w s p ó ł c z e s n a estrada l u d o w a , to jest w i d o w i s k o , które ma swych bohaterów, które trzyma w napięciu, nie p o z w a l a o d e j ś ć , p ó k i o n i — s p r z e d a j ą c y m i k s t u r ę p r z e c i w o d c i s k o m , p ł y n n a p o r o s t w ł o s ó w czy c u d o w n e wynalazki u ł a t w i a j ą c e cerowanie skarpetek — póki o n i nie u c z y n i ą w a m tej n i e z w y k ł e j ł a s k i i nie pozwolą s k o r z y s t a ć z nadzwyczajnej okazji. To jest inny, odcho­ dzący ś w i a t : a k t o r ó w , m i s t r z ó w swego rzemiosła, psy­ c h o l o g ó w , u m i e j ą c y c h g r a ć na i n s t y n k t a c h t ł u m u , p o ­ k o n a ć nieufność i s k ą p s t w o wiejskich gospodyń, prze­ ciwnie — d a ć i m z ł u d n ą c h w i l ę nadziei, że robią z ł o t y interes. potem Do Studziannej jest rzetelnie p r z y g o t o w a n y m repor­ t a ż e m z j a r m a r k u i odpustu. Realizator kładzie w i ę k s z y nacisk na s z c z e g ó ł e t n o g r a f i c z n y , p o k a z u j e zanikające rzemiosła, ostatnie j u ż chyba pokolenie stolarzy, u m i e ­ jących tak toczyć kołowrotki. Grabowski, nazwisko nie­ docenione w ś r ó d twórców dokumentu, dał film bez zarzutu, ciekawy, p r a w d z i w y obraz w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y r e g i o n u o p o c z y ń s k i e g o , bez lukrowania „na ludowo", a za t o ze ś w i e t n y m w y d o b y c i e m f o l k l o r u j a r m a r c z n y c h sprzedawców. aktorów, panujących łowicka. ��Myślę, że warto takiego sprzedawcy codzień" i w swojej zrobić bardziej cudowności. pogłębiony Pokazać, „ s z t u c e " . Co m ó w i jaki portret jest o swoich tach? P o k a z a ć a k t o r s t w o tego h a n d l o w e g o „na klien­ procederu. A l e w r ó ć m y do f i l m ó w . D o d o k u m e n t u ż y c i a s z t u k i l u d o w e j w naszych dniach. T a k ą r z e t e l n ą , m ą d r z e p r z y ­ g o t o w a n ą relacją z Zalipia jest f i l m Witolda Żukow­ skiego p o w s t a ł y p r z y w s p ó ł u d z i a l e d r Z o f i i S z y f e l b e j n Kwiaty z Zalipia. F i l m pokazuje p i ę k n o m a l o w a n y c h d o m ó w , j u ż tych nielicznych, ostatnich. Pokazuje, dzięki czemu u d a ł o się z a c h o w a ć p r z y ż y c i u te n i e z w y k ł e m a ­ lowane zagrody, pokazuje rolę zapalonych artystek, t a ­ k i c h j a k C u r y ł o w a , i r o l ę o p i e k u n ó w tej s z t u k i , r o l ę k o n k u r s ó w , bez k t ó r y c h d a w n o b y j u ż t r a d y c j a za­ marła. F i l m jest p i ę k n y i smutny, t a k j a k smutne jest poczucie n i e u c h r o n n o ś c i ś m i e r c i . . . M o ż e c h c i a ł b y m w i ­ d z i e ć w n i m p e ł n i e j z a s i ę g tego m a l o w a n i a , b o jest w t y m coś urzekającego, że człowiek k w i a t a m i p i ę k n i e z d o b i n i e t y l k o s w o j ą b i a ł ą i z b ę i ś c i a n y d o m u , ale i s i o n k ę , o b o r ę , c h l e w , b u d ę psa. Ż e chce m i e ć t o s w o j e p i ę k n o wszędzie dokoła (nasuwa się l u ź n e skojarzenie, że k i e d y ś podniszczone d r z e w o r y t y ś w i ę t e przenoszono z izby do obory, p r z y p o m i n a stosunek do „ b y d e ł k a " , k t ó ­ r e m u legenda k a z a ł a m ó w i ć w noc wigilijną...). Chciałbym ponadto zobaczyć, j a k „sztuka ludowa" stała się ź r ó d ł e m utrzymania, j a k taż C u r y ł o w a z Z a l i ­ pia zdobi k r z y k l i w e i p r z e ł a d o w a n e o r n a m e n t y k ą gor­ sety, k t ó r e w y s y ł a do „ A m e r y k i " , j a k p r o d u k u j ą w e w s i 14 m a l o w a n k i d l a C e p e l i i , t e m i ł e jeszcze, a l e w ł a ś c i w i e już jakieś żałosne ślady dawnej i pięknej sztuki. Uwagi te n i e o b n i ż a j ą j e d n a k w a r t o ś c i f i l m u , ł a d n i e z r o b i o n e ­ go, d o ś ć w i e r n e g o w k o l o r z e . Inny film pokazujący współczesną rolę sztuki l u ­ d o w e j t o Świetlica w Kcyni. F i l m ogląda się z ochotą, j e s t s y m p a t y c z n y , p o k a z u j e ś w i e t l i c ę w m i a s t e c z k u , ale świetlicę j e d y n ą w swoim rodzaju. W i d z i m y t u razem l u d z i starych i m ł o d z i e ż , dzieci. W s z y s t k o w atmosferze „ o p o w i a d a ń b a b u n i " . W n u c z ę t a k o c h a j ą babcie i dziad­ k ó w , ci o c h o c z o p r z y w t ó r z e k a p e l i p o k a z u j ą dawne t a ń c e , u c z ą h a f t ó w , k o r o n e k — a m ł o d z i grzecznie u c z ą się d a w n y c h technik, i gdy się tak patrzy, prawie u w i e ­ rzyć m o ż n a , że j u t r o ci młodzi p r z e j m ą w i e d z ę i upo­ dobania starych i sztuka l u d o w a w K c y n i nie zaginie. N a eksport ł a d n y to obrazek, c h o ć w f a t a l n y m kolorze z r o b i o n y . G o r z e j , g d y chce s i ę n a p o d s t a w i e t a k i e g o f i l ­ m u z d a ć s o b i e s p r a w ę , j a k to j e s t n a p r a w d ę . Chodzi m i o to, ż e f i l m tego r o d z a j u m u s i b y ć j a ­ k i m ś dokumentem socjologicznym, dokumentem wiary­ g o d n y m , p o k a z u j ą c y m z a s i ę g zjawiska, jego u w i k ł a n i e w ż y c i e . P o d koniec f i l m u k a m e r a pokazuje j e d n a k obraz miasteczka. N i e w i e l e t a m w p r a w d z i e w i d a ć , ale jest miasto, a więc k i l k a , m o ż e k i l k a n a ś c i e tysięcy ludzi, las m a s z t ó w a n t e n o w y c h na dachach... N o i p o f i l m i e zaczynają n u r t o w a ć pytania: a jak to w y g l ą d a napra­ w d ę ? C z y t a k j e s t c o d z i e n n i e , czy t y l k o p r z e d o b i e k t y w k a m e r y sproszono t y c h w s z y s t k i c h m i ł y c h ludzi? K i m s ą ? S t a ł y m i g o ś ć m i czy a k t o r a m i o d g r y w a j ą c y m i z g ó r y napisany scenariusz? �25 �7 W że poprzednio mówi do wiedziałem, dzieje omawianym filmie ekipy że to realizatorów, reportaż niby zdjęte ukrytą sztuczność, niemożliwość nak filmowy. kamerą, tej nie czas Tu ukrywał, jako widz wszystko a przecież się czapki niewidki. Więc pytanie — załóżmy, że n a p r a w d ę świetlicy, ale co t o z n a c z y w jed­ tak to wygląda skali miasteczka? to m a rezonans s p o ł e c z n y , k u l t u r o w y ? O c z y w i ś c i e tu się czuje grali? I w nikt cały o filmowym jarzenie, u s t a w i e n i u p r o b l e m u , przez Jaki myślę skrót, sko­ aluzję. Chodzi m i o to, aby f i l m p o k a z y w a ł s y t u a c j ę rze­ c z y w i s t ą , a n i e m n i e j czy w i ę c e j u r o j o n ą . A K c y n i a j e s t tematem, istnieje t u przecież w ś r ó d grupy miejscowych dzit.łaczy w y j ą t k o w o g ł ę b o k i p a t r i o t y z m l o k a l n y , p r z y ­ w i ą z a n i e do m i e j s c o w e j , l u d o w e j t r a d y c j i . M a m y t u do c z y n i e n i a z r e g i o n a l i z m e m ze w s z y s t k i m i p l u s a m i i m i ­ n u s a m i tego z j a w i s k a . I na t y m t l e t r z e b a przecież w i d z i e ć Świetlicę w Kcyni. Twórca mieć filmu, podobnie też określony stosunek jak do dziennikarz, zjawisk powinien artystycznych, k t ó r e p o k a z u j e . W i e d z i e ć , co w a r t o p o p u l a r y z o w a ć i d l a ­ czego. Bo przecież dowe", jest o n i e w s z y s t k o , co n o s i e t y k i e t k ę artystycznie „ludowość" miłośników świeżej bę, obrazy, ludu hafty ludową jednak 16 jest w gdy „lu­ chodzi oczach wszystko, wielu co cenili wysoko d a w n ą wycinanki, te jako wartość przede tycznie d o j r z a ł a niej czy Niestety, piękne dlatego zwłaszcza że stworzyła „lu­ rzeź­ je dłoń pracującego. Sztukę nimy daty. swojszczyzny, dowe", tak j a k b y ś m y dojrzałe, wszystkim i piękna. Toteż w naszej dlatego, kulturze że jest musimy przykładać s a m e k r y t e r i a co d o k a ż d e j innej ce­ artys­ sztuki. A do co dopiero m ó w i ć , g d y chodzi o t w ó r c z o ś ć raczej amator­ s k ą , j a k ą s ą r z e ź b y i w y c i n a n k i K l a r y P r i l l o w e j , osoby dla K c y n i n i e z w y k l e z a s ł u ż o n e j . To, że uczy ona r z e ź b i ć i w y c i n a ć g r u p ę dzieci, jest f a k t e m i nic strasznego się przez to nie dzieje, zapewne m a to i swoje dobre strony. A l e , n a m i ł y B ó g , j a k m o ż n a p o k a z y w a ć te d o ś ć n i e p o ­ radne figurki z gliny jako „sztukę l u d o w ą nieskażoną w f o r m i e i t r e ś c i " ? (Czy z r e s z t ą w o g ó l e m o ż e c o ś t a ­ k i e g o d z i ś p o w s t a w a ć ? P r z e c i e ż t o b ę d ą a l b o k o p i e da­ w n y c h rzeczy, a l b o b ę d z i e to z n a c z y ł o , ż e z a c h o w a ł y się jeszcze n i e z m i e n i o n e d a w n e w a r u n k i e g z y s t e n c j i , k u l ­ tury...) Z w ł a s z c z a , że a n i w y c i n a n k i , a n i f i g u r k i P r i l l o ­ wej nie są „ d a w n ą s z t u k ą l u d o w ą " . Owszem, t w o r z y się na P a ł u k a c h pewna tradycja, k t ó r e j p u n k t e m w y j ś ­ c i a j e s t d z i a ł a l n o ś ć t w ó r c z a K l a r y P r i l l o w e j , ale n i e j e s t t o p r z e c i e ż t r a d y c j a l u d o w a . . . T o t e ż j e s t p r o b l e m , ale t r z e b a go d o s t r z e c i j a k o ś s i ę do n i e g o u s t o s u n k o w a ć . Z k o l e i p r z e j d ź m y do g r u p y f i l m ó w , k t ó r e m a j ą a m ­ bicje d o k u m e n t a l n o - o ś w i a t o w e i pełnią p o d o b n ą rolę, j a k ekspozycja muzealna, k t ó r a pokazuje obraz z a m i e r z ­ c h ł e j p r z e s z ł o ś c i . T y l e , że nie są to r e k o n s t r u k c j e archeologiczno-historyczne, a rodzaj d o k u m e n t u , o d t w a r z a ­ j ą c e g o w i d o w i s k o czy o b r z ę d z a c h o w a n y w p a m i ę c i s t a r ­ s z e g o p o k o l e n i a , a c z ę ś c i o w o n a w e t jeszcze ż y w y . S ą t o wszystko inscenizacje filmowe n a d z o r o w a n e przez specjalistów-etnografów, którzy są też p r z e w a ż n i e autora­ m i s c e n a r i u s z y . D o d a j m y t u jeszcze licentia poética rea­ lizatora, k t ó r y stara się o m o ż l i w i e d u ż ą efektowność u j ę ć , o m a l o w n i c z e t ł o — i j a s n e s i ę staje, ż e f i l m t a k i nie jest o d t w o r z e n i e m k o n k r e t n e g o , ż y w e g o w i d o w i s k a czy o b r z ę d u , a l e u ł a d z o n ą , n i e c o a b s t r a k c y j n ą j e g o w e r ­ sją sceniczną. T e r ó ż n e „ w e s e l a " t a k s i ę b o w i e m m a j ą do a u t e n ­ tycznych wesel j a k rzeczywista izba w i e j s k a do u m o w - �II. 7, 8. K a d r y Świetlica w z filmu Kcyni. 8 nej i z b y - m a k i e t y z e t n o g r a f i c z n e g o wesele ma obrzędowy, swoje cechy wypełniony cią. Wesele, to z a r a z e m zania s i ę " , to typowe, jednak miejsce, gdzie spotykają i gdzie i okazaja ujawniają wzorce zachowań, scenariusz zawsze nieco i n n ą różne wsi, starzy Prawdziwe i widowisko, warstwienia społecznego, i muzeum. tradycyjny konflikty, się treś­ do „poka­ ślady systemy się ludzie z roz­ ocen, miasta młodzi. A l e Wesele na Kurpiach, Wesele Łowickie czy We­ sele na Bukowinie — to w i d o w i s k a inscenizowane, to f o l k l o r t e a t r a l i z o w a n y , ż y c i e s p r o w a d z o n e do s t e r y l n e g o schematu o b r z ę d u . O ileż bardziej bogate poznawczo jest M a r i i D ą b r o w s k i e j Wesele na wsi; o i l e ż w i ę c e j m ó w i o l u d o w o - m l o d o p o l s k i e j k u l t u r z e Wesele Wyspiańskiego, tętniące życiem, konfliktami, spięciami. Przesadzam? T y l k o t r o c h ę , z d a j ę sobie p r z e c i e ż s p r a w ę z t e g o , ż e w i ­ d o w i s k a o ś w i a t o w o - d y d a k t y c z n e na t e m a t f o l k l o r u m a j ą s w ó j sens i w d z i ę c z n ą p u b l i c z n o ś ć , j a t y l k o t w i e r d z ę , ż e n i e m o g ą one z a s t ą p i ć a u t e n t y c z n e g o r e p o r t a ż u z „ ż y ­ w e g o " wesela, d o k u m e n t u kulturoznawczego, a nie t y l k o tradycyj no-f olklorystycznego. T a k i e g o a u t e n t y c z n e g o w e s e l a n i k t za nas n i e n a k r ę c i . C h y b a , ż e p o c z e k a m y a ż f o l k l o r y ś c i za l a t k i l k a d z i e s i ą t s p r ó b u j ą o d t w o r z y ć obraz dzisiejszych czasów... A w a r ­ to n a p r a w d ę . W e ź m y c h o c i a ż b y Podhale, to zderzenie kultur, współżycie form dawnych i nowych, relikty tra­ dycyjne i nowe nawarstwienia. Ot, c h o ć b y niedawne weselisko g ó r a l s k i e j c ó r y B i e r n a c i k ó w n e j z A n d r z e j e m Z i e l i ń s k i m , t y m ze „ S k a l d ó w " . P o n a d 200 o s ó b , s ł a w n e osobistości z f i l m u , estrady, i g ó r a l e . B i g - b i t i g ó r a l s k a muzyka. Przecież to też jest folklor, fascynująca zbitka różnych n a w a r s t w i e ń kultury, przegląd t y p ó w , sytuacji. W filmie natomiast inscenizującym przeszłość c h o d z i nas, n a i l e j e s t o n w i e r n y e t n o g r a f i c z n i e , co ob­ jest w n i m p r a w d ą , a co d o p o w i e d z e n i e m l u b w t r ę t e m r e a ­ l i z a t o r ó w . W o l ę w i ę c Wesele na Bukowinie od Wesela Łowickiego, p o n i e w a ż w p i e r w s z y m m a m jeszcze l u d z i , n a w y k ł y c h do n o s z e n i a g ó r a l s k i e g o s t r o j u , n i e j e d e n r a z uczestniczących w p r a w d z i w y c h weseliskach, w Ł o w i c ­ k i m natomiast czuje się j u ż „ m u n d u r k i " , z e s p ó ł prze­ brany w stroje, takie lokalne „ M a z o w s z e " , o d g r y w a j ą c e czyjś scenariusz. T a m , g d z i e t r a d y c j a l u d o w y c h w e s e l i s k j e s t jeszcze ż y w a , l u d z i e , z w ł a s z c z a starsze p o k o l e n i e , o d g r y w a j ą j e z w i e l k i m z a p a ł e m , w r ę c z z a p a m i ę t a n i e m , j a k b y to się d z i a ł o na serio. M o ż n a t o b y ł o o b s e r w o w a ć p r z e d r o ­ k i e m w K r a k o w s k i e m , gdzie inscenizowano z w i e l k ą troską o wierność etnograficzną takie widowiska. Cie­ k a w jestem, na ile o b e c n o ś ć k a m e r usztywnia n a s t r ó j , p r z y w o ł u j e do r z e c z y w i s t o ś c i , j a k ą jest gra. W a r t o to o b s e r w o w a ć . . . S ą d z ą c p o f i l m i e O tym jak dziadek od Jasinków w górach Tatrach skarbów szukał g ó r a l e są k a p i t a l n y m i , s a m o r o d n y m i a k t o r a m i . P r z e z c a ł y czas n i e m o g ł e m u w i e r z y ć , ż e to w s z y s t k o dzieje się o k r o k od reflektorów, terkoczącej kamery, kabli, realizatorów, tak naturalny b y ł dziadek — S t a n i s ł a w Stopka-Jasinek. Jeśli j u ż o t y m f i l m i e m o w a , to obok ś w i e t n y c h p o w i e ­ d z e ń i o b s e r w a c j i starego g a w ę d z i a r z a („Szczęście m u s i b y ć zarobione j a k nie s i e k i e r k ą to nogami") i zabawnej sytuacji w y j ś c i o w e j — szukanie zakopanego skarbu — całość okazała zdjęcia, głos „Wesela" się przydługa, — doskonałe. czy t e ż i n n e f i l m y pekt ludowej kultury Pasterska opowieść dokumentu i filmu ki z b y t r o z w l e k ł a . Z a to i охл 9TOJ>J ^Efiaiwfíjass ( n p . Zapusty Z. Bochenka) rejestrujące jakiś as­ Z. Raplewskiego czy stoją s t a n o w i j a k b y poszerzenie p r o g r a m u nograficznego na pograniczu oświatowego, poglądowego. Film działalności ta­ et­ muzeum. 17 �Są jednak i takie filmy, które zytę w — nie niego. muzeum czy widz idzie Jest to 0 sztuce, filmu, padkowego na do wystawie, muzeum, najczęściej ale wręcz zastępują odwracając ono stosowana przychodzi formuła sumę do filmu k t ó r y m u s i n a j p i e r w z j e d n a ć sobie p r z y ­ przecież widza, zaintrygować go, wciągnąć w t e m a t , z b l i ż y ć do p o k a z a n y c h d z i e ł i d a ć p e w n ą stawową wi­ sytuację pod­ informacji. O d czego z a l e ż y s u k c e s t a k i c h f i l m ó w Od zdolności p o z y s k a n i a w i d z a d l a t e m a t u (a w i ę c o d s t o p n i a a t r a k ­ cyjności o b i e k t ó w , k a d r ó w , z e s t a w i e ń , sposobu realizacji, k o m e n t a r z a ) i od p r a w i d ł o w e j i n f o r m a c j i . Pierwsze — jest t r u d n e , f i l m y o sztuce p r z e w a ż n i e są r o z w l e k ł e , n u d ­ ne, m ę c z ą c e , r ó w n i e s c h e m a t y c z n e j a k p i ł y k r a j o b r a z o w o - p r z y r o d n i c z e , z a c z y n a j ą c e się od s ł o ń c a , k t ó r e w s c h o ­ dzi (powoli, p o w o l i , p r z y w t ó r z e m u z y k i Czajkowskiego czy N o s k o w s k i e g o ) , a k o ń c z y z a c h o d e m t e g o słońca 1 westchnieniem ulgi widza. Drugi postulat — p r a w i d ­ ł o w e j i n f o r m a c j i — w zasadzie nie p o w i n i e n stwarzać problemów. I w d o k u m e n c i e o sztuce „ w i e l k i e j " nie s t w a r z a , g d y ż d o b r ą t r a d y c j ą naszej k i n e m a t o g r a f i i j e s t p r z y c i ą g a n i e do w s p ó ł p r a c y w y b i t n y c h specjalistów. A j a k j e s t w f i l m a c h o sztuce l u d o w e j z t y m p o ­ s t u l a t e m ? O Kwiatach z Zalipia już mówiłem. Filmem o ś w i ą t k a c h j e s t Frasobliwy. N i e j e s t e m e n t u z j a s t ą tego dzieła, p r z e s z k a d z a j ą m i w n i m ciągłe najazdy k a m e r ą , niewydobycie horyzontu pokazywanych rzeźb, zestawie­ n i e i c h b e z s e n s o w n e , n a zasadzie, ż e s ą i t a k i e , i t a k i e . . . zestawienie, k t ó r e nic nie m ó w i , bo r z e ź b y s ą z r ó ż n e g o czasu i w a r s z t a t u . Z e s t a w i e n i e n i e d o b r e o d s t r o n y f o r ­ malnej, p o n i e w a ż rzeźby w różnej skali wzajemnie się „niszczą". Film zycją jest pomyślany dobyć w pełni niezwykłej 18 ambitnie, na pewno p o ż y t e c z n ą , c h o ć zarzucam m u , że nie ekspresji ludowych jest po­ umiał wy­ rzeźb, nie p o t r a f i ł n a r z u c i ć przekonania, że to j e d n a z najbardziej oryginalnych i wybitnych pozycji w naszym dorobku a r t y s t y c z n y m . K o m e n t a r z grzeszy p e w n ą e g z a l t a c j ą , n i e ­ p o t r z e b n ą , bo n i e d o b r ą p o e t y c k o ś c i ą ( „ R ę k a pradziada, gdy nie s t a ł o jej siły, b y t r z y m a ć topór"...). T r u d n o m ó ­ w i ć p r z e c i e ż , ż e w t y c h r z e ź b a c h jest „ o b r a z s w o i c h cza­ s ó w " , bo to przesada. F i l m eksponuje zabytki z m u z e ó w e t n o g r a f i c z n y c h w W a r s z a w i e i K r a k o w i e oraz z M u ­ zeum Miejskiego w Bochni (zbiory Fischera), obiekty rzer z y w i ś c i e n a l e ż ą c e do n a j l e p s z y c h . P i ę k n i e i p r a w d z i w i e k o ń c z y się f i l m wierszem ludowego poety Dionizego M a ­ liszewskiego o F r a s o b l i w y m . Nie z M a r y i się począł lecz z c z u ł o ś c i l u d z k i e j z bukowego drewna z biedy i troski. dłoni Polski Drzeworyt Ludowy. F i l m oparty o w y s t a w ę z o r g a n i z o w a n ą przez M u z e u m Etnograficzne w K r a k o w i e (1970 г.). E k s p o n a t y ś w i e t n e , d o s k o n a l e d o b r a n e i t o j e s t n a j w i ę k s z a w a r t o ś ć f i l m u , c a ł a r e s z t a n i e s t e t y gorsza... F i l m jest b o w i e m po p r o s t u n u d n y , o g l ą d a się go c i ę ż ­ ko, p i ę k n o d r z e w o r y t ó w nie d o c h o d z i do w i d z a , bo t e ż trzeba je u p r z e d n i o z n a ć , aby s m a k o w a ć detale, p o k a ­ zane w n a d m i a r z e , t a k że w c i ą g ł y m k a d r o w a n i u g u b i s i ę a r ć h i t e k t o n i k a c a ł o ś c i , a w i ę c t o , co j e s t w i e l k ą s i ł ą tych dzieł. Niestety w filmie w i d a ć t y l k o dobry smak realiza­ t o r ó w , gorzej z r z e t e l n o ś c i ą i n f o r m a c j i . Pokazuje się w i ę c d r z e w o r y t y w sytuacji n i e p r a w d z i w e j , powieszone na ś c i a n a c h o b o k o b r a z ó w na szkle, c h o ć p o p r z e d z a ł y p r z e c i e ż e t a p o b r a z ó w ( w e s z ł y one w ł a ś n i e w m i e j s c e d r z e w o r y t ó w z a s t ę p u j ą c je w i z e r u n k i e m bardziej b a r w ­ n y m , efektownym i t r w a ł y m ) . Później z n ó w w i d a ć drze­ w o r y t z a w i e s z o n y n a s k r z y n i l u d o w e j (!). P o co to? d l a jakiego efektu? �Komentarz napisany wiera p o w a ż n e worytów z błędy ładnie, kontrreformacją, o kołtrynach, twierdzi, że sem, jako że w niemieckich, w naszym znikome, jest drzeworyt to skoro rozwój od popularnych ślady w czy drzewory­ (łubok), rzeczywistości przytłaczającej o charakterze religijnym, odbi­ nonsen­ rosyjskich odbicia za­ drze­ informuje jest co j e s t o c z y w i s t y m francuskich bowiem tego, nieprawdziwie odróżnieniu drzeworycie z wiąże drzeworyt ludowy ciem ś w i a t a i p r z e ż y ć l u d u , tów cóż rzeczowe, np. są większości podejmujący wątki ikonograficzne powszechnie w y s t ę p u j ą c e . Szkoda, że w f i l m a c h o sztuce l u d o w e j nie w y k o ­ rzystuje się w i e d z y s p e c j a l i s t ó w , t a k j a k w filmach o sztuce „ u c z o n e j " . Szklane obrazki — chodzi t u o w s p ó ł c z e s n e m a l a r ­ s t w o na s z k l e , i n s p i r o w a n e l u d o w y m . I z n ó w f i l m z b u ­ dowany na doświadczeniach wystawy, zorganizowanej przez M u z e u m T a t r z a ń s k i e w Z a k o p a n e m . W i e l e ład­ n y c h o b r a z k ó w , ale p r z y t y m t e m a c i e c h y b a n i e t y l k o o to chodzi, nasuwa się b o w i e m p y t a n i e zasadnicze: k t o i p o co t e o b r a z k i d z i ś m a l u j e ? F i l m o d p o w i e d z i n i e daje, a szkoda... K o n t e k s t k u l t u r o w o - e k o n o m i c z n y w t a ­ k i m filmie w y d a j e się n i e z b ę d n y (choćby w k o m e n t a ­ rzu), inaczej g u b i się w ł a ś c i w a p e r s p e k t y w a , a p r z e c i e ż odmienne b y ł y m o t y w y , dla k t ó r y c h m a l o w a l i KietliczRayski, Skoczylas, M i k l a s z e w s k i , Roj-Ciaptakowa czy Jachimiak. Są z r e s z t ą w f i l m i e i i n n e miejsca niezbyt jasne, t r o c h ę sztuczne. I n s c e n i z a c j a m a l o w a n i a w sali m u z e ­ alnej, a potem m a l o w a n i e w kostiumie g ó r a l s k i m . Prze­ cież n i k t w k o s t i u m i e p a r a d n y m nie m a l u j e , n a w e t S a l ­ vador Dali! A l e u t a r ł a się sztampa, j a k z r e k l a m o w y c h turystycznych p l a k a t ó w , że w y c i n a n k a r k ę pokazuje się w izbie, w c z ó ł k u na g ł o w i e , w p e ł n e j g a l i o d ś w i ę t n e g o stroju, j a k b y to nie b y ł a praca, a ś w i ę t o — w i ę c f i l m też pokazuje m a l o w a n i e na szkle j a k o c e r e m o n i ę f o l k l o ­ rystyczną. Owszem, tak się robi na pokaz dla t u r y s t ó w , w s k a n s e n a c h czy n a p o k a z a c h s z t u k i l u d o w e j , ale p o co t o w filmie? Szkoda, że z d z i e ł a nie w y n i k a , j a k a jest perspek­ t y w a w s k r z e s z a n i a d z i ś t y c h s z k l a n y c h o b r a z k ó w , co s i ę dalej dzieje z t y m i d z i e ć m i z H a r e n d y . U c z ą się m a l o ­ w a ć , b a r d z o t o p i ę k n i e — a l e co d a l e j ? M a l u j ą p o s z k o ­ le, czy n i e ? A j e ś l i t a k , t o „ d l a s i e b i e " czy n a s p r z e d a ż ? Z n ó w t e m a t n i e w y k o r z y s t a n y , a p r z e c i e ż szkoda... F i l m robi wrażenie, jakby najpierw trochę dość przy­ p a d k o w y c h o b r a z k ó w s f o t o g r a f o w a n o , a p o t e m do t e g o d o r o b i o n o t e k s t y , b o j a k i n a c z e j w y t ł u m a c z y ć sobie b r a k w tej p a n o r a m i e t a k i c h n a z w i s k , j a k G a ł e k i P ł o n k o wa, bardzo s ł a b e pokazanie J a c h i m i a k a . Niestety, w i n a leży t u w s a m y m ujęciu tematu, w b r a k u ambitniejszej koncepcji scenariusza. O tym, że wiedza i postawienie p r o b l e m u nie m u s z ą umniejszać atrakcyjności filmu świadczą liczne tego p r z y k ł a d y . C h o ć b y Kolekcja M a r i i K w i a t k o w s k i e j , opo­ wieść rzeczowa i ł a d n a o zbiorze p o w o z ó w w Ł a ń c u c i e ze ś w i e t n ą m u z y k ą K i s i e l e w s k i e g o o r a z f a c h o w y m i a ż e p a t u j ą c y m w s w e j o s o b i s t e j n u c i e (ale w t y m p r z y ­ padku doskonale pasującej) komentarzem Waldorffa, c z y t a n y m przez niego samego. E f e k t d o s k o n a ł y . . . A z interesującej jazdy, dobry i przemyślanym w y Drewno nas rzetelny t e m a t y k i •— Karczmy film, o scenariuszu. i beton, dający rię i obraz w s p ó ł c z e s n y lu tutaj I w fachowym doskonały film atrakcyjnej i za­ komentarzu, problemo­ formie histo­ budownictwa góralskiego w sty­ podhalańskim. Film kusji mądry, o potrzebny, liczący budownictwie m e n t naszej k u l t u r y , a przy t y m ciekawy. No znów tak, ale się jako regionalnym, cenny głos jako z r o b i o n y bez s p o t y k a m y się t u z w dys­ doku­ k i e m S t a n i s ł a w a Grabowskiego, realizatora, k t ó r y zna — j a k w i d a ć — p r o b l e m y k u l t u r y ludowej i jej prze­ m i a n y w s p ó ł c z e s n e , k t ó r y u m i e k o r z y s t a ć z p o m o c y spe­ cjalisty wysokiej klasy (film oparty jest na m a t e r i a ł a c h n a u k o w y c h dra Tadeusza Chrzanowskiego). Bo nie w y ­ s t a r c z a z n a l e ź ć d o b r e g o k o n s u l t a n t a czy a u t o r a k o m e n ­ tarza, jeśli się nie u m i e w y k o r z y s t a ć jego wiedzy, jeśli się s t a w i a go w s y t u a c j i p r z y m u s o w e j , pokazuje j u ż go­ t o w y i t r u d n y do u z u p e ł n i e n i a m a t e r i a ł . M ó w i ł e m na p o c z ą t k u o f i l m a c h , k t ó r e nie t y l k o i l u ­ s t r u j ą p r o b l e m , ale w y j a ś n i a j ą go n a w e t l e p i e j , n i ż to może uczynić literatura naukowa, ponieważ posługują się i n n y m i ś r o d k a m i . O filmach, k t ó r e są dziełami sztu­ k i s a m e w sobie, a p r z y t y m p o d s u w a j ą n a m t a k i e s y ­ tuacje, w k t ó r y c h rysuje się z ł o ż o n y , bogaty obraz zja­ wiska, tak że śledząc tok narracji sami wyciągamy wnioski, zaczynamy rozumieć pobudki emocjonalne, a w i ę c t o , co j e s t t a k w a ż n e w t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j , co s t a n o w i j e j e s e n c j ę . C h c ę t u m ó w i ć o t r z e c h f i l ­ mach: K i d a w y , Karabasza i Ł o m n i c k i e g o . Opowieść najprawdziwsza o herodach, diabłach i dzia­ dach żyjących jeszcze na świecie jest dla mnie f i l m e m z n a k o m i t y m , opowiada o Janie Dormanie, dyrektorze T e a t r u Dzieci Z a g ł ę b i a w Będzinie, t w ó r c y i organiza­ torze d o r o c z n y c h p r z e g l ą d ó w z e s p o ł ó w h e r o d o w y c h na scenie s w o j e g o t e a t r u , o p o s z u k i w a n i u p r z e z n i e g o a u ­ t e n t y c z n y c h jeszcze g r u p , o d t w a r z a j ą c y c h te w i d o w i s k a ; p o k a z u j e z l u d o w e j t r a d y c j i w y r o s ł e z e s p o ł y na u l i c a c h centrum Katowic, rozbawione, dokazujące, wciągające w o g ó l n ą z a b a w ę statecznych obywateli miasta, a potem o d g r y w a j ą c e s w o j e k w e s t i e n a scenie; p o k a z u j e b o h a t e ­ r ó w widowiska „po cywilnemu", przy kieliszku zasłużo­ nej s t r a w y po w y s t ę p i e , w garderobie. zarzutu, Ale nazwis­ więcej, rzecz c a ł a że wciąga polega w na t y m , że film istotę samego faktu daje znacznie kulturowego, 19 �j a k i m s ą w i d o w i s k a h e r o d o w e z d e r z o n e ze w s p ó ł c z e s n ą cywilizacją, że ujawnia potrzebę gry, maski, kostiumu, istotną potrzebę transformacji artystycznej człowieka, k t ó r y cały r o k jest niczym, s p r a c o w a n y m starcem, a te­ raz, w c i ą g u t y c h k i l k u d n i j e s t k r ó l e m , Herodem, i d ź w i g a ze ś m i e r t e l n ą p o w a g ą b r z e m i ę s w e g o d o s t o j e ń ­ stwa, g o r z k ą ś w i a d o m o ś ć , że jest j u ż o s t a t n i m z „ d y n a ­ stii" wielkich Herodów. Czy f i l m jest dokumentem? pewno w i e r n y m przekazem I tak i nie. M e tego, j a k D o r m á n je zespoły, j a k i e są, j a k g r a j ą guje się mogłyby środkami w pewnej mierze, Dormanowi twierdzi, że film nigdy przebierańców, Dormán prawdziwszy. Bardzo innego rodzaju, imagłęb­ nie jeździ podoba sam do zjawiska. saniami się, Dormán szukać herodo­ chce n a k r ę c i ć film — ciu człowieka, ma on prawo cego chcieć j a k o artysta, k t ó r y w y w a r ł przecież w i e l k i wpływ kreacji na Dormana kształt twórczą całej wizję. oczywiście będzie ale imprezy, pokazać Wracając do swoje filmu ujęcie, Kidawy, nic j a k o w i d z a n i e o b c h o d z i , czy D o r m á n s a n i a m i i czy p i j e po ma lepszy, to swoje skrótem, swoją mnie cych rozwrzeszczanych dziewczyny, wciągane kłujących wbrew własnej 2 widłami woli w dal króla wać sobie całe życie tylko z wewnętrznej który mówi I to sztuka oto marzeniem z mimo Mistrzu zarazem i rekom­ jej mocy, zdolnej człowieka, potrzeby napotkane osoby, 1 o istocie sztuki przez diabłach Mówię twórczości o o wielkiej niezależnie wiedzą i o o d tego, czy studiami, czy filmu, o którym uznaniem i wdzięcznością, a nie u m i a ł e m Muzykantach amatorskiej, o mogę z taką Karabasza istocie przeżycia amatora. i dziadach żyjących po­ podporządko­ wyrosła. następnego najwyższym wyrazić. woli odchodzą­ Skowrońskiego, p o n i e w a ż p o k a z a ł t o , co c h c i a ł e m jasnością o królach, jest podbudowana problem tylko gonią­ najprawdziwsza w trzebie sztuki i utajonej filmie zabawę. Kidawa mówi pomyślałem Warneckiego diabłów ogólną o sztuce, k t ó r a W sceny uliczne, r e a k c j ę l u ­ przebierańców, П . 1 1 . K a d r z f i l m u Opowieść 20 w mówić Kidawa filmuje kapitalnie filmu, p e n s a t ą , k t ó r a n a d a j e sens ż y c i u . I p a t r z ą c n a będzie dużo. dzi na tę postać jeździ imprezie z góralami. uzasadnienie — jest wiem, Akcentując 0 świecie, k t ó r y się kończy, i o wielkiej roli sztuki w ż y ­ nie film cieszę, K i d a w a pokazuje to zakomicie na p r z y k ł a d z i e ostat­ niego Heroda, starca, k t ó r y w p r z y d ł u g i m , steranym p ł a s z c z u k r ó l e w s k i m , ze s k r z y p e c z k a m i w r ę k u b ł ą d z i po b r u z d a c h o ś n i e ż o n y c h p ó l , j a k K r ó l L i r , p e ł e n d u m ­ nej g o d n o ś c i w s w y m o s a m o t n i e n i u . choć czy s i ę z tego które Stwarza docierający źródła Kidawy nie sytuacje, t o , co w i d z i . ale szych p o k ł a d ó w , u j a w n i a j ą c y wych tworzy artystycznymi dokument ginowany na n a scenie. K i d a w a p o s ł u ­ filmowymi, b y ć , a nie t y l k o f i l m u j e środkami jest wyszuku­ T u dygresja — p r o s z ę z w r ó c i ć u w a g ę , ile w o l n o prze­ bierańcowi. Może pocałować, klepnąć, uszczypnąć każdą k o b i e t ę , od k t ó r e j po c y w i l n e m u d o s t a ł b y n i e c h y b n i e po t w a r z y , a t u t y l k o o g ó l n a r a d o ś ć (to s a m o m o ż n a z a u ­ w a ż y ć n a K r u p ó w k a c h czy n a G u b a ł ó w c e , g d z i e „ n i e ­ d ź w i e d z i o w i " ulicznego fotografa na w i ę c e j się pozwala n i ż k o m u k o l w i e k i n n e m u ) . B o p r z e b i e r a n i e c , to n i e „ c z ł o ­ w i e k " . O n j e s t n a i n n y c h p r a w a c h , n a l e ż y do i n n e j sfe­ ry. P o t ę ż n a jest w e w n ę t r z n a potrzeba gry w człowieku, p o t r z e b a t e a t r u , j a k a t k w i w nas w s z y s t k i c h , w naszej p o d ś w i a d o m o ś c i . T e a t r u j a k o sfery „ s a c r u m " , innego k o ­ deksu praw, w y z w o l e n i a z n o r m codzienności. jeszcze na świecie. �И. 12. K a d r z f i l m u Karabasz pokazuje właściwie niewiele, oto zajezd­ nia, starzy t r a m w a j a r z e p o w o l i i d ą na p r ó b ę , n i o s ą instrumenty. udziela wane Ukryta ostatnich kamera wskazówek, b r u z d a m i zmarszczek, lary na nosie... I pokazuje twarze próbę, film relacjonuje rów przy dyskusję kopalni Skupie­ tora — s y t u a c j ę konfliktową: ta w ostrej k o n f r o n t a c j i orkiestr, z uzdrowis­ k o w y c h m u s z l i k o n c e r t o w y c h , w ł a ś c i w i e o k r o p n a , ale o n i ruch dyrygenta j a k b y to b y ł a I ki i grają Dziewiąta ze frazę, śledzą wzruszeniem takim, Beethovena. to wszystko. I t u jest w ł a ś n i e cała w i e l k o ś ć Karabasza, mację że u m i a ł zmęczonych stów, i że czujemy w sprawy, s z t u k ę dostrzec życiem i pokazać starych tę sztu­ transfor­ robociarzy w t y m graniu wzruszenie arty­ wielkiej — i że jest ona nie w tandetnej me­ lodyjce, lecz w n i c h , w l u d z i a c h , a r t y s t a c h . Gdyby Karabasz wykonującą stu Haendla byłby Ale chce liczyłaby Karabasz udowodnić, nie pokazuje że ci ludzie muzyki, (ponieważ wcale nam znakomicie grają, k o n t r a s t m i ę d z y t y m , co m y — o b i e k t y w n i e , a t y m co c z u j ą oni — w powstawaniu dzieła, słyszy­ amator­ współuczestnicze­ satysfakcja ( p o z b a w i o n a jeszcze g o r y c z y , k t ó r ą nie prze­ grający. t o w ł a ś n i e jest i s t o t ą , sensem i p i ę k n e m , skiego u p r a w i a n i a s z t u k i . Ś w i a d o m o ś ć nia daje aktu twórczego wiedza i świa­ domość...). F i l m Karabasza t y k i , bez Jan larzu, a j e s t k r ó t k i , s k r o m n y , bez słowa komentarza. M ą d r y , piękny Łomnicki jest malarza, o k t ó r y m można Z sympatią rozumiałem nie m o g l i o własnym sposobie z ocenami a m a t o r ó w patrzyłem realistów. na zdenerwowanego jego racje, b y ł e m „lu­ interpretacji świa­ malarza, po jego stronie. Nie, o n i się d o g a d a ć , W r ó b e l m a swój w ł a s n y ś w i a t — tamci, też zresztą dobrzy jako malarze (zwłaszcza Sów­ ka i Gawlik, których obrazy w i d n i e j ą w tie f i l m u ) , z b y t silnie w tkwią dostrzec przez formie w innej konwencji, wartości nich systemu mamy więc kowanego artysty, A jest Wróbel malarskie, ocen. W prostej, powtórzony uparcie górnikiem, aby motyw walczącego do rozmów n a w y k ł y , więc odciąć się potrafił argument kolegów budził sztuce odmienne od nieco naiwnej dramatu o swoje kryty­ racje. salonowych dosadnie, c h o ć refleksję Wróbla przyjętego („Przysroł nie czasem mi!"). się już tylko jakość wykonania). ciwnie — akcentuje A dobrze to po p r o ­ dość dobry koncert, czyli w ł a ś c i w i e ż a d e n wówczas my pokazał orkiestrę amatorską czy Beethovena, nie p o w i e d z i e ć „ n a i w n y " , „ i n n y " , a w p e w n y m sensie i Melodia? taka z repertuaru d ę t y c h każdy Amato­ Wróbel z a c z ą ł m a l o w a ć . Pokazuje — s p r o w o k o w a n ą przez realiza­ oku­ dowy", malarza ogromnym, cyzelują Plastyków Paweł poryso­ druciane oto d y r y g e n t unosi p a ł e c z k ę . z przejęciem Klubie w i ę c o p o w i e ś c i ą o t w ó r c y , nie m ó w i , j a k i czemu W r ó b e l nie — i j u ż g r a j ą . D m ą w t r ą b y i t r ą b k i , f l e t y i o b o j e . to g r a j ą w „Wieczorek". dyrygent muzyków tu i ówdzie dęte Muzykanci. zrealizował właściwie reportaż ornamen­ film. o górniku — ma­ malarzach — amatorach, ponieważ F i l m , d o b r y w k o l o r z e , p o k a z u j e o b r a z y W r ó b l a ze z b i o r ó w M u z e u m w Z a b r z u . R e a k c j e samego m a l a r z a , to, co m ó w i o s o b i e i s w o j e j t w ó r c z o ś c i , c h o ć f o r m u ł o ­ w a n e w f e r w o r z e o s t r e j p o l e m i k i , o k r e ś l a go c h y b a c e l ­ niej, n i ż b y to m ó g ł u c z y n i ć niejeden komentarz. Ł o m ­ n i c k i niczego nie tuszuje, nie w m a w i a , ż e jego boha­ ter jest N i k i f o r e m , nie z a j m u j e r o l i a r b i t r a w t o c z ą c y m się sporze — u c z c i w i e i z s y m p a t i ą p r z e d s t a w i a z a r ó w ­ no W r ó b l a , j a k i jego o p o n e n t ó w . F i l m m a dobre t e m ­ po, m o n t a ż , z d j ę c i a , jest ż y c z l i w y , c i e p ł y i p r a w d z i w y . Paweł Wróbel kinematografii należy filmów do dosyć o twórcach licznych w naszej ludowych, naiwnych, „ i n n y c h " . S ł y s z y s i ę o s t a t n i o g ł o s y , ż e za d u ż o t y c h f i l - 21 �doskonale p o k a z a ł p i ę k n ą t w a r z tego w i e l k i e g o r z e ź b i a ­ rza, j e g o p r a c ę , ale r z e ź b y s p r o w a d z i ł do r o l i f i g u r e k , s t a t y s t ó w w w i e l k i m p r z e d s t a w i e n i u , k t ó r e sam w y m y ś ­ l i ł . B a r d z o t o b y ł o ł a d n e , n a g r o d z o n e za g r a n i c ą , i n i c dziwnego — K u d ł a jako typ w s p a n i a ł y , M a k a r c z y ń s k i ja­ k o r e ż y s e r b a r d z o s p r a w n y , ale p r a w d y t a m b y ł o n i e ­ w i e l e , a co g o r s z a z f i l m u w c a l e n i e w y n i k a ł o , ż e K u d ł a b y ł najlepszym l u d o w y m i n a i w n y m r z e ź b i a r z e m ostat­ niego ć w i e r ć w i e c z a . T e n sam r e ż y s e r d a ł natomiast d o s k o n a ł y p o r t r e t O c i e p k i w Spotkaniu z Teofilem Ociepką. F i l m bez z a ­ r z u t u , ś w i e t n i e p o m y ś l a n y , zaczyna się w tonacji czar­ n o - b i a ł e j . N a tle d y m ó w , z a p y l o n y c h h a ł d , jedzie na r o ­ w e r z e O c i e p k a . P r z y c h o d z i d o d o m u , b i e r z e p ę d z e l do r ę k i — i zaczyna się orgia k o l o r ó w , b u j n y ś w i a t Ociepk o w y c h d ż u n g l i i d z i w ó w . Bez s ł o w a , ś r o d k a m i f i l m o ­ w y m i p o k a z a ł M a k a r c z y ń s k i s w o j ą wizję malarza Ociep­ ki. Z filmów, jakie p o w s t a ł y ostatnio, w y r ó ż n i ł b y m M i ­ r o s ł a w y M a r c i n k i e w i c z Dziwni artyści po obu stronach Babiej Góry. Jest w t y m f i l m i e r z e t e l n o ś ć d o k u m e n t u i c i e p ł y s t o s u n e k do d z i w n y c h a r t y s t ó w . J e d n y m b y ł Heródek, rzeźbiarz najbardziej chyba p r y m i t y w n y , z upo­ rem ciosający klockowe anioły i święte figury, których n i k t poza n i m nie c h c i a ł o g l ą d a ć . D r u g i — to żyjąca w Z a w o i Dorota L a m p a r t , ostatnia malarka ludowa, gorzka, zaszczuta i n a w i e d z o n a , o ś l a d a c h d a w n e j p i ę k ­ ności w twarzy. M a r c i n k i e w i c z o w i e d o t a r l i do t y c h t w ó r c ó w w cza­ sie l e t n i e j w ę d r ó w k i p o k r a j u . M i e l i w ó w c z a s t y l k o a p a ­ rat fotograficzny. Za rok, gdy powrócili z k a m e r ą — He­ r ó d e k j u ż nie żył. A l e f i l m o n i m p o w s t a ł z t y c h w ł a ś ­ n i e m i g a w k o w y c h z d j ę ć i r z e ź b , ze ś l a d ó w j e g o ż y c i a , w o b e j ś c i u , izbie. 14 m ó w . M y ś l ę , ż e za d u ż o m o ż e b y ć t y l k o f i l m ó w s ł a b y c h , schematycznych, nic nie wnoszących. Sam oglądając z zawodowym przecież zaciekawieniem różne sylwetki t w ó r c ó w w t e l e w i z j i czy k i n i e — u m i e r a m c z ę s t o z n u ­ d ó w , bo i „ s z t u k a " sama nie zawsze w a r t a jest p o k a ­ z y w a n i a , i nic się w ł a ś c i w i e z f i l m u nie d o w i a d u j ę a n i 0 środowisku, ani o problemach twórczości. A j a k ż e czę­ sto c z u j ę f a ł s z , r e ż y s e r „ k u p u j e " bez z m r u ż e n i a o k a t o , co o p o w i a d a j ą d o m o r o ś l i a r t y ś c i , l u b s a m i c h s z m i n k u j e na „ ł z a w o " l u b na „ f o l k l o r y s t y c z n i e " . Po p r o s t u ł a t w y t e m a t , zawsze coś się da w y c i ą g n ą ć , a nie m a o b a w y , że się k t o ś p o ł a p i e w p r y m i t y w i z m i e takiego r e p o r t a ż u k a ­ merą. A l b o jeszcze g o r z e j — r o b i s i ę „ w e r n i s a ż " p o d j a b ł o ­ n i ą , p r z y w o z i a u t o b u s a m i t o w a r z y s t w o ze S p a t i f u czy Sarpu, d y s k u t u j e się obrazy ( o m a l że nie zapomniano przy okazji o гЛ'оу-bohaterze tego spektaklu), p o t e m wszyscy się r o z j e ż d ż a j ą zadowoleni, że b y ł o „ d r a c z n i e " , a d z i e w c z y n a - m a l a r k a zostaje z g o r y c z ą , z z a k ł ó c o n y m ż y c i e m , z poczuciem, że coś dla niej bardzo w a ż n e g o 1 i n t y m n e g o z o s t a ł o w y s t a w i o n e na pokaz, s k r y t y k o w a ­ ne. A l e r e p o r t a ż „ w ś r o d o w i s k u " s i ę p o d o b a ł , b y ł z a ­ bawny, niecodzienny ( m ó w i ę o r e p o r t a ż u T V Wernisaż pod jabłonią z r e a l i z o w a n y m przez E. Pacha). Z „ l u d o w y m i " m o ż n a r o b i ć w s z y s t k o , n i k t s i ę za n i ­ m i nie ujmie. Zakres i n g e r e n c j i realizatora jest t u znacz­ nie w i ę k s z y niż p r z y f i l m o w a n i u a r t y s t y - p l a s t y k a . W y o ­ b r a ż a m sobie, j a k i b y s i ę p o d n i ó s ł s z u m , g d y b y r e ż y s e r kręcąc film o Dunikowskim dowolnie pozestawiał różne jego r z e ź b y w c y k l e w y m y ś l o n e przez siebie, z r o b i ł z Brzemiennych i Ew m a l o w n i c z e k o m p o z y c j e á l a Miesz­ czanie w Calais. A l e w Kantyczce z drewna Makarczyński rzeźby K u d ł y p o t r a k t o w a ł w ten w ł a ś n i e sposób, 22 15 �23 ��Realizatorka eksponuje r z e ź b y na tle strumienia, u s t a w i o n e na k a m i e n i a c h , w zieleni. A j e d n a k t u m n i e ten zabieg nie razi, bo H e r ć d e k r o b i ł f i g u r k i d l a siebie, chciał, aby b y ł y w o k ó ł niego. „ W e s e l e j m i j a k na nie p a t r z ę " — m ó w i ł . T a k i e w i ę c u s y t u o w a n i e nie p o w o d u ­ j e f a ł s z u . M a u z a s a d n i e n i e n i e t y l k o estet3 czne, ale i r z e ­ czowe. H e r ó d e k m ó g ł j e t a k p o k a z y w a ć . Brak A Na u w a g ę z a s ł u g u j ą p i ę k n e zdjęcia, znakomicie do•brany p o d k ł a d muzyczny (Bach) s t w a r z a j ą c y nastrój szlachetnej p o w a g i — i w t y m n a s t r o j u odbiera się t y c h nawiedzonych, kalekich ludzi — dziwnych i prawdziwych a r t y s t ó w . Tekst t o w a r z y s z ą c y Jana B u j a k a ł a d n y i da­ j ą c y s p o r o i n f o r m a c j i . W o g ó l e f i l m w n o s i do naszej wiedzy o t y c h artystach istotne elementy, pokazuje np. drewutnię Herćdka, oklejoną zdjęciami z tygodników, z w i e l k ą r e p r o d u k c j ą Trójcy Rublowa... Dowiadujemy się też, ż e H e r ó d e k r z e ź b y swe m a l o w a ł m . i n . w ł a s n ą krwią.... Innego ludowego świątkarza, jednego już z ostat­ nich, Józefa Piłata, pokazuje Konstanty Gordon w im Nieoficjalni. tryptyku reżyserowi już dotrzeć nieżyjącego. I na A dobrze, że u d a ł o czas do starego się swo­ jeszcze rzeźbiarza, p o s t a ć to p i ę k n a , j a k b y przecież sprzed k i l k u d z i e s i ę c i u lat... Pozostałe z FSO, postacie twórca sprawności a tryptyku, ciekawych nawet to linorytów, wiedzy nej, zafascynowany dawną kończy malarki uroczych o b r a z ó w czonej, to jednak o historią sylwetka na dużej Lada, amator technicznej ł e k do c i e n i o w a n i a k ł a d z i o n e j f a r b y ) , z mitologii. F i l m Jan tokarz o (wymyślił o wyobraźni Grecji, Leokadii szkle, a r t y s t k i świadomości dużej wa­ naiw­ tematami tym filmie pełniejszej pokazanych każdy z nich świat. I to trochę inny każdy tworzy Zdjęcia s ł a b e , k o l o r n i e d o b r y . F i l m bez Znacznie lepszy jest i n n y Kwiaty Hel-Enri. Film charakte­ stereotypowo. problem, inne inny z potrzeb. tempa. dokument tegoż pokazuje środo innych reżysera, najstarszą malarkę ś w i a t a , 9 9 - l e t n i ą obecnie H e l e n ę B e r l e w i , u r o d z o n ą i w y ­ c h o w a n ą w Warszawie, m a t k ę jednego z t w ó r c ó w awangardy ka (autora koncepcji Berlewiego. Hel-Enri ważnie kwiaty mniej zaczęła m a l o w a ć późno, w czy najlepsze bardziej p o k a z u j e m a t k ę i syna. H e l - E n r i opowiada w o czasie swej sztuce. rocznego i naszej sztuki Londynie). w już w stolicy (a w film rzy, że starczy jej ujęte), Warszawie, i bazuje później na o sobie. W c i ą ż Neuchátel po stracie syna przyjechać. dotrwać do niecodziennego jubileuszu. B ę d z i e on obchodzony w ryżu bardzo uroczyście wystawa wać etc). dla (wizyta Dobrze, że potomności naiwnego uroku Przegląd tę u Prezydenta Gordonowi udało nieprzeciętną się postać filmów chcę zakończyć mówiąc — wycinanki. Trzy Jeden komponujący z to po animowanych trzy za lasem zwłaszcza ściślej Stanisława ł o w i c k i c h w y k l e j a n e k ( k o d r ) , t o Za Władysława współczesna, Nehrebeckiego. K o d r a borem łowicka, j e s t z a w s z e t e m a t y c z n a . Jest czości, gdzie w y s t ę p u j ą różne na ko­ modlitwa, skie, e l e k t r y f i k a c j a zabawa, I I . 21. K a d r z f i l m u Za borem, za lasem... ilustracje oczepiny, to twór­ z życia — jazda zajęcia gospodar­ w s i , s k u p ż y w c a , n a u k a w szkole i t d . Nehrebecki idzie o k r o k lor. tańce podpatrują­ choć wozem, pozy­ a wycinanek ludowe, d r u g i — bardzo zabawny i ś w i e t n i e — pełną omówieniem sztuki ludowej, cy k o n w e n c j ę zacho­ i malarkę. cji, k t ó r e p o w s t a ł y z inspiracji Janika, Pa­ Republiki, jedyna dziedzina ludowej i znakomitym, rzadko spotykanym uwrażliwieniu wie­ swego obok m a l o w a n y c h kafli nieu- nie Bardzo Płonkowej, artystycznej temu jeszcze m a l u j e , aby na wysta­ miesięcy kiedyś sił i w z r o k u , ślicznie kilka do W a r s z a w y , ale mogła w Stuttgarcie, widziałem to, aby chce z o b a c z y ć powstał Berlewich Pa­ (prze­ abstrakcyjnie pp. naiwnej Hel-Enri Paryżu. Tęskni wierzy w obrazy urocza, m ą d r a , Film pobytu obrazach w y s t a w i a n y c h wach naszej mechanofaktury) — Henry­ ryżu. F i l m pokazuje p i ę k n i e jej dziś przeniesiona twórców, wisko, r F i l m zrealizowany jest bardzo t a k t o w n i e , pokazuje artystów dziwnych, nie z r o z u m i a n y c h przez otoczenie, żyjących nawet — j a k Dorota L a m p a r t — w swoistej izo­ l a c j i s p o ł e c z n e j . F i l m j e s t o k o n k r e t n y c h l u d z i a c h , ale i o czymś więcej, o potrzebie sztuki, o r ó ż n y c h jej ź r ó ­ dłach, o twórczości, która m a j ą c przymioty „ludowej", nie z o s t a ł a p r z e z ś r o d o w i s k o p r z y j ę t a i u z n a n a za s w o j ą . mi jednak w rystyki dalej, o ż y w i a te kodry, a robi �t o ze z n a k o m i t y m w y c z u c i e m s t y l u i p r z e d n i m p o c z u ­ ciem h u m o r u , F i l m toczy się w a r t k o , b r a w u r o w o , p r z y skocznych d ź w i ę k a c h kapeli — ś w i e t n y w p o m y ś l e i rea­ lizacji. B e z b ł ę d n y stylistycznie. P o m i n ą ł e m w t y m p r z e g l ą d z i e f i l m y , do k t ó r y c h n i e u d a ł o m i się teraz d o t r z e ć , n i e k t ó r e — j a k p a m i ę t a m — z a s ł u g i w a ł y na p e w n o na u w a g ę . A l e n a w e t z o m ó w i o ­ n y c h t u pozycji w y n i k a niezbicie, że f i l m s t a ł się po­ w a ż n y m naszym partnerem tak w dokumentacji, jak w popularyzacji twórczości ludowej i nieprofesjonalnej. T o t e ż dobrze by b y ł o , g d y b y z n a l a z ł on n a l e ż n e miejsce na ł a m a c h „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " . M o ż e w i ę c ten s z k i c d a p o c z ą t e k szerszej w y m i a n i e z d a ń n a t e m a t n a ­ szych f i l m ó w . PRZYPISY 1 P r a g n ę n a t y m m i e j s c u p o d z i ę k o w a ć p . doc. Z b i g ­ niewowi Czeczott-GawraKowi, którego niewzruszona w i a ­ r a w to, ż e f i l m o s z t u c e j e s t n a j w a ż n i e j s z ą r z e c z ą n a świecie, udzieliła się — c h o ć w części — i niżej podpisa­ nemu. Dzięki pomocy p. G a w r a k a m o g l i ś m y p r z e d y s k u ­ t o w a ć w zespole r e d a k c y j n y m o m a w i a n e t u f i l m y , a za dostarczenie k o p i i i zorganizowanie p r z e g l ą d u bardzo dziękuję W y t w ó r n i F i l m ó w Dokumentalnych w Warsza­ w i e ( s e r d e c z n o ś ć p. R e k ł a j t i s a z a s ł u g u j e na t y m w i ę k ­ szy m ó j p o d z i w , ż e o g l ą d a ł e m m a t e r i a ł f i l m o w y w c z a ­ sie r e m o n t u , p o w o d u j ą c t y m d o d a t k o w e i n i e m a ł e za­ mieszanie), W y t w ó r n i F i l m ó w O ś w i a t o w y c h w Ł o d z i oraz Centrali F i l m ó w O ś w i a t o w y c h (Filmos) w Warszawie. Na -szczególną uwagę zasługuje praca kamery, dobre kadry, kompozycja k l a t k i , bogactwo odcieni bieli, s z a r o ś c i i czerni; z a s ł u g a to Ryszarda Golca. 2 Kadry z fjlmów udostępniły: Wytwórnia Filmów Oświatowych w Łodzi — il. 2, 3, 5—10, 15, 16, 19, 20; Wytwórnia Filmów Doku­ mentalnych w Warszawie — il. 1, 4, 11-14, 17, 18; Studio Filmów Rysunkowych w Bielsku Białej — il. 21. Zestmvienie Tytuł filmu filmóiv realizacja scenariusz zdjęcia produkcja, rok mi­ nut taśma 1 Do Studziannej 2 Drewno i beton Anatol Fidek Janusz Czecz WFO WFO Ł ó d ź , 1960 Ł ó d ź , 1964 15 14 kolor. kolor. 3 Jerzy M r o ż e w s k i WFO Ł ó d ź , 1970 14 kolor. Stanisław Śliskowski Wacław Florkowski Władysław Forbert WFO Ł ó d ź , 1968 8 cz-biały W F D W - w a , 1966 W F D W - w a , 1958 8 12 cz-biały kolor. W F O Ł ó d ź , 1968 Zbigniew Sokalik W F D W - w a , 1958 Stanisław Niedbalski Antoni Staśkiewicz A n d r z e j W r ó b l e w s k i W F D W - w a , 1967 12 9 cz-biały kolor. 11 kolor. kolor. kolor. 4 5 6 7 8 S t a n i s ł a w Grabowski W a c ł a w Biliński S t a n i s ł a w Grabowski S t a n i s ł a w Grabow­ ski Mirosława Marcin­ D z i w n i a r t y ś c i po obu M i r o s ł a w a M a r c i n ­ kiewicz stronach Babiej G ó r y kiewicz Witold Żukowski Frasobliwy Halina Olędzka Witold Żukowski Jerzy H o f f m a n Jerzy H o f f m a n Jarmark cudów K a n t y c z k a z drewna Tadeusz M a k a r c z y ń ­ Tadeusz M a k a r c z y ń ­ ski ski Edward Pałczyński K a r c z m y i zajazdy Edward Pałczyński Jerzy H o f f m a n Karuzela łowicka Jerzy H o f f m a n Edward Skórzewski Edward Skórzewski Maria K w i a t k o w ­ ska K o n s t a n t y Gordon Zofia Szyfelbein Witold Żukowski K a z i m i e r z Karabasz Maria 13 Nieoficjalni 14 O p o w i e ś ć najpraw­ dziwsza o k r ó l a c h , d i a b ł a c h i dziadach ż y j ą c y c h jeszcze na świecie 15 O t y m j a k dziadek od Jasinków w górach T a t r a c h s k a r b ó w szu­ kał 16 P a w e ł W r ó b e l K o n s t a n t y Gordon Janusz K i d a w a 17 Polski d r z e w o r y t l u ­ dowy 18 Spotkanie z Teofilem Ociepką 19 Szlane obrazki 20 Ś w i e t l i c a w K c y n i Anna Micińska Grzegorz D u b o w s k i Tadeusz M a k a r c z y ń ­ ski Grzegorz D u b o w s k i Wanda Rollny 21 T r z y po t r z y 22 Wesele łowickie Stefan J a n i k Roman Woźniakow­ ski Józef Pitorak, Włodzimierz Boro­ wik Jerzy Gabryelski W ł a d y s ł a w Nehre­ becki 9 Kolekcja 10 K w i a t y H e l - E n r i 11 K w i a t y z Zalipia 12 Muzykanci 23 Wesele na nie Bukowi­ 24 Wesele na K u r p i a c h 25 Za borem za lasem 26 omawianych Kwiatkowska K o n s t a n t y Gordon Witold Żukowski W i k t o r Prejs Andrzej Walter WFO WFO Ł ó d ź , 1967 Ł ó d ź , 1963 10 10 K a z i m i e r z Karabasz WFD W - w a , 1960 9 cz-biały K o n s t a n t y Gordon Janusz K i d a w a Stanisław Niedbalski W i k t o r Prejs R y s z a r d Gole W F O Ł ó d ź , 1967 W F D W - w a , 1969 12 14 kolor. cz-biały K r y s t y n a Procner Irena K a m i e ń s k a Leszek K r z y ż a ń s k i W F D W w - a , 1969 21 cz-biały Jan Jan Edward Bryła Jerzy G o ś c i a k Jerzy M r o ż e w s k i W F D W - w a , 1971 11 kolor. WFO Ł ó d ź , 1970 20 kolor. Jerzy W F D W - w a , 1962 10 kolor. W i k t o r Prejs B o n a w e n t u r a Szredel Jan Tkaczyk Kazimierz Mucha WFO WFO Ł ó d ź , 1970 Ł ó d ź , 1968 10 10 kolor. kolor. S M F W - w a , 1965 W F O Ł ó d ź , 1961 10 21 kolor. kolor. Antoni Staśkiewicz W F D W - w a , 1958 14 kolor. Jerzy Stefanowski W F O Ł ó d ź , 1949/57 SFR, 1961 Bielsko-Biała. 26 cz-biały 10 kolor. Łomnicki Łomnicki Grzegorz Dubowski Tadeusz M a k a r c z y ń ­ ski Grzegorz D u b o w s k i Wanda Rollny Stefan J a n i k Roman Woźniakow­ ski Włodzimierz Boro­ wik Jerzy Gabryelski W ł a d y s ł a w Nehre­ becki Chluski �