14 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b96f3987fe6c8b5063e9121f84ffe8b4.pdf 0bed11f714a9a76b53a3e12906e006e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource regiony przemysłowe - badania etnologiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1986 Title A name given to the resource Ethnological Studies of Industrial Regions in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.161-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bukowska-Floreńska, Irena Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, IRENA Branch vol. 79, 1995 BUKOWSKA-FLOREŃSKA of Silesian University Cieszyn ETHNOLOGICAL STUDIES OF INDUSTRIAL REGIONS ITS PAST, PRESENT AND PROSPECTS IN POLAND. Academic interest in the communities evolving around developing industrial centers began in Europe in the 19th century. In Poland it goes to the turn of the 20th century; its main focus has been the situation and living conditions of industrial workers. The forerunner of Polish ethnological studies on labor culture was Stanisław Ciszewski, who described a two-vocational group consisting of farmers and miners living in the vicinity of Sławkowo in the Olkusz district. In addition to general characteristics of some aspects of the material and social culture, he devoted much attention to folklore and beliefs (Ciszewski, 1886 - 1887). Some materials concerning the family and public life of the working class (examples come from the region of Łódź, Warsaw, Żyd ardów, and the Dąbrowskie basin) may be found in a few studies from the beginning of the 20th century. The most interesting is the study written in 1922 by Rev. A. Wójcicki entitled: Robotnik polski w życiu rodzinnym [The Polish Worker and Family Life]. At that time, however, the traditions of working class culture were not the subject of research of Polish ethnologists. Studies on working class communities were undertaken by representatives of other academic disciplines mainly concerned with the living conditions of industrial workers or the unemployed, and with their own accounts of their lives. Nonetheless, in that period the first theoretical concepts dealing with the culture of working classes were formulated. For example, in 1938 Stefan Czarnowski pointed out the formation of a new culture whose founders - in his opinion - are characterized by "a sense of justice", "brotherhood", "human dignity", and "substantial thinking ... , in categories of material shapes". He emphasized the existence of an ethos of the working masses, thus trying to defy previous opinions suggesting that technological progress and work automation "were to deprive the proletariat of all propensities to create spiritual values". Concluding a longer statement, he claims that "facts do not corroborate the above view: the working class culture is being created under our eyes, even in the capitalist system, though in opposition to it. It has the makings of a culture that is both great and full of humanity" (Czarnowski, 1946, pp. 101 -120). 11 - Lud t. LXXIX �162 These views were grounded not only in observations, his own reflections, and publications by the representatives of contemporary leftist philosophical trends, but also in earlier folklore materials most often found in numerous non-professional periodicals. As an example let us mention the legends and tales concerning Silesian mining, published by the Poznań "Warta" and supplied by a collector of Silesian folklore who came from the Wielkopolska region, Skromny (Ligęza, 1972). Similar materials, including descriptions of the first industrial processes in such towns as Tarnowskie Góry, Gliwice, Katowice and others located in the same area were also discovered in the articles of Józef Lompa from the 19th centuryand published by A. Zieliński only in 1984 (Simonides, 1989, pp. 12, 25). Data about the life of mining communities in Upper Silesia were contained in the monographs of towns that appeared between the world wars and concerned such towns as Knurów, Krywałd, Chorzów, Tarnowskie Góry, and Świętochłowice. For example, in the monograph of Świętochłowice a contemporary collector of local folklore and at the same time founder of the museum collection, Stanisław Wallis, in a chapter entitled "Sztuka ludowa" ["Folk Art"] provided detailed information about fifteen industrial villages situated in the heart of Upper Silesia. Describing the culture of their inhabitants, working both in the fields and in industry, or only in mining and industry, he pointed the production of ornamented objects of every day use that were made of industrial waste such as tin, wire, iron plates, coal, and other materials. Studies on the folk culture of Silesia, including also the "folk culture of the working estate", were conducted by German ethnographers since ca. 1919, among others under the supervision of Alfons Perlick (the regions of Bytom, Gliwice, and Opole), director of the Museum in Bytom (Perlick, 1943). This subject was more thoroughly discussed by Mieczysław Gładysz in his study Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku [The Condition and Needs of Polish Research on Silesia] published by the publishing house of the Silesian Institute in Katowice established in 1934. In the 1930s the representatives of contemporary Polish ethnography attempted some field research to collect materials for the Silesian Museum. They did not, however, take up the problem of the forming industrial community, but instead concentrated on accumulating knowledge about the rapidly disappering peasant culture whose traits were manifestations of Polish regional and national traditions. In the interwar period only some of the collected material was published by a group of scholars including Agnieszka and Tadeusz Dobrowolski, Mieczysław Gładysz, Jerzy Longman, and Longin Malicki. More data about the industrial area of the region appeared only afterwards. In other regions of Poland even after 1945 the main concern of ethnographers was to collect and document the shrinking resources of the traditional peasant culture as well as to study its transformations. No attention was paid �163 to the culture of the already functioning communities that developed around industrial centers. While historians were already conducting wide-range studies concerning the "Polish working classes" completely ignoring the question of their culture (T. Lepkowski, S. Kolabiński, I. Pietrzak-Pawłowska, N. Gąsiorowska, and others), ethnologists just began to take note of that research problem. We may assume that the first sign of their concern was the interest in the art of miners, especially in coal and salt sculpture, the results of which were published in "Polska Sztuka Ludowa" ["Polish Folk Art"] between 1949 and 1952. The changing cultural reality and the postwar revival of social sciences provoked a discussion about the subject and research methods of ethnology. The breakthrough in ethnological studies that set new research goals was the methodological conference held in 1956 in Cracow, where Kazimierz Dobrowolski delivered the opening address (Dobrowolski, 1958, pp. 76 - 77). He emphasized the "importance of the history of culture of the working people" of different formations in the national historyand a small number of publications devoted to the 19th and 20th century working class culture. Dobrowolski indicated that the phenomenon deserved to become an essential field of ethnological research. Of great help in studying working class communities were research projects previously undertaken by museum researches and members of the Ethnographic Committee of the Silesian Institute in Katowice and the experience of the research center in Cracow headed by K. Dobrowolski. The above-mentioned research projects were carried out in 1951 by the Department of General Ethnography of the Jagiellonian University and by the Department of Ethnography at the Institute of History of Material Culture at the Academy of Sciences in Cracow. One of the results was a paper by Danuta Dobrowolska Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939 [Salt Miners in Wieliczka and Their Culture in 1880 - 1939] (later extended into a book) in which the author, in accord with Dobrowolski's suggestion, applied an integral and comprehensive approach to the phenomena under investigation. In J 958 in "Etnografia Polska" the same author published an article, quite unusual in the context of earlier ethnological projects, concerning the leisure time of workers from the region of Małopolska. A similar approach was followed by Edward Pietraszek in his study called Wiejscy rohotnicy kopalń i hut. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim o.frodku górniczym w XIX i XX wieku [Village Workers of the Mines and Steelworks. The Dynamic of Socio-Cultural Transformations in the Siersza Mining Center in the 19th and 20th Centuries] (1966) and his other papers published in a collection "Materiały do historii załóg fabrycznych w Polsce południowej" ["Materials on the History of Factory Workers in Southern Poland"] edited by K. Dobrowolski (1966). These papers focused on �164 social life and material culture on the one hand, and on the socia-cultural effects of the functioning of factories on the other. The subject of the working class culture "against the collapse of traditional folk culture in the Krakowskie Basin" was discussed by Edward Pietraszek in volume 7 of "Etnografia Polska" in 1964, while the question of socia-cultural consequences of industrialization, in the context of a studyon miners from Lubiąż, was dealt with in the same volume by Antoni Stojak. The above-mentioned interdisciplinary papers combining the perspectives of ethnology, history, and sociology not only opened up a new period in ethnological studies in the Cracow center, but they also set an example of new research needs and possibilities. A wider context of the study of working class culture was highlighted in later articles by E. Pietraszek and D. Dobrowolski. The earliest studies on working class culture were undertaken in Upper Silesia. The first articles, published in "Polska Sztuka Ludowa" in 1952, concerned the written and musical folklore of miners as well as their art, and were written by Maria Żywirska, Stanisław Wallis, Józef Ligęza, and Mieczysław Gładysz. Later on, the investigation of the culture of the industrial region of Silesia was continued in many other publications, such as a book by Józef Ligęza entitled Śladami tradycji [Traces of the Tradition] which discusses not only tales, stories, and Silesian proverbs but also the tradition of mining literature in southern Poland (Ligęza, 1968; 1972). Similar in character were later works of Dorota Simonides about humor, describing the folklore of industrial Silesia, the collections of miners' songs by Adolf Dygacz, and studies on songs and rituals by Krystyna Turek with the author's historical and formal ethno-musicological analysis. After World War II, the members of the Ethnographic Committee of the Silesian Scientific Institute in Katowice launched studies on the traditional culture of miners. The scope of their studies included not only the traditions of the profession (tools, clothing, work organization) and related customs, but also the problems of settlement, ethno-social structure, housing, food, beliefs, art, and folklore. They were conducted both in the housing projects situated by the factories and in the towns and villages where miners and their families were a predominant group. Already in 1964 the results of those studies were published in a collective monograph entitled Zarys kultury górniczej. Górny Śląsk. Zagłębie Dąbrowskie [An Outline of Miners' Culture. Upper Silesia. The Dąbrowskie Basin] (Ligęza, Żywirska, 1964). Prior to this monograph, remarks on the methodology of such studies (Żywirska, 1953, pp. 93 - 103) were published. According to the intentions of Józef Ligęza and Maria Żywirska, their works provided guidelines for the future comprehensive and detailed research initiatives to be undertaken in Upper Silesia, Łódź, and Warsaw. In 1965 - 1966, in the series "Górnośląskie Studia Socjologiczne" ['The Upper-Silesian Sociological Studies"] published by the Silesian Scientific �165 Institute, two books devoted to the miners' and steelworkers' families by Franciszek Adamczak were issued. They constitute a perfect example of the development of knowledge about social culture of that industrial region and a demonstration of the proximity of research areas of ethnology and the sociology of culture. Since the 1960s Silesian ethnologists associated with museums, the University of Silesia, the Polish Ethnological Society and the Ethnographic Committee in the Silesian Scientific Institute have been investigating not only the processes of change within the traditional peasant and working class culture (Dubiel, 1968), but also the Silesian culture of industrial communities. Since then the latter has become the main subject of interest of ethnologists affiliated with those institutions. In the wake of their research more and more articles and books concerning, among others, the written and musical folklore, beliefs and rituals, nonprofessional art, and family began to appear. As an example, we should mention Podania i opowieści z Zagłębia Dąbrowskiego [Tales and Stories from the Dąbrowskie Basin] by Marianna and Dyonizjusz Czubala published in 1984, and a publication of Marian Gerlich about folk beliefs related to mining and industry which is an interesting anthropological analysis of the relation between "beliefs and everyday life" "beliefs and the question of work" as well as "beliefs and traditional ideology from the perspective of working class family rituals" (Gerlich, 1992). Another example of a monographic account is a collective work Górniczy stan [The Miners], edited by Dorota Simonides, presenting a few selected areas of folklore in their relation to some questions of social culture (family, patterns of behavior, rituals), and to art and beliefs (Simonides, 1988). A broader approach was taken in another study, Folklor Górnego Śląska [Folklore of Upper Silesia], edited by the same author, which covered the whole region of Silesia, including the farming Opole district, and contained a number of materialon the specific cultural character of Silesia as an industrial region. What is noteworthy, some chapters of the study were devoted to "folk literature" which was able to develop due to the involvement of small businessmen such as printers, "the singing movement" and "people practicing music", all as typical of the Silesian working class settlements as, for example, the amateur theater. In the book both archaic and modern trends are discussed in the context of an overall systemic approach to culture and tradition. Interesting source materials on family rituals in the industrial complex of Katowice were collected by Halina Gerlich and Krystyna Turek. The former conducted her studies in 1975 - 1976 among the urban population, in particular in Katowice, and her research project encompassed the most crucial moments of human life: Narodziny, zaślubiny, śmierć [Birth, Marriage, Death] (Gerlich, 1984). Krystyna Turek, in contrast, was interested only in funeral customs, rituals and singing, and cataloguing the old and modern repertoire of songs �166 sung in Upper Silesia. She conducted her field and archival studies in 1988 - 1992 in the area of the Upper-Silesian megalopolis and some towns in the district of Gliwice and Opole. The results of her work, which combined two approaches to research: ethnographic and ethno-musicological (including many notations), were reported in the book Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na Górnym Śląsku [Folk Customs, Rituals and Funeral Songs in Upper SilesiaJ (1993). Another research problem was the amateur art of workers, in particular of miners, comprising painting, sculpture and other forms of art in which industrial waste and coal had long been used. The research project lasted from 1958 to 1994, involving field studies, interviews with the artists, and the display of their works in competitions and exhibitions organized by centers of culture and museums. The exhibitions were usually documented by catalogues listing the artists and their works. Field studies conducted according to a comprehensive scheme and by means of various complementary research methods yielded a relatively large amount of materials that was later published in museum journals and in "Polska Sztuka Ludowa". The accounts of the art of working class artists usually take the form of a monograph which introduces an artist and provides a formal analysis of his or her works. In such books attention is usually paid to the formal-aesthetic and social values of art deriving from specific socio-economic conditions and backgrounds (Bukowska-Floreńska, 1987a). Since 1980 research has also been focused on social culture and the internal and external factors that have been inducing changes in the way and style of life, in the system of values, in family life and behavior, and in the specific character of the functioning tradition. Publications in this field synthesize data about the specific character of culture, including the cultural tradition of industrial communities - a term which refers to people who for generations have been living in industrial regions (Kaczko, 1982; Bukowska-Floreńska, 1987b; 1988; 1994a). Studies on working class communities and their culture have been also conducted in Łódź. Research began as archival studies by members of the Polish Ethnological Society on the migration of villagers to the city. The field studies related to the city of Łódź - a center of textile industry - were a joint enterprise of the Department of Ethnography of the University of Łódź and the Ethnographic Department of the Institute of History of Material Culture in PAN. Also a partner in these studies was the Committee for the Study of Industrial Regions and the Department of Sociology of the University of Łódź. Since 1957 attempts have been undertaken to found an open air museum of the working class houses in the center of Łódź (the museum existed for a couple of years). Most of the collected materials have been published in a periodical "Łódzkie Studia Etnograficzne" as well as in other periodicals and collections of articles. �167 At the onset of their investigations the ethnologists from Łódź concentrated on describing rituals, holiday customs, family and neighborhood life, and folklore. Among the researchers we should mention Andrzej Lipiński, Irena Lechowa, Barbara Matysiak-Polakowa, Piotr Jan Dekowski and Bronisława Kopczyńska-Jaworska. The subject of research conducted in 1963 and 1968 was the free time of industrial workers in Łódź. Hypotheses had been formulated in advance and then the study was carried out in the district of Łódź-Księży Młyn (Lipiński, 1969; Piotrowski, 1970). The Łódź affiliate of the Polish Ethnological Society initiated a competition on the folklore of industrial Łódź, and in cooperation with the Department of Ethnography and the Ethnographic Section of the Archaeological and Ethnographic Museum organized a seminar devoted to the culture of working classes, with a particular emphasis on the Łódź community (March 10- 11, 1972). During the seminar achievements of the Łódź department and of other departments were presented. The seminar provided an excellent opportunity to point out further needs in the field and set new directions for the study of industrial communities ("Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 15, 1973). The ideas underlying all those studies originally supervised by Kazimiera Zawistowicz-Adamska are now being continued by Bronisława Kopczyńska-Jaworska and her coworkers involved in the studies on the working class culture of Łódź. Definitive studies on the working class culture of Łódź are the works of B. Kopczyńska-Jaworska published in the monograph of the city of Łódź in vol. 21, 1979 of "Łódzkie Studia Etnograficzne" and in a collection entitled Folklor robotniczej Łodzi [Folklore of the Working Class of Łódź], 1976. These publications considerably extended the scope of our knowledge about the housing of workers in Łódź, customs of match making and weddings, annual holidays, forms of leisure, and songs sung on many occasions. Studies in the Łódź research center are still being continued. For almost twenty years studies on working class culture have been also pursued in the largest Mazovian industrial center in Żyrardów. They were started in 1976 by scholars from the Department of Ethnology of the University of Warsaw, interested in customs and fashion as a specific code of communication among the 19th and early 20th c. factory workers of Żyrardów. As a result, knowledge about the organization of every day life, rituals, clothing, interior design, leisure time, and forms of holiday celebration from the end of the 19th c. to 1939 was accumulated (Stawarz, 1986). A summary of the first stage of the studies that ended in 1980 was a collection entitled Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materiały do etnografii miasta) [Traditional Working-Class Culture of Żyrardów. (Source Materials for the Town's Ethnography)] (Woźniak, 1982). The authors of the collection took into account the records and state of research on working class �168 culture, as well as materials referring to the ongm and structure of the town's community (A. Stawarz), family life (A. Kuczyńska-Skrzypek), rituals (A. Woźniak), and knowledge and religious beliefs of the working class (E. Hulka-Laskowska). In 1981 the Department of Ethnology of the University of Warsaw discontinued team research in Żyrardów. However, the early studies were a starting point for further and more comprehensive individual inquiries, often conducted in cooperation with the Mazovian Research Center (its branch in Żyrardów) and the Society of the Friends of Żyrardów. A detailed list of publications written on the basis of these studies was made by A. Stawarz (1986), who in this way summed up the ten-year period of studies on Żyrardów. Among those publications of special notice is his work entitled Żyrardów, narodziny społeczności, 1830 - 1970 [Żyrardów. The Origin of a Community, 1830 - 1970J devoted to the relations between social structure and culture (Stawarz, 1985). The study of the culture of the population of industrial centers has become a legitimate subject of research and publications by Polish ethnologists. Nevertheless, etnological knowledge in this respect is not yet exhaustive, due to a number of factors: - a fixed, rigid scope and methodology of studies which stem from the monographic descriptions of traditional peasant culture; - difficulties faced by ethnologists in making decisions about facts and phenomena that mayor should be the subject of their interest in relation to the culture of industrial communities. In a situation when rural and urban communities are becoming more and more alike, due to the relations of work, kinship, dissemination of technology, and social mobility, the old term "folk" has changed and the culture accessible to "the people" has largely expanded. Nonetheless, the ethnologist still has to work with: traditional culture of rural and urban communities, including industrial ones; cultural change brought about by innovation; traditional ways of thinking and the resulting system of values and behavior; - parallel functioning of the "old" and "new" traditions. Museum collectors also face a difficulty in their attempts to study the culture of industrial communities. Therefore, they have started a discussion on what actually should be collected to document not only the distant historical past, but also the present of these communities. This problem was raised during one of the conferences in Łódź by Barbara Bazielich, who tried to define the limits of ethnographic collectorship (Bazielich, 1982, pp. 81 - 87). This and many other discussions with the participation of historians indicated the need to fully document both the material and non-material culture of the working �169 class. StilI, no approach to modern working class culture has yet been specified, which is due to the fact that the material culture of contemporary workers includes above all standard consumer products that are produced by their users, but they in fact document the achievements of modern technology rather than the culture of their makers. That is why they belong to collections in museums of technology. Only a small number of consumer goods may be considered as artifacts illustrating regional, industrial, and traditional cultures closer to the tradition of local handicraft. Studies on the culture of professional and working class groups have also provoked interest in a more general approach to the study of industrial communities. The first question under investigation was the term "working class culture" in the context of the "folk culture" (thus far understood predominantly as peasant culture). A novel proposition was put forward by Edward Piet raszek in his article Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej prohlematyki kultury [Folk and Working Class Culture in the Context of the Contemporary Problematic of Culture] (Pietraszek, 1966). In his study the author referred to a statement made by Jan Stanisław Bystroń that folk culture is not a property of estate or social class. In this sense the working class culture, mostly originating from the rural culture, has often been defined as the "culture of working people". E. Pietraszek noticed that in modernized communities studies of material objects are less important than those of behavior. His assumption was actually corroborated by later ethnological studies and publications conducted due to increasing interest in the communities of industrial regions. Just to illustrate the above, I will mention some relevant research projects that were undertaken in this respect. Cultural aspects of work were studied by Danuta Dobrowolska and Anna Zadrożyńska. With the aim to consider the functions of work, the former focused on the studies of working class (1974). A. Zadrożyńska (1983) made an attempt at a theoretical explanation of the phenomena of working and leisure time in terms of such concepts as time, space, man, being, and the resulting interrelations. In her analysis she used both materials derived from ethnological field research (villagers-farm workers and Warsaw factory workers) and from literature on the subject. The socio-cultural functions of tradition in industrial communities and the system of values of Silesian families in these communities were the main concerns for Irena Bukowska-Floreńska (1987b), who based her analysis on many years of studies of industrial regions: the Upper Silesian Industrial Region and the Rybnik Coal District. She treated the traditional peasant and working class culture equally to the modern culture of different social groups originating in the working class. She concluded that multigenerational communities in the industrial regions that share the same roots, history, and that work and live together are able to create a local, relatively homogenous cultural system and system of values. This ability is very important for the �170 sense of regional social and cultural identity. Moreover, it constitutes a social frame of reference and stimulates certain behaviors and social attitudes, both among individuals and in groups. The tradition of modern industrial communities is also transferred and continued, particularly in terms of behavior and its consequences. The culture of modern industrial communities may, and even should, become a field of ethnological research. The question of behaviors in the contact situation between one of "us" and one of "them", specifically between the local people and the newcomers, has recently been examined by Eugeniusz Kłosek, who conducted his studies in the Upper Silesian Industrial Region in new housing projects populated by working class people in Świętochłowice and Chorzów (Kłosek, 1993). He analyzed local attitudes and behaviors as well as stereotypes of regional differentiation based on local tradition. Patterns of behavior in the Silesian working class communities were also the subject of ethnological investigation by Marian Gerlich, who described the everyday behavior of members of workers' families determined by the roles they play, and the rhythm of the day determined by work and tradition (Gerlich, 1992). An attempt at formulating some preliminary hypotheses in the theory and methodology of the study of folk culture in modern industrial communities relative to the results hitherto obtained in this field has been made by Jerzy Damrosz (1992). Trying to defend the existence of folk culture, Damrosz points out to the need for interdisciplinary studies of the already existing and the future cultural reality. He is repeating a question that has been worrying ethnologists for some time, namely what to study in the field of folk culture, how to study it, and - above all - why? Searching for the answer, the author presents his views on the contemporary and future values functioning in the growing "spatial socio-cultural circles". Damrosz identifies the "spheres of human life" - "the spatial cultural horizon on a local-regional scale" which implies a "private motherland" in contrast to the "ideological motherland". Having briefly presented a survey of the most important studies and publications which document, on the one hand, the scope of ethnological knowledge about industrial regions in Poland, and on the other, a set of ideas concerning this research field, it is possible to indicate the direction that contemporary ethnological studies should follow. The industrial regions are a unique laboratory for studying many aspects of tradition functioning in a modern community. This is why studies in industrial communities should be also conducted, without, however, neglecting traditional cultures. Empirical and theoretical results of such research will have not only an academic significance, but also some practical impact on social and cultural policies. Moreover, they will be of considerable importance for mutual understanding of people from different groups and regions. �171 BIBLIOGRAPHY Bazielich Barbara 1982 Perspektywy kolekcji etnograficznych w rejonach wielkoprzemysłowych [Prospects for Ethnographic Collections in Industrial Regions], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 21. Bukowska-Florcńska Irena ł987a Twórczo.i·(' plastyczna w środowiskach robotniczych Górnego Śląska na przykładzie rzeźhy w węglu w XIX i XX wieku [Plastic Art in the Working Class Communities of Upper Silesia: the Example of 19th and 20th Century Coal Sculpture], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" fasc. 8. 1987b Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska [Socio-cullural Functions of Tradition in the Industrial Communities of Upper Sile~ia], Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice. 1988 Wpływ industrializacji i urbanizacji na kształtowanie się współczesnego obrazu kultury ludowej na Górnym Śląsku [The Innuence of Industrialization and Urban Development on the Contemporary Image of Folk Culture in Upper Silesia], in: Kultura ludowa sercem Śląska [Folk Culture is the Heart of Silesia], cd. B. Bazielich, Dolnośląskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Wrocław. 1991 .~ląskie uciechy i zabawy. Materiały etnologicznojolklorystyczne [Silesian Entertainment and Games. Ethnological and Folklore Materials], ed. I. Bukowska-Floreńska, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Górnośląskie, Bytom. 1992 Problematyka badawcza hierarchii wartości wśród współczesnej rodzimej ludności ,{/ąskiej [The Research Problematic of the Hierarchy of Values in Contemporary Native Silesian Culture], in: Współczesne oblicze kultury ludowej na Śląsku [Contemporary Folk Culture in Silesia], ed. B. Bazielich, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. 1994a System warto.id w tradycji kulturowej w rodzinach śląskich [The System of Values in the Cullural Tradition in Silesian Families], in: W trosce o rodzinę [Caring for the Family], cd. W. Świątkiewicz, Instytut Górnośląski, Katowice. 1994b The Degradation of the Natural Environment as an Innovative Factor of Culture and Folklore in Upper Silesia, in: Ecology and Folklore II, ed. V. Krawczyk-Wasilewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. Ciszewski Stanisław 1886-1887 Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim [Farming-Mining Folk from the Neighbourhood of Sławkowo in the Olkusz District], "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" vol. 10- 11. Czarnowski Stefan 1946 Powstanie nowej kultury [Formation of a New Culture], in: Kultura [Culture], "Książka", Warszawa. Damrosz Jerzy 1973 Kultura ludowa wobec przemian cywilizacji industrialnej [Folk Culture and Transitions of Industrial Community], "Kultura i Społeczeństwo" No 1. 1992 Kultura ludowa w społeczeństwie industrialnym. Główne problemy i spory teoretyczne oraz związki z praktyką społeczną w Polsce po 1945 roku [Folk Culture in Industrial Society. The Main Problems and Theoretical Arguments and their Relations to Social Practice in Poland after 1945], Instytut Kultury, Warszawa. Dobrowolska Danuta 1965 Górnicy salinami w latach 1880 - 1939. Studium historyczno-socjologiczne załogi robotniczej [Salt Miners between 1880 -1939. A Historical-Sociological Study of a Workers' Team], Ossolineum, Wrocław. �172 etnografii polskiej i jej obecne zadania, metody i związki z innymi [Developments in Polish Ethnography and its Present Tasks, Methods and Relations with Other Research Disciplines], "Etnografia Polska" vol. I. Dubiel Ludwik 1968 Mielerze i "kurzocy" nad Kłodnicą, Bierawką i Rudą [Stakes for Burning of Charcoal and the Employed Workers on the Kłodnica, Bierawka and Ruda Rivers], "Zeszyty Gliwickie" vol. 6. 1958 Drogi rozwoju naukami Folklor ... Folklor robotniczej Łodzi [Folklore of the Working Class of Łódź], ed. B. Kopczyńska-Jaworska, J. Kucharska, J. P. Dekowski, "Literatura Ludowa" 12/15. Gerlich Marian Grzegorz 1992a Tradycyjne wierzenia .~ląskie. Świat nadzmysłowy a życie codzienne, praca i obrzęd [Traditional Silesian Beliefs. The Transcendent World and Everyday Life, Work, and Rutual], Wydawnictwo Wrocławskie, Wrocław. Wzory zachowań a śląskie środowiska rohotnicze [Patterns of Behavior and Silesian 1992a W orkers' Communities], in: Współczesne ohlicze kultury ludowej na Śląsku [Contemporary Folk Culture in Silesia], ed. B. Bazielich, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Gerlich Halina 1984 Narodziny, za.~luhiny, .~mierć. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach górniczych [Birth, Marriage, Death. Customs and Rituals in the Katowice Miners' Families], Śląski Instytut Naukowy, Katowice. Kaczko Krystyna 1982 Współczesny stan tradycyjnej kultury w .~rodowisku wielkoprzemysłowym Górnego Śląska [Contemporary Condition of Traditional Culture in the łndustrial Groups of Upper Silesia], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 21. Kłosek Eugeniusz 1993 "Swoi" i "obcy" na Górnym Śląsku od 1945. Środowisko miejskie ["Us" and "Them" in Upper Silesia since 1945. The Urban Communities], Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Kopczyńska-Jaworska Bronisława 1979 Kultura .~rodowiska robotniczego Łodzi [Culture of the Working Class People (1982) in Łódź], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 21. Kuczyńska-Skrzypek Anna 1979 Dom i rodzina w kulturze robotniczej Żyrardowa [Home and Family in the Workers' (1982) Culture of Żyrardów], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 21. Lechowa Irena 1967 Tradycyjne zwyczaje świąteczne w łódzkim .~rodowisku rohotniczym (1890 - 1939) [Traditional Holiday Customs in Workers' Communities of Łódź (1890-1939)], "Prace i Materiały M uzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnografia" fasc. II. Ligęza Józef Śladami tradycji. Studia nad folklorem górniczym [Traces of Tradition. A Studyon 1968 Miners' Folklore], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" fase. 3. Podania górnicze z Górnego Śląska [Miners' Legends from Upper Silesia], "Rocznik 1972 Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" fasc. 5. Ligęza Józef, Maria Żywirska 1964 Zarys kultury górniczej. Górny Śląsk. Zagłęhie Dąbrowskie [An Outline of Mining Culture. Upper Silesia. The Dąbrowskie Basin], Wydawnictwo Śląsk, Katowice. Lipiński Andrzej 1969 Dyspozycje hadań nad kulturą robotniczą Łodzi [Proposals for the Study of the Working Class in Łódź], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. lO. 1976 �173 Łysik Stefan Tradycje przemysłowe [Industrial TraditionsJ, in: Zabytki kułtury ludowej na Śląsku 1975 i w Cz('stochowskiem [Remains of Folk Culture in Silesia and the Region of CzęstochowaJ, ed. B. Bazielich, Muzeum Górnośląskie, Bytom. Perlick Alfons 1943 Volkskunde des Arbeitstandens, in: Landeskunde des Oberschlesischen Industriegebietes, vol. 1, Breslau. Pietraszek Edward Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury [Folk and 1966 Working Class Culture in the Context of Contemporary Problematic of CultureJ, "Etnografia Polska" vol. 10. Etnograficzne badania kultury robotniczej [Ethnographic Studies of Workers' Cul1973 tureJ, "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 15. Piotrowski Andrzej 1970 Założenia i postulaty badań łódzkiej dzielnicy robotniczej [Assumptions and Postulates for the Study of Łódź Working Class DistrictJ, "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 11. Simonides Datata Górniczy stan w wierzeniach, obrzędach, humorze i pieśniach [The Picture of Miners in Beliefs, Rituals, Humor, and SongsJ, ed. D.Simonides, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. 1989 Folklor Górnego Śląska [Folklore of Upper SilesiaJ, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. Stawarz Andrzej 1982 Przegląd problematyki badań nad kulturą robotniczą w Polsce [Survey of the Problematic of the Studies on Workers' CultureJ, "Etnografia Polska" vol. 26, fasc. 1. 1985 Żyrardów. Narodziny społeczności (1830 -1970) [Żyrardów. Origins of the Community (1830-l970)J, Warszawa-Żyrardów. 1986 lO lat badań nad kulturą robotniczą ośrodka żyrardowskiego [10 Years of Studies on the Workers' Culture of ŻyrardówJ, "Etnografia Polska" vol. 19, fasc. 2. 1993 Społeczno,\:(' robotnicza i wzory zachowań w X l X wieku i początkach X X wieku (przykład Żyrardowa) [The Workers' Community and Patterns of Behavior in the 19th and the Early 20th Century. The Example of Żyrardów)J, in: Miasto i kultura polska doby przemyslowej. Człowiek [The City and Polish Culture of the Industrial Period. ManJ, ed. H. Imbs, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków. Woźniak Andrzej 1982 Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materiały do etnografii miasta) [Traditional Working Class Culture of Żyrardów. (Source Materials for the Town's Ethnography)J, cd. A. Woźniak, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych, Towarzystwo Miasta Żyrardowa, Warszawa. Zadrożyńska Anna 1993 Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej [Homo Faber and Homo Ludens. Ethnological Studyon Work in the Traditional and Contemporary CultureJ, PWN, Warszawa. Żywirska Maria 1953 Problem badania grup zawodowych w ,\:wietle materiałów zbieranych dla grupy górniczej [The Problem of Studying Professional Groups in the Light of Materials Collected for MinersJ, "Zaranie Śląskie" vol. 23. 1959 Amatorski ruch plastyczny w,\:ród górników [Amateur Art Movement among MinersJ, Wydawnictwo "Śląsk", Katowice. 1988 Translated by Elżbieta Wilczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89d8eb344208a0ab8a4d0e0696571a64.pdf 10c0044761284ab378a2514545bb3162 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6163 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Intenet - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5748 Title A name given to the resource Etniczność w internetowej ekumenie/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.59-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 WALDEMAR KULIGOWSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań ETN ICZN O ŚĆ W INTERN ETO W EJ EKUM ENIE. CZY M OŻLIW A JEST SO LID ARNO ŚĆ CYFROW A? Jeśli globalna transformacja o niespotykanej dotąd skali - w gospodarce, po­ lityce, technologii i kulturze - jest faktem, to stało się tak przede wszystkim za sprawą możliwości oferowanych przez nowe media elektroniczne. Jeśli rzeczy­ wiście „Ziemia jest jednym miejscem”, a większość ludzkości żyje obecnie na „globalnej infostradzie”, to zawdzięczmy ten stan rzeczy istnieniu nowej inter­ netowej ekumeny. Nie bez powodu refrenem powtarzanym w humanistyce i na­ ukach społecznych stała się „nowa era”. Francis Fukuyama (2000) intronizował społeczeństwo informacyjne, Manuel Castells (1999) zadekretował, że żyjemy dzisiaj w „społeczeństwie sieci”, sami zaś jego beneficjenci, czyli internauci, twierdzą, że zasadne jest mówienie o nowym początku i nowych czasach; przy czym skrót B.C. nie oznacza, jak wcześniej, befare Christ, ale befare computers. Wpływ mediów (takich, jak radio i telewizja) na społeczeństwa w różnych regionach świata był przedmiotem badań antropologicznych co najmniej od po­ łowy XX wieku. Dzięki nim wiemy, że media te należy postrzegać jako źródło specyficznych praktyk kulturowych. Od początku lat 90. XX wieku antropolo­ gowie są z kolei świadkami rozprzestrzeniania się Internetu i technologii wir­ tualnych. Zjawiska te stawiają przed antropologią (i innymi naukami) pytania związane z ich właściwościami: przekraczaniem granic, niebezpośrednimi kon­ taktami, „odcieleśnioną” obecnością. Niezwykle istotne jest przy tym to, że In­ ternet ustanowił now ą przestrzeń do kreowania (i reprodukowania) różnych form tożsamości, wśród których poczesne miejsce zajm ują tożsamości etniczne. Przystępując do analizowania jakiegokolwiek wymiaru Internetu, warto pa­ miętać, że wciąż nie jest to medium o charakterze powszechnym, chociaż tempo jego rozprzestrzeniania się ma charakter bezprecedensowy i z całą pewnością transgraniczny. Choć przyjmuje się, że pierwszym rokiem masowego dostępu do Internetu był rok 1995, kiedy liczba jego użytkowników sięgnęła 16 milionów, to często zapomina się o innych danych. Oto jeszcze w 1996 roku większość, �60 Waldemar Kuligowski bo aż 66%, użytkowników sieci internetowej mieszkała w Stanach Zjednoczo­ nych. Z tego powodu w roku 2001 jeden z japońskich operatorów sieci inter­ netowej mógł autorytatywnie stwierdzić, że „w sieci wszyscy są Amerykana­ m i” (Mowbray 2003). Dominacja stron, domen i forów dyskusyjnych w języku angielskim była bezsporna, co skłaniało część komentatorów do lamentów nad niemożliwością autentycznej ekspresji w sieci osób i grup nieanglojęzycznych. Dzisiaj ta dominacja, zarówno w wymiarze użytkowników, jak i infrastruktury technologicznej, należy do przeszłości. Dane z 2002 roku mówiły, że osoby, któ­ rych językiem macierzystym jest angielski, należą w sieci do mniejszości i trend ten utrzymywał się w kolejnych latach. W 2008 roku już tylko co piąty internauta mieszkał w USA, a nowych osób korzystających z sieci najszybciej przybywało w Afryce i na Środkowym Wschodzie. W sumie - jak podawał raport firmy ba­ dawczej comScore z 2008 roku (Internet bardziej... 2008: 17) - na świecie żyły wówczas 824 miliony internautów: najwięcej, prawie 309 milionów, w regionie Azji i Pacyfiku; 233 miliony w Europie; prawie 184 miliony w Ameryce Północ­ nej; 59 milionów w Ameryce Południowej; niemal 40 milionów w Afryce i na Środkowym Wschodzie. Wśród internetowych wyszukiwarek, które są koniecz­ nym narzędziem nawigacji sieciowej, prym nadal w iodą Google oraz Yahoo!, lecz na trzecie miejsce przebojem wdarła się chińska wyszukiwarka o nazwie Ba­ idu (warto dodać, że właśnie rynek chiński, koreański oraz rosyjski są obszarami, gdzie mający globalne ambicje Google nie zdobył dominacji). Nowi użytkownicy tw orzą strony internetowe w swoich rodzimych językach, zamieszczając na nich treści związane z ich w łasną perspektywą kulturową i własnymi potrzebami. Jed­ n ą z naczelnych okazuje się manifestowanie/tworzenie/odbudowywanie różnych typów tożsamości etnicznych, zwłaszcza tych, które z rozmaitych powodów nie m ogą się swobodnie rozwijać off-line. W znanej, a jednocześnie użytecznej koncepcji, Thomas Holland Eriksen (1993: 13-14) wyróżnił cztery główne typy współczesnych grup etnicznych. Są to kolejno: 1. miejskie mniejszości etniczne. Do tej kategorii należą na przykład pozaeuropejscy imigranci żyjący w europejskich miastach, hiszpańskojęzyczni imigranci w metropoliach Stanów Zjednoczonych, a także grupy z interioru osiedlające się w miastach Afryki; 2. ludy tubylcze. To określenie jest rodza­ jem „terminologicznego parasola” dla rdzennych mieszkańców regionów, które w wyniku procesów historycznych utraciły polityczną samodzielność i obecnie są jedynie częściowo zintegrowane z dominującym narodem tworzącym państwo. Co ważne, to fakt, że chociaż Baskowie i Walijczycy są rdzenną ludnością dzi­ siejszej Hiszpanii i Wielkiej Brytanii - i z technicznego punktu widzenia należą do ludów tubylczych tak samo, jak skandynawscy Saami albo amazońscy Jivaro - to jednak nie są zaliczani do tej kategorii z powodów czysto politycznych (choć stan ten ulega zmianie); 3. protonarody (czy inaczej, jak podaje Eriksen, ruchy etnonacjonalistyczne). To zwykle bohaterowie mediów i serwisów informacyj­ nych: Kurdowie, Sikhowie, Palestyńczycy, Tamilowie ze Sri Lanki, wspomniani �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 61 Baskowie i inne grupy aktywnie pretendujące do miana „prawdziwego” narodu. Często są to grupy zwarte terytorialnie, zakorzenione i liczniejsze od wspólnot należących do dwóch pierwszych kategorii, nazywane niekiedy „narodami bez państwa”; 4. grupy etniczne w społeczeństwach pluralistycznych. Pod pojęciem „społeczeństwo pluralistyczne” Eriksen rozumie państwo powstałe na bazie ko­ lonializmu, którego dziedzictwo obejmuje zróżnicowaną pod względem kulturo­ wym, językowym, religijnym oraz etnicznym populację. Jako typowe przykłady podaje społeczeństwa Kenii, Indonezji i Jamajki. Eriksen wyraźnie zaznacza, że powyższa typologia nie jest wyczerpująca1, że stara się objąć szerokie spektrum „relacji etnicznych” we współczesnym świecie jedynie dla użytku analitycznego, który może stać w sprzeczności z koncepcja­ mi wyrażanymi przez samych członków takich grup. Mimo tych uzasadnionych zastrzeżeń, propozycja norweskiego antropologa stanowi dogodny punkt do ana­ lizy „relacji etnicznych”, jakie m ająm iejsce w sieci internetowej. Skoro na razie nie istnieje żadna oddzielna ontologia domen cyfrowych i nikt jeszcze nie do­ niósł o pojawieniu się cyber-człowieka, można przyjąć, że środowisko stron www w jakiś sposób reprodukuje porządek kulturowy ze środowiska off-line. Rzeczy­ wistość wirtualna wyrasta wszak z rzeczywistości analogowej, jej „zakończe­ nia” tkw ią w społeczeństwach i kulturach badanych od dwustu prawie lat przez antropologię. Wydaje się zatem, że w Internecie winniśmy mieć do czynienia nie tylko ze wspólnotami fanowskimi, skupionymi wokół konkretnych gier, z randkowiczami, filmowcami-podglądaczami oraz politycznymi blogerami, ale także z grupami, których wyróżnikiem i sieciową etykietą jest etniczność. Czy można w związku z tym mówić o nowym kontekście etniczności, jakim jest świat on-linel Czy do wokabularza antropologicznego dodać należy kolejny termin, czyli etniczność cyfrową? Poszukując odpowiedzi na te pytania, chciałbym przyjrzeć się obecności wy­ branych grup etnicznych w Internecie. By zachować w tej kwestii pewien anali­ tyczny porządek, postanowiłem wykorzystać Eriksenowską typologię i dla każ­ dego z wymienionych przezeń typów odnaleźć na stronach www ilustrującą go grupę etniczną. W rezultacie: 1. wybrana przeze mnie miejska grupa etniczna to Asyryjczycy; 2. ludy tubylcze reprezentować będąM apucze z Chile; 3. protonarody zanalizuję na przykładzie Tamilów; 4. grupą etniczną w społeczeństwach pluralistycznych będą tutaj Garifuna z Belize. Pytanie o cyfrowe wersje tożsa­ mości etnicznych będzie jednocześnie pytaniem o naturę grup i relacji on-line, o zależności między kulturą realną a wirtualną, a także o tytułową „solidarność cyfrową” i jej ograniczenia. 1 Kilka lat po przywołanej publikacji Eriksena, jego model został zmodyfikowany przez Steve’a Fentona (1999), który wśród grup etnicznych wyróżnił m.in.: 1. grupy pluralistyczne; 2. ludność poniewolniczą; 3. ludność rdzenną oraz 4. etnonarody. �Waldemar Kuligowski 62 Miejska grupa etniczna: Asyryjczycy „Jesteśmy najstarszym narodem na świecie, a naszą jedyną ojczyzną jest In­ ternet”, można było jeszcze kilka lat temu przeczytać na stronie niniveh.com. Od­ ważna i bardzo znamienna to deklaracja: oto naród, który uważa się za najstarszy na świecie (i nie wzbudziłoby podejrzeń to, że zaginął w pomroce dziejów), przy­ pomina o swoim istnieniu, a hasło „My żyjemy!” wysyła w świat za pośredni­ ctwem Internetu. Trudno zaiste o lepszy przykład związków między siecią www a etnicznością. Niestety, zacytowanej frazy nie można już odnaleźć, być może z tego powodu, że strona niniveh.com to obecnie zbiór linków do stron poświęco­ nych turystyce i spędzaniu wolnego czasu (można na przykład poszukiwać za jej pom ocą kontaktu z singlami w Iraku). Nie mam na to żadnych dowodów, ale taka transformacja może jednak świadczyć o ogromnej popularności wspomnianego adresu. Jeśli tak, znaczy to, że w świadomości internautów Asyryjczycy zaistnieli nader skutecznie2. Pierwotnie Asyryjczycy zamieszkiwali regiony, które dzisiaj określa się jako północny Irak, północny Iran, południowo-wschodnią Turcję oraz południową Syrię. Stolicą ich państwa było słynne miasto Niniwa. Dane statystyczne mówią, że współcześnie liczą około 3,3 miliona. Większość z nich mieszka na terenach dawnej Mezopotamii, ale duża część stanowi rozrzuconą po świecie diasporę. 300 tysięcy Asyryjczyków żyje w USA i Kanadzie, 93 tysiące w różnych krajach Europy, 64 tysiące w Armenii, Gruzji i Rosji, 33 tysiące w Australii i Nowej Zelandii, a około 150 tysięcy w jeszcze innych państwach (Aprim 2005). Dia­ spora ma zatem zasięg globalny, a przeważająca jej część to ludność skupiona w miastach. Asyryjska etniczność wypracowała wiele cyfrowych przyczółków. Na jednym z najważniejszych - niniveh.com - odwiedzający mógł przeczytać: Współcześni Asyryjczycy są potomkami mówiących po aramejsku starożytnych Asyryjczyków, jednej z najstarszych cywilizacji, jaka wyrosła na Środkowym Wschodzie i której historia liczy ponad 6750 lat. Nie jesteśmy Arabami ani Kur­ dami, a nasząreligiąnie jest islam. Asyryjczycy to chrześcijanie, posiadający swój język, kulturę i dziedzictwo. Jest to jednoznaczna deklaracja etnicznej przynależności i etnicznego wyklu­ czenia równocześnie: jesteśm y tacy a tacy i nie mylcie nas z tymi a tymi (nie od rzeczy będzie przyjąć, że wymienieni z nazwy Arabowie i Kurdowie są tymi grupami, które w błędnej identyfikacji najczęściej były kojarzone z Asyryjczykami). Istotny jest także użyty czas teraźniejszy - Asyryjczycy nie należą do 2 Strona ta została opisana na podstawie dostępu z dnia 19.09.2007 i 22.02.2010. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 63 zamierzchłej przeszłości, ale żyją współcześnie. Żyją i walczą nie tylko o miej­ sce w potocznej świadomości, lecz także o oficjalne międzynarodowe uzna­ nie. Dowodem na tego typu działania była zamieszczona na tej samej stronie XX-wieczna historia prześladowań i masakr Asyryjczyków, jakie miały miejsce na terenie Turcji oraz Iranu, informacja o nowym podziale granicznym po wiel­ kich wojnach światowych, a także wydarzenia, daty i postaci związane z aktyw­ nością na rzecz międzynarodowego uznania istnienia narodu asyryjskiego. Na stronie aina.org (nazwa utworzona od skrótu Assyrian International News Agency) gromadzi się z kolei wszelkie doniesienia medialne w jakikolwiek spo­ sób związane z Asyryjczykami. Przedmiotem zainteresowania jest tutaj cały świat. To na tej stronie zamieszczono znamiennie zatytułowany tekst „Asyryjski Holocaust: od upadku Niniwy do powstania islamu”. Mowa jest o czasach bardzo odległych - rokiem zerowym jest w tym wypadku rok 612 p.n.e., kiedy to połą­ czone siły Medów, Scytów i Babilończyków zdobyły starożytne miasto Niniwa, a rzeczony tekst tworzy coś na kształt obszernej kroniki upadku i prześladowań. Uwagę zwraca ponadto wykorzystanie terminu Holocaust, przez większość histo­ ryków i dużą część narodu żydowskiego traktowanego jako określenie odnoszące się wyłącznie do hitlerowskiego planu etnocydu (nie pierwsze to oczywiście nad­ użycie tego pojęcia przez inny niż żydowski naród, który próbuje w ten sposób podkreślić skalę swoich negatywnych doświadczeń). Ciekawą informacją na tej stronie jest to, że 7 sierpnia - data masakry w Iraku w roku 1933 - jest obchodzo­ ny jako Dzień Pamięci o Męczeństwie Asyryjczyków. Na aina.org funkcjonuje też forum dyskusyjne, służące przede wszystkim poszukiwaniu osób w różnych krajach, udzielaniu wzajemnych porad i wysyłaniu życzeń świątecznych. Trzecią stroną, o której chciałbym tutaj wspomnieć, jest assyriannation.com. Jej twórcy, gdy była jeszcze w przebudowie, zwracali się do internautów z prośbą o udzielenie wsparcia finansowego, a odwiedzających witało zdanie: „Niech Bóg Cię błogosławi i niech błogosławi wszystkich Asyryjczyków”. Ludy tubylcze: Mapucze Dlaczego mój wybór padł akurat na tę społeczność? Otóż Mapucze - zwani wcześniej Araukanami - lud tubylczy zamieszkujący dziś terytorium Chile, to je ­ dyna bodaj indiańska grupa w Ameryce Południowej, która w okresie podbojów oparła się Hiszpanom. Fakt ten stanowi obecnie bardzo silne „miejsce pamię­ ci” dla mapuczańskiej tożsamości. Ta wielce chlubna historia niewiele ma już jednak wspólnego z teraźniejszością. Współcześni Mapucze tw orzą 1,5-milionow ą wspólnotę, której większość mieszka w miastach, a około 44% w stolicy kraju Santiago de Chile (200 tysięcy członków tego ludu żyje w sąsiedniej Ar­ gentynie). W organizmach miejskich Mapucze zasilają przede wszystkim niższe warstwy społeczne. Do rzadkości należą też osoby posługujące się w miastach �Waldemar Kuligowski 64 mapudungun, językiem etnicznym tej grupy. Niezwykle w ażną okolicznością jest to, że miejscy Mapucze często spotykają się z przejawami rasizmu; to dodatkowy czynnik sprzyjający porzucaniu przez nich własnej kultury i języka, który w ja ­ skrawy sposób odróżniał ich od pozostałych mieszkańców miast. Na paradoks zakrawa przeto, że internetowe strony poświęcone Mapuczom dotyczą w głów­ nej mierze ich kultury tradycyjnej, a nie aktualnego życia w mieście! Jeśli przeanalizujemy zawartość stron takich, jak mapuche.cl, nuevaimperial. cl i inerpatagonia.com3, to okaże się, że w sieci „występuje” niemal wyłącznie Mapucze idealny, taki, jakim był kiedyś, w suwerennej przeszłości, i taki, jakim winien stać się dziś. Wrażenie to potęgują publikowane na poszczególnych stro­ nach legendy i stare opowieści, opisy tańców, dawnego pożywienia i koncepcji kosmologicznych, a nawet przykłady mapuczańskiego humoru. Schemat wymie­ nionych stron jest powtarzalny: pisze się głównie o „sztuce i kulturze”, czyli biżuterii, rzeźbie, dawnych wierzeniach i ceremoniach religijnych, omawia uży­ wane onegdaj instrumenty. W każdym wypadku znajdziemy też m ałą kolekcję fotografii, na których uwieczniono Mapuczów w strojach tradycyjnych, ich cięż­ kie naszyjniki i kolczyki, malownicze bębny i flety, sceny tańca. Co znaczące, na większości stron www zamieszczono także słowniczki hiszpańsko-mapudunguńskie. Wynika z powyższego niezbicie, że znajomość własnego języka traktowana jest jako jeden z fundamentalnych wyznaczników tubylczej tożsamości. Skąd zatem, pytanie nasuwa się samo, owa rozbieżność między rzeczywistością przed­ stawioną w Internecie a rzeczywistością off-linel Bez poznania prawdziwych twórców omawianych stron internetowych i zba­ dania ich intencji odpowiedź na powyższe pytanie może być jedynie przybli­ żona. Wszystkie przywołane strony zredagowano w języku hiszpańskim. Poza tym jednak w sieci publikuje się teksty poświęcone Mapuczom po angielsku, niemiecku, niderlandzku czy szwedzku. Należy sądzić, że idzie w tym wypadku 0 chęć propagowania ich kultury poza regionem, w skali niemal globalnej. Komu wszelako na tym zależy? Rządowi Chile, który uwikłany jest w wieloletnie spory z Mapuczami, dotyczące przede wszystkim żądania zwrotu ziem, czy samym Mapuczom, kreującym w sieci idealny obraz swojej tradycji? Kluczem do za­ gadki może okazać się to, że żadna z opisanych stron nie została zredagowana w całości w języku tubylczym. Mało tego, nie funkcjonuje też ani jeden choćby czat, ani jedno forum dyskusyjne, na którym Mapucze wymienialiby się informa­ cjami między sobą; email nie jest zatem, należy wnioskować, istotnym dla nich narzędziem komunikacji (zob. Stemdorff 2000). Myślę, że można powiedzieć więcej: wytworzona na potrzeby Internetu i jego użytkowników wizja kultury 1 życia Mapuczów służy odwróceniu uwagi od ich rzeczywistego położenia i fak­ tycznego stanu ich kultury. Bez względu na to, czy stoją za tym przedstawiciele rządu Chile, czy kolaborujące z nimi grupy miejskich Mapuczów albo cierpiący Data dostępu do stron: 13.02.2010. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 65 na nieuleczalnie naiw ną nostalgię członkowie organizacji indianistycznych z ja ­ kiegokolwiek kraju europejskiego, efekt jest ten sam - Mapucze on-line nie są Mapuczami off-line. Osobliwym komentarzem do tej sytuacji jest wydarzenie z końca 2006 roku. Oficjalni przedstawiciele Mapuczów złożyli mianowicie pozew do sądu przeciw firmie Microsoft. Powodem stało się przetłumaczenie przez globalny koncern programów Windows XP oraz Vista na ich etniczny język mapudungun. Korpo­ racja włączyła tym samym język Mapuczów do ogromnej bazy języków opro­ gramowania Windows. Indianie twierdzą, że stało się to bez ich woli i zgody: „Najpierw było Imperium Inków, potem Hiszpanie, teraz Microsoft. Ale Mapu­ cze nie poddają się nikomu” (za: Oiaga 2006). Sprawa stała się na tyle poważna, że Microsoft skierował do Mapuczów list wyjaśniający powody takiej decyzji. Twierdzi się w nim, że postępowano w dobrej wierze, a włączenie mapudungun do bazy oprogramowania Microsoft winno otworzyć Mapuczom nowe możliwo­ ści i ułatwić dostęp do światowych zasobów www. Indian taka argumentacja nie przekonuje i obstają przy zdaniu, że koncern informatyczny wykazał się brakiem poszanowania dla ich unikatowego języka i kultury w ogóle, naruszając jedno­ cześnie zasoby intelektualne Mapuczów. Protonarody: Tamilowie Bardzo wymownym przejawem wykorzystania Internetu przez grupę etniczną jest przypadek Tamilów ze Sri Lanki (zob. W hitaker 2004). Tamilscy separatyści od ponad dwóch dekad prowadzą krwawe walki z rządem tego kraju. Na jednym froncie skazani byli jednak, jak dotąd, na porażkę - media rządowe w relacjo­ nowaniu i ocenie tego konfliktu uwzględniały wyłącznie w łasną perspektywę. Istotny był także fakt, że ów wyraźnie prorządowy punkt widzenia przejmowały później media zagraniczne, relacjonujące wydarzenia ze Sri Lanki. Wejście do sieci wydawało się w tej sytuacji jedynym sposobem na przezwyciężenie tego monopolu. I rzeczywiście, w roku 1997 powstała witryna tamilnet.com, poka­ zująca inne oblicze etnicznego konfliktu. Na podkreślenie zasługuje przy tym strategia informacyjna twórców tego e-serwisu: odbiorca ma do dyspozycji roz­ budowaną bazę informacji bieżących, bogato ilustrowanych fotografiami, ważne odnośniki, kalendaria wydarzeń. Przyjęcie tonu wyważonego, charakterystycz­ nego dla uznanych tytułów prasowych, zaowocowało tym, że tamilnet.com j est teraz zwyczajowo cytowany przez Associated Press, Reuters, BBC i inne agencje informacyjne o zasięgu międzynarodowym. Hasło przewodnie strony, brzmiące: „Informujemy świat o sprawach Tamilów”, znalazło przekonujące uzasadnienie. Według śledzącego ten proces Marka Whitakera, Tamilowie użyli Internetu w nader skuteczny sposób. Nie tylko przerwali blokadę informacyjną, ale także zaprezentowali efektywnie swój punkt widzenia - ujawniając dzięki temu poten­ �Waldemar Kuligowski 66 cjał Internetu jako medium autoetnograficznego. Autoetnografia odnosi się w tym przypadku do kategorii tekstów prezentujących własne perspektywy grup tubyl­ czych, wypowiadanych jednak przy użyciu form obcych (serwis dostępny jest w języku angielskim i niemieckim). Tak właśnie dzieje się na stronie tamilnet. com. Prezentuje ona bowiem coś na kształt popularnej antropologii, popularnej w tym znaczeniu, że nie wytworzonej przez antropologów, a ponadto określone treści podane są w formacie akceptowanym zarówno przez Tamilów ze Sri Lanki, jak i opinię światową. To doświadczenie przekonuje, puentuje Whitaker, że sieć daje dzisiaj możliwość zabrzmienia głosom, których inaczej nie byłoby słychać (Whitaker 2004: 491-496). Ważnym uzupełnieniem serwisu tamilnet.com sąinne tamilskie miejsca w sie­ ci4. Myślę przede wszystkim o Tamil Virtual University (tamilvu.org). Idea jego założenia wyrażona została tymi słowy: „Tamilowie żyjący w różnych częściach świata, którzy chcą zachować swoją kulturową tożsamość i poznać własne tra­ dycje oraz wartości, potrzebują kontaktu z innymi Tamilami i wiedzy na temat swojego dziedzictwa” (warto zwrócić uwagę na fakt, że dawne kultury „antro­ pologiczne” przemawiają dzisiaj żargonem antropologów, i czynią to z pełnym przekonaniem). Dla realizacji tak właśnie zakreślonego celu, szef rządu indyj­ skiego stanu Tamilnadu powołał w roku 1999 ten autonomiczny uniwersytet. Jego nadrzędną m isją jest „rozwijanie internetowej bazy danych i źródeł dla tamilskich społeczności z całego świata i innych osób zainteresowanych nauką języka tamilskiego, a także zdobyciem wiedzy o historii, sztuce, literaturze i kul­ turze Tamilów”. Oferowane programy edukacyjne obejmują różne poziomy na­ uczania: od opanowania alfabetu po zaawansowane studia dotyczące konkretnej problematyki. W ofercie jest też kurs języka tamilskiego dla „turystów”. Istnieją dwa modele zdawania egzaminów - w sieci oraz w miejscach lokalnych poza siecią (te egzaminy przeprowadza uczelniany delegat). Nie udało się odnaleźć informacji o przybliżonej choćby liczbie sieciowych studentów, ale liczba wejść na stronę Tamil Virtual University znacznie przekroczyła półtora miliona. O znaczeniu Tamilów w świecie realnym zaświadcza ich status w sieci www. Na stronie zasłużonej BBC znajduje się na przykład odnośnik do serwisu w ję ­ zyku tamilskim (bbctamil.com), gdzie wiadomości z całego świata w swoim et­ nicznym języku może przeczytać każdy tamilski internauta (BBC publikuje po­ nadto w kilku innych językach Azji Południowej: w bengali, hindi, nepalskim, sinhala oraz urdu). Strona tamilnet.com z kolei jest w całości dwujęzyczna. Błogi i video-blogi, reklamy, informacje agencyjne ze świata, tamil music, tamil jobs, tamil songs, tamil Fm, a nawet tamilskie przepisy kulinarne podane są w wersji angielskiej oraz tamilskiej. Przy czym wersja lokalna zapisana została we włas­ nym systemie Tamilów vatteluttu. Do chętnych bądź potrzebujących skierowano instrukcje objaśniające, w jaki sposób odczytywać znaki tego zapisu. 4 Data dostępu do stron: 16.02.2010. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 67 Grupa etniczna w społeczeństwie pluralistycznym: Garifuna z Belize Garifuna, nazywani też Czarnymi Karibami, to ludność zamieszkująca tereny Ameryki Środkowej, przede wszystkim Belize, Honduras, Nikaraguę i Gwate­ malę, stosunkowo liczna także w Stanach Zjednoczonych. Współcześni Gari­ funa wywodzą się od potomków czarnych niewolników i Karibów, rdzennych mieszkańców wyspy Saint Vincent, którzy w połowie XVIII wieku udzielali tym niewolnikom schronienia. Obecnie żyją głównie w małych miastach i wioskach, trudniąc się rybołówstwem. Ich język powstał na bazie zderzenia etnicznego w Indiach Zachodnich i jest wypadkową języków arawak, joruba, suahili, ban­ tu, hiszpańskiego, francuskiego i angielskiego. Od innych języków tego regionu różni go to, że w licznych przypadkach słownictwo ulega zmianie ze względu na płeć mówiącej osoby. Belize (dawny Brytyjski Honduras), uniezależnił się od Wielkiej Brytanii w 1981 roku. Ten niewielki kraj zamieszkuje mała, ale bardzo zróżnicowana po­ pulacja, około 250 tysięcy ludzi. Wedle danych statystycznych5 większość stano­ wią mestizo (48,7%), drugą pod względem liczebności grupą są kreole (24,9%), potem M ajowie (10,6%), wreszcie Garifuna (6,1%), co przekłada się na niewiel­ ką, nawet w skali Belize, około piętnastotysięczną społeczność (cała populacja Garifuna szacowana jest, według różnych danych, na około 400-450 tys. osób). Najważniejszym obecnie miejscem sieciowym Garifuna jest strona ngcbelize. org6. Jej założycielem i administratorem jest National Garifuna Council o f Beli­ ze, która swoje cele przedstawia następująco: „Jesteśmy pozarządową organiza­ cją reprezentującą rdzenny lud Garifuna z Belize. N aszą m isją jest zachowanie, wzmacnianie i rozwijanie kultury oraz popieranie ekonomicznego rozwoju ludu Garifuna”. Na wspomnianej stronie znajduje się wiele linków odsyłających do innych instytucji i treści mających realizować to oficjalne założenie, takich jak muzeum, kalendarium wydarzeń, sztuka i rękodzieło, galeria fotografii. Inter­ nauci m ogą się dowiedzieć, że najważniejszym dniem garifuńskiego kalendarza jest 19 listopada, upamiętniający przybycie w 1832 roku do Belize pierwszych Garinagu7, zwany dzisiaj Dniem Osiedlenia się Garifuna. Świętuje się przez cały tydzień, wypełniony inscenizacjami wydarzeń sprzed prawie dwu stuleci, para­ dami, koncertami, tańcami, śpiewami i wyborem Miss Garifuna. Od 1977 roku Dzień Osiedlenia się Garifuna jest obchodzony jako publiczne święto w hrab­ stwach zamieszkanych w większości przez Garifuna. Muzeum, o którym wspo­ mniałem, zostało otwarte w 2004 roku dzięki dotacjom setek prywatnych osób. Odwiedzającym oferuje się multimedialne prezentacje, nagrania muzyczne i peł­ 5Na podstawie: countryreport.org/people/overview (18.02.2010). 6 Data dostępu do strony: 17.02.2010. 7 Liczba mnoga od Garifuna. �Waldemar Kuligowski 68 nowymiarowy ogród z tradycyjnie uprawianymi roślinami. Muzeum nosi nazwę Kulisi, od imienia kobiety, która przeżyła deportację do Belize razem z trzyna­ ściorgiem swoich dzieci, dając początek osadzie Punta Negra. Strona ngcbelize.org zamieszcza też krótkie noty o głównych miejscowo­ ściach zamieszkanych przez Garifuna. W Belize City należą oni do miejskiej bie­ doty, choć jednocześnie podkreśla się ich nadzwyczajne talenty muzyczne. Jako jedną z najbardziej tradycyjnych społeczności Garifuna przedstawia się z kolei 150-osobową wspólnotę ze wsi Barranco na południowym wybrzeżu Belize. Dla zainteresowanych życiem rybaków i uprawą ryżu oraz ananasów wybudowano mały hotelik. Nieco inny profil ma strona garinet.com '. Twórcy podają na niej bardziej szczegółowe informacje na temat historii Garifuna, ich pochodzenia, specyfiki językowej i obyczajowej. Definiując tożsamość Garifuna, autorzy strony przyj­ mują, że jest to grupa etniczna posługująca się językiem Karibów, lecz zachowu­ jąca przy tym tradycje religijne i zwyczaje Afrykanów. Możliwa jest nauka języ­ ka garifuna, zarówno w formie audio, jak i wizualnej (językiem odniesienia może być angielski lub hiszpański). Zawartość informacyjna nie ogranicza się tylko do przeszłości i swoistej odmiany kreolskiego folkloryzmu; pisze się o problemach zdrowotnych, o analfabetyzmie sięgającym 72%, o edukacji i jej niedostatkach. Podaje się nazwy organizacji reprezentujących interesy Garifuna (ONECA Organización Negra Centroamericana oraz ODECO - Organización de Desar­ rollo Ethnico Comunitario; co ciekawe, nie wspomina się o pozarządowym N a­ tional Garifuna Council of Belize) oraz odnośnik do zapisanej w języku garifu­ na Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ. Jest tu również odnośnik do podstrony, na której można kupić poświęcone Garifuna książki, są też artykuły z prasy światowej - co prawda dość nieliczne - traktujące w taki czy inny sposób o garifuńskich sprawach oraz teksty samych Garifuna. Wśród nich, interesujące obserwacje Reiny David, zatytułowane Is Garifuna culture dying out? Autorka, od 1977 roku mieszkająca w USA, gdzie założyła rodzinę i urodziła troje dzieci, opisuje swoją podróż do ojczyzny. Jej wrażenia są w większości przygnębiające. David twierdzi, że ludzie młodzi i jej 40-letni rówieśnicy nie interesują się kultu­ rą przodków, nie posługująsię własnym językiem, nie wykazują zainteresowania działalnością garifuńskich organizacji. Boh j ą też nieobecność muzyki Garifuna - traktowanej jako ważny składnik tożsamości etnicznej - w lokalnych rozgłoś­ niach, tym bardziej, że w Nowym Orleanie, gdzie mieszka na stałe, hiszpańskojęzyczne stacje radiowe n adająjądość często. Pamięta, że w latach 60. w szkole nie wolno było mówić w ich języku. Ja jednak łamałam te reguły i często byłam bita. Ale dzisiaj, jako kobieta Garifu­ na, jestem z tego powodu dumna. (...) Tym, co rani mnie najbardziej, jest fakt, że Data dostępu do strony: 17.02.2010. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 69 młodzi Garifuna utracili swoją tożsamość. Historia naszego ludu jest wojownicza, inni ludzie w naszym kraju, z powodu koloru naszej skóry i kultury, patrzyli na nas krzywo. Mam nadzieję, że powrócę do naszego kraju z USA razem z innymi Gari­ funa. Mamy tak wiele do zaoferowania światu. Świat potrzebuje wiedzy o nas. * * * Ferdynand Tönnies mógłby i dziś zatytułować swoje rozważania, tym razem poświęcone społecznościom internetowym, tak jak uczynił to w 1887 roku, w pra­ cy Gemeinschaft und Gesellschaft {Tönnies 1988). Także w sieci znajdziemy roz­ liczne przykłady funkcjonowania grup opartych bądź to na motywach uczucio­ wych, bądź na rozumowych. Wspólnota łączy jednostki na zasadzie naturalnej i spontanicznej bliskości o charakterze emocjonalnym; tym, co się tutaj liczy, są zwyczaj i wspólna tradycja. Stowarzyszenie natomiast bazuje na wymianie wymiernych korzyści, w relacje wchodzą tu osoby występujące w określonych rolach społecznych, a cenioną wartością są pieniądze. Można chyba przyjąć, że punktem wyjścia każdej strony internetowej, której celem jest wzmocnienie so­ lidarności między członkami konkretnej grupy etnicznej, jest stowarzyszenie. Punktem dojścia może stać się - jakkolwiek nie zawsze musi - wspólnota, zbu­ dowana nie tylko w oparciu o solidarność organiczną, ale i cyfrową. Przywołane wyżej przykłady przekonują, że etniczność wirtualna czy też et­ niczność sieciowa jest dziś faktem. Wirtualnym grupom jedynie pozornie brakuje więzi typu face-to-face, przestrzennego skupienia i innych form interakcji koja­ rzonych dotąd z funkcjonowaniem „normalnych”, realnych społeczności. Te do­ mniemane braki wcale nie wykluczaj ątego, by wirtualne społeczności mogły nader skutecznie mobilizować opinie, pieniądze i idee, przenoszone następnie do rzeczy­ wistości analogowej pod postacią funduszy, broni, informacji i poparcia dla roz­ maitych grup lokalnych, nacjonalistycznych albo separatystycznych. Definiowa­ nie teraźniejszych grup ludzkich tylko na podstawie tradycyjnych wyznaczników, w rodzaju przestrzennego skupienia, granic terytorialnych, paszportów, wyborów politycznych oraz miejsca płacenia podatków, staje się coraz bardziej anachronicz­ ne. Etniczność sieciowa, pozwalająca na nawiązanie i utrzymanie kontaktów z oso­ bami rozproszonymi, z diasporą zamieszkującą różne kraje, a nawet kontynenty, czego Asyryjczycy są wymownym przykładem, ujawnia dzięki temu swój pozy­ tywny charakter. Ważnym jego aspektem jest to, co w tytule określiłem jako „so­ lidarność cyfrową”. Myślę tutaj o wyrazach poparcia, pomocy, radach, jakie płyną w kierunku grup etnicznych od osób należących do zgoła odmiennych wspólnot. Argumentem na rzecz tej tezy jest włączenie języka Mapuczów do bazy oprogra­ mowania Microsoft, choć sami Indianie akurat przeciw temu protestowali. Zasadniczo pozytywny obraz obecności w sieci ludów autochtonicznych i ich tożsamości, interesów i idei - wymaga jednak korygującego komentarza, �Waldemar Kuligowski 70 zgłoszenia kilku wątpliwości. Po pierwsze, jeśli nie trzeba dzisiaj ograniczać się do badań nad aktywnością polityczną, granicami, paszportami etc., tedy swoją wagę zyskują takie czynniki, jak dostęp do sprzętu i oprogramowania, które są niezbędne do włączenia się w jakiekolwiek uczestnictwo w sieciach komputero­ wych. Trudno nie zauważyć w tej kwestii takiego czy innego rodzaju elitaryzmu; Internet w skali globalnej pozostaje wciąż domeną nielicznych (choć już nie tylko „transnarodowej inteligencji”, jak sądzono do niedawna). Jako nader istotna jaw i się także kwestia autorstwa konkretnych stron i domen (czy na pewno tw orzą je indiańscy biedacy z Chile albo przeciętni Tamilowie ze Sri Lanki?) oraz ich mo­ delowego odbiorcy (w jaki sposób idee tamilskiego nacjonalizmu miałyby docie­ rać do regionów pozbawionych w przeważającej większości dostępu do nowych technologii?). Po drugie, znaczącym wymiarem wirtualnej etniczności jest na pewno relacja między zbiorowąsam owiedząjakiejś grupy a jej autoreprezentacją („e-autoetnografią”, że użyję takiego neologizmu). Homogeniczna i harmonijna tożsamość, o jakiej czyta się na wielu stronach internetowych, to z pewnością obraz wyidealizowany, tworzony po to, by konkretna wspólnota mogła zaistnieć w cyfrowej globalnej wiosce. Skoro wiemy już, na czym polegało - w odniesieniu do procesu powstawania narodów - znaczenie „drukowanego kapitalizmu”, opisanego przez Benedicta Andersona, i zdajemy sobie sprawę z roli, jak ą odegrała analizowana przez Erne­ sta Gellnera powszechna edukacja, skoro Erie Hobsbawm i Terence Ranger roz­ poznali już wagę „wynalezionych tradycji”, a inni badacze przebadali pod tym kątem państwowe programy telewizyjne, widowiska sportowe oraz codzienną prasę, to obecnie należy zainteresować się wpływem, jaki wywierają na współ­ czesne narody i grupy etniczne sieci internetowe. Zadanie to jest tym ważniejsze, że Internet jest rozszerzającą się na naszych oczach przestrzenią symboliczną oraz społeczną, której zróżnicowanie kulturowe nieustannie się pogłębia. Większość ekspresji kulturowych została już włączona w cyfrowy świat multimediów. Słowa kluczowe: tożsamość, solidarność, etniczność, sieć internetowa LITERATURA Aprim F.A. 2005 Castells M. 1999 Assyrians: The Continuous Saga, London: Xlibris Corporation. The Information Age: Economy, Society, and Culture, vol. 2, The Power o f Identity, Oxford: Blackwell Publishing. Eriksen T.H. 1993 Ethnicity and Nationalism. Anthropological Perspectives, London: Pluto Press. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 71 Fenton S. 1999 Ethnicity: Racism, Class and Culture, London: MacMillan Press. Fukuyama F. 2000 Wielki wstrząs. Natura ludzka a odbudowa porządku społecznego, przeł. H. Komorowska, K. Dorosz, Warszawa: Wydawnictwo Świat Książki. Internet bardziej... 2008 Internet bardziej globalny. Dostęp do sieci ma coraz więcej ludzi w Afryce i Azji, „Gazeta Wyborcza” 22-24.03.2008, s. 17. Mowbray M. 2003 Virtual Ethnicities, Internet Systems and Storage Laboratory, F1P Labora­ tories, Bristol, www.hpl.hp.com (23.07.2010). Oiaga M. 2006 The Mapuche Indians Wage Legal War against Microsoft, http://news.softpedia.com/news/The-Mapuche-Indians-Wage-Legal-War-Against-Microsoft-41037.shtml (03.12.2009). StemdorffN. 2000 The Virtual Life o f the Mapuche. A Case Study o f Mapuche Internet Sites, http://www.mapuche.info/mapuint/Stermsdprff0103.html (05.12.2009). Tonnies F. 1988 Wspólnota i stowarzyszenie. Rozprawa o komunizmie i socjalizmie jako empirycznych formach kultury, przeł. M. Łukaszewicz, Warszawa: PWN. Whitaker M. 2004 TamilNet.com: Some Reflections on Popular Anthropology, Nationalism, and the Internet, „Anthropological Quarterly” 77, s. 469-498. Źródła internetowe: www.niniveh.com (19.09.2007; 22.01.2010). www.aina.org (22.01.2010). www.assyriannation.com (19.09.2007; 22.01.2010). www.mapuche.cl ( 13.02.2010). www.nuevaimperial.cl (13.02.2010). www.interpatagonia.com (13.02.2010). www.tamilnet.com (16.02.2010). www.tamilvu.org (16.02.2010). www.bbctamil.com ( 16.02.2010). www.ngcbelize.org (17.02.2010). www.garinet.com (17.02.2010). www.countryreport.org/people/overview ( 18.02.2010). �Waldemar Kuligowski 72 Waldemar Kuligowski ETHNICITY IN THE INTERNET ECUMEN. IS DIGITAL SOLIDARITY POSSIBLE? (Summary) The author has analysed forms of presence of selected ethnic groups in the Inter­ net. The typology of modem ethnic groups formulated by Thomas Hylland Eriksen has been used. Eriksen has identified four types of ethnic groups: 1. urban ethnic minorities, 2. indigenous peoples, 3. proto-nations and 4. ethnic groups in plural societies. Each of the types of ethnic groups identified by Eriksen is illustrated with one example. The urban ethnic minority is represented by the Assyrians, indigenous peoples - by the Mapuche from Chile, proto-nations - by the Tamils and the ethnic groups in plural so­ cieties by the Garifuna in Belize. The question about the „Internet versions of ethnic identities” is also a question about the nature of the groups and their online relations, the relations between the real and virtual culture as well as about the „digital solidarity”, its potential and limitations. Key words: identity, solidarity, ethnicity, Internet � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5463a2bcf83d57433a4c1c085cbdbc1.pdf 69d6135d678306d36e6530b4bb258f5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5076 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource etniczność antropologia stosowana Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4709 Title A name given to the resource Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu/ LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.193-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka-Rusek, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 EWA NOWICKA-RUSEK Zakład Antropologij Społecznej Instytut Socjologii Uniwersytet Warszawski ETNICZNOŚĆ W ŚWIECIE WSPÓŁCZESNYM - ANTROPOLOG W DZIAŁANIU Zagadnienia i procesy W niniejszym artykule zajmę się związkiem dwóch zjawisk, które interesują badaczy współczesnych procesów kulturowych. Jednym z wyjątkowo intensywnie poruszanych tematów we współczesnej socjologii i antropologii społecznej jest kwestia specyfiki sytuacji etnicznych różnic oraz etniczności jako odrębnej jakości w świecie społecznym. Innym tematem nurtującym humanistów od wielu dziesięcioleci jest uwikłanie polityczne badań historyków, socjologów, antropologów, a także możliwości uzyskania w tych dziedzinach wiedzy "prawdziwej". Wskazywano na różne wymiary i źródła tych uwikłań; tu zamierzam wskazać na pewne nowe uwikłania polityczne i społeczne badań antropologicznych wkraczających na pole zjawisk etniczności. Jest to ciągle istotna sfera wyrażania się poczucia swojskości i obcości, a nawet można zauważyć, że jej znaczenie rośnie. Mamy do czynienia z dawno już uksztahowanymi narodami, etnosami walczącymi o status pozwalający na samodzielny byt, a także z grupami walczącymi o uznanie statusu. W innychjeszcze przypadkach, jak np. dzisiejsze społeczeństwo Stanów Zjednoczonych Ameryki lub Australii spotykamy się ze zjawiskiem walki o kulturową autonomię różnych grup etnicznych i rasowych (jak np. Afroamerykanie). Tak więc poważną wątpliwość budzi przewidywanie najbliższego rozwoju społeczeństw ku postetniczności. Dokonują się natomiast głębokie przemiany w obrębie etniczności; wymienię tu niektóre, jak sądzę - najważniejsze, przemiany, które w ramach tego zjawiska dokonały się lub na naszych oczach dokonują. Zarazem zamierzam ukazać zupełnie nowe elementy sytuacji antropologa, interesującego się problematyką etniczną; są one w znacznym stopniu efektem przemian istoty zjawiska etniczności. Chcę podkreślić, że etniczność rozumiem tu szeroko jako pewien typ więzi fonnujący określony typ grup, który obejmuje zarówno więź narodową, jak i plemienną, dotyczy zarówno zbiorowości wielomilionowych, jak i liczących kilkaset osób. Z etnicznością mamy do czynienia wszędzie tam, gdzie �194 Ewa Nowicka-Rusek grupy siebie wzajemnie odbierająjako odrębne pod względem kultury, historii, genealogii, terytorium i cech indywidualnych. Tak więc grupą etniczną jest ta, która sama siebie uznaje za odrębną pod tymi względami i za tak odrębną jest uznawana przez grupy inne. Ten sposób rozumienia etniczności pozwala na jednej płaszczyźnie umieścić konflikt etniczny między Serbami i Chorwatami, walkę Polaków na Litwie o prawo do własnej edukacji, starania Buriatów czy Jakutów o autonomię ekonomiczną i kulturową, troskę intelektualistów koriackich o przyszłość wymierającej i degenerującej się grupy, domaganie się uznania praw do zachowania odrębności trybu życia - koczowania lub do własnego kawałka ziemi na świecie u Romów, zabiegi intelektualistów kaszubskich o uznanie Kaszubów za mniejszość etniczną. Moje rozważania wpisują się w nurt współczesnych badań nad więzią narodową i etniczną związany z takimi nazwiskami w światowej nauce jak E. Gellner, A.D. Smith, EJ. Hobsbawm, B. Anderson. Natomiast empiryczną podstawą tych rozważań będą moje terenowe prace badawcze, prowadzone w ciągu ostatnich lat wśród narodów rdzennych Syberii (Buriatów, Jakutów i Koriaków), w Mongolii, a także wśród grup etnicznych w Polsce i sąsiednich krajach europejskich (Słowacja, Czechy, Litwa, Rumunia) - Romów, Litwinów i grupy regionalnej - Kaszubów. We wszystkich tych przypadkach, tak bardzo odległych od siebie geograficznie, kulturowo, społecznie i politycznie pojawiają się pewne wspólne zjawiska; tym problemom poświęcam poniższe rozważania. Wymienię kilka elementów współczesnych przemian etniczności, które wydają się szczególnie ważne; są to: 1) tendencje zmian więzi społecznej będącej podstawą etniczności z więzi nawykowej na więź ideologiczną; 2) upolitycznienie tożsamości etnicznej i związana z niąjej instrumentalizacJa; 3) wzrost roli racjonalizacyjnych i substytucyjnych funkcji więzi etnicznej. Trzy wymienione procesy rozpatrywać będę na trzech płaszczyznach: - globalnej (ogólnoświatowej), - regionalnej (narodowej, etnicznej i lokalnej), - indywidualnej (psychologicznej i biograficznej). Od etniczności nawykowej do etniczności ideologicznej W powyższym tytule odwołuję się do dobrze znanego rozróżnienia dwóch typów więzi społecznej, charakteryzujących różne typy zbiorowości ludzkich - więzi nawykowej i ideologicznej. Obserwacja dzisiejszych stosunków etnicznych w różnych częściach świata wskazuje na to, że następuje, a ściślej - już nastąpiła, wyraźna zmiana �Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu 195 typu więzi społecznej będącej podstawą istnienia i trwania zbiorowości etnicznych. Kryteria etnicznej tożsamości: odrębność językowa, kulturowa, związek z określonym terytorium, historia i genealogia grupy, a także pewne specyficzne cechy wyrażone w autostereotypie - są w coraz większym stopniu poddawane refleksji, świadomym decyzjom, intencjonalnemu działaniu. Jest to proces ideologizacji, który miałam okazję śledzić w trzech społeczeństwach syberyjskich i wśród etnicznych i regionalnych grup w Europie. Nawykowa, naturalna, oczywista więź oparta na bezrefleksyjnym poczuciu tubylczości, wspólnoty terytorium, wyrażającej się w zjawisku swojskości zmierza ku więziom o charakterze nadanym, wykreowanym, czasem wręcz świadomie wyprodukowanym przez pewną grupę. Jedni uczeni traktują ten proces jako powstawanie świadomości narodowej, inni jako upolitycznienie kultury i poczucia swojskości. Zjawiska te z jednej strony są następstwem upowszechnienia systemu edukacyjnego, dostępności treści kultury (m.in. z powodu działania środków masowego przekazu), a także z drugiej strony działania określonych centrów nadających te treści, które są efektem intelektualnej pracy określonych grup elitarnych. A. Inteligencja - "przodownicy" Zmiany typu więzi w obrębie grup etnicznych wyrażają się w coraz większym udziale w procesach powstawania i utrwalania tej więzi etnicznej inteligencji. Większość dwudziestowiecznych koncepcji formowania się świadomych siebie grup etnicznych, a więc powstawania narodu podkreśla decydującą dla tego procesu rolę grupy określanej mianem narodowych "przodowników", liderów, inteligencji bądź intelektualistów. Florian Znaniecki wiele lat temu wyrażał przekonanie o twórczej roli określonej grupy w procesie tworzenia się narodu: "We wszystkich zbadanych dotychczas przypadkach formowanie społeczeństwa o kulturze narodowej rozpoczyna się od stosunkowo małego jądra społecznego, którego wpływ stopniowo się rozszerza. Owo jądro tworzą niezależni, indywidualni przodownicy rozmaitych dziedzin działalności kulturowej, którzy stopniowo tworzą kulturę narodową syntetyzującą wielość tradycyjnych kultur regionalnych. Wraz z rozwojem kultury narodowej, przodownicy, ich zwolennicy oraz opiekunowie tworzą coraz bardziej zwartą wspólnotę intelektualną, ożywioną ideałem kulturowo jednolitego i społecznie solidarnego społeczeństwa narodowego, które winno objąć wszystkie zbiorowości o podobnych - jak się mniema - kulturach ludowych i wspólnych losach historycznych" (Znaniecki, 1990, s. 44-45). Jest to więc grupa, która stanowi część zbiorowości etnicznej, a jednak jest jej specyficzną częścią. Empiryczne badania wskazują na to, że intelektualiści/ideologowie odgrywają coraz większą rolę w ksztahowaniu się więzi etnicznej i funkcjonowaniu grup etnicznych. Przykładem może być planowe konstruowanie symboli �196 Ewa Nowicka-Rusek narodowych takich jak godło, flaga, hymn autonomicznych republik w obrębie Federacji Rosyjskiej np. Buriacja, Sacha (Jakucja), a także świąt narodowych czy etnicznych. Przyjrzyjmy się bliżej procesowi skonstruowania buriackiej flagi w 1992 roku. Ogłoszony został konkurs na flagę ogólnoburiacką; zaznaczyć trzeba, że było to przedsięwzięcie zupełnie nowe - do tej pory istniały proporce rodowe 11 głównych rodów buriackich lecz nie one stały się kanwą wspólnej wszystkim Buriatom flagi. W myśl ustaleń komisji konkursowej złożonej z kadry Wyższej Szkoły Pedagogicznej (dziś Uniwersytet w Ułan Ude) wybrany projekt powinien wyrażać "związek z buriacką kulturą", związek z buriacką religią, co dla naszych rozmówców j est równoznaczne z buddyzmem oraz związek z Federacją Rosyjską. Wiele nadesłanych licznie projektów zawierało buddyjski symbol oświecenia - płomień, słońce, półksiężyc oznaczający odwrotną stronę życia. Wykorzystany został też podstawowy kanon kolorów buddyjskich: żółty niebieski i zielony. Wszystkie barwy i symbole odwoływały się do elementów powszechnie w Buriacji zrozumiałych. Komisja wybrała projekt następujący: trzy poziome pasy równej szerokości, od góry niebieski symbolizujący wody Bajkału i związek z Rosją zarazem, a także związek z typowym błękitnym kolorem strojów narodowych i błękit nieba. Na tym pasie z lewej strony umieszczony złoty symbol oświecenia jednoznacznie określający związek z buddyzmem. Poniżej dwa pasy: biały symbolizujący buriacki biały miesiąc i białe jedzenie - potrawy mleczne charakterystyczne dla ludów pasterskich. Na dole żółty kojarzący się z buddyzmem, a potem z jego odłamem - buddyzmem żółtych czapek, lamaizmem. Powstanie flagi buriackiej to nie tylko wyraz twórczości inteligencji etnicznej, ale podkreślenie tożsamości i odrębności Buriacji w obrębie Rosji. Podobny konkurs przeprowadzono także w republice Sacha (Jakucja). Otrzymano ponad 100 projektów. Wybrano flagę z następującym wzorem i jego interpretacją: na błękitnym tle, które symbolizuje chłodny surowy klimat widnieje biały krąg słońca, dobroczynnej siły czczonej wśród Jakutów podczas święta letniego przesilenia Yseachu. Kolor biały symbolizuje czystość, miłosierdzie. Na dole flagi widnieją trzy pasy: zielony symbolizujący nadzieję i siłę młodego narodu, czerwony symbolizujący jego potęgę i prężność oraz biały o znanej symbolice. Widniejący na fladze jeździec na koniu jest świadomym nawiązaniem do podkreślanej przez Jakutów specyfiki ekonomicznej swego narodu - hodowli konia, a także do średniowiecznych malowideł naskalnych, które do dziś możemy spotkać na skałach nad Leną. Tak więc i tu odwołanie dotyczy elementów zrozumiałych i funkcjonujących w świadomości przeciętnych Jakutów. O wyborze i oficjalnej interpretacji poszczególnych elementów flagi decydująjednak ideologowie. W przypadku flagi jakuckiej jest nim Uliana Winokurowa, pracownik naukowy z Jakucka. W swoim politycznym i zarazem kulturowym działaniu ideologowie sięgają zarówno do pewnych powszechnie wśród określonej etnicznej grupy zro- �Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu 197 zumiałych treści, trafiających do wyobraźni potocznej, ale także dodają własną, zupełnie nową interpretację, a czasem po prostu tworzą nowe treści. To samo dotyczy świąt: w Buriacji obchody tysiąclecia powstania eposu o bohaterze kulturowym Geserze nazwano Geseriadą i obchodzono przez kilka lat, obrzędowość sięgała do ikon tradycji buriackiej. Intelektualiści etniczni własną działalność często rozumieją jako tworzenie lub jako odtwarzanie narodu według skonstruowanego przez siebie projektu. Inteligencja traktuje naród raczej jako ideał niż realność (Smiths, 1989, s. 197) Konstruktorzy grup etnicznych i narodów są politykami najczęściej świadomymi swej twórczej misji. Proces, o którym mówię, stanowi podstawowy element takich przeobrażeń etniczności, które prowadzą do powstania narodu. Ideologowie dążą do tego, aby daną zbiorowość etniczną klasyfikować jako naród. Oznacza to posługiwanie się gotową kategorią wyobrażenia o tym, że świat społeczny składa się z narodów i dążenie do stworzenia narodujest czymś "naturalnym" i koniecznym w świecie. B. Przemiany cywilizacyjne Poważne znaczenia dla procesu przemian obecnej etniczności wiązać trzeba z przemianami cywilizacyjnymi, którym ulegają wszystkie społeczeństwa świata. E. Gellner, doszukując się genezy narodu w procesie uprzemysłowienia, homogenizację kultury traktuje jako narzędzie dla powstania rozwiniętego podziału pracy. Rola inteligencji polega właśnie na tworzeniu poprzez system edukacji i rozwój egalitarnej kultury piśmiennej platformy dla masowej komunikacji. Jednym z typów treści, które stają się udziałem szerokich rzesz społecznych są tematy dotyczące zbiorowości etnicznej. Taki sens ma właśnie tzw. etnopedagogika, czyli wprowadzanie do programów szkolnych elementów nie tyle języka etnicznego, ile elementów kultury tradycyjnej, a ściśle traktowanych jako tradycyjne. Następuje konstrukcja etnicznej kultury jako pewnego modelu czy kanonu. Koncepcja B. Andersona początki "wspólnoty wyobrażonej" wiąże także z przemianami ekonomicznymi i rozwojem nowej technologii - druku. Drukowany kapitalizm ze standaryzowanym polem komunikacji jest przecież domeną inteligencji. Pozwala wielu umysłom tworzyć idee wzajemnej duchowej więzi, ograniczonej zasięgiem wspólnoty kulturowej. Kluczową rolę inteligencji dla powstania narodu w jego wersji genealogiczno - etnicznej dostrzegł również A. D.Smiths. W odróżnieniu od modelu terytorialno - obywatelskiego, typowego dla społeczeństw zachodnich, przekształcenie w naród nie dokonuje się poprzez upowszechnienie kultury etnicznej arystokracji za pomocą zbiurokratyzowanego państwa. TfYksztalce- ni intelektualiści i inteligencja grupom etnicznym skupiającym wcześniej �198 Ewa Nowicka-Rusek wszystkie warstwy społeczne wokół wspólnych tradycji, dostarczają nowych wartości, które mobilizują etnie doformowania politycznego narodu. Jest to tendencja, którą zaobserwować można na do niedawna izolowanych społecznie terenach Kaszub, w Buriacji czy jeszcze dalszej Jakucji, a także w Mongolii. In statu nascendi proces ten możemy obserwować wśród Kaszubów, jak i wśród Jakutów czy Buriatów - elementy tradycyjnej więzi społecznej, opartej na wspólnocie pochodzenia, historycznych losów, typu gospodarowania i wielu innych cech kulturowych stają się surowym materiałem dla obróbki przez współczesnych ideologów. Tworzą oni narodową ideologię, co za tym idzie nowoczesny naród. Język jest jedną z ważnych dziedzin kultury poddawanych ideologizacji. Wokół nauczania staromongolskiego pisma toczą się spory; staje się ono zarazem elementem europejskiego typu wykształcenia. Jego nauczanie jest przedmiotem dyskusji, rozważań, sporów ideologicznych. Upolitycznienie i instrumentalizacja więzi etnicznej Etniczność oparta jest zawsze na pewnej (nieważne czy rzeczywistej, ale zawsze wyobrażonej i postulowanej) wspólnocie kulturowej. Zatem posiadanie kultury, własnej, odmiennej, specyficznej, niepowtarzalnej, unikalnej jest podstawą istnienia grupy etnicznej/narodowej. Zarazem powołanie się na posiadanie takiej własnej kultury jest warunkiem uzyskania statusu grupy etnicznej lub narodu, posiadającego zarówno mniej wymierne pożytki prestiżowe (którymi zajmę się w następnym punkcie) jak i pożytki wymierne. Posiadanie przez grupę statusu narodu lub grupy etnicznej daje jej określone przywileje; staje się ona podmiotem politycznym, którego dotyczy określony zespół międzynarodowo i lokalnie uznawanych praw. Chodzi o zapewnienie szacunku dla grup etnicznych dotąd takim szacunkiem nie obdarzanych, a także o udzielenie praw zbiorowych do ziemi i kultury i praw do samookreślenia. Związek ścisły między kulturą i polityką przejawia się też w twórczej kulturowo roli polityków, którzy starają się sterować na przykład unifikacją bądź zróżnicowaniem kulturowym m.in. poprzez państwowy system edukacji i media czy też sposób doboru kadr w instytucjach państwowych, preferujący określone grupy etniczne. Grupa etniczna, a zwłaszcza najbardziej we współczesnym świecie rozpowszechniona jej forma czyli naród, ma charakter w równym stopniu polityczny, jak i kulturowy. W państwach demokratycznych grupy etniczne używają swojej specyfiki kulturowej, swojego swoistego związku z danym terytorium, opartym na rdzenności w walce o konkretne prawa np. do używania określonych zasobów naturalnych, uprawnień do określonych przywilejów, państwowej pomocy w zakresie edukacji, przedsiębiorczości i innych dziedzin życia. Szczególnie trudną i energiczną walkę w tym zakresie możemy �Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu 199 zaobserwować u społeczeństw plemiennych lub do niedawna plemiennych. Są one szczególnie narażone na zagładę materialną, w najlepszym wypadku na protekcjonalizm zbiorowości dominujących. Zazwyczaj nieliczne i słabo zorganizowane bronią się raczej przed wchłonięciem przez dominującą w państwie kulturę narodową niż dążą do politycznej secesji. Zmarginalizowane i dotychczas - wobec niemożności osiągnięcia wpływów - pasywne politycznie pozostawały biernym obiektem ekonomicznej i ideologicznej manipulacji. Najczęstszym podłożem konfliktów między państwem a ludnością rdzenną są prawa do ziemi - dawnych terytoriów, czy "tradycyjnych terytoriów" zawłaszczonych przez państwo podczas ekspansji. Reakcją na wzrastanie dominacji centralnych struktur dominującego państwa było powstanie sieci współpracy między ludami Ameryki Północnej, Grenlandii, Australii, Nowej Zelandii, północnej Skandynawii i Amazonii. Podkreśla się swoistość kultury własnej, niektóre jej elementy wydobywając z zapomnienia i czyniąc z nich symbole i wyróżniki własnej grupy. Kultura etniczna staje się narzędziem w konkretnej wałce politycznej, niezależnie od tego, czy są to przywódcy ruchu kaszubskiego przekonujący komisję sejmową o potrzebie uznania Kaszubów za odrębną grupę etniczną, która nabierze wkrótce praw etnicznej mniejszości, co w warunkach wkraczania do Unii Europejskiej okazuje się ważne społecznie i ekonomicznie. W przypadku rozpadu czy radykalnego zubożenia kultury etnicznej, ideologowie zgłaszają żądania stworzenia odpowiednich warunków dla odrodzenia etnicznej tradycji. Dla ideologów tych grup pojęcia "tradycji" i ,,kultury" wydają się jasne, posługują się nimi jak twardymi przedmiotami. ,,Kultura etniczna", stanowiąca narzędzi walki politycznej, może obejmować jej stronę ekonomicznątradycyjne zajęcia, umiejętności produkcyjne, a także elementy kultury materialnej, związanej z określonym sposobem tradycyjnego gospodarowania. Ma to miejsce w przypadku syberyjskich Buriatów, Jakutów, Koriaków z Kamczatki, a także Kaszubów, zwłaszcza z tzw. Nordy, oraz Romów. Zazwyczaj dobrem, które ukazuje się publicznie jako wyróżnik i wartość godną ochrony jest język, który znika z dyskursu politycznego tylko wtedy, gdy jest w postaci zanikowej lub zanikłej. Czasami nawet w tym wypadku bywa punktem powołania się na prawo do odrodzenia czy odtworzenia. (Jeden z najważniejszych liderów społeczności kaszubskiej wałczący o wprowadzenie i utrzymanie lekcji języka kaszubskiego swoich dzieci nie posyła na te lekcje, a w domu języka także nie używa). Funkcje racjonalizacyjne i substytucyjne więzi etnicznej Etniczność poza coraz częściej politycznymi funkcjami pełni także ważną rolę dla osobowości poszczególnych jednostek - członków zbiorowości etnicznych. �200 Ewa Nowicka-Rusek Przynależność do zbiorowości posiadającej własną kulturę staje się źródłem dumy i poczucia własnej wartości jednostkowej, stanowiąc często kompensację poczucia niższości ekonomicznej czy cywilizacyjnej. Grupy etniczne żądają poza wszystkimi apanażami materialnymi i społecznymi również właściwego miejsca w świecie. Wymagają przede wszystkim szacunku i równoprawnego traktowania ich "tradycji" i "kultury". Coraz wyraźniej objawia się psychologiczny sens walki o właściwe miejsce w świecie dla grup etnicznych, zarówno tych wielomilionowych, jak i niewielkich, w tym tzw. ludów tubylczych. Społeczeństwa te przedstawiane są w dyskursie potocznym jako "zacofane", "nienadążające", "archaiczne" i de facto skazane na zagładę, w najlepszym razie pełniące rolę skansenów dawnych epok cywilizacji, która daleko poszła naprzód. To klasycznie ewolucjonistyczne u swego podłoża myślenie jest w gruncie rzeczy obowiązującym sposobem retoryki, ale także i myślenia potocznego obecnego także w refleksji naukowej. Z powstaniem nowoczesnej antropologii wiąże się idea wartości różnorodności kulturowej. To antropologia zwróciła uwagę na wartość posiadania własnej odrębnej kultury - jakości równoprawnej, równoważnej, tego samego rzędu, co kultura kręgu europejskiego, która stała się udziałem ekonomicznie najbardziej zaawansowanej cywilizacji Stało się to jednak możliwe tylko po przyjęciu pewnego systemu wartości, argumenty tego rodzaju mogły zyskać na skuteczności tylko wówczas, gdy uznane i ustalone zostały pewne wartości. Należy do nich przede wszystkim wielokulturowość i uznanie równej wartości wszystkich kultur. Właśnie w tych sprawach antropologia jako dyscyplina naukowa zyskuje ogromne znaczenie. Pisałam już w innych opracowaniach o zjawisku antropologizacji myślenia człowieka współczesnego, nurt antropologii ponowoczesnej wydaje się skrajnym wyrazem tendencji, o której mówię· Antropologia i nowa etniczność W walce politycznej grup etnicznych wyrażającej się zarówno w żądaniach określonych przywilejów ekonomicznych, jak i politycznych i kulturowych, pomagają antropologowie, którzy z natury rzeczy nie tylko interesują się różnorodnością kulturową, ale także uprawiają jej kult. Wszak dyscyplina ta wyrosła z "miłości do różnorodności", jak mówił 10 lat temu Ernest Gellner na otwarciu pierwszego Kongresu European Association of Social Anthropologists, z fascynacji kulturową różnorodnością, a także z humanitarnych tendencji do pomagania ofiarom kolonializmu i obcej politycznej dominacji. We wszystkich głęboko odmiennych przypadkach przejawów nowej etniczności powtarzają się pewne elementy sytuacji badawczej, związane z zachodzącymi przemianami etniczności. Zarazem dają się zauważyć istotne zmia- �Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu 201 ny zarówno sytuacji badawczej, jak i roli społecznej antropologa - badacza terenowego. Dystans społeczny, psychologiczny i intelektualny dzielący badacza i badanego w czasach Boasa i Malinowskiego jest dziś nieporównanie mniejszy. Badany staje się w coraz większym stopniu partnerem społecznym, politycznym, intelektualnym, a także last but not least emocjonalnym. Korzystając z informacji, czasu, a siłą rzeczy także najczęściej gościnności badanych, bez której często badanie w ogóle nie byłoby możliwe, badacz czuje się zobowiązany do lojalności. I to nie jest nowe zjawisko, choć w sytuacji równościowej lub prawie równościowej narastające. Czasem dochodzi do głębokiego zaprzyjaźnienia się badacza i badanego, co nie musi się wiązać z pełnym wzajemnym zrozumieniem, ale z pewnością wiąże się z wzajemnym szacunkiem, który zakłada pewną wspólną płaszczyznę ocen i kryteriów tych ocen. Kiedy czytamy dzienniki Bronisława Malinowskiego, mamy wrażenie, że tego rodzaju związek badacz-badany był w ogóle nie do pomyślenia, mimo że Malinowskiego irytował lekceważący stosunek niektórych przedstawicieli brytyjskiej administracji, nigdy związki z badanymi nie były tak bliskie, że moglibyśmy mówić o przyjaźni. Badany nie rozumiał badacza. Dziś badany ma szansę lepiej niż kiedyś rozumieć cele badawcze, sens pracy antropologa, co więcej - obecnie może się pojawiać wspólnota celów ich działania, co kiedyś było wykluczone. Badacz, na mocy milcząco przyjmowanej zasady, zawsze jest po stronie badanego. Trzeba też zwrócić uwagę na pojawienie się antropologów o pochodzeniu etnicznym. Zasadniczo zmienia ono sytuację badaczy, którzy osobiście nie mają doświadczenia wewnątrzkulturowego. Zawsze może się stać argumentem ostatecznym w dyskusjach nad tym, jak wygląda prawdziwy wizerunek kultury danej grupy. Ponadto, dziś antropologa i badanego łączy często wspólnota instytucjonalna, badany w ciągu swego życia uczestniczy w instytucjach podobnych czy analogicznych do instytucji badacza - chodzi o szkół, czasem kończy wyższą uczelnię lub pragnie swoje dziecko na niej uczyć. Co więcej - coraz częściej badacz i badany pracuje w tych samych instytucjach. Powstają instytucje, w których niejako "z urzędu" pracują osoby pochodzące z określonych grup etnicznych, To antropolog-badacz jest wtedy ich współpracownikiem. Po raz pierwszy antropolog może występować w jednych ramach instytucjonalnych; może być także po prostu wynajęty przez grupę etniczną, a więc przez badanych. W czasach Boasa i Malinowskiego badacz był niepodzielnym "panem sytuacji", dziś bywa różnie - badacz czasami musi się uporać z sytuacją, gdy bywa przedmiotem zabiegów politycznych, perswazji, nacisków, a nawet manipulacji również ze strony badanego. Ideologowie grup etnicznych czerpią wsparcie intelektualne, argumentację i materiał faktograficzny z efektów badania dziedziny. Podpierając się więc �Ewa Nowicka-Rusek 202 wynikami badań antropologicznych, wskazują zagrożenia, dyskryminację, upośledzenie, możliwy upadek, "śmierć" grupy etnicznej lub narodu na skutek roztopienia się w innych zbiorowościach etnicznych, udowadniają w ten sposób konieczność podjęcia działań zapobiegawczych. Od antropologa oczekuje się w tej sytuacji określonych opinii, określonych materiałów i dowodów. Z wynikami jego badania już nie tylko mają kontakt uczeni na kongresach i w bibliotekach, ale także intelektualiści badanych grup, którzy najczęściej biorą udział w badaniu. Zdarza się, że etniczni liderzy chcą mieć kontrolę nad wynikami badań, protestują przeciwko publikacji jednych danych i zalecają publikowanie innych. Grupy etniczne dążą do "oswojenia" pewnych antropologów, konkretnych osób, im sprzyjających i zarazem poddających się wpływom. Czasem proponują tego rodzaju dyspozycyjnym badaczom wymierne zyski, częściej jednak po prostu dostęp do własnej kultury w zamian za publikowanie opracowań o określonym profilu, zawierających określone treści i wnioski praktyczne, zgodne z interesami grupy rozumianymi przez etnicznych ideologów-działaczy. Tak więc antropolog staje się rzecznikiem badanych. Badacz bywa raczej narzędziem w rękach badanych niż - jak to miało miejsce jeszcze kilkadziesiąt lat temu - badany był narzędziem w rękach badacza. Antropologia staje się służebna wobec już nie władz kolonialnych czy innych zewnętrznych wobec społeczności badanej, ale wobec zbiorowości etnicznej, a ściślej jej kręgów przywódczych. Fakt, że nie podaję tu przykładów z mojej konkretnej działalności badawczej niech będzie dowodem prawdziwości moich słów. Wolałabym nie stracić dostępu do niektórych kultur, a zdarzyło się to już raz, kiedy to treści zawarte w napisanej przeze mnie książce zostały opacznie zinterpretowane, podane szerokiej publiczności w grupie badanej przez lokalnego przywódcę etnicznego i w ten sposób poczynione zostały próby wzniecenia wobec mnie wrogości. Wszystkie narzekania biorą się z naszego przyzwyczajenia do roli "panów sytuacji"; musimy jednak uznać, że antropologia zawsze pełniła rolę służebną, zawsze przez kogoś była wykorzystywana, a sytuacja zmieniła się tylko w tym, że obecnie tymi, którzy ją chcą - z pełnym uprawnieniem - wykorzystywać, są członkowie zbiorowości badanych. BIBLIOGRAFIA Anderson B. Wspólnoty wyobrażone, Kraków. 1977 Barth F. 1996 Ethnic Groups and Boundaries, w: Ethnicity, ed. 1. Hutchinson, A.D. Smith, Oxford-New York. �Etnicznośćw świecie współczesnym - antropolog w działaniu 203 Gellner E. 1991 Narody i nacjonalizm, Warszawa. Hobsbawm E.l 1992a Introduction: Inwenting Traditions, w: The Invention of Tradition, ed. E. Hobsbawm, T. Ranger, Cambridge. Nations and Nationalism since 1780. Programme, Myth, Reality, Cambridge. 1992b Smith A.D. 1992 Ethnicity and Nationalism, EJ. Brill, Leiden, New York. 1986 The etnic orgins ofnations, Basil Blackwell, Anthony D. Smith, Oxford. 1981 The etnic revival Cambridge, Cambridge University Press. Znaniecki F. 1990 Współczesne narody, PWN, Warszawa. Ewa Nowicka-Rusek ETHNICITY IN THE MODERN WORLD - THE ANTHROPOLOGIST IN ACTION (Summary) The article discusses the relation between two significant phenomena in modem anthropology, i.e. transformations in ethnicity and the changing role of the anthropologist. The most important transformations of ethnicity in the modem world include l) definite transformation of ethnic ties from habitual to ideological, which results in a more important role of intellectual leaders of ethnic groups and the mass media, 2) politicization of ethnic ties - drawing political or even economic benefits from having ethnic separateness and 3) the appearance ofpsychological substitution and rationalization functions of ethnic ties and identity. In these new conditions, to which a subject of anthropological investigations is subjected, the situation of the anthropologist also changes. His relation with the subject of study is based on political equality and often on economic equality and on the cultural community. In a situation in which studies are conducted more and more intensively and more and more openly, the service ofthe anthropologist to the community ofthe subjects under study becomes more and more important. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bab0d2f12647caaccf28a987a3a779d7.jpg a9bbe421489d2996181a8ad3bb7cf41c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Sekularyzacja ; Marsz Ateistów ; Description An account of the resource Uczestnik warszawskiego Marszu Ateistów przebrany w humorystyczny / prześmiewczy strój duchownego - przyozdobiony łańcuchem, na którym zawieszono duże logo samochodu marki Mercedes. W drugiej połowie XX wieku wśród amerykańskich sekularystów erozji ulegały przekonania dotyczące procesów sekularyzacji i teleologicznego porządku przemian społecznych. Kryzys wcześniejszych narracji wpłynął na zaadoptowanie nowych strategii, które sumarycznie można określić jako ateistyczną politykę tożsamościową. Podejmowane praktyki podkreślały odrębność osób niewierzących, konstruowały ich wspólną tożsamość mniejszościową oraz podejmowały tematy wykluczenia i stygmatyzacji tak wyodrębnionej populacji. Ateistyczne polityka tożsamościowa jest starsza od ruchu „nowego ateizmu”, niemniej popularność „nowych ateistów” była głównym wehikułem, który zglobalizował również ten pierwszy dyskurs. Antydyskryminacyjna narracja polityki tożsamościowej oraz wyraźnie krytyczne ukierunkowanie „nowego ateizmu” względem tradycji religijnych bywają jednak rozbieżne. Jest to jedno ze źródeł procesu różnicowania się tożsamości w ramach tradycji sekularystycznych oraz polisemicznego charakteru poszczególnych praktyk; np. takich jak dyskutowany Marsz Ateistów. W przypadku omawianego zdjęcia irreligijny charakter „nowego ateizmu”, poprzez działania uczestnika, nabiera cech ludowego antyklerykalizmu (motywu „zachłannego duchownego”). Za pomocą strojów, balonów, organizowanych corocznie inscenizacji itp. organizatorzy marszu chcą zapewnić zabawowy, świecki charakter wydarzenia. Taka strategia sprawia, że warszawski Marsz Ateistów można również odczytać jako artykulację ukonstytuowanej w XV wieku kulturowej opozycji nabożność – śmiech / karnawał. Ateistyczny karnawał jest wyrwą w ramach kultury dominującej, ekspresją stłumionych emocji, przejęciem fragmentu miasta. Jednak w porównaniu do większych wydarzeń o charakterze karnawałowym, to święto niedużej grupy polskich sekularystów jest zdarzeniem, które po chwili znika za rogiem ulicy. Dla postronnych spacerowiczów prawdopodobnie jest kolejną „nieopowiedzianą historią” ze świata płynnej nowoczesności. Zdjęcie wykonane pod pomnikiem Mikołaja Kopernika w Warszawie, 30 marca 2019 r. Autor: Jacek Skrzypek Creator An entity primarily responsible for making the resource Skrzypek, Jacek Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ceb7f36680a92a96a3d8128c37ac74af.JPG a136ca0fbee5588f622253a4fcd9070c https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/786032d0af1cd740e125dbb48ff3ef8d.JPG 9e85eeaf46380ebf0d857f6bc06ddc8f https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5efa928632c531509a58695baadceb75.JPG 871c861e1a53527df1e0452c718c2d80 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38d75dfaf0fa009fd43c40fe590893dd.JPG 3349ace39fb99b3d6f9815d5a5d809db https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f2c7e6ab026407ffcb6292e1ebbdaf7.JPG 2daf10ed5c1268e75d551b83671900c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Zwyczaje obrzędowe ; badania terenowe ; zapusty ; łódzkie Description An account of the resource Chrzanowickie MISIE 2024 fotografie przedstawiają MISIE - grupę przebierańców odwiedzającą domy w miejscowości Pudzików, Chrzanowice, urząd gminy w Gomunicach (powiat radomszczański, woj. łódzkie) w ostatni wtorek zapustów. Grupę stanowią młodzi mężczyźni (15 osób) w skład której wchodzą m.in.: Miś, Cyganka, Żyd, popielaty posiadający worek z sadzami, koza, diabły rogate, grajek Kiedy: 13 luty 2024 r. (ostatni wtorek zapustów) Gdzie: Chrzanowice, Pudzików, gm. Gomunice, powiat radomszczański Creator An entity primarily responsible for making the resource Barbara Sitek Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/440e1c340ecfa437e42a26f41cf671c6.pdf 1156877f5a6bbc4da71af847db34cdc0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Etnomuzykologia ; muzyka ludowa Description An account of the resource Skrzypek Henryk Kretowicz (1913-2003), zdjęcie zrobione podczas nagrań i rozmów z artystą w trakcie prywatnych badań terenowych na Rzeszowszczyźnie, Głogów Małopolski, lipiec 1999, fot.: Agnieszka Jeż Creator An entity primarily responsible for making the resource Jeż, Agnieszka Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62ca74f827d64813d6fe278d65b64717.JPG acc52a1616ffa6a07e4773e77fb45688 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Strój łowicki ; łowickie; badania terenowe Description An account of the resource Na fotografii: Aldona Plucińska (1961-2022), etnografka, plastyczka, muzeolożka, kustoszka Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi i Otylia Uczciwek z Goleńska (1915-2009), hafciarka, twórczyni plastyki obrzędowej z regionu łowickiego, laureatka nagrody im. Oskara Kolberga. Zdjęcie wykonane podczas badań terenowych prowadzonych w Łowickiem przez etnografkę, muzeolożkę, kustoszkę Muzeum w Łowiczu, Magdalenę Bartosiewicz. Na fotografii Otylia ubiera Aldonę w strój łowicki, wykonany w II połowie XX w., który twórczyni nosiła m.in. występując w zespole ludowym „Łowiczanie” i opowiada jak powinno nosić się ten strój. W tle pająk wykonany przez Otylię. Wieś Goleńsko, powiat łowicki, listopad 2007 r. , fot. Magdalena Bartosiewicz Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosiewicz, Magddalena Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a74bc67f27e1f338fff8d2016d6f2b91.JPG 7e056e2963df3488ddf4e21b03fd173d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; tkactwo ludowe ; perebory ; lubelskie Description An account of the resource Zdjęcie autorstwa Aleksandry Paprot-Wielopolskiej zostało wykonane w 2013 roku we wsi Dubeczno (pow. włodawski, woj. lubelskie). Badania terenowe dotyczyły tradycji wykonywania pereborów – bardzo trudnej, ale przepięknej techniki tkackiej. Był to wywiad z p. Barbarą – tkaczki z niesamowitą pasją i wyczuciem estetycznym. Spędziliśmy w Jej domu kilka godzin podziwiając wykonane przez nią prace. Badania były realizowane w ramach projektu NPRH, a nasz zespół badawczy składał się z nas – członkiń i członków PTL, a także studentek etnologii z Lublina i Poznania. Wspólnie przemierzyliśmy wiele dróg, rozmawialiśmy z tkaczkami, ale też braliśmy udział w warsztatach tkackich prowadzonych przez twórczynię ludową Stanisławę Kowalewską (której uczennicą była p. Barbara). A sytuacja na zdjęciu? Jakże charakterystyczna dla naszych badań – rejestracja wszystkiego i wszędzie, aby udokumentować, utrwalić i „puścić w świat” wytkane przez p. Barbarę wspaniałości tkackie. Na zdjęciu : Anna Weronika Brzezińska Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprot-Wielopolska, Aleksandra Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource fotografia cyfrowa Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Brzezińska, Anna Weronika https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6637fde9665e9f09abf1633f060a513f.jpg e53ecd5d17299f5568e30dc8f10e4d78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe, garncarstwo ; Burkina Fasso - Afryka Zachodnia Description An account of the resource Tytuł: Zakup muzealiów Opis: Zakup współczesnych naczyń na stoisku garncarki Sary Badini na targu w Ouahigouya (Burkina Faso, Afryka Zachodnia) Okoliczności: W 2019 r. przebyłem do Burkiny Faso (1 stycznia 2019 roku wybuchła tam wojna domowa), celem ewakuacji muzeum Korom-Wonde (Pobe-Mengao) zagrożone przez terrorystów. Nie udało się dojechać do zagrożonego muzeum. Po otrzymanych telefonicznie ostrzeżeniach zostałem zmuszony do opuszczenia Ouahigouya, wcześniej dokonując zakupów na lokalnym targowisku. Data: 19.03.2019 Wykonał: Damian Pomocka Creator An entity primarily responsible for making the resource Pomocka, Damian Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Buchalik, Lucjan Rights Information about rights held in and over the resource LIcencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a75f71a417cefe2111a7cdbb6183069.jpg acff74170d6af3efe5fbdd7068875e2a https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/690b5884aaad482ad4f3e388f2fad823.jpg 20dc5a8e3557ecdccdc2c7b1b5b27603 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; wywiad etnograficzny ; Burszta Józef (1914-1987) , Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty ; Wielkopolska Description An account of the resource Fotografie przedstawiają prof. Józefa Bursztę podczas badań terenowych w Krzymowie (okolice Konina) z połowy lat 60. XX w. Zdjęcia pochodzą Cyfrowego Archiwum im. Józefa Burszty. 1. Doc. Józef Burszta podczas wywiadu z informatorką, fot. Stanisław Kusza, Krzymów, poł. lat 60. XX w. 2. Doc. Józef Burszta podczas badań terenowych, fot. Stanisław Kusza, Krzymów, poł. lat 60. XX w. Karolina Dziubata-Smykowska Creator An entity primarily responsible for making the resource Dziubata- Smykowska, Karolina Source A related resource from which the described resource is derived Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource folografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df1493c10c36aaf3bc3582b27d846c92.JPG 4aecd12c0ae3c8c48e60f492da0ec672 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; bazary ; Kirgistan Description An account of the resource Opis - Sprzedawczyni przypraw i ziół na Oszskim Bazarze w Biszkeku (Kirgistan). Fot. Danuta Penkala-Gawęcka, maj 2012 r. Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fd92b469bb62835b3dc41ce9a39ad126.jpeg 177b76efc1df9178ba5f700bc94f2195 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; muzyka ludowa ; Bogacz Eleonora (1876-1966) ; Wielkopolska Description An account of the resource Zdjęcie przedstawia śpiewaczkę tradycyjną ze wsi Pruszków k. Kalisza Eleonora Bogacz z wnuczkami. Eleonora Bogacz do śmierci w latach 60. prezentowała się w stroju ludowym /1876-1966/. Zdjęcie wykonane w 1959 roku (prawdopodobnie 4 sierpnia) w Pruszkowie w domu pani Eleonory podczas nagrań muzycznych etnomuzykologa Jarosława Lisakowskiego z Poznania. Fot. J. Lisakowski, ze zbiorów wnuczki Kazimiery Chojnackiej. Anna M. Gałczyńska Creator An entity primarily responsible for making the resource Gałczyńska, Anna M. Source A related resource from which the described resource is derived ze zbiorów Kazimiery Chojnackiej Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Lisakowski Jarosław Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/20fa44d06d123877ee88c1c86e6168a4.jpeg 8aa94b4faefe4070ae10a4f8ddd23d21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; Ukraina Description An account of the resource Spotkanie z rozmówczyniami siostrami Janiną Hrynyszyn i Marią Fedyszyn z d. Seniuk podczas prowadzenia badań terenowych w listopadzie 2016 r. w Obertynie (Ukraina). Fot. Piotr Zubowski. Celem badań było nagranie opowieści biograficznych mieszkańców Obertyna, a efekty umieszczone zostały w książce: Obertyn, Обертин, אָבערטין . Opowieści o życiu miasteczka/ Oповіді про життя містечка, red. M. Jakimowicz, P. Zubowski, Wrocław 2018,. Fotografia dotyczy sytuacji nagrania rozmowy, która jak w soczewce ukazuje specyfikę kultury pogranicza jakim jest teren Pokucia. Siostry nie udało się namówić na oddzielne nagrywanie relacji. Pochodziły z rodziny mieszanej, których wiele było na tym obszarze, a w Obertynie nazywano ich połowińczykami. W rodzinie sióstr matka była Polką, a ojciec zaangażowanym społecznie Ukraińcem, dlatego zgodnie z panującymi na tych wieloetnicznych terenach zasadami obie siostry zostały ochrzczone w kościele – odziedziczyły polskość po matce. Ich bracia byli Ukraińcami po ojcu. Jak podkreśliły w rozmowie, los doprowadził do przewrotnej sytuacji – one-Polki po wojnie zostały w Ukrainie, a bracia-Ukraińcy wyjechali w ramach powojennych przesiedleń na Zachód i zamieszkali na Dolnym Śląsku. Dodatkowo starsza z sióstr Janina opowiadała o swoim życiu po polsku, natomiast Maria – po ukraińsku. To Maria na zadane przez towarzyszącego mi w rozmowie historyka Piotra Zubowskiego pytanie: „Czy czują się Polkami?” odpowiedziała ze śmiechem: „Bilsze niż wy (Bardziej niż wy)”. Creator An entity primarily responsible for making the resource Jakimowicz, Marcelina Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c72d9dc85ae062727bee97ed7fc7113d.jpg 36579642bca0c9e21a845ef705c0634c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; zwyczaje weselne ; pulteram ; Wielkopolska Description An account of the resource Chmętowo Badania terenowe zwyczaju weselnego pulteram w Chomętowie (gmina Szubin) w 2017 roku. Na zdjęciu Arkadiusz Jełowicki z Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie. Fotografia autorstwa Adriana Wykroty, wykonana w Chometowie 5 czerwca 2017. Creator An entity primarily responsible for making the resource Wykrota, Adam Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Jełowicki, Arkadiusz Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f922a9166cd6578f6aff53c1ee3923bd.JPG c0bdffa1d49a593c73e5afefa31f1a7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; pogranicze etniczne ; wielokulturowość ; Krasnogruda Description An account of the resource Tytuł: Pogranicze- kręte drogi wielokulturowości Gdzie: Krasnogruda Data: kwiecień 2023 Imię i nazwisko autora: Julia Kaczmarek Opis: Fotografia została wykonana na pierwszych studenckich badaniach terenowych w kwietniu 2023 roku. I rok poznańskiej etnologii postanowił wyjechać na tereny przygraniczne Podlasia a konkretnie do miasta Sejny. Powyższe zdjęcie to zapisek z pięknej podróżny, jaką odbyłam razem z moimi partnerami badawczymi do Dworku Miłosza w Krasnogrudzie. Patryk- nasz przewodnik po tym malowniczym miejscu pokazał nam nietypową instalację, mówiąc “Ten most jest kręty jak droga do wielokulturowości”. Te słowa idealnie opisywały specyfikę tego terenu. Różnorodność Litwinów i Polaków żyjących wspólnie na tym obszarze obejmowała niezwykle intymne, wzruszające jak i gorzkie historie, pokazując niełatwą drogę, jaką przebyli mieszkańcy, ludzie, dzięki którym antropologia może istnieć. Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaczmarek, Julia Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abbd04959fc75545229ecd7ba8fa93e8.pdf 849bc148b40c58c714078dc5a8479471 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dialogi…; rozmowa Katarzyny Waszczyńskiej z panem Fiodorem; etnograficzne badania terenowe wśród staroobrzędowców suwalsko-augustowskich; Gabowe Grądy, 28.07.2012, fot. Mirosława Gmaj � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; staroobrzędowcy ; Suwalszczyzna Description An account of the resource Dialogi…; rozmowa Katarzyny Waszczyńskiej z panem Fiodorem; etnograficzne badania terenowe wśród staroobrzędowców suwalsko-augustowskich; Gabowe Grądy, 28.07.2012, fot. Mirosława Gmaj Creator An entity primarily responsible for making the resource Gmaj, Mirosława Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Waszczyńska, Katarzyna Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6741f40fee24507c6455cd8c6a3746e.jpeg b599a7afbdd08f789efc9b394a4658b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Kultura społeczna ; obrzędy pogrzebowe Description An account of the resource Tytuł: "Ostatnia fotografia" Opis: Ostatnie pożegnanie siostry, śmierć dziecka w latach 60 XX w. przy otwartej trumnie ostatnie zdjęcie, rodzice, brat. Biała trumienka przyozdobiona "mirtem" po lewej wieko trumny, w trumnie dziewczynka wiek 3-4 lata. Pokój ze świętymi obrazami i ikoną Matki Bożej, palące się świece w pokoju. Data wykonania zdjęcia: Lata 60 XX w. Imię i nazwisko autora zdjęcia: Autor nieznany - fotografia z archiwum rodzinnego Creator An entity primarily responsible for making the resource Kościelniak, Dorota Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum rodzinne Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia rodzinna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a73e2ce99760c854822a27850350763e.JPG 99e00f212d89adc1e45dc8813acd8b94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Krajobraz kulturowy ; Koło Gospodyń Wiejskich Kocina Description An account of the resource Tytuł:" Piękno naszej wsi" Opis: Widoczna panorama Kociny przedstawia dziewicze piękno natury. Staw, w oddali pola, łąki oraz połacie lasu otaczające naszą wieś... Trudno znaleźć słowa wyrażające piękno tego pejzażu. Zdjęcie zostało wykonane 23 kwietnia 2023r. przez Mirosławę Gajdę mieszkankę wsi Kocina. Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajda, Mirosława Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Koło Gospodyń Wiejskich Kocina Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9e6df63d30bd184497d78775d8ac4ae.jpg 900bfbf15b4c52ded05aa0aaea7a2881 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; dziedzictwo kulturowe ; antropologia jedzenia ; Brudzew (Wielkopolska) Description An account of the resource Tytuł: Terenowe praktyki kulinarne Opis: Etnografki - Aleksandra Krupa-Ławrynowicz i Alicja Piotrowska (PTL Oddział w Łodzi, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ) w trakcie badań terenowych ze studentami. Kiedy i gdzie: Brudzew, kwiecień 2024 r. Okoliczności: Badania dotyczące dotyczące dawnych i współczesnych praktyk kulinarnych w ramach projektu „Brudzew – od odkrywki węgla brunatnego do odkrywania lokalnego dziedzictwa kulturowego" (IEiAK UŁ we współpracy z Gminny Ośrodek Kultury "Wozownia" i Stowarzyszenie "Na Rzecz Rozwoju Gminy Brudzew") Autor foto: Alicja Piotrowska Creator An entity primarily responsible for making the resource Piotrowska Alicja Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Krupa-Ławrynowicz, Aleksandra Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/405c86ce7380c4e3611092ea2dabbfed.JPG 549e8e646c05f0cdc43b0b8f7bd8372a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Antropologia miasta ; Wolica (Warszawa) Description An account of the resource Podręczny wehikuł czasu" To zdjęcie podwójne, ukazujące wolicką ulicę Orszady w roku 2024 i 1994. Starsze zdjęcie zrobiła moja rozmówczyni, Pani Jola. Fotografie lubię zabierać na spacer, by móc na żywo porównać zmiany w przestrzeni badanego przeze mnie terenu. Największą przyjemność sprawia mi polowanie na podobne postacie czy grupy osób, tak, by możliwie zbliżyć się do oryginalnego kadru. Takie zestawienie może pomóc wydobyć jeszcze więcej wspomnień. Data zrobienia zdjęcia: 28 stycznia 2024 roku. Autorka: Julia Kunikowska, autorka zdjęcia na zdjęciu: Jola Krajewska A miejsce to oczywiście Wolica (dawna wieś, dziś część Ursynowa i Wilanowa). Creator An entity primarily responsible for making the resource Kunikowska, Julia Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a75e1d055c3e6977f230fc84cdd928a.jpg d1c728e9cc356fb80d0a18b7b5414c87 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; niematerialne dziedzictwo kulturowe ; karnawał ; rok obrzędowy ; zapusty ; "chodzenie z kozą" ; Description An account of the resource TYTUŁ: „Chodzenie z kozą" na Kujawach OPIS: Fotografia przedstawia grupę zapustną w we wsi Kamieniec (gm. Topólka, powiat radziejowski, woj. kujawsko-pomorskie), której "harce" dokumentuje Michał Kwiatkowski, etnolog z Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku. Zdjęcia zostało wykonane w 28.02.2017 r., we wtorek przed Środą Popielcową. Na Kujawach zwyczaj „chodzenia z kozą" jest nadal praktykowany. To kontynuacja dawnych ludowych praktyk o charakterze magicznym, których celem było zapewnienie urodzaju. W 2022 r. zwyczaj został wpisany na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. AUTOR ZDJĘCIA: J. Czerwiński (Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku) Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwiński, Jarosław Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Kwiatkowski, Michał Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e2e796f9b9c40100baee8ec8c754db3.jpg 890ac4c8c78fa3b0652f5eb5a4e7b086 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; łąki ; Neru (rzeka) ; łęczyckie Description An account of the resource Opis fotografii: Brodzenie w terenie Anna Zdankiewicz z Działu Strojów Ludowych i Tkanin podczas badań terenowych w Łęce (łęczyckie) w ramach projektu "Łęka. Między tradycją a nowoczesnością". Łąki w zachodniej części wsi bywają zatapiane przez występujące z brzegów wody Neru. Aby wykonać fotografię zalanych pól, etnografka brodzi w stojącej wodzie. Zdjęcie wykonano 18 lipca 2024 r. w Łęce. Autorka fotografii: Olga Łoś. Pozdrawiam, Olga Łoś, Dział Wierzeń, Obrzędów i Folkloru MAiE w Łodzi Creator An entity primarily responsible for making the resource Łoś, Olga Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Zdankiewicz, Adam Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b46c9c114256a61141240e46bb16768a.jpg ea225e040acaaa49087395d470babacb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; PGR Skarpa ; Wielkopolska Description An account of the resource Zdjęcie zostało zrobione 3 lipca ubiegłego roku (2024) w dawnym PGRze w miejscowości Skarpa na Krajnie. Skarpiański PGR, zwany przez mieszkańców zakładem, w czasach PRLu był bardzo ważną częścią życia wsi: zakładowe były bloki mieszkalne, przedszkole, świetlica w dawnym dworze, a nawet potańcówki. Później zakład przechodził z rąk do rąk, z czasem zatrudniając coraz mniej pracowników. Po dawniej tętniącym życiem terenie PGRu oprowadził nas pan Jan Jadwiszczak, który wiele lat pracował tam jako mechanik. W Skarpie zbierałyśmy materiały do mapy etnograficznej tej wsi. Na mapie znalazły się ważne dla mieszkańców miejsca (także te dziś nieistniejące), opowieści, wspomnienia i legendy. autorka zdjęcia: Anna Bińka Creator An entity primarily responsible for making the resource Bińka, Anna Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Bartosz, Maria Stowarzyszenia Pracownia Etnograficzna Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c46c4b51067a7ce328b5580298bc161.jpg 85825accfc07064a3dea9f131ee8b15e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; dzieciństwo - aspekt antropologiczny ; edukacja szkolna ; Waszyngton (USA) Description An account of the resource Opis: Sala lekcyjna w Szkole Stoddert, Waszyngton, USA. Badania w szkole opisałam w artykule "Dzieciństwo, „uczenie się” i sprawczość. Autoetnograficznie o doświadczeniach szkoły podstawowej w Waszyngtonie" w Etnografia. Praktyki, teorie, doświadczenia 2023 (9) Zdjęcie zrobione 23 sierpnia 2019 r. Autorka: Izabella Main Creator An entity primarily responsible for making the resource Main, Izabella Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b5cc1d8d66f4cc675cfb4a3f20729049.jpg 33c8a8ff06aea63a3961321ac3962cb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; poliandria ; Nepal Description An account of the resource tytuł: "Bez jaka", opis: Dolpopa Tsering jest jednym z czterech mężów swojej żony, popularnego systemu małżeńskiego - poliandria - w Upper Dolpo. Droga z Ringmo do Dunaju w Lower Dolpo w Nepalu, Tsering wraz z grupą towarzyszy wracali do domu w Upper Dolpo po nieudanym zakupie jaka - jak był jeszcze za młody, żeby iść w tak długą podróż, dlatego wędrowcy wracali "z niczym", 10 sierpnia 2008, fot. Natalia Maksymowicz Mróz Creator An entity primarily responsible for making the resource Maksymowicz Mróz, Natalia Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c7331cdc8b963c36f30acf3837be857.JPG ee592165a84dec02fed898860095d22b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; czas wolny ; Albania Description An account of the resource Tytuł : Męskie rozrywki, park miejski Vlora, Albania fot. J. Minksztym Creator An entity primarily responsible for making the resource Minksztym, Joanna Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3c3b64a66a0d93094ca62ada6daba72.JPG e7acb5299f75a8f2007c4dd9da5e0a2b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; Wielkanoc ; zwyczaje i obrzędy wielkanocne; muzyka ludowa ; Łużyce Description An account of the resource Tytuł zdjęcia: Śpiewaczki wielkanocne z Dissen, dolnołużyckie Dešno. Fotografia przedstawia serbołużycki zwyczaj śpiewania wielkanocnego. Grupy dziewcząt i kobiet kroczyły odświętnie ubrane, w rzędach, przez wioski i pola uprawne i śpiewały pieśni kościelne. Te pieśni miały chronić mieszkańców wsi przed złem, a rolnikom zapewnić dobre zbiory. Współcześnie zwyczaj jest pielęgnowany jedynie w kilku wioskach. Zdjęcie wykonałam we wsi Dissen, dolnołużyckie Dešno, niedaleko miasta Cottbus/Chósebuz. Udałam się na miejsce, ponieważ wiedziałam, że wielkanocne śpiewaczki będą w tym czasie przechodzić przez wieś i chciałam je zobaczyć. Byłam jedną z dwóch obserwujących je osób, ponieważ jest to żywy zwyczaj, a nie widowisko przyciągające turystów. Zdjęcie wykonano ‎11.03.2019. Autorką zdjęcia jest Justyna Michniuk. Creator An entity primarily responsible for making the resource Michniuk, Joanna Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8dc5c113cddbbe4b028cc20063142538.jpeg 88114a9278e14bf236d26bbee44d89b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; religijność ludowa ; mała architektura sakralna Description An account of the resource Tytuł: „Wytęsknisz duszę" Opis fotografii: Drewniany krzyż na polu w zimowej aurze Kiedy: 06.01.2025 Gdzie: Lapidarium krzyży, Górka Kościelnicka, Kraków W jakich okolicznościach: W ramach prac magisterskich zajmuję się religijnością chłopów w Galicji oraz zapomnianym tomikiem poezji z XIX wieku. Inspiracji szukam w drodze, w miejscach nieoczywistych, w zakamarkach wsi, przy bocznych drogach, tam, gdzie historia mówi szeptem. Zawsze, gdy trafiam do takich zakątków, odnajduję w sobie motywację do dalszych badań. Lapidarium krzyży powstało z inicjatywy proboszcza parafii, który nie chciał pozwolić na ich destrukcję. Scena, którą uchwyciłam, poruszyła mnie głęboko — piękno tego kadru dotarło nie tylko do oczu, lecz również do duszy. Drewniany krzyż, a w tle zimowy krajobraz. Krucyfiks to nie tylko znak wiary, ale i ślad ludzkiej obecności. Nawiązuje do moich badań, do świata, który próbuję opisać i zrozumieć. A tytuł zdjęcia to fragment wiersza z tomu, nad którym pracuję — słowa, które wróciły do mnie w tej chwili, jak echo dawno zapisanej modlitwy. Creator An entity primarily responsible for making the resource Midura, Tatiana Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cdcd204e045d9953890eddb56e88e757.jpg e2835733fa873183bd89b35e8c7e3705 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; twórcy ludowi ; Markowski Jan (1917- ???); Ciechanowiec Description An account of the resource Wywiad przy płocie. Fotografia wykonana w 1985 roku w okolicach Ciechanowca (Winna Chroły ?) podczas badań terenowych do pracy magisterskiej na temat twórczości rzeźbiarza Jana Markowskiego z Ciechanowca. Fot. Zbigniew Czerwiński, wówczas student historii UW. Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwiński, Zbigniew Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Mironiuk Nikolska, Alicja Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0259f32ec21fa7a751b6fa812b104011.jpg 67f41ce980e038675ae43dd7c6c634e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Muzyka ludowa ; zespoły regionalne ; Zespół Regionalny "Pałuki" z Kcyni ; Prillowa, Klara (1907-1991) Description An account of the resource Zespół Regionalny "Pałuki" z Kcyni, podczas próby, 1978, fot. Aleksander Błachowski, zbiory Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, MOB EA-268 / na zdjęciu: fragment sali z tańczącymi dziećmi w strojach ludowych; po ścianami: kapela trzyosobowa- i twórczynie w strojach ludowych. Przy drzwiach widoczna postać Klary Prillowej. Creator An entity primarily responsible for making the resource Błachowski, Aleksander Source A related resource from which the described resource is derived Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Jędrzejewska, Anna Kornelia Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33c55a20d3ee9d947b94d1e58cf7cec1.jpg 0e27f72a136864f4ec8289643b45bdac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; elektrownia Bełchatów ; krajobraz przemysłowy Description An account of the resource Antropolog w postapokaliptycznej rzeczywistości" Na zdjęciu znajdują się kominy elektrowni Bełchatów, zdjęcie zrobione podczas studenckich badań terenowych 28 marca 2023 w Kleszczowie. Wędrowaliśmy przez las tak daleko aż nie trafiliśmy na teren elektrowni, na który później cichaczem udało nam się wejść Zdjęcie zrobił Michał Śliwiński, na zdjęciu Maria Orłowska Creator An entity primarily responsible for making the resource Śliwiński, Michał Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Orłowska, Maria https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/50c1a29a20c05ddaaa6e0db0ef9c581a.jpg 37686fddb436ad88c3261bd8fbe49d66 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; muzealnictwo ; sztuka ludowa ; gromadzenie eksponatów ; ; rzeżba nieprofesjonalna ; Bardo Description An account of the resource kolaż fotek z badań terenowych Justyny Słomskiej-Nowak .. w 8 miesiącu ciąży Bardo 2008 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewska, Bożena Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Słomska-Nowak, Justyna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b20f9898cf8cbb0a96b2839d177e0489.JPG f25061ad3104e509bafe10b972f9f1ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; osada rybacka ; krajobraz kulturowy ; Kępa ( Pomorze Zachodnie) Description An account of the resource Miejsce po Kępie” Fotografia przedstawia znajdujące się w województwie zachodniopomorskim, w powiecie gryfickim, miejsce, którym znajdowała się wieś Kępa. Kępa była osadą rybacką. Jeszcze na początku XX wieku jej zabudowę stanowiły domy typu dolnosaskiego (saskiego) – duże, wzniesione w konstrukcji ryglowej budynki, z szerokimi wjazdami, kryte czterospadowymi dachami ze strzechy. Ten typ budownictwa dotarł na Pomorze Zachodnie w wieku XVII wraz z kolonistami, którzy mieli zasiedlić wyludnione po wojnie trzydziestoletniej wsie. Na Pomorzu Zachodnim budownictwo saskie ulegało modyfikacjom. Domy z Kępy uznawane są za najbardziej zbliżone do klasycznego pierwowzoru. Nie wiadomo dokładnie, dlaczego Kępa przestała istnieć. Początki wyludniania się wsi mogły wiązać się z powstaniem w jej sąsiedztwie w latach 30. XX wieku jednostki wojskowej. Wydaje się, że ostateczną przyczyną tego, że wieś nie przetrwała do czasów współczesnych, była wymiana ludności, która nastąpiła na terenie Pomorza Zachodniego po drugiej wojnie światowej. Zdjęcie zostało wykonane w ramach pracy nad artykułem dotyczącym tradycyjnego budownictwa wiejskiego Pomorza Zachodniego. 13.07.2024 r. Creator An entity primarily responsible for making the resource Słowińska, Agnieszka Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0fd6bfbc28bd02a951143b01aaf84021.jpg 8f8848a1c674a4cadf1b82e1c57c3ad7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; strój łowicki ; Lipce Reymontowskie Description An account of the resource Tytuł zdjęcia: "Pewnego razu u Pani Heleny w Lipcach Reymontowskich" Na fotografii znajduje się Pani Helena, mieszkanka Lipiec Reymontowskich, wieloletnia członkini działającego w Lipcach Reymontowskich Amatorskiego Zespołu Regionalnego im. Wł. St. Reymonta. Osoba odznaczona mnóstwem medali, dyplomów i nagród, w tym Glorią Artis za swe zasługi na rzecz dziedzictwa kulturowego kraju i promocji regionu. Jest córką Stefanii Skoszewskiej, wybitnej postaci dla Lipiec Reymontowskich, autorki między innymi rękopisów kronik pisanych na różne ogólnopolskie i regionalne konkursy, jak m.in. kronika pt. "Kultura ludowa Lipiec Reymontowskich", gdzie opisuje obyczaje, obrzędy i zwyczajne życie mieszkańców Lipiec od końcówki XIX w. do lat 70. XX w., czyli opisuje m.in. czasy, w których w Lipcach żył i pisał Władysław Stanisław Reymont. Moje badania terenowe dotyczyły właśnie rękopisów tych kronik. bok Pani Heleny znajduje się moja skromna osoba - czyli etnografki Anny Smolińskiej. Obie jesteśmy w elementach stroju łowickiego. Ja zostałam "wystrojona" przez Panią Helenę w jej oryginalne - koszulę, korale i chustę, którą sama mi wiązała na głowie. Warkocze również zaplotła mi sama. Uchwycenie na zdjęciu spojrzeń, którymi się obdarzamy, dla mnie jest po prostu czymś bezcennym. Zdjęcie zostało zrobione 17.12.2022 r., podczas wspomnianych badań terenowych. Autorką zdjęcia jest Pani Dorota Bartoszewicz, dla której Pani Helena jest ciocią. Anna Smolińska Kierownik Działu Etnografii Muzeum-Skansenu Kurpiowskiego im. Adama Chętnika w Nowogrodzie Członek PTL. Oddział Łódzki Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartoszewicz, Dorota Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Smolińska Anna Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38935600e128cabdaba4dd34d62de604.jpg abc1c162fac5f3e99fb11ecd29965173 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; studenckie obozy etnograficzne ; budownictwo wiejskie ; Wielkopolska Description An account of the resource „Wielkopolska Wieś” Zdjęcie przedstawia jeden z budynków mieszkalnych we wsi Piekary, gmina Dobra, dawne województwo konińskie. Na zdjęciu widać właścicielkę domu siedzącą na progu drewnianego budynku, który wzniesiono w okresie międzywojennym. Budynek usytuowany szczytem do drogi, wybudowany na podwalinie kamiennej, ze ścianami w konstrukcji zrębowo-słupowej, dach dwuspadowy kryty słomą. Wnętrze składało się z dwóch izb, kuchni i sieni. Konińskie muzeum w latach 1976-1980 prowadziło obozy etnograficzne na terenie dawnego województwa konińskiego, gromadząc głównie materiały dotyczące budownictwa wiejskiego z terenów Wielkopolski Wschodniej. Celem tych działań było udokumentowanie tradycyjnych form zabudowy wiejskiej, które z biegiem czasu zaczęły zanikać w wyniku procesów urbanizacyjnych i zmian społeczno-kulturowych. Etnografowie, wspólnie z uczestnikami obozów, przeprowadzali szczegółowe badania architektoniczne, fotografując oraz rysując istniejące obiekty, a także zbierali informacje na temat techniki budowania, materiałów oraz układów przestrzennych charakterystycznych dla tej części Polski. Dzięki tym badaniom możliwe było stworzenie cennych dokumentacji. Fotografia wykonana podczas obozu etnograficznego w miejscowości Piekary gm. Dobra 17.07.1977 autor: Barbara Cybulska Creator An entity primarily responsible for making the resource Cybulska, Barbara Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43079a57aa85ba509f9d8162c83cfaa0.jpg 49f92dd99d8331095673cf2f8efc8ebf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; budownictwo wiejskie ; Zabrze ; Górny Śląsk Description An account of the resource Tytuł: relikty zabudowy drewnianej na terenie Zabrza Opis zdjęcia: zdjęcie przedstawia pozostałości zabudowy gospodarstwa rolnego należącego, na przestrzeni ostatnich ponad 150 lat do rodziny Smoczok (Smok). Zagroda, w/g tradycji datowana na drugą połowę XVIII wieku. Chałupa ustawiona szerokim frontem do drogi. W XIX wieku do chałupy dobudowano murowaną oborę. Całość nakrytą wspólnym dachem. Wejście („gonek”) znajduje się pomiędzy budynkiem mieszkalnym, a ogródkiem („zagródkiem”) przednim. Za ogródkiem szeroka brama prowadząca do pola. W głębi murowana stodoła, wybudowana po 1911 roku. Za stodołą, na terenie byłego tylnego ogródka, współczesny budynek, zamieszkały przez obecnego właściciela posesji. Data wykonania: 9 sierpnia 2022 roku Miejsce wykonania zdjęcia: Zabrze, ul. Leśna 103 Imię i nazwisko autora zdjęcia: Urszula Wieczorek Okoliczności wykonania zdjęcia: Zdjęcie powstało w trakcie realizacji problemu badawczego, dotyczącego wpływu procesu industrializacji (w warunkach Górnego Śląska, zapoczątkowanego w pierwszej połowie wieku XIX), na przemiany kulturowe, zachodzące na terenie wsi Mikulczyce. Jednej z kilku wsi, o rodowodzie średniowiecznym, wchodzącym obecnie w skład miasta Zabrze. W efekcie przeprowadzonych badań terenowych (przy wykorzystaniu indywidualnych wywiadów pogłębionych, analizy dokumentów archiwalnych oraz etnografii cyfrowej). W oparciu o pozyskany materiał, zrealizowana została wystawa oraz przygotowane zostało wystąpienie, na konferencji poświęconej konserwacji budowli drewnianych. Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorek, Urszula Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13fe8651f1e94a06d60c955426bc4e03.jpg a4286a90268587d081f439968d147996 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e838c7d2f14140bdeac60098711fe8d.jpg b8c85046d4f2aeba921a2f620a4545fd https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92133ed78d42aca089f7c0011f4d3be6.jpg d171c09c62996d416464eee94107d394 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18271cfccc41754283f319d8605bc065.jpg 14682ed7af3eb2f4ce833a1838e4717c https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03440e6e715039263e9a474ded2cb473.jpg 1f493811c54a11bde86730936bffc05a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025/ Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource badania terenowe ; IEiAK UŁ ; Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ; Etno-Foto-Teren 2025 Description An account of the resource Fot. 1 Badaczki na polanie górskiej, patrzące na Tatry. Badania Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej w Murzasichlu, 1954 r. (ze zbiorów Etnograficznego Archiwum im. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej IEiAK UŁ) Fot. 2 Filmowanie wieczerzy wigilijnej w Żabnicy, pow. Żywiec. Studenckie praktyki terenowe i badania pracowników Katedry Etnografii UŁ,1961 r. (ze zbiorów Etnograficznego Archiwum im. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej IEiAK UŁ) Fot. 3 Studentka Elżbieta Królikowska zbiera materiał w terenie. Studenckie praktyki terenowe i badania pracowników Katedry Etnografii UŁ dotyczące przemiany kultury ludowej pod wpływem industrializacji i urbanizacji, Stawek, gm. Bełchatów, 1963 r., fot. Olga Mulkiewicz (ze zbiorów Etnograficznego Archiwum im. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej IEiAK UŁ) Fot. 4 Badaczki po pracy terenowej. Polsko-bułgarskie badania Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej nad rodziną, Gramada, 1971 r. (ze zbiorów Etnograficznego Archiwum im. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej IEiAK UŁ) Fot. 5 Studentka Maria Grzechnik wśród drzew, studenckie badania terenowe we wsiach Goryń, Chociw, Ruda, Kolonia Zawady, Sieradz, 1985 r. (ze zbiorów Etnograficznego Archiwum im. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej IEiAK UŁ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Etnograficzne Archiwum im. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej IEiAK UŁ Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 9.02.2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccfd2d0592623abc124e0ef2254995e9.pdf 85d99df45e6bdf602d06daf7dba8d479 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:540 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:493 Title A name given to the resource Etnobotanika / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.207-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA ETNOBOTANIKA E t n o b o t a n i k a jest nową gałęzią wiedzy, która m i m o swego krótkie­ go istnienia bardzo rozwinęła się na zachodzie E u r o p y , a zwłaszcza w k r a j a c h anglosaskich E u r o p y i A m e r y k i . U nas natomiast wciąż jesz­ cze nie wywalczyła sobie p r a w a o b y w a t e l s t w a . Dlatego też w y d a j e się celowe omówienie głównych zasad tego działu h i s t o r i i k u l t u r y m a t e ­ r i a l n e j , na marginesie d w u prac z tego zakresu — jednej pióra ame­ rykańskiej a u t o r k i M a r g a r e t A . T o w l e , p t . The ethnobotany of prc-columbian Peru , d r u g i e j w y d a n e j ostatnio w Polsce, pióra M a r i i Henslow e j , p t . Rośliny dziko rosnące w kulturze ludu polskiego . 1 2 Zgodnie ze zdaniem wyrażonym przez M . T o w l e w e wstępie do wyżej w y m i e n i o n e j książki t e r m i n e m „etnobotanika" określa się d y ­ scyplinę, której p r z e d m i o t e m są studia n a d stosunkiem człowieka do świata roślin, bez ograniczeń w czasie i bez ograniczania się do jakiegoś konkretnego stopnia r o z w o j u k u l t u r y . P r z e d m i o t e m s t u d i u m etnobotanicznego może więc być zarówno jakaś archeologiczna k u l t u r a n e o l i ­ tyczna, j a k współczesne p r y m i t y w n e plemię dorzecza A m a z o n k i , czy też współczesna g r u p a ludności c y w i l i z o w a n e j E u r o p y . O d s t r o n y b o ­ t a n i k i p r z e d m i o t e m takiego s t u d i u m stają się wszystkie rośliny, które w j a k i k o l w i e k sposób są użytkowane przez człowieka — a więc zarów­ no rośliny u p r a w n e , j a k i dziko rosnące, używane do k o n s u m p c j i spo­ żywczej, do celów przemysłowych, w lecznictwie, w m a g i i , jako budulec, d r e w n o na w y r o b y i t d . Praca etnobotaniczna, zdaniem Towle, p o w i n n a zawierać wszystkie możliwe do zgromadzenia wiadomości o pochodzeniu, h i s t o r i i , rozprze­ strzenieniu i sposobie użytkowania d z i k i c h i u d o m o w i o n y c h roślin oraz o i c h dostosowaniu przez człowieka do jego otoczenia. P r z y t y m etnoboM. A. T o w l e , ss. 180, t a b l . X V . 1 2 wum The ethnobotany of pre-celumbian M . H e n s l o w a , Rośliny dziko rosnące w kulturze E t n o g r a f i c z n e " , n r 25, W r o c ł a w 1962, ss. 90 + V . Peru, ludu New Y o r k 1961, polskiego, „Archi­ �208 ANNA KOWALSKA-LEWICKA t a n i k a korzysta z w s z e l k i c h dostępnych źródeł, a więc z resztek roślin o d k r y w a n y c h w w y k o p a l i s k a c h archeologicznych, z k r o n i k pisanych i starej i k o n o g r a f i i , z istniejącej l i t e r a t u r y etnologicznej, z badań tere­ n o w y c h n a d współczesną uprawą, z b i e r a c t w e m i użytkowaniem roślin i oczywiście z l i t e r a t u r y i materiałów botanicznych. E t n o b o t a n i k m u s i więc być równocześnie archeologiem, h i s t o r y k i e m , etnografem i b o t a ­ nikiem. D l a zobrazowania, o c z y m właściwie t r a k t u j e praca etnobotaniczna, słuszne wydaje się sięgnąć chociażby do jednej t y p o w e j książki z tego zakresu. D o tego celu zostało w y b r a n e s t u d i u m M . T o w l e jako klasycz­ ne, pełne i wyczerpujące. W t y m w y p a d k u f a k t , że a u t o r k a zajmuje się obszarem i k u l t u r a m i odległymi o d naszych terenów eksploatacji n a u ­ k o w e j , nie jest i s t o t n y , chodzi n a m b o w i e m głównie o sposób ujęcia samego zagadnienia i konstrukcję pracy. Jak wskazuje tytuł, praca poświęcona jest r e g i o n o w i C e n t r a l n y c h Andów, j e d n e m u ze światowych centrów (wedle przyjętej ogólnie t e o r i i Wawiłowa) u d o m o w i e n i a roślin, gdzie u p r a w a roślin znana jest od o k . 2 tysięcy l a t . T e r e n t e n , do początków X V I w., wchodził w skład" i m p e r i u m inkaskiego, co więcej, stanowił jego c e n t r u m . T a m b o w i e m narodziło się państwo i k u l t u r a Inków, t a m znajdowała się później jego stolica, t a m wreszcie kwitły poprzedzające je wysokie cywilizacje gór i wybrzeża. C e n t r a l n e A n d y są też j e d n y m z najlepiej znanych archeologicznie rejonów A m e r y k i . Prócz mnogości r u i n i obiektów r u ­ c h o m y c h z czasów p r z e d k o l u m b i j s k i c h , j a k ceramika, t k a n i n y , biżu­ t e r i a i t d . , zapełniających liczne muzea na całym świecie, znaleziono t a m także olbrzymią ilość szczątków roślinnych. Dość powiedzieć, że same t y l k o z b i o r y C o l u m b i a U n i v e r s i t y w U S A mają o k . 2200 obiektów roślin u p r a w n y c h i dziko rosnących, znalezionych w w y k o p a l i s k a c h na wybrzeżu peruwiańskim, gdzie w suchych piaskach p u s t y n i dosko­ nale przechowały się wszelkie materiały organiczne. Już w t y t u l e a u t o r k a zaznacza, że ogranicza się do czasów p r z e d ­ k o l u m b i j s k i c h , unikając w t e n sposób opisu szeregu roślin sprowadzo­ n y c h do A m e r y k i po konkwiście. N i e m n i e j w t r a k c i e pracy pełną dłonią czerpie z współczesnych badań etnograficznych. K o r z y s t a z n i c h zwłasz­ cza p r z y opisie sposobu u p r a w y roślin i sposobu przyrządzania p o t r a w , do czego n i e zawsze zachowały się materiały archeologiczne i h i s t o ­ ryczne. P r z y j r z y j m y się teraz układowi pracy. Właściwą część etnobotanicz­ na poprzedza wstęp, gdzie w sposób bardzo zwięzły, ale równocześnie wyczerpujący, a u t o r k a o m a w i a środowisko geograficzne — strefy geo­ graficzne P e r u , i c h ukształtowanie i k l i m a t . Następnie zajmuje się środowiskiem k u l t u r o w y m i daje krótki r y s h i s t o r i i rozwijających się �ÉTNOBOTANIKA 209 t a m k u l t u r , o m a w i a p r o b l e m chronologii, ilustrując go przejrzystą t a ­ blicą chronologiczną. N a zakończenie daje k r y t y c z n y przegląd źródeł, na których oparła swoją pracę i relacjonuje m e t o d y , j a k i m i się posługi­ wała. Po t y m wstępie a u t o r k a przechodzi do właściwej, pierwszej części pracy, do e t n o b o t a n i k i p r e k o l u m b i j s k i e g o P e r u . T u t a j , na osiemdziesię­ c i u k i l k u stronach (a więc t a część zajmuje 50% całej książki) o m a w i a szczegółowo wszystkie rośliny, o których wiadomo, że były użytkowane przez człowieka w p r z e d k o l u m b i j s k i m P e r u . Za k r y t e r i u m podziału służy j e j systematyka botaniczna. W obrębie tego działu schemat opracowania każdej rośliny jes.t zawsze t a k i sam. Pod nazwą danego r o d z a j u m a m y bardzo zwięzłą jego charakterystykę — j a k przedstawia się na całym świecie (dla przykładu zwięzłości wykładu a u t o r k i : rodzaj Solanum, do którego należy wiele znanych n a m roślin, n p . ziemniak, p o m i d o r y , tytoń i t d . , zajmuje t u Ö wierszy). Następnie m a m y omówienie danego r o d z a j u w A m e r y c e , a później w s a m y m Peru, z wyszczególnieniem, jakie jego 'gatunki t a m występują. Teraz przystępuje a u t o r k a do omówienia kolejno poszczególnych gatunków, o których wiadomo, że były przez człowieka użytkowane, podając: 1. Nazwę łacińską, nazwy miejscowe w językach indiańskich i hisz­ pańskim oraz tłumaczenie t e j nazwy na angielski, w którym pisana jest książka. 2. Opis botaniczny rośliny ze szczególnym naciskiem na j e j wygląd zewnętrzny i z podaniem, j a k i e j e j części służą człowiekowi. 3. Czy to roślina rodzima w P e r u — jeśli t a k , to k i e d y , gdzie i z j a ­ k i e j d z i k i e j f o r m y została udomowiona; jeśli została do P e r u p r z y n i e ­ siona, to skąd. 4. Rozpowszechnienie danej rośliny i sposób rozmnażania. 5. Szczegółowe omówienie w s z y s t k i c h istniejących śladów archeolo­ g i c z n y c h danej rośliny: znalezisk j e j szczątków i j e j wyobrażeń (na t y m terenie istnieją liczne wyobrażenia roślin w ceramice) oraz prze­ kazów k r o n i k a r z y z p i e r w s z y c h l a t po konkwiście. 6. U p r a w a rośliny: na j a k i e j wysokości, sposób u p r a w y i t d . 7. Sposób k o n s e r w o w a n i a i p o t r a w y p r z y g o t o w y w a n e z t e j rośliny względnie inne j e j użytkowanie, n p . w przemysłach l u d o w y c h , w m a g i i , lecznictwie, jako ozdoby i t d . 8. Omówienie poszczególnych o d m i a n . 9. Szeroko omówiony p r o b l e m u d o m o w i e n i a (który był już zasygna­ l i z o w a n y w § 3). 14 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �210 ANNA KOWALSKA-LE WICKA Rzecz prosta, że p r z y o m a w i a n i u roślin dziko rosnących opis n i e uwzględnia i c h u p r a w y i u d o m o w i e n i a i że nie wszędzie materiał p o ­ zwala na równie pełne, encyklopedyczne p o t r a k t o w a n i e danego ga­ tunku. T e n przegląd roślin użytkowanych w układzie s y s t e m a t y k i b o t a ­ nicznej z a m y k a p a r u s t r o n n i c o w y wykaz roślin uszeregowany wedle ich przeznaczenia w k u l t u r z e indiańskiej. M a m y t u 3 g r u p y : 1) rośliny spożywane jako p o k a r m , 2) rośliny przemysłowe, 3) rośliny leczniczo-magiczne. W obrębie g r u p y 1 są: napoje, p r z y p r a w y , owoce, ziarna, rośliny strączkowe, korzenie i b u l w y . W g r u p i e 2 są: b a r w n i k i , g a r b n i ­ k i , rośliny włókniste, owoce, z których r o b i się naczynia, nasiona, z któ­ r y c h r o b i się p a c i o r k i , d r e w n o na w y r o b y i wreszcie — różne. Pod każdym z t y c h tytułów podano t y l k o n a z w y łacińskie roślin, szczegóły 0 n i c h można b o w i e m znaleźć w rozdziale p o p r z e d n i m . D r u g a część pracy, już m n i e j obszerna, to etnobotanika ujęta w t e r ­ m i n a c h chronologii k u l t u r o w e j . Poza epoką przedrolniczą, która p o ­ t r a k t o w a n a jest łącznie d l a całego P e r u (zapewne dlatego, że z tego czasu nie m a m y znalezisk szczątków roślinnych), a u t o r k a przyjęła podział t e j części pracy na rozdziały, wedle k r a i n geograficznych, które pokrywają się na t y m terenie z p r o w i n c j a m i k u l t u r o w y m i . M a m y t a m więc 4 rozdziały: wybrzeże P a c y f i k u północne, centralne, południowe 1 krainę gór. W obrębie każdego z n i c h obowiązuje układ chronologicz­ n y . Ta część p r a c y i n f o r m u j e nas, w j a k i m czasie w każdym z t y c h regionów pojawiały się jakie rośliny i co w i e m y o i c h użytkowaniu. Całość pracy z a m y k a podsumowanie, gdzie a u t o r k a raz jeszcze, już zupełnie syntetycznie, o m a w i a p r o b l e m użytkowania roślin w przedkol u m b i j s k i m P e r u , ujmując zagadnienie chronologicznie, ale ogólnie dla całego P e r u . Dzięki t a k i e m u ujęciu uzyskuje ona t r z y p r z e k r o j e — t r z y spojrzenia na to samo zagadnienie. W części pierwszej jest to spojrze­ nie botaniczne, w części d r u g i e j rośliny użytkowe ujęto geograficznie wedle p r o w i n c j i k u l t u r o w y c h , w p o d s u m o w a n i u zaś chronologicznie. Pracę uzupełnia bogaty dział i l u s t r a c y j n y : r y s u n k i roślin i zdjęcia f o ­ tograficzne c e r a m i k i peruwiańskiej przedstawiające różne części roślin użytkowych, zwłaszcza i c h b u l w y i owoce jadalne. Uzupełnieniem ca­ łości jest b i b l i o g r a f i a i indeks nazw roślin, k u l t u r i miejscowości. Praca T o w l e poza t y m , że dzięki sposobowi ujęcia zagadnienia i swej k o n s t r u k c j i może n a m posłużyć za przykład p r a c y etnobotanicznej, m a jeszcze t e n w a l o r , że opracowana jest n i e z w y k l e starannie i wyczerpująco. A u t o r k a starała się dotrzeć do w s z y s t k i c h istniejących zbiorów archeologicznych, wykorzystać dostępne źródła historyczne i etnograficzne oraz dać pełny obraz dzisiejszej w i e d z y botanicznej o o m a w i a n y c h w swej książce roślinach. Z a w a r t e t a m wiadomości o po- �ETNOBOTANIKA 211 chodzeniu, właściwościach, h i s t o r i i u d o m o w i e n i a roślin mogą posłużyć nam za rodzaj encyklopedii, a b i b l i o g r a f i a każdego z gatunków zawiera wszystkie podstawowe prace, j a k i e ukazały się na t e n t e m a t do 'roku w y d a n i a książki. P r z y t y m godna naśladowania jest ogromna zwięzłość i oszczędność słów cechująca autorkę (przy pełnej jasności i obrazo­ wości wykładu), która pozwala j e j p r z y t a k stosunkowo n i e w i e l k i e j objętości książki dać pełny i wyczerpujący obraz zagadnienia. W Polsce, j a k już wspomniałam, prac etnobotanicznych w ścisłym tego słowa znaczeniu nie mieliśmy dotąd zupełnie. Istniało b o w i e m i nadal istnieje ścisłe rozgraniczenie pomiędzy p r a c a m i botaników a p r a c a m i historyków k u l t u r y . Botanicy, jeśli n a w e t współpracują z h i ­ s t o r y k a m i k u l t u r y — a taka współpraca coraz żywiej się r o z w i j a — ograniczają się do oznaczenia gatunków i o d m i a n , najczęściej k o p a l n y c h szczątków roślin, w n i o s k i n a t u r y k u l t u r o w e j pozostawiając archeologom. W t e j c h w i l i istnieją 3 i n s t y t u c j e botaniczne współpracujące z archeo­ logią. Jest to przede w s z y s t k i m P r a c o w n i a Paleobotaniczna I H K M P A N w Poznaniu, której założycielem był zmarły w 1962 r. prof. K o n s t a n t y M o l d e n h a w e r , a którego dzieło k o n t y n u u j e dr M e l a n i a K l i c h o w s k a . Jej liczne p u b l i k a c j e stanowią bardzo cenne źródło dla e t n o b o t a n i k i . W K r a ­ k o w i e działają aż 2 ośrodki tego t y p u . J e d n y m z n i c h jest pracownia p r z y k r a k o w s k i m M u z e u m A r c h e o l o g i c z n y m , prowadzona przez d r W a n ­ dę Giżbert, która w s w y c h pracach poza b o t a n i c z n y m i oznaczeniami szczątków roślinnych stara się dawać również pewne nawiązania k u l ­ t u r o w e . D r u g i m z k r a k o w s k i c h ośrodków jest I n s t y t u t Botaniczny P A N , '^dzie pracuje szereg osób: prof, dr A n d r z e j Środoń, d r Wanda K o p e rowa, dr K r y s t y n a W a s y l i k o w a i i n n i . Specjalnością tego zakładu jest badanie k o p a l n y c h pyłków roślinnych i na i c h podstawie odtwarzanie obrazu roślinności naszych ziem w przeszłości (ale zajmują się o n i rów­ nież badaniem i n n y c h k o p a l n y c h szczątków roślinnych). Badania pył­ ków prowadzą do bardzo interesujących i zupełnie n o w a t o r s k i c h w n i o ­ sków. Ukazują one interwencję człowieka poprzez zarejestrowanie z m i a n w zespole gatunków roślin. Okazuje się, że z m i a n y w jakości i w z a ­ j e m n y m stosunku ilościowym pyłków różnych roślin da się powiązać, zwłaszcza dla czasów późniejszych, z k o n k r e t n y m i f a k t a m i h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w y m i , j a k n p . posuwanie się osadnictwa rolnego w głąb l a ­ sów, założenie h u t , dla których użytku zaczęto dewastować lasy, i t d . Wszystko to j e d n a k nie są prace etnobotaniczne, lecz prace bota­ niczne, choć robione z myślą o w y k o r z y s t a n i u i c h przez historyków kultury. Do e t n o b o t a n i k i od i n n e j s t r o n y zbliżają się prace naszych r o l n i ­ ków. C i jednak zajmują się wyłącznie roślinami u p r a w n y m i , i to i c h współczesnością. T a m nawet, gdzie monografie roślin u p r a w n y c h p o - �ANNA 212 KOWALSKA-LEWICKA przedzają wstępy historyczne traktujące m . i n . o dziejach i c h u d o m o ­ w i e n i a , rozejścia się, t w o r z e n i a n o w y c h o d m i a n w przeszłości i t d . , są one na ogół ujęte bardzo ogólnikowo, oparte na obcych opracowaniach, często mają zgoła c h a r a k t e r p o p u l a r n o n a u k o w y , m i m o naukowości d a l ­ szej części pracy. O d s t r o n y n a u k h u m a n i s t y c z n y c h najbliższe etnobotanice są niektóre prace archeologiczne. N a ogół j e d n a k są to monografie p e w n y c h k u l t u r , epok czy stanowisk, które zagadnienie użytkowania roślin u p r a w n y c h l u b dziko rosnących traktują jako jeden z elementów składających się na całość o d t w a r z a n e j przez n i c h k u l t u r y . N a czoło prac archeologicz­ n y c h , z p u n k t u widzenia i c h związku z etnobotaniką, w y s u w a się praca H e l e n y Burchardówny, Rośliny uprawne w pradziejach Polski . Autor­ k a wzięła jako t e r e n dzisiejszy obszar państwa polskiego, jako epokę — czasy o d n e o l i t u po okres wczesnohistoryczny, a jeśli chodzi o dobór roślin, ograniczyła się do 16 gatunków roślin u p r a w n y c h , w t y m 14 roślin spożywanych i 2 przemysłowych. Prócz obszernego, w y c z e r p u ­ jącego wstępu o h i s t o r i i badań n a d roślinami u p r a w n y m i w pradziejach, daje ona pełny i n w e n t a r z p o l s k i c h znalezisk szczątków roślinnych (do r o k u w y d a n i a pracy), ustawiając go wedle gatunków roślin, a w i c h obrębie chronologicznie. Następnie s y n t e t y c z n i e o m a w i a pochodzenie każdego z gatunków, wedle tego samego porządku co i c h i n w e n t a r z . Pracę z a m y k a syntetyczne ujęcie historyczne roślin u p r a w n y c h w p r a ­ dziejach P o l s k i oraz ostateczne w n i o s k i , w których d l a każdej epoki archeologicznej podaje, j a k i e g a t u n k i były już w t e d y znane i u p r a ­ wiane. Wyczerpująca b i b l i o g r a f i a (59 pozycji) zamyka całość. 3 Praca Burchardówny zasługuje na szczególną uwagę, gdyż jest ona najbliższa, z w s z y s t k i c h dotychczasowych opracowań polskich, pełnemu ujęciu etnobotanicznemu. J e j wartość leży i w t y m , że opracowana jest bardzo starannie, z doskonałą znajomością zagadnienia, zarówno od s t r o n y botanicznej, j a k i archeologicznej — a t a k i e połączenie n i e jest u nas częste. Niestety etnografia polska niało u w a g i poświęciła użytkowaniu przez człowieka roślin. Bardzo wiele materiałów do tego zagadnienia z n a j d u ­ je się w różnych pracach etnograficznych, ale p r a w i e n i g d y rośliny j a ­ ko t a k i e n i e stanowią głównego i c h t e m a t u . W szczególności uwaga t a odnosi się do ostatniego dwudziestopięciolecia. Pierwszą, i j a k dotąd jedyną w polskiej l i t e r a t u r z e , pracą ściśle etnobotaniczną jest rozprawa M a r i i Henslowej, Rośliny dziko rosnące w kulturze ludu polskiego. A u t o r k a ograniczyła się do 5 rodzai roślin: 3 H. B u r c h a r d ó w n a , Archeologiczny", t. 9: Rośliny 1953, z. uprawne w 2 — 3 , s. 153—176. pradziejach Polski, „Przegląd �ETNOBOTANIKA 213 Chenopodium, Atriplex, Urtica, Rumex i Sambucus, a w i c h obrębie uwzględniła g a t u n k i , j a k i e napotkano w badaniach archeologicznych i do j a k i c h znajdują się materiały w A r c h i w u m Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego. Uwzględniła również literaturę botaniczną, słowniki języka polskiego i niektóre pozycje etnograficzne o wartości źródła. Układ pracy Henslowej podobny jest do tego, j a k i z n a j d u j e m y w książ­ ce T o w l e . Także t u t a j został o n p o d y k t o w a n y systematyką botaniczną z t y m , że n a wstępie każdego z o m a w i a n y c h rodzai roślin znajduje się tablica z w y k a z e m występujących w e florze polskiej gatunków każdego rodzaju. P r z y każdym g a t u n k u ; w osobnych r u b r y k a c h , zaznaczono zna­ leziska archeologiczne i r e g i o n y P o l s k i , gdzie jest o n użytkowany współ­ cześnie. Po t y m przeglądzie bazy materiałowej przychodzi d i a g r a m s y s t e m a t y k i botanicznej danego r o d z a j u . Wreszcie następuje przegląd poszczególnych jego gatunków, a w obrębie każdego z n i c h omawiane są: a) c h a r a k t e r y s t y k a botaniczna rośliny; b) środowisko występowania i zasięg; c) ludowe nazewnictwo rośliny, jego zasięg i etymologia; d) użytkowanie (współczesne j a k o : pożywienie powszechne, głodowe, zwyczajowe i d l a zwierząt, zastosowanie przemysłowe, zastosowanie w lecznictwie i m a g i i , r o l a w obrzędach i w l i t e r a t u r z e l u d o w e j ) ; e) zna­ jomość i użytkowanie rośliny w przeszłości. T a k o m a w i a n y gatunek po g a t u n k u stanowi t r z o n pracy. W n i o s k i znajdują się w krótkim za­ kończeniu. A u t o r k a stara się t a m podkreślić, j a k wszechstronnie umiano w k u l t u r z e l u d o w e j wykorzystać właściwości roślin dziko rosnących. Wyraźnym celem pracy jest również dostarczenie archeologom etno­ graficznego materiału porównawczego, który ułatwiłby i m interpretację użytkowania z n a j d o w a n y c h w w y k o p a l i s k a c h roślin. Praca Henslowej m a stosunkowo wąski zakres i wąską bazę m a t e ­ riałową, co zresztą a u t o r k a wyraźnie podkreśla. N i e m n i e j w granicach, j a k i e sobie zakreśliła, daje ona opracowanie bardzo sumienne i ścisłe n a u k o w o . N i e chodzi n a m j e d n a k w t y m w y p a d k u a n i o bazę m a t e r i a ­ łową r o z p r a w y Henslowej, a n i o j e j zakres. Wartość t e j p r a c y leży w j e j p i o n i e r s k i m charakterze, w t y m , że Henslowa jest pierwszą a u t o r ­ ką polską, która podjęła się p r z y g o t o w a n i a p u b l i k a c j i etnobotanicznej w ścisłym tego słowa znaczeniu i wykonała to poprawnie, wedle n o ­ woczesnych zasad pracy etnobotanicznej. Należałoby sobie życzyć, żeby a u t o r k a kontynuowała rozpoczęte przez siebie dzieło i żeby znalazła naśladowców. Na zakończenie tego szkicu i n f o r m a c y j n e g o pragnę zwrócić uwagę, że w polskiej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j zawarte są bardzo bogate m a t e ­ riały, z których mogłaby czerpać etnobotanika. Szukać i c h należy w l i ­ t e r a t u r z e etnograficznej — w monografiach regionów, miejscowości, działów k u l t u r y i t d . ; w pracach archeologicznych, gdzie rośliny o d k r y t e �214 ANNA KOWALSKA-LEWICKA w w y k o p a l i s k a c h doczekały sią l i c z n y c h opracowań materiałowych, j a k wreszcie w źródłach h i s t o r y c z n y c h : w starych ekonomikach (głównie jeśli chodzi o rośliny uprawne), a przede w s z y s t k i m w bezcennych dla etnobotanika herbarzach, p r a w d z i w e j k o p a l n i wiadomości o użytkowa­ n i u w przeszłości h o d o w a n y c h i dziko rosnących roślin. Jak bardzo i s t o t n a jest r o l a roślin w życiu i k u l t u r z e człowieka, a zwłaszcza w k u l t u r a c h o gospodarce zbliżonej do n a t u r a l n e j — tego t u t a j podkreślać n i e trzeba. Dlatego też istnieje u nas wyraźna potrzeba zającia sią etnobotanika, a przed a m a t o r a m i t e j d y s c y p l i n y otwierają się szerokie możliwości, nie mówiąc już o nęcącej p e r s p e k t y w i e j e j nowości w nauce polskiej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb4ace0fc4c25f6f853d6bf28afffb40.jpg 5aba5664c08f096b725627a88c1d1fdb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnograf przy pracy - Zygmunt Kłodnicki w trakcie badań terenowych / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kłudzie (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource etnograficzne badania terenowe ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia badacza Zygmunta Kłodnickiego w trakcie wywiadu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.28.IX_F.4.18.1_01 etnograf etnograficzne badania terenowe Kłudzie okolice Lipska wywiad etnograficzny Zygmunt Kłodnicki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf6e3f11b382be677e701dadfaaaadb9.pdf c9d626899156af713c414c059117c91f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5021 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource internet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4657 Title A name given to the resource Etnograf w cybermedynie / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.35-47 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jagiełło, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości ' Ewa A. Jagiełło UNIWERSYTET ŁÓDZKI Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości W śród badaczy społecznych dwudziestego wieku, będących świadkami ko­ lejnych, nieraz rewolucyjnych innowacji, raz po raz odżywał nurt tech¬ nologicznego determinizmu. Technologia przedstawiana bywała jako de¬ terminanta kulturowa, albo też - w ujęciach mniej radykalnych - jako istotny ele­ ment ludzkiego świata, który współdziała na zasadzie sprzężeń zwrotnych z syste­ mem kulturowym. Jak wskazuje Postman, każda innowacja technologiczna, ale zwłasz­ cza taka, która przyczynia się do zmiany sposobu komunikacji, wnosi ferment do kultury, języka, relacji społecznych: Telegraf i tania prasa zmieniły nasze rozumienie „informacji". Telewizja zmienia to, co niegdyś oznaczały terminy takie jak „debata polityczna", „wiadomości" i „opinia pub­ liczna". Komputer znów zmienia „informację". Pismo zmieniło to, co kiedyś rozumie­ liśmy przez „prawdę" i „prawo"; potem kolejnej zmiany dokonał druk, teraz telewizja, a w końcu komputer (...) Stare słowa ciągle wyglądają tak samo, używa się ich w tego samego rodzaju zdaniach. Ale znaczą coś innego (...) technika despotycznie włada naszą podstawową terminologią. Zmienia definicje „wolności", „prawdy", „inteligencji", „faktu", „mądrości", „pamięci", „historii". (Postman 1995: 17) Internet z całą pewnością wpisuje się w tę koncepcję rozwoju technologicznego, dzięki szerokiemu zasięgowi, gwarancji względnej anonimowości czy szczególnemu charakterowi interakcji w sieci, tworzy bowiem środowisko, w którym wykształcają się nowe wzory kulturowe, językowe i społeczne. Nie sposób zaprzeczyć, że Internet przez dwie dekady intensywnego rozwoju zdążył wrosnąć w krajobraz współczesności. Niezależnie, czy potraktuje się go jako nowy nośnik informacji, którego poprzednikami był druk, telefon, radio lub telewiz¬ ja, czy też jako nową przestrzeń społecznych interakcji, które podejmowane są na nie¬ znaną wcześniej skalę, zauważyć należy, że wnosi nowe jakości do kultury, życia spo¬ łecznego i osobistych doświadczeń użytkowników. Jednocześnie jako część współczes¬ nej kultury technologicznej, sam ewoluuje w szybkim tempie w określonym kierunku: �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 36 obejmuje coraz liczniejszą sieć użytkowników, mnoży zasoby, oferuje coraz więcej narzędzi o interaktywnym charakterze. Jak zauważa Robert Kozinets, w ciągu ostat­ niej dekady liczba użytkowników Internetu zwiększyła się na całym świecie - z czter­ dziestu pięciu milionów w 1996 roku do półtora miliarda w roku 2009. Ponadto zmie­ nia się sposób korzystania z Internetu - od biernego przeglądania zawartości we wczes¬ nych latach dziewięćdziesiątych, do aktywnej komunikacji i możliwości wpływania na zawartość sieci w pierwszej dekadzie obecnego stulecia. Wedle minimalnych ra¬ chub przynajmniej sto milionów ludzi na świecie nawiązuje w Internecie relacje z in¬ nymi, rozrastające się szybko portale społecznościowe w rodzaju Twittera, Facebooka czy rodzimej Naszej klasy są przestrzenią licznych interakcji, które stanową ważną część społecznych doświadczeń użytkowników. Ludzie w Internecie szukają nie tylko informacji, ale realizują istotne potrzeby społeczne - łączą się w grupy podzie­ lające zainteresowania, przekonania lub wartości, popierają i rozpowszechniają idee, w które wierzą lub zwalczają takie, które uznają za szkodliwe, kreują własny wize¬ runek, oceniają innych i sami poddają się ocenie, publikują teksty, obrazy i filmy, dys­ kutują, uprawiają różne formy społecznej wymiany, romansują i podejmują cały sze­ reg innych aktywności, których nie sposób tu wymienić (por. Kozinets 2010: 2-15). Wo­ bec zasięgu cyberświata oraz rozległości ludzkich cyberdziałań, część badaczy nie po¬ zostaje obojętna, poddając te złożone zjawiska i procesy refleksji antropologicznej. Tworzenie subdyscypliny naukowej, czy po prostu nowej specjalizacji w ramach szerszego kierunku, obarczone jest ryzykiem niepowodzeń i błędów. Te ostatnie jed¬ nak z perspektywy czasu często okazują się trampoliną, od której odbijają się kolejni badacze, by dokonywać nowych odkryć i bardziej udanych analiz. Internet jest ob¬ szarem trudnym, przede wszystkim z uwagi na ów nieustannie i szybko zmieniający się charakter. Zanim dokonana zostanie naukowa eksploracja jakiegoś jego aspektu, pojawiają się zupełnie nowe sposoby obecności ludzi i kultury w cyberświecie, co po¬ ciąga za sobą konieczność dostosowywania narzędzi i strategii badawczych. Dobrym przykładem jest relacja tekstów, obrazów i dźwięków. O ile jeszcze dekadę wstecz mo­ żliwości związane z audiowizualnością były stosunkowo ograniczone, obecne narzę¬ dzia internetowe pozwalają na swobodną manipulację dźwiękiem i obrazem. Dzięki udoskonalonej technice użytkownicy są nie tylko odbiorcami, ale również nadzwy¬ czaj płodnymi twórcami treści audiowizualnych w sieci, i ten rodzaj komunikacji mię¬ dzyludzkiej w widoczny sposób przybiera w Internecie na sile. Niezaprzeczalnie Internet stwarza dla etnografa niezwykłe możliwości - pozwala na stałe prowadzenie obserwacji zdarzeń, interakcji i znaczeń generowanych w od¬ ległych i zróżnicowanych kulturowo przestrzeniach, które skumulowane pojawiają się w sieci. Zastanowić się jednak wypada nad ograniczeniami wynikającymi cho¬ ciażby z charakteru relacji pomiędzy badaczem i „terenem". Z pewnością istotnym dla rozpoczęcia etnograficznych badań w Internecie jest zdefiniowanie związku pomię¬ dzy rzeczywistością off-tine i on-tine, bowiem - w zależności od przyjętej koncepcji - przesuwać się może „środek ciężkości" projektu badawczego. A zatem, uwzględ¬ niając wzajemne powiązania pomiędzy tym co dzieje się w Internecie i poza nim, podjąć można badania nad relacją między nową technologią a kulturą współczesną oraz jej przemianami. Można również patrzeć na skondensowane w sieci treści (ale też działania, interakcje i inne), jako na manifestacje i reprezentacje owej kultury. Wresz¬ cie badania w sieci mogą stanowić część szerzej zakrojonego projektu - w tym wy¬ padku obserwacja tego, co dzieje się on-line stanowi uzupełnienie działań podejmo¬ wanych przez etnografa w tradycyjnie pojmowanym terenie. Możliwe jest jednakże �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości potraktowanie cyberprzestrzeni jako sfery autonomicznej. Wówczas z powodzeniem poszukiwać można zjawisk występujących wyłącznie w sieci lub przybierających w Internecie szczególny, odrębny od rzeczywistości off-line wyraz. Obecność etnografa w Internecie może mieć bierny lub aktywny charakter. W pierw­ szym przypadku badacz poprzestaje na obserwacji, nie wchodząc w interakcje z oso¬ bami obecnymi w sieci, zaś zgromadzone dane poddaje jednemu z wariantów etno¬ graficznej analizy zawartości. W tym wypadku ograniczone są możliwości pozyskiwa¬ nia informacji, z drugiej jednak strony badacz nie wpływa na badaną rzeczywistość, a zatem - po części przynajmniej - zniwelowany zostaje problem wymuszenia da­ nych. Druga postawa polega na aktywnym uczestniczeniu w życiu społeczności wir¬ tualnych, zabieraniu głosu na forach oraz nawiązywaniu bliższych kontaktów z inter¬ nautami w celu uzyskania dodatkowych wiadomości. Strategii takiej mogą towarzy­ szyć wywiady i ankiety przez Internet. Niezależnie od wyboru podejścia, postuluje się pełnąjawność - etnograf powinien sygnalizować swoją obecność, przedstawiać w mia¬ rę możliwości cele badania oraz sposoby wykorzystania pozyskanych w Internecie danych. Jeżeli niemożliwym staje się dotarcie do wszystkich uczestników, których skład jest przecież zmienny, należy informować o planach i intencjach badawczych ad¬ ministratorów stron (por. Cavanagh 1999, Kozinets 2009). W badaniach on-line pojawia się również problem ze sprecyzowaniem podmiotu badania. Charakter medium skazuje na brak pewności, na ile badania hipertekstu są równocześnie badaniami ludzi. Z tym z kolei ściśle związana jest kwestia tożsamo­ ści osób w badaniu uczestniczących - brak kontaktów twarzą w twarz z „rozmówcą" zmusza do zastanowienia nad koniecznością (lub jej brakiem) identyfikacji bada¬ nych czy stosowania charakterystyk społecznych. Badania etnograficzne w sieci - jak każda subdyscyplina - niosą nowe perspektywy, ale również mają swoje ogranicze¬ nia. Stąd konieczność obrania odpowiedniego przedmiotu zainteresowań i rozważny dobór narzędzi badawczych. W niniejszym artykule pragnę podzielić się refleksjami towarzyszącymi etnogra¬ ficznym badaniom nad cyberspołecznościami muzułmańskimi, a zwłaszcza zatrzymać się przy dwóch wzmiankowanych wyżej zagadnieniach - Internetem jako terenem ba¬ dań oraz kwestią tożsamości ludzi, którzy uczestniczą w tego rodzaju projekcie. Tradycyjne etnograficzne badania terenowe nad światem islamskim, siłą rzeczy, prowadzone są w społecznościach zlokalizowanych. Bada się fragmenty islamskie¬ go świata, przypisane do miejsca części składowe muzułmańskiej ummy, w ich na¬ turalnym środowisku. Internet stwarza odmienne możliwości, pozwala bowiem na ignorowanie przestrzeni fizycznej i istniejących w tej przestrzeni granic, dzięki cze¬ mu społeczności muzułmańskie w Internecie ukształtowane są w odmienny sposób. W sieci możemy obserwować nietypowe dla prawdziwego świata spotkania pro¬ wadzące do zderzania różnych wizji szeroko pojętego islamu. Jeżeli przyjąć, że Internet jest terenem, to ma on odmienną naturę. Uderza nagro¬ madzenie zdarzeń, ich intensywność oraz fakt, że każdy cyfrowy epizod podlega re¬ jestracji. Obserwacje w prawdziwym terenie są uwarunkowane sposobem naszego postrzegania, ten zaś skazuje badacza na częściową przynajmniej porażkę. Każdy, kto prowadził badania terenowe, najprawdopodobniej doświadczył frustracji płynącej z ulotności rzeczywistych zdarzeń i niemożności ich zarejestrowania w całej złożo¬ ności i rozległości (również tej przestrzennej). Ten problem po części zostaje rozwią¬ zany w cyberbadaniach. Dzięki symultanicznemu charakterowi interakcji z jednej stro¬ ny oraz zasadzie stałej rejestracji zasobów z drugiej, Internet stanowi płaszczyznę �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 38 pośrednią pomiędzy tym, co dzieje się tu i teraz, a tym co zdarzyło się w przeszłości i dociera do badacza w formie źródeł zastanych. W porywie cyberentuzjazmu można by przyjąć, że w tej sytuacji etnografjest wreszcie w stanie objąć całe czasoprzestrzenne bogactwo terenu. Ajednak nasuwa się ważne zastrzeżenie - fragmentaryczność i ogra¬ niczenia w badaniach internetowych pojawiają się w nieco innej formie. Zaostrzeniu podlega prawidłowość, z którą po części w tradycyjnym terenie również można się spotkać: widzimy przede wszystkim to, co nam pokazano - możliwości eksplorowa¬ nia „terenu" zamykają się w ramach świata przedstawionego, zaś weryfikacja praw¬ dziwości owego świata jest w Internecie znacznie trudniejsza niż w trakcie tradycyj¬ nych badań. Nawet nawiązanie relacji z forumowiczami - a więc łączenie analizy za¬ wartości z aktywną obecnością etnografa w sieci - nie daje gwarancji przełamania tego ograniczenia. Inną kwestią odnoszącą się bezpośrednio do badań nad islamem w sieci jest zasięg Internetu, który określany bywa jako medium globalne. Tymcza¬ sem badacze wskazują na nierównomierny dostęp ludzkości do sieci (por. m.in. Baym 1998, Castells 2008, Kozinets 2009), stawiając pod znakiem zapytania ową globalność. Różnice przebiegają wzdłuż granic społecznych, państwowych i geograficz¬ nych. Nancy Baym pisze o klasie średniej, która kształtuje trzon kultury Internetu. Dane publikowane na w serwisie Internetworldstats (www.internetworldstats.com) wskazują jednoznacznie na nierównomierny dostęp do Internetu populacji zamiesz¬ kujących różne kontynenty - od przodującej w tej dziedzinie Ameryki Północnej (76.2% populacji), poprzez Australię/Oceanię (60, 8%) i Europę (53%), po Amerykę Południową (36, 5%), Azję (20, 1%) czy Afrykę (8,7%). Kwestia nierównomierności dostępu do Internetu jawi się z jeszcze większą ostrością, jeśli zważyć na liczbę lud¬ ności zamieszkującej poszczególne kontynenty. Z tych bardzo ogólnych danych można wyciągnąć łatwe do przewidzenia wnioski: liczba użytkowników Internetu jest wyższa na obszarach ekonomicznie i technologicznie lepiej rozwiniętych, a ponadto w tej dziedzinie dominują regiony anglojęzyczne. Wypada zatem stwierdzić, że In¬ ternet zawiera jedynie potencję globalności, ale wciąż medium globalnym nie jest. Jednocześnie jednak godzien podkreślenia jest kierunek zmian - w latach 2000-2009 dostęp do Internetu wzrósł na poszczególnych kontynentach od 129, 6% w Ameryce Północnej do 1.176,8% na Bliskim Wschodzie. Każdy rok przynosi innowacje, wzrasta również popyt na usługi telefonii mobilnej w zakresie dostępu do sieci. W wie¬ lu miejscach świata Internet zespolony jest wyraźniej z systemem edukacji, więc liczba użytkowników będzie się stopniowo powiększać - na niektórych przynajmniej ob¬ szarach - wraz ze zmianą pokoleniową. Przypuszczać zatem należy, że cybertechno¬ logie są na tyle rozległym i opłacalnym biznesem, a zarazem wielofunkcyjnym me¬ dium, że rozpowszechniać się one będą na świecie w stosunkowo szybkim tempie. Nadal pozostaje problemem bariera względnej zamożności i wykształcenia, z tym, że jest to bariera stara jak świat. Wydaje się również, że demokratyzacja dostępu do sfery publicznej poprzez Internet jest zauważalna. Internet staje się medium poprzez które swoje poglądy komunikują grupy marginalne czy kontestujące społeczno-polityczną rzeczywistość - a więc takie, które poza siecią mają ograniczone możliwości wyra¬ żania wyznawanych poglądów. Do głosu na przykład dochodzą blogerzy, którzy oprotestowują lokalny, często bardzo restryktywny obyczajowo lub politycznie świat - przyk¬ ładu dostarcza słynny blog Egipcjanina - Waela Abbasa, który walczy z łamaniem praw człowieka w jego kraju. W kontekście powyższych rozważań warto spojrzeć na problem użytkowania Internetu przez społeczności muzułmańskie. Oczywiście i tu ważny jest kontekst „państwowo-geograficzny" - z dużym prawdopodobieńst¬ wem wystąpią różnice pomiędzy poszczególnymi krajami zamieszkiwanymi przez �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 39 muzułmanów. Badacze zjawiska wskazują jednak na fakt, że w większości krajów arabskojęzycznych istnieje jakaś forma kontroli państwowej lub cenzury. Jak przyta­ cza Abdalla Uba-Adamu (2002): Rządy posługują się różnymi środkami, aby ograniczyć przepływ informacji on-line. Arabia Saudyjska, Jemen i Zjednoczone Emiraty Arabskie cenzurują treści poprzez ser­ wery Proxy (...), aby filtrować i blokować określoną zawartość. W wielu państwach, włączając Jordanię, opodatkowanie i polityka w zakresie telekomunikacji utrzymują ceny usług internetowych na wysokim poziomie, co sprawia, że pozostają one poza finan­ sowym zasięgiem wielu osób (...). Tunezja stworzyła najbardziej szczegółowy w regio­ nie system legislacyjny dotyczący Internetu, który po części został zaprojektowany po to, by poddać kontroli wszystkie krytyczne wobec rządu treści. W większości państw, gdzie nie zostało stworzone prawo internetowe, prawne lub po prostu istniejące ograniczenia wolności słowa i prasy mają wpływ na to, co pojawia się on-line, szczególnie na pub¬ licznych forach i czatroomach. Duża uwaga w państwach islamskich przykładana jest do portali społecznościowych, gdzie pojawia się wiele treści antyislamskich lub po prostu kontrowersyj¬ nych dla pobożnych muzułmanów. Za szczególnie niebezpieczne uznawane bywa Youtube, gdzie obraz uwiarygodnia zamierzony przekaz. Ten portal blokowany był już między innymi przez Indonezję, Turcję, Iran i Pakistan. Ostatnie dni przyniosły nowe informacje dotyczące Pakistanu, gdzie odbyła się manifestacja fundamentalistycznie zorientowanych studentów przeciwko Internetowi jako źródłu obraźliwych treści dotyczących islamu. Równolegle rząd Pakistański odciął dostęp do portali Facebook i Youtube (www.wyborcza.pl). Ajednak muzułmańskie portale rozrastają się w Internecie i większość z nich ofe­ ruje wersję arabską przekazywanych treści. Uznać zatem można, że choć w wielu is¬ lamskich krajach dostęp do Internetu może być ograniczony, zaś zawartość podlega cenzurze, jest to uczęszczane miejsce spotkań i wymiany idei muzułmanów z różną historią, poglądami czy przynależnością społeczną i państwową. Obserwacje czynione w muzułmańskim portalu społecznościowym Islamicity.com są częścią zaplanowanych, szerszych badań porównawczych nad internetowym dys¬ kursem o islamie w językowym środowisku anglo- i frankofońskim. Poczynając od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, na mocy tendencji powstałej w Stanach Zjed¬ noczonych, muzułmanie coraz wyraźniej zaznaczali w Internecie swoją obecność. Zjawisku temu przydano ogólną etykietę „cyberislamu". Tymczasem treści, które za tą etykietą stoją, są bardzo złożone i zróżnicowane - mają wydźwięk religijny, spo­ łeczny, psychologiczny i polityczny. Istotnym kontekstem cyberislamu - zwłaszcza jeśli chodzi o społeczności posługujące się językami europejskimi - jest Zachód i jego agresywnie promowane w świecie idee. Muzułmanie na różne sposoby uwikłani są w konflikt wartości i często dokonywać muszą trudnych wyborów - pomiędzy trady¬ cyjną, zdeterminowaną przez religię obyczajowością i moralnością, a zlaicyzowaną, zachodnią rzeczywistością, w której albo żyją, albo stykają się z nią bardziej pośred¬ nio dzięki procesom globalizacji, rozwojowi turystyki, ekspansji ideologicznej i działa¬ niom wojennym. Stosunek do Zachodu, jego zdobyczy i wartości legł u podstaw wyk¬ ształcenia się dwóch przeciwstawnych kierunków w myśli muzułmańskiej (i ich po¬ chodnych) - modernizmu oraz fundamentalizmu. Internet odzwierciedla ten problem, 1 1 Bezpośrednią przyczyną tej decyzji podjętej w maju 2010 roku był ogłoszony na Facebooku konkurs na najbardziej udaną karykaturę Mohammada. Konkurs z kolei był zainspirowany pogróżkami kierowanymi w stronę twórców South Park, którzy przedstawili, nie pierwszy raz zresztą zadzierając z fundamentalistycznie nastawionymi muzułmanami, Proroka przebranego za pluszowego niedźwiadka. �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 40 ale zauważmy, że również może kształtować, pobudzać lub tonować określone postawy. W wirtualnej przestrzeni upowszechnia się wiadomości o islamie, prowadzi działal¬ ność misyjną, można tu dokonać konwersji i zdać z niej relację, zaaranżować małżeń¬ stwo, uczyć się języka arabskiego albo znaleźć pomoc w pamięciowym przyswojeniu wersetów Koranu. Każdy z trzech głównych nurtów islamu - sunnici, szyici i sufici - wyraźnie zaznacza własną obecność w sieci. Swoje przekonania promują w Interne¬ cie fundamentaliści, moderniści, polityczni dysydenci, zaś doświadczeniami religij¬ nymi i życiowymi dzielą się neofici, apostaci, tradycjonalistki, integryści i feministki, muzułmańscy poeci i wielu innych, posługując się nie tylko tekstem, ale coraz powszech­ niej również przekazem filmowym . Tu - podobnie jak w meczecie - można „uczest­ niczyć" w piątkowym nabożeństwie czy wysłuchać kazania. Jak wspomniałam, trady¬ cyjne społeczności lokalne skupiają się wokół meczetu, w którym działa konkretny imam. Choć jego autorytet związany jest z pełnioną funkcją, to jednocześnie daje on świadectwo własną osobą i życiem. Tymczasem w Internecie pojawiają się wirtualne postaci cyberimamów, działających w oderwaniu od tradycyjnego środowiska społecz¬ nego. Dzięki nim w sieci ścierają się rozmaite poglądy i interpretacje, które przez po¬ jedynczych imamów przedstawiane być mogą jako obowiązujące w islamie. Działal¬ ność takich osób stanowić może konkurencję dla lokalnych kaznodziejów pozbawio¬ nych równie dużej charyzmy czy umiejętności retorycznych. To z kolei może prowa¬ dzić do rozluźnienia ścisłej zależności pomiędzy jednostką a lokalną społecznością i jej orientacją religijną. Z drugiej strony cyberkaznodzieje nie podlegają tak ścisłej społecz¬ nej kontroli, co z pewnością niekorzystnie odbija się nieraz na ich rzetelności i wiary¬ godności. Rosnąca popularność aktywności religijnej on-line, zwłaszcza wśród młodzie­ ży wzbudza wśród niektórych entuzjazm, wśród innych niepokój i sprzeciw, który wią¬ że się z obawą, że ta pośrednia forma uczestnictwa rozpowszechni się zanadto i za¬ cznie wypierać tradycyjne zgromadzenie religijne (por. El-Tahawy 2008). Przestrzeń wirtualna ma eksterytorialny i międzykulturowy charakter, staje się miejscem, gdzie przecinają się różne ścieżki ideologiczne, a przedstawiciele rozleg¬ łego świata islamu wchodzą ze sobą w interakcje. Społeczności muzułmańskie w sie¬ ci czy cyberislam nie są bytami autonomicznymi, w sposób oczywisty odwołują się do zewnętrznej rzeczywistości, równocześnie jednak w cyfrowej przestrzeni z racji jej charakteru pojawiają się tendencje i zjawiska nietypowe dla świata muzułmańskiego. Rozważmy dwa istotne aspekty tego zagadnienia. Po pierwsze, kluczem do konstru¬ owania omawianych cyberspołeczności muzułmańskich nie jest lokalność, a wspólny, zachodni język (nawet jeśli to język drugi) oraz identyfikacja z konkretnym odłamem islamu, co w wyraźny sposób odróżnia je od społeczności muzułmańskich. Jest to znacząca różnica, która rzutuje na sposób postrzegania w tym konkretnym przypadku relacji on-line/off-line. W świecie islamu funkcjonuje ogromne ideowe rozczłonko¬ wanie i znaczny, etnoregionalnie uwarunkowany synkretyzm kulturowy. Niejedno¬ rodna muzułmańska społeczność rozsiana po całym świecie dodatkowo dzieli się na autochtonów żyjących w poszczególnych regionach świata muzułmańskiego oraz na imigrantów mieszkających w Europie czy Stanach Zjednoczonych. Na przykład wed¬ ług badań przeprowadzonych przez Centrum porozumienia chrześcijańsko-muzułmańskiego działającego przy Uniwersytecie w Georgetown amerykańscy muzułma¬ nie pochodzą z osiemdziesięciu różnych krajów, co wiąże się z rozbiciem kulturo¬ wym i ideologicznym tej zbiorowości. Wedle Marty Widy (2005), która prowadziła 2 2 Rzecz jasna, wystąpienia poszczególnych kaznodziejów utrzymane są w różnej formie - od zapal¬ czywych, bardzo poważnych kazań niektórych imamów po pełne absurdalnego nieraz humoru prezenta¬ cje w stylu Baba Alego popularnego na Youtube (por. www.ummafilms.com). �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 41 badania wśród francuskich muzułmanów, pochodzący z różnych części świata mu¬ zułmanie koncentrują się wokół własnych meczetów, co również wiąże się z prze¬ strzeganiem odmiennych, bo związanych z różnymi tradycjami prawnymi, obrządków religijnych. Społeczność muzułmańską we Francji dzieli również światopogląd - od radykalizmu, poprzez mistycyzm do ludowego islamu. Druga płaszczyzna porównania to restryktywność muzułmańskiego świata prze¬ ciwstawiona anonimowości Internetu. Dzięki możliwości ukrycia się za nickiem i awatarem, Internet pozwala na pełniejszy udział różnych grup w życiu religijnym i reli¬ gijnych dysputach oraz poszerza repertuar tematów, które podejmowane są z większą swobodą. Prawidłowość ta w szczególny sposób dotyczy ludzi młodych i kobiet, któ¬ re mogą bardziej otwarcie niż w lokalnych środowiskach wygłaszać własne opinie, zasięgać rady, prosić o wsparcie czy kontaktować się z obcymi mężczyznami. W piś¬ miennictwie amerykańskim zjawisko aktywizacji kobiet muzułmańskich w Interne¬ cie zyskało nazwę syndromu „cyberfatimy". W sieci ujawniają się również grupy, które przez konserwatywne społeczności muzułmańskie są odrzucane, marginalizo¬ wane lub ciążą na nich sankcje. Należą do nich między innymi homoseksualiści mu¬ zułmańscy czy apostaci, którzy tworzą odrębne strony i portale, gdzie dzielą się życio¬ wymi doświadczeniami czy spostrzeżeniami na temat islamu oraz tworzą wirtualne grupy wsparcia. Demokratyczność, eksterytorialność i multikulturowość cyberislamu, podyktowana charakterem medium - stanowi również o jego sile ideologicznej, która może przekładać się na rzeczywistość off-line. Jak wspominałam wcześniej, w tym artykule pragnę przedstawić próbę etnogra¬ ficznej eksploracji jednego z licznych portali muzułmańskich, zwanych czasami cybermedynami. Posłużyłam się jedną z wielu wersji „etnograficznej analizy zawartości" (ethnographic content analisys - ECA), zaproponowaną przez Davida L. Altheide. Oto najważniejsze postulaty oddające ramy tego modelu, którego autor inspiracji po¬ szukuje m.in. w teorii ugruntowanej: Etnograficzna analiza zawartości opiera się na założeniu, że możliwe jest takie prowadzenie badań różnego rodzaju źródeł zastanych, aby odzwierciedlały one za¬ sady etnograficznej pracy terenowej. Celem takiej analizy może być zatem: pogłębiony opis pewnej społeczno-kulturowej rzeczywistości, odnalezienie związków pomiędzy jej elementami, a przede wszystkim odkrycie powtarzalnych wzorów działań lub znaczeń. Efekty społecz¬ nych interakcji czy też znaczenie ludzkich działań - obszary zainteresowań etno¬ grafii „terenowej" - mogą stać się przestrzenią badawczą w proponowanej tu perspektywie, przy czym każda cecha powinna być oglądana w kontekście innych, zaś analiza winna być dokonywana na drodze komparatywnej. Metoda ta również umożliwia zbieranie danych z różnych środowisk i łączną ich analizę - można zatem w duchu etnografii multisemiotycznej poddawać oglądowi teksty, obrazy, przekazy filmowe i dźwiękowe. Etnograficzna analiza zawartości ciąży wyraźnie ku podejściu indukcjonistycznemu. Dopuszcza się tu na wstępnych etapach pracy zbieranie możliwie szeroko roz¬ stawionych danych bez precyzyjnie ustalonego celu i zakresu, aby uwrażliwić się na teren. Badacz powinien być nastawiony przede wszystkim na odkrywanie, (w dalszej zaś kolejności pojawia się dopiero weryfikacja). Zbieranie danych, analiza i interpre¬ tacja nie są poukładanymi chronologicznie - w ścisłym i dyscyplinującym porządku - etapami pracy badawczej. Jej przebieg powinien mieć charakter kołowy i zwrotny, co zapobiega wymuszaniu danych, a jednocześnie sprzyjać rozszerzeniu kontekstu, �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 42 ściślejszemu wiązaniu spostrzeżeń z terenem i uzyskiwaniu coraz większej gęstości. Zbieranie danych powinno przeplatać się z konceptualizacją i rekonceptualizacją pro¬ blemu badawczego i analizą materiałów. Teren ma pozostawać otwarty, badacz zaś po¬ winien wykazywać dużą elastyczność i unikać sztywnych procedur. Uzbrojona w te założenia, które legitymizowały przyszłe działania, zabrałam się do kulturowego entre. Zgodnie z przekonaniem, że metody etnograficzne są przekładalne na badania w Internecie, zdecydowałam się na długotrwały kontakt z terenem. Dyskusyjna jest w wypadku badań w sieci „głębia zanurzenia", żyje się bowiem w dwóch światach jednocześnie, przy czym ten realny - jak przynajmniej wynika z moich doświadczeń - niejednokrotnie dominuje nad terenem. Badacz jest jedno¬ cześnie na stanowisku i poza nim. Nie ma tu mowy o karnawalizacji terenowego doś¬ wiadczenia, szoku kulturowym czy - przynajmniej na początkowym etapie pracy - o obustronnej przyjaźni z tubylcami. W badaniach wirtualnej przestrzeni znajduje jednak zastosowanie stawiany już przez klasyków badań terenowych postulat ma¬ ksymalnej uważności, drobiazgowego zbierania danych, szacunku dla szczegółu, który może tłumaczyć sens szerszej całości. Interesuje mnie zatem wszystko, co pojawia się w moim mieście: czytam i gromadzę informacje, świadectwa konwertytów, ko¬ mentarze, pytania i odpowiedzi, zbieram obrazy i materiały filmowe, przeglądam „sto¬ iska na bazarze", wreszcie jestem forumowym lurkerem, robię notatki terenowe. A oto jak wygląda badana cybermedyna. Na podstawie treści zamieszczanych w informacyjnej części portalu, jego struktury i zawartości poszczególnych działów, można wnioskować, że promuje on pokojową koegzystencję w pluralistycznym ideologicznie społeczeństwie zachodnim i skupia muzułmanów odłamu sunnickiego o liberalnym nastawieniu. Jednocześnie jednym z jasno eksplikowanych celów jest pomoc w byciu muzułmaninem hołdującym islamskim wartościom, poprzez sze¬ roko rozumianą edukację, porady duchownych i autorytetów, a także wielowątkowe dyskusje między użytkownikami. Portal otwarty jest również na dialog z niewier¬ nymi - zarówno wyznawcami innych religii, jak i ateistami - co pełni podwójną funkcję: pozwala kreować pozytywny wizerunek muzułmanina i stanowi część pro¬ gramu misyjnego. Jednym z nieobowiązkowych kryteriów rejestracji na forum jest wyznanie - wśród członków islamicity dominują oczywiście muzułmanie, zaś w dru¬ giej kolejności chrześcijanie, ale pojawiają się również buddyści, żydzi, humaniści, agnostycy oraz ateiści. Źródłem informacji cennych dla etnografa jest dział pytania i odpowiedzi (Q&A). Wpisy odzwierciedlają problemy czy konflikty, do których w tradycyjnie rozumia¬ nym terenie być może nie mielibyśmy wglądu. Teren może uzupełniać, reformować, a nawet momentami wywracać do góry nogami wcześniej przyswojoną przez bada¬ cza wiedzę - do tradycji etnograficznego piśmiennictwa należy tryumfalna konstata¬ cja: twierdzi się, że jest tak, ale teren pokazuje, że jest zupełnie inaczej. W Internecie - dzięki natężeniu informacji, ich dostępności, a często naiwnej wręcz bezpośrednio¬ ści wypowiedzi, teren „uderza" w szczególny sposób. Każdy podręcznik o islamie za¬ wiera informacje o tym, że muzułmanie modlą się pięć razy dziennie, przed modlitwą osiągają stan haram poprzez ablucję, mają zakaz picia alkoholu etc. Zasady te w opi¬ sach etnograficznych, w oparciu o terenowe obserwacje, ujawniają się przefiltrowane przez partykularny, kulturowy filtr. W obserwowanej przeze mnie wirtualnej społecz¬ ności najsilniej (prawdopodobnie z powodów, o których wspominałam wcześniej) uderzają problemy wynikające z zetknięcia islamu ze światem Zachodnim wyrażane między innymi poprzez pytania do imama: na przykład czy muzułmanin może używać �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 43 perfum na bazie alkoholu? Czy przy rytualnych ablucjach można mieć pomalowane paznokcie? Czy chory na serce muzułmanin może przyjąć przeszczep od niewierne¬ go? To z kolei pokazuje, że Internet może być traktowany, z pewnymi ograniczenia¬ mi, jako istotne źródło wiedzy etnograficznej. W Internecie trudna do zrekonstruowania jest zwłaszcza charakterystyka społeczna naszych „informatorów", twórców tekstów, które badamy (a takiej rekonstrukcji do¬ magają się niektórzy autorzy). Kto stawia wcześniej przytoczone pytania: konwertyci, a może drugie pokolenie imigrantów? Takie trudności powinny być uwzględniane już na etapie formułowania celu badań, niektóre bowiem cele są znacznie trudniejsze (jeśli w ogóle możliwe) do osiągnięcia niż inne. Ajednak czegoś możemy dowiedzieć się o informatorach. Islamicity.com został stworzony w Ameryce i jej mieszkańców głównie obsługuje. Jednocześnie jednak ma działy regionalne, które odnoszą się do problemów i opinii ludzi żyjących na innych kontynentach, którzy sprawnie posługują się językiem an¬ gielskim. Na forum obecność swoją zaznaczają osoby mieszkające w Indonezji, Tur¬ cji, Maroku, Francji, RPA, Arabii Saudyjskiej, Sudanie czy Indiach. Dobra znajomość angielskiego sugeruje, że przedstawiciele innych krajów (również frankofońskich) mają staranne wykształcenie. Wielu zresztą pisze o tym wprost, przedstawiają się ja¬ ko absolwenci uniwersytetów, wielbiciele literatury angielskiej, prawnicy, lekarze czy nauczyciele. Drobiazgowy przegląd postów i profili użytkowników pozwala stwier¬ dzić, że w islamicity spotykają się muzułmanie o różnym pochodzeniu, doświad¬ czeniach życiowych i religijnych - konwertyci i urodzeni muzułmanie, mieszkańcy kilku kontynentów i wielu regionów, imigranci brytyjscy i amerykańscy, mieszkańcy krajów zislamizowanych, których dzielą dodatkowo tradycje pochodzące z sunnickich szkół prawnych. Pełna weryfikacja tożsamości każdej z osób na forum nie jest możliwa, choć oszus¬ ta w islamicity wykryć jest dość prosto. Język tego forum jest specyficzny, lazy En¬ glish przeplata się tu z transkrypcjami arabskich słów i wyrażeń. Równie charakte¬ rystyczny jest sposób argumentowania poprzez odwołanie do autorytetu hadisów, czasami z wykazaniem łańcucha ich autorów. Stosunkowo łatwa do zweryfikowania jest również „lokalizacja" - ludzie lubią pisać o realiach życia w miejscu zamiesz¬ kania. Zresztą, jeśli zaistniałaby taka konieczność, można przeprowadzić mozolny test spójności autobiograficznych relacji. Każde miejsce w przestrzeni Internetu jest two­ rzone przez konkretnych ludzi, którzy często przez kilka lat z rzędu zamieszczają tam swoje opinie, wyznania, opisy życiowych doświadczeń, zdjęcia, filmy, komentarze zewnętrznej i wirtualnej rzeczywistości, wchodzą w powtarzalne interakcje z innymi użytkownikami, wreszcie „okazują" emocje i uczucia. Zaciekawiona faktem, że jeden z seniorów na forum i „lokalnych" autorytetów, zastosował taki skrót imienia swej interlokutorki, który po angielsku oznaczał „oszus¬ ta" (co zresztą wzbudziło jej gwałtowny sprzeciw), zgromadziłam i ułożyłam datami wszystkie posty tej użytkowniczki z różnych działów forum z ostatnich dwóch lat. Nie udało mi się wprawdzie wykryć oszustwa, ale za to ułożyły się w całość i potwier¬ dziły wzajemnie duże fragmenty jej biografii. Nigdy nie możemy być jednak pewni, kto - parafrazując profesora Kurczewskiego (2006: 11-13) - kryje się za postacią pers¬ kiej księżniczki. Istnieje jednak możliwość patrzenia na tego rodzaju teksty w duchu Goffmana, jako na kulturowo zdeterminowane role i społeczne przedstawienia, nie¬ koniecznie zaś jako na atrybuty realnych ludzi. Przyglądając się dyskursowi poświęconemu islamowi zauważyć można symboliczne �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości punkty węzłowe, wokół których ogniskuje się konflikt wartości. Jedną z takich klu­ czowych kwestii jest zasłona. W zależności od regionu przybiera ona różny charak­ ter i rozmiar - od hidżabu, czyli chusty czarnej lub wzorzystej na różne sposoby wią­ zanej na głowie, która może być uzupełniona przez zasłonę na twarz (nikab) po szczel­ nie otulające całą sylwetkę czarne czadory lub błękitne burki. Niezależnie od formy, na Zachodzie zasłona jest jednym z kluczowych wątków dysputy o świecie islamu. Zważywszy na poziom emocji, jaki towarzyszy dyskusjom o chuście, musimy uz¬ nać, że nie chodzi o kawałek kolorowego materiału, ale o jeden z istotnych symboli w walce o wartości pomiędzy oboma obszarami cywilizacyjnymi. Zasłona jest ar¬ gumentem w dyskursie feministycznym, bywa przedmiotem satyrycznych rysun­ ków, ustosunkowują się do niej głowy państw, staje się tym samym istotną częścią debat politycznych nad kwestią integracji muzułmanów. Przykładów jest co naj¬ mniej kilka. W niektórych państwach zasłanianie twarzy w miejscach publicznych jest prawnie zakazane (Belgia, Francja), w innych trwają polityczne dysputy dotyczą­ ce tej praktyki (na przykład Hiszpania, Niemcy). Często pada argument, że zasłona wyraża idee, które nie tylko stoją w opozycji, ale na swój sposób zagrażają wartoś¬ ciom składającym się na tożsamość narodową w konkretnym państwie. W tym dys¬ kursie biorą udział najbardziej znani europejscy politycy - jak chociażby Nicolas Sarkozy prezentujący dość twardą linię polityczną wobec burki na terytorium Fran­ cji. Oto fragment słynnego, oklaskiwanego przez polityków francuskich i krytyko¬ wanego przez muzułmanów z całego świata przemówienia, które prezydent Francji wygłosił w Congrès de Versailles dwudziestego drugiego czerwca 2009 roku. Problem burki nie jest problemem religijnym, raczej kwestią wolności i godności kobiety. To nie jest to symbol religijny, ale znak uległości i poniżenia. (...) Burka nie jest mile widziana we Francji. (...) W naszym kraju nie możemy zaakceptować wię­ źniarek za parawanem, odseparowanych od życia społecznego, pozbawionych tożsa¬ mości. To nie jest nasz pomysł na wolność. (www.lepost.fr) Zasłona bywa wreszcie przedmiotem artystycznych parafraz i fantazji o erotycz¬ nym podtekście, streszczając tym samym obraz kobiety Wschodu tkwiący korzenia­ mi w dyskursie orientalistycznym. W Internecie krążą i są komentowane również przez muzułmanów zdjęcia roznegliżowanych kobiet w zasłonach na tle orientalnych deko¬ racji albo zachodnich modelek stylizowanych na odaliski w reklamowych fotografiach. Postanowiłam zatem, przy użyciu etnograficznej analizy zawartości, podjąć próbę zrekonstruowania znaczeń, jakie przypisywane były przez użytkowników islamcity zasłonie. Na etapie pracy, który tu omawiam, nie zważałam na pozytywny czy nega¬ tywny charakter stwierdzeń. Koncentrowałam się wyłącznie na treściach wypowie­ dzi uczestników różnych działów forum islamicity.com, nie brałam zaś pod uwagę obrazów, które pojawiały się na portalu. Interesowały mnie ramy znaczeniowe, sym¬ boliczny kontekst, w którym zasłona była umieszczana. W rezultacie analizy dwu¬ stu postów, w których treści pojawiło się hasło hidżab, powstała wstępna pajęczyna kategorii, które do owych ram znaczeniowych się odnoszą. Ta pajęczyna w przy¬ szłości będzie rozbudowywana i weryfikowana w innych środowiskach danych, aż do chwili nasycenia. Wśród postów dominowały wypowiedzi odnoszące się do osobistych doświad¬ czeń z hidżabem. Zdarzały się komentarze do wydarzeń zewnętrznych, które w ja¬ kiś sposób dotyczyły zasłony, jak również opinie formułowane przez mężczyzn lub �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 45 nie-muzułmanów. Noszenie zasłony było rozważane na czterech poziomach. Po pierwsze zasłona traktowana była jako istotna część składowa doświadczenia reli­ gijnego. W najbardziej osobistym sensie mogła być przedstawiana jako droga wybie­ rana przez kobietę w dążeniu do samodoskonalenia w islamie, czyli do pełnego pod­ porządkowania się woli i prawom Allaha. W tym kontekście założenie zasłony stawa¬ ło się ważnym krokiem w osobistym dżihadzie, walce z pokusami zewnętrznego świa¬ ta, własną próżnością i innymi wadami, których pokonanie prowadziło do bycia lep­ szą muzułmanką. Bardziej kategoryczne w swej wymowie były wypowiedzi, w któ­ rych noszenie hidżabu przedstawiane było jako fard - jeden z ustanowionych przez Boga i przekazanych przez Posłańca obowiązków muzułmanki. Tu najczęściej po¬ woływano się w argumentacji na autorytety i hadisy, które potwierdzały taki sposób patrzenia na zasłonę. Ale noszenie hidżabu to również działanie cementujące muzuł¬ mańską wspólnotę lub - odwrotnie - zasłona jako temat wzbudzający kontrowersje, prowadzić miał do fitny, czyli do dezintegracji muzułmańskiej społeczności, we¬ wnętrznych waśni i rozłamów. Na innym poziomie decyzja dotycząca hidżabu wiązana była z biograficzną zmianą (przy czym rzecz mogła dotyczyć biografii własnej lub życia kobiet muzułmańskich w ogóle). Założenie hidżabu stawało się zatem kamieniem milowym w doświadcze¬ niu konwertytek lub było naturalną konsekwencją procesu dojrzewania, w wyniku którego pojawiała się potrzeba albo gotowość do przyjęcia zasłony. Najwięcej jednak wypowiedzi odnosiło się do dwóch pozostałych kategorii, które umownie mogą być nazwane stylem życia i ekspresją „ja". Warto zauważyć, że te ka­ tegorii są sobie bliskie, lecz niezupełnie ze sobą powiązane. Podstawowa różnica tkwi w sposobie ujmowania problemu. W kategorii „styl życia" mieszczą się wypowiedzi oceniające z punktu widzenia estetyki czy mody hidżab, jego rozmaite warianty i spo¬ soby wiązania. Tu również dyskutowano kwestie piękna (lub jego braku) i skrom¬ nego uroku kobiet skrywających się za zasłoną, jak również oceniano zdjęcia modelek prezentujących muzułmańską modę. W przypadku „autoekspresji" w wypowiedziach bardziej lub mniej explicite pojawiała się kwestia tożsamości - kulturowej, płciowej czy religijnej. Hidżab był zatem częścią szerszej dyskusji nad tożsamością, której is¬ totnym kontekstem społecznym stawał się Zachód wraz z jego odmiennymi wartoś¬ ciami, które mogły być dwojako interpretowane. Z jednej strony jako niedające się po­ godzić z islamem i stojące w opozycji względem wartości muzułmańskich - wówczas akcentowano nieprzychylny stosunek do muzułmanów, a zwłaszcza obsesyjną krytykę kobiet decydujących się nosić hidżab. Z drugiej jednak strony świat Zachodu przed¬ stawiany bywał jako miejsce życia, do którego norm muzułmanie obu płci - nie za¬ rzucając fundamentalnych zasad religii - powinni starać się dostosować. Drugą płaszczyzną odniesienia stawała się umma sprawująca kontrolę nad swoimi członkami i wypracowująca wzory zachowania. Była ona zatem widziana z dwoja¬ kiej perspektywy - jako środowisko, do którego przynależą autorzy wypowiedzi, a więc najbliższe otoczenie społeczne, które w bezpośredni sposób wpływa na zacho¬ wania swoich członków, ocenia je i komentuje oraz jako szerszy i bardziej odległy kon¬ tekst społeczny. W tym drugim wypadku umma jawiła się jako środowisko wypra¬ cowujące normy i lokalne lub ogólno muzułmańskie wzorce. Hidżab bywał rozumiany również jako wyznacznik tożsamości kulturowej i reli¬ gijnej. I znów mogło chodzić o makro- albo mikroskalę. Prawo do zasłony - jeśli rozpatrywane w odniesieniu do norm zachodniej kultury - było opisywane jako jeden z esencjonalnych aspektów bycia muzułmanką, zaś niechęć członków społeczeństw �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 46 zachodnich względem hidżabu interpretowana była jako wyraz fundamentalnego nie­ zrozumienia kultury muzułmańskiej, a nawet objaw ksenofobicznego lęku przed isla­ mem. Innym wymiarem było lokowanie hidżabu (i innych form zasłony) w kontek­ ście konkretnych, regionalno-kulturowych obyczajów, które niekoniecznie obo­ wiązywać muszą w całym świecie islamu. Inną formą związku zasłony z autoekspresją była kwestia dwupłciowości. Hidżab bywał zatem rozpatrywany jako znak i atrybut kobiecości, który streszcza podstawo¬ we cechy i skłonności, jakimi powinna charakteryzować się kobieta, takimi jak skrom¬ ność, przywiązanie do tradycji, poświęcenie dla rodziny, wierność względem męża, etc. Te cechy były przeciwstawiane męskim skłonnościom, które przez Boga zos­ tały zaprojektowane jako zupełnie różne. I tu do głosu dochodził Zachód widziany przede wszystkim jako miejsce, w którym mieszają się porządki, a konwencja spo¬ łeczna zakłóca naturalny, ontologicznie uzasadniony stan rzeczy. W takim ujęciu no¬ szenie zasłony bywało rozumiane jako wyraz siostrzanej solidarności muzułmanek, które decydują się trwać przy tradycyjnych wartościach wbrew przesyconemu re¬ latywizmowi zachodniemu otoczeniu. Przedstawione powyżej znaczenia przypisywane zasłonie zostały zaledwie na¬ szkicowane. Z uwagi na ograniczony zakres badań nie można również uznać uzys¬ kanych wyników za reprezentatywne dla muzułmanów jako całości. Przeprowadzone badania wskazują jednak - przynajmniej w odniesieniu do konkretnego wirtualnego terenu - na przydatność etnograficznej analizy zawartości jako narzędzia pozyski¬ wania danych w Internecie. Warto podkreślić, że zastosowana strategia jest szcze¬ gólnie użyteczna na początkowych etapach badań, kiedy zmierza się do rozpoznania terenu i możliwie najszerszego udokumentowania problemu badawczego, który na¬ stępnie może być zgłębiany przy użyciu innych narzędzi. Doświadczenia nabyte podczas pracy w islamicity pozwalają potwierdzić przyjęte założenia dotyczące muzułmanów w sieci. Hidżab jest rozumiany przez muzułma¬ nów jako istotny symbol, za którym kryje się złożony system znaczeń. Zachodnie in¬ terpretacje zasłony, czy szerzej - pozycji kobiety w islamskich środowiskach - wydają się katalizować postawy samych muzułmanów, którzy w sposób bardziej świadomy i silnie zideologizowany patrzą na kwestię tradycyjnego ubioru kobiety. Zróżnicowanie prezentowanych postaw i lokalnych tradycji, jakie za takimi po¬ stawami często stoją, pozwala z kolei potwierdzić, że sieć nie jest bezpośrednim od¬ wzorowaniem rzeczywistości. Dzięki eksterytorialnemu charakterowi pozwala na komunikowanie się osób pochodzących z różnych środowisk społecznych i etnicz¬ nych, stając się współczesną agorą o niespotykanych wcześniej rozmiarach i możli¬ wościach, nowym wydaniem „melting pot" i przestrzenią otwartą dla społecznych negocjacji znaczenia. *fan» żyda Z akt Rn umodoifcoiu talie pleć kontekst środowiskowy Zachód �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 47 Literatura: Adamu U . A., Islam and the Internet, www.kanoonline.com/publications/islam_ and_the_internet.htm, 2002, (27.10.2010). Altheide D. L., Reflections: Ethnographic Content Analisys, Qualitative Sociology, 10 (1), 1987, s. 65-77. Androutsopoulos J., Potentials and limitations of discourse-centered online ethnography, Language@Internet, 5 (8), http://www.languageatinternet.de/articles/2008, 2008, (27.10.2010). Baym N., The Emergence of Online Community, [w:] Cybersociety 2.0: Revisiting Computer Medited Communication and Community, red. Jones S. G., Sage, Thousand Oaks, London, New Dehli 1998, s. 35-68. Castells M . , Galaktyka Internetu. Refleksje nad Internetem, biznesem i społeczeńswem, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2003. Castells M., Społeczeństwo sieci, PWN, Warszawa 2008. Cavanagh A., Behaviour in Public? Ethics in Online Ethnography, http://www.cybersociology.com/files/6_2_ethicsinonlineethnog.html, 1999, (27.10.2010). Communities in Cyberspace, red. Kollok P., Smith M . , Routledge, New York 2005. El-Tahawy A., The Internet is the New Mosque. Fatwa at the Click of a Mouse, www.arabinsight.org/aiarticle, 2008, (27.10.2010). Kozintes R. V., Netnography. Doing Ethnographic Research Online, Sage, Los An¬ geles, London, New Dehli, Singapore, Washington 2010. Kurczewski J., Wstęp: Lem, Baudrillard i Wielka Sieć, [w:] Wielka sieć. E-seje z so­ cjologii Internetu, red. Kurczewski J., Wydawnictwo Trio, Warszawa 2006, s. 9-21 Postman N., Technopol. Triumf techniki nad kulturą, Państwowy Instytut Wydaw¬ niczy, Warszawa 1995. Rheingold H., The Virtual Community. Homesteading on the Electronic Frontier, www.rheingold.com/vc/book, 2000, (27.10.2010). Widy M., Życie codzienne w muzułmańskim Paryżu, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2005. Źródła internetowe: http://www.internetworldstats.com/stats.htm (07.08. 2010). http://islamicity.com (07.08. 2010). http://www.lepost.fr/article/2009/06/22/1588158_le-congres-de-versailles-en-unclin-d-oeil.html (07.08. 2010). http://wyborcza.pl/1,75477,7909234,Dzis_Miedzynarodowy_Dzien_Rysowania_Mahometa__Pakistan.html (07.08.2010). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b48a7ff317a71b65390274293aa7e06b.pdf 3cae3661513a4eda537c7cd878fb9169 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1758 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1628 Title A name given to the resource Etnografia a współczesność. Nieco refleksji metodologicznych w związku z badaniami na Ziemiach Zachodnich / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.41-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JÓZEF BURSZTA ETNOGRAFIA A Nieco refleksji WSPÓŁCZESNOŚĆ metodologicznych na Ziemiach w związku z Zachodnich badaniami I Różnorodne mogą być źródła i n s p i r a c j i do r e f l e k s j i nad uprawianą dyscypliną naukową. Główne drogi podejścia są jednak d w i e : o d teo­ r e t y c z n y c h rozważań n a podstawie l e k t u r y odnośnej l i t e r a t u r y bądź o d strony p r a k t y c z n e j , a m i a n o w i c i e z p o t r z e b y rozwiązania bieżących k o n k r e t n y c h k w e s t i i , w t r a k c i e a k t u a l n y c h e m p i r y c z n y c h badań. D r o ­ ga pierwsza, wychodząc od t e o r i i , n i e zawsze m u s i prowadzić ido w e r y ­ f i k a c j i twierdzeń w p r a k t y c z n y m zastosowaniu, d r u g a zaś r o d z i się w e m p i r i i i zazwyczaj szuka swego u g r u n t o w a n i a oraz oparcia w l i t e ­ r a t u r z e i w efekcie zmierza do swego w y r a z u w t e o r e t y c z n y c h sfor­ mułowania ch. Do poniższych, sfcroimmych zresztą jeszcze, gdyż dopiero wstępnych, niepełnych i niewykończonych, r e f l e k s j i wyszedłem z tego drugiego, empirycznego źródła i n s p i r a c j i — o d 'badań t e r e n o w y c h . K i e d y w 1960 r . przystąpiłem do p l a n o w a n i a i organizowania b a ­ dań etnograficznych n a Z i e m i a c h Z a c h o d n i c h , stanąłem w r a z z zespo­ łem wobec w i e l u podstawowych pytań i k w e s t i i , które należało r o z ­ strzygnąć, choćby w sposób tymczasowy. T a k b o w i e m jest, że każde 1 O o r g a n i z a c j i i p r o f i l u t y c h b a d a ń zob.: J . B u r s z t a , Etnograficzne bada­ nia terenowe w Koszalińskiem. Zarys problematyki. „Zapiski Koszalińskie", n r 1 (9) : 1962; t e n ż e : Die ethnographische Erforschung des gegenwärtigen Dorfes in Grosspolen und Westpommern. „Ethnographica", t. 3 — 4 : 1 9 6 2 ; t e n ż e : Ethno­ graphische Probleme des Umsiedlungsprozesses in den polnischen Westgebieten. „Deutsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " , H . 1: 1964; t e n ż e O badaniach przeobra­ żeń kulturowych wsi na Ziemiach Zachodnich, w p r a c y z b i o r o w e j pod r e d . J . B u r s z t y , Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, Poznań 1964; Zob. też: J . B u r s z t a , Z. J a s i e w i c z , Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Pół­ nocnych w świetle materiałów ze wsi koszalińskich, „Polska S z t u k a L u d o w a " , n r 4: 1962. Niezależnie od t y c h z b i o r o w y c h badań prowadzę n a Z i e m i a c h Z a c h o d ­ n i c h i Północnych c o r a z to w i n n y c h p u n k t a c h b a d a n i a i n d y w i d u a l n e . 1 �JOZEF 42 BURSZTA badanie empiryczne k o n k r e t n e j czy k o n k r e t n y c h zbiorowości m u s i mieć — obok ustalonego technicznego sposobu przeprowadzania badań — także określone założenia metodologiczne. Te zaś mogą być bądź w y ­ łożone e x p l i c i t e , bądź też t y l k o założone i m p l i c i t e , ą wyrażające się. już choćby w s a m y m sformułowaniu kwestionariusza. Potrzeba zaś uświadomienia sobie p o d s t a w o w y c h założeń była w naszych badaniach szczególna. Rozpoczynaliśmy b o w i e m t a k i e 'badania, do których nie było u nas żadnego w z o r u 'i u t a r t y c h dróg. A c z k o l w i e k w obrębie naszej etnografii badania t a k i e , 'postulowano d a w n i e j , to j e d n a k n i e doszło dotąd nie t y l k o do i c h realizacji, ale n a w e t do szczegółowego określe­ n i a i c h p r o b l e m a t y k i . K o n k r e t n e badania terenowe ma Z i e m i a c h Z a ­ chodnich i Północnych 'potoczyły się n a t o m i a s t — jeśli chodzi o etno­ grafię — w r a m a c h dotychczasowych, t r a d y c y j n y c h ukierunkowań, zresztą j a k najbardziej potrzebnych, a t o : d o k u m e n t o w a n i a reliktów polskiej i słowiańskiej k u l t u r y t y c h z i e m , głównie z obrębu k u l t u r y m a t e r i a l n e j , oraz o p r a c o w y w a n i a zagadnień historycznego procesu kształ­ t o w a n i a się k u l t u r y l u d o w e j t y c h regionów. Z t y c h zakresów powstała n a w e t dość o b f i t a l i t e r a t u r a . 2 3 N a m chodziło o i n n y k i e r u n e k , a m i a n o w i c i e analizę współczesnych p r z e m i a n k u l t u r o w y c h wynikających z zasiedlenia Z i e m Zachodnich i Północnych osadnikami różnego pochodzenia, reprezentującymi różne k u l t u r y regionalne. Jako 'przedmiot stacjonarnych i w i e l o l e t n i c h badań wytypowaliśmy jeden region, m i a n o w i c i e żyzny okręg r o l n i c z y pow. k o ­ szalińskiego, cechujący się dawniej swoistą kulturą regionalną (Jamno, Łabusz i okolice, znane z t z w . „kultury jamneńskiej" ). Region t e n nie miał już żadnej ludności autochtonicznej. Upraszczało t o z jednej s t r o n y zagadnienie, gdyż eliminowało konieczność badania dość s k o m ­ p l i k o w a n y c h stosunków między ludnością autochtoniczną a osadniczą, 4 Z o b . : R . B u ł a w s k i , R a d a N a u k o w a d l a zagadnień Z i e m O d z y s k a n y c h , „Przegląd Z a c h o d n i " ; n r 2: 1946; B . S t e l m a c h o w s k a , Pomorze w programie badań etnograficznych (Dział I n f o r m . N a u k Wydziału P o m o r z o z n a w c z e g o Insty­ t u t u Bałtyckiego), B y d g o s z c z 1946; J . G a j e k, Na marginesie programu badań etnograficznych na Ziemiach Odzyskanych, „ L u d " , t. 26: 1946, s. 403—404; t e n ż e , Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-lecia, „ L u d " , t. 39: 1952, s. 606—611. Początek n a s z y c h badań miał związek z M i ę d z y n a ­ rodową Konferencją Pomorzoznawczą w S z c z e c i n i e w 1960 r. 2 Przegląd tych zagadnień dotyczących jednej tylko dzielnicy J . B u r s z t a , Przegląd i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu chodnim, „ L u d " , t. 49: 1965. 3 zob.: Za­ Zob.: U . J a h n , A . M . C o h n , Jamund bei Cöslin, „Zeitschrift des V e r e i n s für V o l k s k u n d e " , t. 1: 1891, s. 77—100, 335—343; K . K a i s e r , Atlas der pomnverschen Volkskunde, Greifswald 1936; A . D o b r o w o l s k a , Strój z Jamna pod Koszalinem, „Polska S z t u k a L u d o w a " , n r 1: 1955, s. 52—59, i w i e l e i n n y c h p r a c polskich 1 niemieckich. 4 �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 43 z d r u g i e j jednak wyizolowywało, niejako eksperymentalnie, sam p r o ­ b l e m stosunków społeczno-kulturowych między różnorodnymi g r u p a m i s a m e j ludności osadniczej. Do t y c h celów, drogą rekonesansu tere­ nowego p r z y współdziałaniu i i n f o r m a c j a c h l o k a l n y c h działaczy i p r a ­ cowników różnych i n s t y t u c j i , wybraliśmy z tego r e g i o n u 6 w s i dbając 0 to, aby każda z n i c h przedstawiała inną strukturą osadniczą, t j . i n n y skład osiadłych w i c h obrębie g r u p r e g i o n a l n y c h . W wyjściowej postawie badawczej uznaliśmy więc bądź za uboczne, bądź nieistotne d l a naszego głównego p r o b l e m u t a k i e kwestie, j a k r e ­ k o n s t r u k c j a d a w n e j k u l t u r y l u d o w e j tego r e g i o n u w o p a r c i u o tereno­ we, muzealne czy a r c h i w a l n e i l i t e r a c k i e źródła, d a l e j rekonstrukcję k u l t u r r e g i o n a l n y c h poszczególnych g r u p osadników w i c h d a w n y c h miejscach p o b y t u ( n p . osadników z Wileńskiego, Białorusi, Wołynia, Podola l u b Bieszczad i t d . ) ; n i e chodziło 'też o to, aby głównie zarejestro­ wać i udokumentować wszelkie w y t w o r y t r a d y c y j n e j k u l t u r y , w n i e ­ sione z sobą przez osadników do nowego środowiska, a więc i c h stan v 1 formalną postać, dla samej i c h d o k u m e n t a c j i . Ta t r a d y c y j n a k u l t u r a wnoszona n a n o w e miejsce przez każdą z g r u p r e g i o n a l n y c h była oczy­ wiście d l a nas istotna, ale zupełnie z innego p u n k t u widzenia. I t u właśnie powstaje seria pytań. T a k więc p o d s t a w o w y m p y t a n i e m jest, co dzieje się z elementarni k u l t u r y regionalnej wniesionej przez każdą z r o d z i n czy g r u p regio­ nalnych? Jeśli w danej w s i osiedliło się k i l k a g r u p r e g i o n a l n y c h — a t a k (było w każdej ze w s i — to s w o i s t y m z j a w i s k i e m musiało być zetknięcie się, „zderzenie" w s z y s t k i c h t y c h k u l t u r w obrębie w s i . Co wówczas dzieje się w i c h obrębie? N a pewno zaczynają zachodzić w ó w ­ czas duże, gwałtowne nawet zmiany. Jakie? Czy m a m y t u do czynienia ze stopniową redukcją elementów t r a d y c y j n y c h , a (nawet z nagłym ich rozpadem i z a n i k i e m , zwłaszcza w t e d y , g d y one z b y t różnią się w swej tradycyjności o d jakiegoś nowego, utworzonego już w n o w y m m i e j s c u modelu? Czy d o t y c z y to w s z y s t k i c h elementów, czy t y l k o pewnych? Jakich? C z y są też t a k i e elementy, które — wręcz p r z e ­ c i w n i e — dyfundują w obręb i n n y c h g r u p i k u l t u r regionalnych? W j a ­ k i e j mierze zachodzi też dyfuzja spoza obrębu wsi? Jeśli t a k , to j a k i e c z y n n i k i kierują zarówno redukcją, rozpadem j a k i dyfuzją? Czy są one c h a r a k t e r u racjonalno-ekonomicznego, czy raczej społecznego, leżącego w obrębie n o r m i wzorów społecznych? A jeśli t a k , t o znów j a k n a n o w y m m i e j s c u dochodzi do wykształcenia się n o w y c h m o d e l i i w z o ­ rów społecznych i czy one są w ogóle l u b w j a k i e j mierze związane z wykształcaniem się modela i wzorów k u l t u r o w y c h ? Czy i jaka istnieje t u współzależność? J a k zatem m a m y patrzeć na kulturę w s i : czy jako n a zbiór luźnych, n i e powiązanych z sobą elementów, czy też jako n a �JÓZEF 44 BURSZTA pewną, powiązaną z sobą f u n k c j o n a l n i e i s t r u k t u r a l n i e całość? Czy i j a k i istnieje związek między t y m działem k u l t u r y , który t r a k t u j e m y j a k o zachowania l u d z k i e , w t e n czy i n n y sposób wyznaczane, a t y m działem, który można określić jako w y t w o r y t y c h zachowań? Czy też całą k u l ­ turę m a m y traktować jako z o b i e k t y w i z o w a n y zbiór (zespół) samych t y l k o wytworów? 5 Można b y jeszcze nadmienić dalszą serię pytań wiążących się z o b r a ­ n y m p r z e d m i o t e m badań, j a k n p . adaptacja do środowiska geograficzne­ go, wykształcanie się wspólnych elementów k u l t u r o w y c h wiążących całą społeczność wiejską na n o w y c h zasadach, proces ujednolicania się k u l t u r y r e g i o n u a p r o b l e m ogólnej k u l t u r y masowej w aspekcie t w o ­ rzenia się społeczeństwa socjalistycznego i t p . Wszystkie te ogólne i szczegółowe p y t a n i a n i e zmieniają postaci całego p r o b l e m u , gdyż leżą na t e j samej l i n i i . Nasuwają się natomiast inne myślowe konsekwencje zarysowanej w y ż e j p r o b l e m a t y k i . Jeśli badaniami o b e j m i e m y współ­ czesne przeobrażenia k u l t u r o w e , t o w j a k i e j mierze jest do t y c h badań u p r a w n i o n a etnografia i j a k r z u t u j e to na określenie j e j p r z e d m i o t u i zakresu oraz na związki etnografii z n a u k a m i sąsiednimi i poikrewnym i — zwłaszcza z historią i socjologią. Jakie m a to konsekwencje w stosunku do dotychczasowych pojęć i m e t o d badawczych etnografii? II Zastanówmy się w p i e r w n a d o w y m „uprawnieniem" etnografii do obejmowania s w o i m zakresem p r z e d m i o t u także zagadnień określanych jako „współczesne", a więc t a k i c h , j a k procesy urbanizacji, i n d u s t r i a ­ lizacji, n i w e l a c j i i adaptacji k u l t u r o w e j i t p . Bo t y l k o w obrębie t y c h współczesnych zjawisk leży przedmiot zakreślonych przez nas badań na Z i e m i a c h Zachodnich. Pojęcie „współczesności" m a treść w y b i t n i e relatywną, a pojawiło się w naukach społecznych, zwłaszcza w etnografii, stosunkowo n i e ­ dawno. Za czasów O. K o l b e r g a czy Z. Glogera „współczesność" p o k r y ­ wała się n i e m a l w pełni z całym zakresem p r z e d m i o t u e t n o g r a f i i , któ­ r y m był „ l u d " ze swoją aktualną „kulturą ludową". Tymczasem ów klasyczny przedmiot etnografii — l u d i jego k u l t u r a — od k i l k u d z i e ­ sięciu l a t począł coraz gwałtowniej się zmieniać i relatywizować. Pod pojęciem „ l u d " rozumiano dawniej (u n a s ) wyłącznie l u d w i e j s k i , 0 5 A. W związku z pojmowaniem Kłosowskiej, 6 Inne, niemieckiej, Kultura jak wiadomo, kultury masowa. było gdzie t y m m i a n e m pojęcie ludu obejmowano oo wiązało się zresztą z s i l n y m w p ł y w e m kenes Kulturgut), i odwrotnie. zob. Krytyka ostatnie i obrona, (Volk) w etnograficznej także m i e j s k i e kultury znakomite Warszawa miejskiej „stan" studium 1964. literaturze rzemieślniczy, n a wiejską (versun­ �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 45 pod „kulturą ludową" — t y l k o kulturę chłopską. Dzisiaj określenie „ l u d " nabrało już t a k różnego znaczenia, że oznaczanie n i m ludności chłopskiej staje się coraz bardziej anachronizmem. A znów o g r a n i ­ czenie p r z e d m i o t u badań do t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej w s y t u a c j i , gdy k u l t u r a ta całkowicie się zmienia i ginie pod w p ł y w e m w i e l u niwelujących procesów — pociągnęłoby za sobą poważne konsekwencje dla samej e t n o g r a f i i jako n a u k i . Następstwem tego byłoby m . i n . p r z e ­ kształcenie z czasem e t n o g r a f i i jako n a u k i dotąd e m p i r y c z n e j z a j m u ­ jącej się badaniem „ ż y w e j " k u l t u r y w naukę ściśle i wyłącznie h i s t o ­ ryczną, zajmującą się t y l k o — j a k archeologia — minioną przeszłością. E m p i r y c z n i e można b y wówczas badać — jeśli chodzi o l u d o w e k u l t u r y europejskie — t y l k o istniejące jeszcze w y r w a n e już ze swego życiowego k o n t e k s t u oraz coraz m n i e j liczne r e l i k t y . Etnografia — wyznają to wszystkie j e j współczesne k i e r u n k i , prócz c h y b a j e d y n i e kierunków w e t n o g r a f i i z o r i e n t o w a n y c h psychologicznie — jest przede w s z y s t k i m nauką historyczną i jako taka w c h o d z i w obręb szeregu n a u k h i s t o r y c z n y c h , nigdzie jednak nie jest t r a k t o w a n a jako nauka w y ł ą c z n i e historyczna. Właśnie t e n d y l e m a t , stojący przed etnografią n i e m a l o d czasu wkraczania epoki i n d u s t r i a l n e j , wywołał żywą i trwającą ido dziś, a u nas jeszcze stosunkowo skąpą dyskusję nad p r z e d m i o t e m , celami i m e t o d a m i współczesnej e t n o g r a f i i . Mówi się jednak, że etnografia znalazła już drogę do współczesności. Dyskusję n a d rozszerzeniem p r z e d m i o t u etnografii poza zakres t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j także n a badanie d y n a m i k i współczesnych p r z e m i a n k u l t u r o w y c h rozpoczął u nas prof. K . D o b r o w o l s k i już p r z e d ostatnią w o j n ą . Stanowisko swoje kontynuował o n k o n s e k w e n t n i e w okresie p o w o j e n n y m obejmując s w y m i b a d a n i a m i zarówno współ­ czesne przeobrażenia k u l t u r o w e w s i małopolskiej, j a k i kulturę t w o ­ rzącej się k l a s y robotniczej. W metodzie badań i syntez łączył o n i łączy konsekwentnie h i s t o r y c z n y i socjologiczny sposób u j m o w a n i a z j a w i s k . Zagadnienia te stały się p r z e d m i o t e m gorących d y s k u s j i na k o n f e r e n c j i etnografów, zwołanej w K r a k o w i e w dniach 17—19 lutego 1951 r. z r a c j i nadchodzącego K o n g r e s u N a u k i Polskiej. A c z k o l w i e k 7 8 7 K. Główne Dobrowolski, zadania etnografii polskiej, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń P A U " , n r 10: 1937, s. 305—307. 8 Por.: K . D o b r o w o l s k i , Przedmowa do r e d a g o w a n e g o p r z e z niego z. 2 P r a c i Materiałów E t n o g r a f i c z n y c h , W r o c ł a w — K r a k ó w s z c z o n y c h t a m artykułów. Zob. też: K . D o b r o w o l s k i , polskiej, jej obecne zadania, metody i związki P o l s k a " , t. 1: 1958, s. 72—81; t e n ż e , t. 4: 1960, s. 15—90; t e n ż e , społeczną, [w:] Robotnicy na Wrocław—Warszawa—Kraków Uwagi Studia nad teorią o badaniach wczasach w 1963, s. 5—28. z innymi Drogi rozwoju naukami, kultury nad współczesną pierwszych t. 10 1957, o r a z treść z a m i e ­ latach etnografii „Etnografia ludowej, tamże, rzeczywistością Polski Ludowej, �JOZEF 46 BURSZTA zadeklarowano wówczas konieczność wiązania e t n o g r a f i i z p r a k t y c z ­ n y m i potrzebami współczesnej rzeczywistości p o l s k i e j , to nie osiągnięto jednolitego stanowiska co do słuszności badania przez etnografię k u l ­ t u r y k l a s y robotniczej. Do dzisiaj jeszcze słyszy się o d czasu do czasu na konferencjach n a u k o w y c h głosy usiłujące bronić „samodzielności" e t n o g r a f i i w znaczeniu zawężonym, mającej zajmować się t y l k o t y m i zagadnieniami, które mają bezpośredni związek z p o d s t a w o w y m i p r o ­ b l e m a m i etnogenetycznymi. Głosy t e odżegnywują się zdecydowanie od j a k i e g o k o l w i e k wiązania e t n o g r a f i i z socjologią, a zatem i od badań nad współczesnością. D y s k u s j a jednak narasta. Ostatnio stanowisko w t e j sprawie zajął r e d a k t o r „Etnografii P o l s k i e j " prof. W . D y n o w s k i , uznając za konieczne „poszerzenie t r a d y c y j n e j t e m a t y k i badawczej o współczesne p r z e m i a n y w k u l t u r z e w s i , j a k i o zakres studiów n a d kulturą klasy r o b o t n i c z e j " , widząc wielką przydatność t a k i c h badań nawet dla ogólnej t e o r i i k u l t u r l u d o w y c h . Istnieją też w t e j sprawie już pierwsze odgłosy p u b l i c y ­ styczne, dotąd jednak jakoś nie k o n t y n u o w a n e . W sumie dyskusja n a d zagadnieniem współczesnej e t n o g r a f i i jest dotąd u nas dość jeszcze skąpa. Równocześnie jednak prowadzone są badania empiryczne n a d współczesnymi p r z e m i a n a m i k u l t u r o w y m i p o d w p ł y w e m u r b a n i z a c j i i uprzemysłowienia. P r o w a d z i je etnograficzny ośrodek warszawski (region Płocka), ośrodek łódzki (Bełchatów), o d dawna ośrodek k r a ­ k o w s k i i o d pewnego czasu także poznański. B a d a n i o m t y m n i e towa­ rzyszy jednak Ibardziej szczegółowa dyskusja metodologiczna, poza ośrodkiem k r a k o w s k i m . W w y n i k u t y c h badań należy chyba j e j oczekiwać w niedługim czasie. 9 1 0 1 1 W etnografii radzieckiej interesujący nas p r o b l e m został p o s t a w i o n y p r o g r a m o w o , zdecydowanie jasno i jest konsekwentnie r e a l i z o w a n y o d szeregu już l a t w r a m a c h w y t y c z o n y c h dla e t n o g r a f i i k i l k u zadań. Etnografia uważana jest t a m — j a k w i a d o m o — za należącą do syste­ m u n a u k historycznych, w których obrębie stanowi ona pogranicze między różnymi n a u k a m i h i s t o r y c z n y m i a i n n y m i n a u k a m i h u m a n i ­ s t y c z n y m i oraz p r z y r o d n i c z y m i , w t y m głównie geografią. Etnografię p o j m u j e się jako rozgałęziony zespół d y s c y p l i n n a u k o w y c h grupują­ cych się wokół i c h c e n t r u m 'badawczego, j a k i m jest badanie współW. 9 Dynowski, Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej, „Etnografia B o i s k a " , t. 7: 1963, s. 15—27. Z. 11 Biały, Poza c y m i się z a w s z e ły, Etnografia wspomnianymi pożyteczna, wyżej głęboką refleksją'metodologiczną, E. Ż a r n e c k a - B i a ł y , etnograficznych, „Polityka", n r 49 (301), iz 8 X I I 1962. i innymi pracami Z zagadnień weryfikacji „Zeszyty N a u k o w e U J . P r a c e K . Dobrowolskiego, zob. c i e k a w y w terenowych Etnograficzne", cechują­ artykuł: Z . Bia­ badaniach z. 1: 1963, s. 9 — 8 1 . �ETNOGRAFIA A 47 WSPÓŁCZESNOŚĆ czesnego życia ludów za pomocą metod e m p i r y c z n y c h . O b o k tego wła­ ściwego c e n t r u m wyodrębnia się t z w . etnografię historyczną, paleoetnografię i geografię etniczną. Z trzech zaś zasadniczych problemów badawczych e t n o g r a f i i radzieckiej na czoło w y s u w a się współczesne procesy zachodzące w życiu i k u l t u r z e ludów ZSRR (zwłaszcza ludów opóźnionych w r o z w o j u ) szczególnie p o d wpływem szybkiej p r z e b u ­ d o w y gospodarki i b y t u t y c h ludów. Chodzi t u głównie o wpływ p r o ­ cesów i n d u s t r i a l i z a c j i . S. P. Tołstow przyznaje, że zagadnienia te, mające znakomite znaczenie teoretyczne i p r a k t y c z n e wobec i c h do­ tychczasowego zaniedbania w nauce — także obcej — przedstawiały znaczną trudność. Trzeba było wytyczać t u własne d r o g i ' . 12 P r o b l e m y współczesnych przeobrażeń k u l t u r o w y c h i w p ł y w postę­ p u technicznego ma życie ludności w i e j s k i e j znalazły swoje o d z w i e r ­ ciedlenie w (programie V I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k A n t r o ­ pologicznych i E t n o g r a f i c z n y c h w M o s k w i e , gdzie dla t y c h zagadnień u t w o r z o n o specjalną sekcję B . 9, „Etnografia stosowana". W r a m a c h n o w y c h zadań odbudowanej na n o w y c h zasadach e t n o ­ g r a f i i w N i e m i e c k i e j Republice D e m o k r a t y c z n e j wśród czterech d z i a ­ łów pracy I n s t y t u t u E t n o g r a f i i N i e m i e c k i e j ( I n s t i t u t für deutsche V o l k s ­ kunde) już na d r u g i m z k o l e i m i e j s c u w p r o g r a m i e ^badawczym znalazły się badania współczesnej k u l t u r y robotniczej i chłopskiej jako ciąg d a l ­ szy głównego p r z e d m i o t u etnografii, j a k i m jest etnos jako powstała historycznie i rozwijająca się społeczność w j e j właściwościach języko­ wych, gospodarczo-kulturowych i psychicznych . T a m również, j a k w ZSRR, woibec dotychczasowego b r a k u tego t y p u badań, i c h p r o g r a m i problematykę w y p r a c o w u j e się zupełnie o d nowa. Niektóre j e d n a k działy badań k u l t u r y robotniczej u p r a w i a n e są o d dawna (głównie w Górach K r u s z c o w y c h i na Łużycachi), czemu służą zarówno miejscowe muzea, regionalne zespoły twórców l u d o ­ w y c h , j a k i specjalne czasopisma . Ważniejszych p u b l i k a c j i z t e j n o ­ w e j p r o b l e m a t y k i dotąd jeszcze n i e ma, choć przystąpiono już do n i e ­ których badań. 13 14 S . P. T o ł s t o w , Osnownyje teoreticzeskije probliemy sowretniennoj sowietskoj etnografii, „Sowietskaja E t n o g r a f i a " , z. 6: i960, s. 10—29; por. też: Ł. P. P o t a p o w , Etnograf iczeskoje izuczenije socjalisticzeskoj kultury i byta narodów SSSR, „Sowietskaja E t n o g r a f i a " , z. 2: 1962, s. 3—19. N i e p r z y t a c z a m t u już o d ­ nośnych p r a c m o n o g r a f i c z n y c h . J e s t i c h w r a d z i e c k i e j l i t e r a t u r z e sporo. 1 2 Zob.: W. S t e i n i t z , Die volkskundliche Arbeit in der Deutschen Demo­ kratischen Republik, w y d . 2, B e r l i n 1955; W. K o h t e , Die vordlinglichsten Auf­ gaben der Ethnographie in der DDR, „Völkerforschung. Vorträge", B e r l i n 1955, s. 78—91. 1 3 Np. „HeimatkundMche Blätter für die B e z i r k e D r e s d e n , K a i r l - M a r x - S t a d t , L e i p z i g " , wychodzące od 1958 r. j a k o „Sächsische Heimatblätter". 1 4 �JOZEF 48 BURSZTA Znaczne osiągnięcia mają w t y m zakresie Czechosłowacy. W w y n i k u zespołowych badań k u l t u r y robotniczej dużych ośrodków przemysło­ w y c h ukazały się specjalne p u b l i k a c j e . O d 1948 r . bada się zespołowo przeobrażenia k u l t u r o w e niektórych nowo zasiedlonych po w o j n i e t e ­ renów p r z y g r a n i c z n y c h . N a uwagę zasługuje działalność M u z e u m Etnograficznego w B r n i e p o d k i e r u n k i e m dra L . K u n z a , gdzie nie t y l k o p r o g r a m o w o zakłada się badania współczesnych 'przemian k u l t u r o w y c h i k u l t u r y k l a s y robotniczej, ale założenia te znalazły swój zdecydowany w y r a z w stałej ekspozycji m u z e a l n e j . N a te zagadnienia zwraca się również dużą uwagę na W ę g r z e c h . 1 5 16 17 18 W s z k i c o w y m przeglądzie przejawiania się p r o b l e m a t y k i współcze­ sności w badaniach etnograficznych w niektórych k r a j a c h europejskich w a r t o zatrzymać się jeszcze n a d etnografią zachodnioniemiecką. W o k r e ­ sie p o w o j e n n y m rozwinęły się t a m mocno zarówno teoretyczne r o z w a ­ żania n a d zadaniami współczesnej etnografii, j a k i empiryczne badania d y n a m i k i p r z e m i a n społeczno-gospodarczych i k u l t u r o w y c h . Wyrosły one w bezpośrednim nawiązaniu z jednej s t r o n y do o l b r z y m i c h p r z e ­ sunięć demograficznych jako głównie e f e k t u p o w o j e n n y c h przemiesz­ czeń przesiedleńczych, z 'drugiej do gwałtownego procesu i n d u s t r i a l i ­ zacji i u r b a n i z a c j i . W teoretycznych sformułowaniach można zauważyć duży w p ł y w współczesnej amerykańskiej a n t r o p o l o g i i k u l t u r a l n e j . Czołowy etnograf zachodnioniemiecki, G. H e i l f u r t h , określając etno­ grafię jako naukę złożoną, zajmującą się strukturą i funkcją podsta­ w o w y c h f o r m społeczno-kulturowegb życia, w i d z i konieczność współ­ p r a c y k i l k u 'pokrewnych d y s c y p l i n oraz elastycznego spojrzenia na p r z e d m i o t j e j badań. Zainteresowań e t n o g r a f i i mie da się już ograniczyć do sfery chłopśko-rzemieślniczej; oczywiste stają się badania etnogra­ ficzne w i e l k i e g o miasta i ludności przemysłowej, ujęte jednak w formę badań społeczności l o k a l n y c h , gdyż w i c h obrębie o d b y w a się n o w o ­ czesna integracja p o d s t a w o w y c h f o r m k u l t u r o w y c h . W t y c h badaniach Np. 1 5 sko. Zivot 16 Banickd dedina a kultura Zob. n p . Udu Zakarovce (praca v prumyslove „Ćeskoslovenska abiorowa), oblasti Etnografie", (praca Bratislava Kladen- 1956; z b i o r o w a ) , B r a n a 1959. r o c z n i k i 1954, 1958, 1961; „Sloven- s k y N a r o d o p i s " , 1959, i inne. 17 „Btnographica", t. 2: 1960. T a r n m . i n . artykuły: noj ziemledielskoj dierievni; O. S k a l n i k o v a , Matierialnyje grafii gorniakow i promyszlennych czenie raboczego kłassa w Brno. cji muzealnej pt. Lid v peti raboczych; Etnograficze- L . K u n z, skoje i s s l e d o u m n i e i d o k u m e n t a c t j a p i e r i e m i e n , proiszedszych w bytie sowriemien- pamiatniki po K . F o j t i k, Etnograficzeskoje Odnośnie zaś do m e t o d y c z n y c h założeń generacich, zob.: „Ethnographica", t. izuekspozy­ 3 — 4 : 1962, zwłaszcza artykuły L . K u n z a . 18 etno­ Zob. poszczególne r o c z n i k i „Acta E t h n o g r a p h i c a " , zwłaszcza t. 5: 1956. �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 49 j e d n a k etnografia jako n a u k a .antropologiczno-historyczna m u s i opero­ wać pojęciami i m e t o d a m i socjologicznymi i p s y c h o l o g i c z n y m i . Do praktycznego powiązania pojęć i m e t o d etnograficznych z socjo­ l o g i c z n y m i doszło w N R F n a j p i e r w w szeroko p r o w a d z o n y c h badaniach nad przesiedleńcami, a następnie n a d procesami i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a ­ nizacji. Ogromna w p r o s t l i t e r a t u r a powstała w związku z p r o b l e m e m przesiedleńców, przeważnie jednak są to p u b l i k a c j e małej wartości n a u k o w e j , o dużym zaś ładunku r e w i z j o n i s t y c z n y m , a n a w e t s z o w i n i ­ s t y c z n y m . N i e w a r t o n a d nią bliżej się t u zatrzymywać. Wartościowe są zaś prace z tego drugiego k i e r u n k u badań, prowadzonych — rzecz szczególna — n i e m a l wyłącznie przez socjologów. Właśnie z obrębu socjologii wyszło p r o g r a m o w e sformułowanie powiązania e t n o g r a f i i z socjologią w badaniach e m p i r y c z n y c h . T a k więc W . B r e p o h l p o s t u l u j e wyraźnie rozszerzenie e t n o g r a f i i o m e t o d y socjologiczne, b y za i c h 'po­ mocą głębiej oświetlić zarówno f u n k c j o n a l n e związki między poszcze­ gólnymi dziedzinami k u l t u r y , j a k i między w y t w o r a m i k u l t u r o w y m i a życiem społecznym, które w y k a z u j e dużą dynamikę zmian. Z r a c j i tej, że w y t w o r y k u l t u r o w e trwają z reguły dłużej niż l u d z k a generacja, istnieje w e t n o g r a f i i niebezpieczeństwo ograniczania się do filologicz­ nego — j a k to określa — sposobu i c h u j m o w a n i a , a więc jako w y t w o ­ rów o d e r w a n y c h o d społecznego k o n t e k s t u , istniejących d l a samych siebie. Tymczasem każdy w y t w ó r k u l t u r o w y jest stale j a k najściślej związany z życiem społecznym, pełni w n i m określone f u n k c j e , a bez uwzględnienia t y c h f u n k c j i etnografia nie może być nauką p e ł n ą . 19 20 Podobnie w y p o w i a d a się w związku z problematyką badania zjawisk i n d u s t r i a l i z a c j i i n n y socjolog, m i a n o w i c i e H . B a u s i n g e r , znany także z badań etnograficznonsocjologicznych nowo powstałych (głównie z osad­ n i c t w a przesiedleńców) o s i e d l i . Na t a k i c h założeniach metodologicz21 2 2 G. H e pod ired. R . Volkskunde empirischer Volkskunde K . Meisen). 19 d l f u r t h , Volkskunde, „Handbuch der e m p i r i s c h e n i S o z i a l f o r s c h u n g " , Königa, t. 1: 1962, s. 537—550. P o d o b n i e w 'rozprawie t e g o ż a u t o r a : jenseits der Ideologien. Zum Problemstand des Faches im Blickfeld Forschung, M a r b u r g 1961. Zbliżone s t a n o w i s k o z a j m u j e H . K o r e n , in der Gegenwart, Graz—Wien 1952, podobnie w i e l u i n n y c h (np. W. B r e p o h l , Das soziologische in der Volkskunde, „Rheinisches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " , 4 J h r g . B a n n 1953, s. 245—275. T u m . i n . sformułowanie: „Das W e s e n t l i c h e n i c h t a u f der p h i l o l o g i s c h e n , s o n d e r n a u f der s o z i a l e n S e i t e l i e g t " (s. 270). L u b i n n e : „Alles, w a s z u r V o l k s k u n d e gehört, h a t w i s s e n s c h a f t l i c h e i n e n soziologischen u n d p r a k t i s c h e i n e n s o z i a l e n S i n n , i s t s o m i t v o m z w i s c h e n m e n ­ s c h l i c h e n h e r z u v e r s t e h e n " (s. 249). 2 0 21 H . B a u s i n g e r, Volkskultur in der technischen Welt, H . B a u s i n g e r, M . B r a u n , H . S c h w e d t , Neue dlich-soziologische Untersuchungen des Ludwig — Uhland S t u t t g a r t 1959. 2 2 4 - Etnografia Polska, t. I X S t u t t g a r t 1961 Siedlungen. — Instituts Volkskun­ Tübingen, �JOZEF 50 BURSZTA n y c h powstało sporo i n n y c h interesujących prac wiążących ściśle e t n o ­ grafię z socjologią w badaniach współczesnych zjawisk, czy też p r a c o charakterze s y n t e t y c z n y m . Wspomniane wiązanie o b u n a u k w badaniach e m p i r y c z n y c h znajduje swoje teoretyczne 'uzasadnienie także w aspekcie szerszego zagadnie­ nia, m i a n o w i c i e współczesnej tendencji db i n t e g r a c j i n a u k społecz­ n y c h . T r u d n o się n a d t y m t u bliżej zatrzymywać. 2 3 24 III Już sto l a t t e m u narzekał O. K o l b e r g n a to, że dawna, piękna i b o ­ gata k u l t u r a l u d u wiejskiego ginie, że n i e można już znaleźć w t e r e n i e niektórych typów b u d o w l i , narzędzi, strojów, obrzędów, zwyczajów, tańców l u b m e l o d i i . Stąd też m . i n . t a k s k w a p l i w i e wykorzystywał o n wszelkie dostępne źródła pisane z d a w n i e j s z y c h czasów. A było to w t e d y , g d y k u l t u r a l u d o w a przeżywała swój szczytowy okres r o z w o j u . O d czasów K o l b e r g a r o z p a d t r a d y c y j n e j k u l t u r y w s i następował, można rzec, w 'postępie g e o m e t r y c z n y m , a i m bliżej naszych d n i , t y m jest o n coraz gwałtowniejszy. Dzisiaj wieś polska n i e m a l w e w s z y s t k i c h r e ­ gionach, w ślad za gwałtownymi i p o d s t a w o w y m i 'przeobrażeniami go­ spodarczymi i s t r u k t u r a l n y m i ' k r a j u , przeżywa wręcz rewolucję k u l t u ­ ralną. Jest t a k n i e t y l k o u nas. Cały współczesny świat, n a w e t k r a j e gospodarczo zacofane, zalewa zniwelowana, coraz b a r d z i e j j e d n o l i t a k u l ­ t u r a masowa, w której elementy k u l t u r y l o k a l n e j , regionalnej czy n a ­ rodowej coraz bardziej się cofają. Chcąc dzisiaj badać o r y g i n a l n e k u l ­ t u r y t r a d y c y j n e l u b choćby już t y l k o i c h szczątki, trzeba wyszukiwać miejsca „zabite deskami o d świata", choć t a k ie w k u l t u r a c h E u r o p y t r u d n o jest znaleźć, gdyż r e z e r w a t y k u l t u r a l n e przestały istnieć. D z i ­ siaj szuka się już i c h w w y m i a r a c h k u l i ziemskiej — w puszczach A m a z o n k i , j a k C. Lévi-Strauss, w głębi p u s t y n i a u s t r a l i j s k i e j , j a k F r e d e r i c k G. G. Rose i t d . , bo n a w e t r e z e r w a t y indiańskie przestały odpowiadać sensowi swej n a z w y . I m p a k t ogólnoświatowej k u l t u r y masowej nie t y l k o n a różnych obszarach osiąga różny stopień nasycenia, ale jest wszędzie względny. 23 Np.: dustrieller einer Wurzbacher, westdeutschen dustrievolk am G. Entwicklung, Ruhrgebiet, 2 4 von Gerrveinnde, Das an Dorf den Stuttgart in Spannungsfeld 45 Dörfern 1954; W . zur industriellen und in­ Weilern Brepohl, Daseinsform, In­ dargestellt Tübingen 1957. „Handbuch S. Ż ó ł k i e w s k i , „Kultura Pflaum, der agraren Zob. n p . : H . A l b e r t , forschung, tyki, ländlichen im Wandel R. B d . 1, Untersuchung der Integracja Probleme empirischem nauk der Wissenschaftslehre Sozialforsohung". społecznych i Społeczeństwo", z. 1/2: 1960. in der Sozial­ B d . 1: 1961, s. 3 8 — 6 3 ; i uwspółcześnienie ich problema­ �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 51 M i m o postępującej gwałtownie standaryzacji, wciskającej się coraz szerzej w e wszystkie dziedziny życia, istnieją — i chyba zawsze będą istnieć — różnice w k u l t u r a c h narodowych, r e g i o n a l n y c h , a n a w e t l o ­ k a l n y c h . Pochodzą one z c h a r a k t e r u , ze s p e c y f i k i stapiania się w j e d ­ ność n o w y c h elementów standaryzowanych z e l e m e n t a m i k u l t u r y l o ­ k a l n e j . K l a s y c z n y m przykładem może być Japonia, gdzie t a k wiele o r y g i n a l n y c h , archaicznych cech n a r o d o w e j k u l t u r y mogło zachować się i stopić z najbardziej nowoczesną cywilizacją techniczną. Wszędzie dzisiaj etnografia stoi właśnie przed t y m zagadnieniem — badaniem z jednej s t r o n y procesów n i w e l a c y j n y c h , z d r u g i e j procesów t w o r z e n i a się narodowej, regionalnej l u b l o k a l n e j i n t e g r a c j i podsta­ w o w y c h f o r m społeczno-kulturalnego życia, p o w s t a w a n i a n o w y c h j e d ­ ności s t r u k t u r a l n y c h i f u n k c j o n a l n y c h w d i a l e k t y c z n y m procesie sta­ piania się „starego" i „nowego" w nową, jakościowo inną całość. T a k jest w e t n o g r a f i i radzieckiej, w b a d a n i u k u l t u r y i życia ludów prze­ chodzących w p r o s t z epoki p i e r w o t n e j do socjalizmu, t a k jest w etno­ g r a f i i ludów A f r y k i uzyskujących samodzielność polityczną, t a k jest też, g d y m a m y do czynienia z p o w s t a w a n i e m okręgu przemysłowego konińsko-tureckiego u nas czy Schwarze Purnpe w N R D . O podobne s p r a w y chodzi — mutatis mutandis — w t e d y , g d y badamy procesy tworzenia się n o w e j k u l t u r y w s i n a Z i e m i a c h Zachodnich i Północnych. Wszędzie t a m zachodzą podstawowe procesy n i w e l a c j i k u l t u r o w e j , a za­ razem wzajemnej adaptacji i i n t e g r a c j i f o r m społeczno-kulturowych w obrębie jednostek przestrzennych. Właśnie Ziemie Zachodnie i Północne są wdzięcznym p o l e m badań t y c h współczesnych procesów k u l t u r o w y c h . M a m y t a m niejako całe l a b o r a t o r i u m socjologiczno-etnograficzne. N a s z k i c u j m y pokrótce jego składowe elementy. Przestrzennie „laboratorium" to w y d z i e l a się n a m w postaci k o n ­ k r e t n e j w s i , dopiero w dalszej mierze m a m y „kombinat" — k i l k a w s i jednego r e g i o n u , a więc w konsekwencji i większą jednostkę lokalną: region. Każda wieś — przed osiedleniem się ludności polskiej — stanowiła t y l k o określone środowisko geograficzne, posiadające podstawowe w y ­ posażenie m a t e r i a l n e : układ pól, łąk, pastwisk, ulic, ogrodów, zagród z i c h zabudowaniami i p e w n y m wyposażeniem t e c h n i c z n y m . Wszystko to stanowiło potencjalnie zdecydowane w a r u n k i życia n o w y c h osadni­ ków, po p r o s t u określone f o r m y i c h materialnego b y t u . I oto w te f o r ­ m y „wlewają się" różnorodne „treści", wykształcone w różnych i róż­ n o r o d n y c h f o r m a c h : osiedlają się w e w s i różne g r u p y osadników r e ­ prezentujące różne k u l t u r y regionalne, o d najbardziej n a w e t t r a d y c y j - �JOZEF 52 BURSZTA n y c h (np. Łemkowie, osadnicy z Wileńskiego), do zbliżonych do m i e j ­ scowej (osadnicy z Poznańskiego). Już t u t a j m a m y k i l k a płaszczyzn badań „laboratoryjnych". W p i e r w więc adaptacja do warunków środowiska geograficznego. Ta przebiega n i e t y l e w stosunkach i n t e r p e r s o n a l n y c h , g r u p o w y c h , co w i n d y w i ­ d u a l n y c h odniesieniach: człowiek — środowisko geograficzne. To p r o ­ ces długi, trwający do dziś. Już inaczej jest ze sposobem poznawania w s i i o k o l i c y i z n a d a w a n i e m poszczególnym m i e j s c o m n o w y c h nazw l o k a l n y c h . To dzieje się już w r a m a c h życia społecznego całej g r o m a dy . O d czasu zasiedlenia w s i przez różne g r u p y osadników rozpoczynają się s k o m p l i k o w a n e procesy społeczno-kulturowe. Każda g r u p a osadni­ ków wniosła oczywiście z sobą zasób własnej k u l t u r y regionalnej (pewne wyposażenie m a t e r i a l n e , różne u różnych g r u p , umiejętności techniczne i wiedzę, zinstytucjonalizowane f o r m y społecznego zacho­ w a n i a się w postaci zespołu zwyczajów, obyczajów i t d . ) . Wszystkie t e k u l t u r y regionalne miały w d a w n y m środowisku osadników określoną, względnie trwałą strukturę, cechującą się: unifikacją f o r m , m n i e j w i ę ­ cej stałymi w z o r a m i zachowań się o p a r t y m i n a względnie j e d n o l i t y c h i stałych n o r m a c h obyczajowych, m o r a l n y c h i p r a w n y c h , uważanych w d a n y m środowisku za n i e m a l a b s o l u t n e . G r u p y osadników osie­ dlając się we w s i na Z i e m i a c h Zachodnich zmieniły swe dotychczasowe środowisko k u l t u r o w e . N a n o w y m miejscu zaczęły żyć — oczywiście — swą własną, wniesioną t a m kulturą. Inaczej być nie mogło. A l e n i e ­ możliwością było pełne zrekonstruowanie swego środowiska w dawnej postaci n a n o w y m miejscu. Próby tego znane były zwłaszcza w t y c h miejscowościach Z i e m Zachodnich, które zostały zasiedlone o s a d n i k a m i pochodzącymi z jednej w s i . Co więcej, n i e można było na n o w y m miejscu zachować nienaruszonej własnej k u l t u r y , gdyż same podstawy j e j organizacji zostały, p r z y n a j m n i e j u większości g r u p osadników, zachwiane, a n a w e t rozbite. Okazało się, że k u l t u r y wniesione przez poszczególne g r u p y osadników różniły się między sobą, nieraz dość znacznie, co ujawniło się dość szybko w t r a k c i e współżycia społecznego w nowej, l o k a l n e j społeczności. W o w y m t y p o w y m „zderzeniu się" k u l t u r własne wartości, uważane dotąd n i e m a l za absolutne, zostały z r e l a t y w i z o w a n e . „Zderzenie k u l t u r " jest zarazem k o n f l i k t e m g r u p o ­ w y c h ocen i wartości. Stąd też w początkowej fazie osadnictwa, k i e d y każda g r u p a żyła przeważnie jeszcze własną, wniesioną kulturą, wieś 2 5 20 Z a g a d n i e n i e m kształtowania się w i e d z y o n o w y m środowisku g e o g r a f i c z n y m u osadników n a Z i e m i a c h Z a c h o d n i c h z a j m u j e się u c z e s t n i k mego s e m i n a r i u m doktorskiego, m g r A . J a s i e w i c z . 25 2 6 Zob. D o b r o w o l s k i , Studia nad teorią kultury ludowej. �ETNOGRAFIA A 53 WSPÓŁCZESNOŚĆ n i e stanowiła jeszcze społeczności l o k a l n e j w sensie socjologicznym. Była to t y l k o suma różniących się między sobą g r u p , wzorów, ocen, wartości i postaw, z których większość n i e miała m o c y obowiązującej całą wieś. Co więcej, między różnorodnymi systemami wartości w y ­ nikły dość nawet ostre k o n f l i k t y . Mozaika k u l t u r o w a w s i była odpo­ w i e d n i k i e m dezintegracji •społecznej w s i — i o d w r o t n i e . Nieliczne t y l k o elementy wiązały ludność w s i w jedną społeczność. T a k było jednak t y l k o na początku. N o w e środowisko geograficzne, miejscowe w a r u n k i pracy narzucające j e d n o l i t e sposoby gospodarowa­ n i a , ciągłe styczności w c h w i l a c h p r a c y i w y p o c z y n k u i t p . prowadziły do powolnego kształtowania .się nowego k o m p l e k s u wzorów i n o r m życia społecznego i k u l t u r y . Wykształcanie się tego nowego m o d e l u jest j e d n y m z najciekawszych i najbardziej pasjonujących zagadnień socjologicznych i e t n o g r a f i c z n y c h ' . O b s e r w u j e m y gwałtowny w p r o s t rozpad w i e l u t r a d y c y j n y c h elementów k u l t u r o w y c h , głównie t y c h , które n i e uzyskały dodatniej oceny powstałej już nowej o p i n i i środo­ wiska. D z i e w c z y n y z Kieleckiego szybko pochowały do skrzyń l u b szaf swe pasiaste spódnice i wełniane n a r z u t y , wzbudzające sensację w K o ­ szalinie. Znikły prędko z izb „wschodniaków" pobudowane zaraz po osiedleniu duże piece, które trzymały cały dzień ciepłą strawę, a w n o ­ cy służyły do spania. Wąskie i l e k k i e w o z y „centralniaków" budziły u osadników z Poznańskiego uśmiech p o l i t o w a n i a i k p i n y , że t a k i m i to „tylko jabłka n a t a r g wozić, a n i e jechać w pole". W miarę moż­ ności zastąpiono je też szybko w o z a m i s z e r o k i m i i ciężkimi. Łemkowie spraszali początkowo na chrzciny, d a w n y m s w o i m zwyczajem, k i l k a l u b kilkanaście p a r kumów, co u reszty osadników budziło ogromne zdzi­ wienie. „Pochwalony" w p o z d r o w i e n i u zastąpiono rychło „dzień do­ b r y m " . Krótko też oglądano po wsiach pranie b i e l i z n y k i j a n k a m i w sta­ w i e l u b w rzece. T a k i c h przykładów można dać mnóstwo. 27 K o m p l e t n y rozpad d o t y c z y t y l k o t y c h elementów, które — n i e będąc uznane — mają cechy wizualności i przez to wzbudzają w śro­ d o w i s k u określone oceny i postawy. Względy p r a k t y c z n e i ekonomiczne nie zawsze odgrywają t u rolę, n i e k i e d y zanik t a k i c h elementów o d ­ bywał się w b r e w powyższym zasadom. Takie zaś elementy k u l t u r o w e , które mogą istnieć Ibez swej w i z u a l n e j f o r m y , a zatem i bez wzbudzania wartościowania społecznego, l u b też ujawniają się t y l k o "V ścisłym gronie r o d z i n n y m — zachowały się nadal, ale t y l k o jako „wewnętrzna własność" poszczególnych r o d z i n . Do t a k i c h należą np.: obrzędowe p o ­ t r a w y w i g i l i j n e , język (np. u Łemków), treści wierzeniowe, zabiegi 2 7 Stare Niektóre z t y c h zagadnień z a w a r t e są i nowe w kulturze wsi koszalińskiej. w wspomnianej zbiorowej pracy �JÓZEF B U R S Z T A 54 magiczne i t p . Nosicielami t a k i c h elementów są niekiedy t y l k o k o b i e t y . A l e już n p . pozycja społeczna k o b i e t y w rodzinie, t o , czy jest ona w y ­ znaczona przez 'pozostałości u s t r o j u patriarchalnego (jak n p . u osadni­ ków z południowego wschodu), czy rniatriarchalnego — u j a w n i a się w środowisku różnymi d r o g a m i . Jeśli różni się ona z b y t n i o o d prze­ ciętnego w z o r u przyjętego współcześnie, ulega szybko zmianie w myśl obowiązujących n o r m . 28 J a k z t y c h przykładów widać, proces r o z p a d u t r a d y c y j n y c h ele­ mentów k u l t u r y n a Z i e m i a c h Zachodnich (podobnie j a k gdzie i n d z i e j , chociaż t u t a j przyspieszenie tego procesu wyjaskrawiło leżące u jego podłoża c z y n n i k i ) n i e da się należycie, wyjaśnić bez uwzględnienia sfery współżycia społecznego. Podobnie jest z całym złożonym procesem i n t e g r a c j i k u l t u r y g r u p y l o k a l n e j . Jest to znów proces s k o m p l i k o w a n y i bodaj bardziej złożony niż rozpad t r a d y c j i . N i e m a m z a m i a r u omówić tego w sposób w y c z e r ­ pujący, mogę zaś dać n a t y m m i e j s c u t y l k o pewne szkice tego zagad­ nienia. Zagadnieniu i n t e g r a c j i społecznej poświęcili socjologowie badający Ziemie Zachodnie sporą już literaturę . Uwzględniali o n i jednak głów­ n i e same t y l k o procesy społeczne, n i e zwracając z b y t n i e j u w a g i na zjawiska k u l t u r o w e . Integracja k u l t u r o w a g r u p y l o k a l n e j przedstawia się n a m — uprasz­ czając zagadnienie — jako z jednej s t r o n y ujednolicenie elementów k u l t u r o w y c h , z d r u g i e j zespolenie i c h różnych f o r m w jednolitą i m n i e j więcej harmonijną całość w obrębie społeczności l o k a l n e j . Upraszczając dalej, możemy powiedzieć, że integracja k u l t u r o w a zachodzi na trzech różnych drogach: 1) poprzez wzajemną wymianę i dyfuzję elementów k u l t u r o w y c h z g r u p y do g r u p y , 2) poprzez spontaniczne wykształca­ nie się elementów n o w y c h w obrębie w s i będących odpowiedzią na n o ­ w e w a r u n k i b y t u , 3) poprzez dostawanie się w obręb w s i elementów k u l t u r y ogólnej, masowej. 29 Wymianą i dyfuzją dóbr k u l t u r o w y c h rządzą społeczne mniemania, wartościowania i k o n k r e t n e postawy. Są one bądź odziedziczone, bądź 28 wych pod T a k więc np. u Łemków czynności w dom wtedy, jechać w pole, pracach kobiety wykonywały mężczyzn. N p . gdy mąż, po s k o n s u m o w a n i u podobnie odprzęganie początkowo zaprzęganie do wozu szereg i usługo­ podjeżdżanie podanego śniadania, zamierzał k o n i po p o w r o c i e i t p . Wzbudzało n y c h krytykę, s z y b k o też — j a k i i n n e podobne — zanikło, oo w e f e k c i e sło z n a c z e n i e 29 Należą kobiety w B. t u liczne prace (W. C h Tiielewska) podnio­ tych rodzinach. ośrodków: warszawskiego k o w s k i i i n . ) , łódzkiego ( K . Ż y g u l s M ) , wrocławskiego poznańskiego wy­ to u i n ­ Markiewicz, i innych. J. Ziółkowski, Z. (S Ossowski, (K. Golachowskd, Dulczewski, A. S. Nowa­ I . Tucnnatu), Kwilecki, �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 55 wykształcone na m i e j s c u drogą w i e l o k r o t n e g o doświadczenia. D o odzie­ dziczonych mniemań należą s t e r e o t y p y . Wiadomo, osadnik z Poznań­ skiego to t e n , co to urnie dobrze gospodarzyć, zna się n a maszynach r o l n i c z y c h i n a agrotechnice, jest zaradny, oszczędny i p r a c o w i t y , choć z d r u g i e j s t r o n y n i e grzeszy a n i gościnnością, a n i życzliwością, a n i w e ­ sołością w codziennym życiu. A znów osadnik z Wileńskiego l u b B i a ­ łorusi to w p r a w d z i e k i e p s k i gospodarz, z nowoczesną wiedzą rolniczą, a n a w e t z pracowitością u niego n i e za dobrze, ale za to człowiek do­ b r y , gościnny, uczynny, miły w obejściu i t d . A t e n z Kieleckiego..., a t e n Łernko... — i t d . N i e r y s u j m y dalej treści poszczególnych stereo­ typów, n i e s z u k a j m y też i c h genezy. W i e m y , że z n a j d u j e m y j e już w każdym n i e m a l t o m i e Dzieł K o l b e r g a l u b w każdej m o n o g r a f i i etno­ graficznej z X I X w . F a k t e m jest, że stereotypy, choć w części t y l k o o d ­ powiadają rzeczywistości, działają i kierują wartościowaniami i zacho­ waniami ludzkimi. Tak i w t y m przypadku. W n o w y m m i e j s c u gospodarność i wiedzę techniczno^rolniczą nauczo­ no się prędko cenić. W z o r e m do naśladowania był t u stereotyp osadnika z Poznańskiego. Wzięto też o d niego dużo, ale n a początku. Dzisiaj umieją w t y m celować przedstawiciele w s z y s t k i c h g r u p , także Łem^ ko wie. Gościnność, szerokie, o t w a r t e usposobienie Zabużan podobały się w s z y s t k i m . Przejęto też o d n i c h sporo z f o r m ugaszczania, t o w a r z y ­ skiej zabawy, pomocy sąsiedzkiej i t d . Spodobały się też niektóre w s c h o d ­ nie p o t r a w y i sposoby i c h przyrządzania. Wiele też z tego rozpowszech^ niło się na całą wieś. Taką drogą wzajemnego p r z e j m o w a n i a doszło czasami do k u m u l a c j i tego samego r o d z a j u wytworów, a więc do wzbo­ gacenia dotychczasowego zasobu k u l t u r o w e g o poszczególnych g r u p . Re­ j e s t r u j e się n a w e t wzbogacenie (zapewne przejściowe) niektórych treści typowo tradycyjnych . Rozpad j e d n y c h , znaczna r e d u k c j a d r u g i c h i wzajemne p r z e j m o w a ­ nie i n n y c h elementów k u l t u r o w y c h w dużym s t o p n i u ujednoliciło obraz k u l t u r o w y w s i . A l e nie zupełnie. W atmosferze narastającej i n t e g r a c j i k u l t u r o w e j i postępującej z nią równolegle i n t e g r a c j i społecznej „pra­ w o o b y w a t e l s t w a " uzyskały różne odrębności grupowe. To jest też przejaw integracji k u l t u r y lokalnej. Wniesione w nowe środowisko k u l t u r y małych g r u p były za szczupłe, za wąskie i niewystarczające wobec bieżących potrzeb. N i e wystarczała n a w e t i c h k u m u l a c j a , zwłaszcza w s y t u a c j i t w o r z e n i a się 30 T a k z a n o t o w a n o ,np. w z a j e m n e p r z e j m o w a n i e p r z e z k o b i e t y niektórych z a ­ biegów m a g i c z n y c h związanych z g o s p o d a r s t w e m d o m o w y m . O b o k z n a n y c h sobie zabiegów m a g i c z n y c h k o b i e t y , zauważywszy u i n n y c h i n n e z a b i e g i , „na w s z e l k i w y p a d e k " zaczęły j e także stosować. 3 0 �56 JOZEF BURSZTA społeczeństwa socjalistycznego, opartego o nowe, inne o d dotychcza­ sowych podstawy organizacyjne i treści społeczno-kulturowe. Bieżące życie prowadziło wiec do powstawania n o w y c h elementów zaspoka­ jających różnorodne rosnące w y m a g a n i a . Część z n i c h jest w y t w o r e m g r u p o w y m , powstała w obrębie w s i , znaczna część jest zaś efektem w z r o s t u i postępu k u l t u r y ogólnej. Wiele można znaleźć d r o b n y c h i większych pomysłów, udogodnień w życiu d o m o w y m , w zagrodzie l u b w p o l u , p o c z y n i o n y c h przez p o ­ szczególnych osadników i upowszechnionych p o t e m we w s i . Należą t u np. sposoby w y p a s u bydła — wspólne l u b i n d y w i d u a l n e — pewns ulepszenia w narzędziach, j a k pługi, radła czy b r o n y (np. do b r o n o ­ w a n i a łąk), sposoby p r z e c h o w y w a n i a płodów r o l n y c h , urządzenia wnętrz m i e s z k a l n y c h i t d . Należą t u też 'powstające spontanicznie f o r m y 'po­ m o c y czy raczej współpracy sąsiedzkiej, n p . kolejne w y p i e k a n i e chleba, wspólne w y k o p k i , „pierzawki", dalej dość rozpowszechnione sąsiedzkie spółki maszynowe. T u też można zaliczyć organizowane ad hoc zbio­ rowe akcje do w y k o n a n i a p e w n y c h prac dla wspólnego dobra. U k o ­ r o n o w a n i e m tego wszystkiego jest powstały już wszędzie t z w . p a t r i o ­ t y z m l o k a l n y . Można t u użyć innego współczesnego t e r m i n u — neoregionalizm. Żadna wieś, j a k żadna g r u p a l o k a l n a , nie może być dzisiaj odgro­ dzona o d szerszego świata. Treści k u l t u r y ogólnej, n a z w i j m y ją współ­ czesnym m i a n e m — masowej, wciskają się na wieś coraz większym s t r u m i e n i e m . Przychodzą one przez szkołę i nauczyciela, przez świe­ tlicę wiejską, liczne czasopisma, książki, poprzez organizacje miejscowe, radio, telewizję i wreszcie drogą częstych kontaktów z miastem, za­ równo d o r y w c z y c h (targ, sklepy, urzędy), j a k i stałych (praca w mieście). I m p a k t k u l t u r y m i e j s k i e j i ogólnej (masowej) jest o c z y w i s t y i coraz silniejszy. Pod naporem t e j k u l t u r y bledną i maleją silne ongiś k o n f l i k t y wewnątrzwsiowe o podłożu k u l t u r o w y m . Wieś dzisiejsza — można rzec — jest zwrócona s w y m o b l i c z e m n a zewnątrz, bierze i chce brać z t e j k u l t u r y masowej coraz więcej. I t u powstaje jeden z najnowszych problemów — j a k przedosta­ je się na wieś k u l t u r a masowa, j a k ona stapia się z dotychczasową t r a ­ dycją kulturową w s i , j a k t w o r z y się n a t y m t l e nowa integracja k u l t u r o w a i społeczna zarówno w obrębie w s i , jąk i szerszego r e g i o n u . Tego ogromnego zagadnienia nie zamierzamy t u poruszać. Czy j e d n a k i m p a k t k u l t u r y masowej oznacza t y l k o integrację wsi? I t a k , i nie. Można t u jasno widzieć dialektyczną jedność przeciwieństw. W y s t a r ­ czy wspomnieć, że pod n a p o r e m m o d e l i k u l t u r o w y c h wnoszonych przez kulturę masową następuje d y s k r e d y t a c j a d a w n y c h wzorów i m o d e l i życia wiejskiego, uwidoczniona najwyraźniej w postawach i dążeniach �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 57 młodzieży w i e j s k i e j . Przykład: w odpowiedzi na ankietę dotyczącą pragnień i zamierzeń życiowych poszkolnych wszyscy uczniowie k l a s y V I I w Mścicach (22 uczniów) opowiedzieli się za wyjściem ze w s i do zawodów pozarolniczych. Istnieją podobne dane z i n n y c h szkół. Jest to wyraźny k o n f l i k t pokoleń, ale jest o n w y r a z e m k r y z y s u t r a d y c y j n y c h f o r m życia wiejskiego, p r z e j a w e m k o n f l i k t u wzorów i m o d e l i — dawne­ go, wiejskiego, reprezentowanego przez starsze pokolenie (choć ono samo także po części dotychczasowe w z o r y i f o r m y życia zmienia), i nowego, generalnie reprezentowanego przez młodzież. To t y l k o jeden przykład z najnowszej p r o b l e m a t y k i w i e j s k i e j . P y ­ tanie — czy t y m i zagadnieniami ma się zajmować t a k ż e współczesna etnografia? L u b inaczej: czy to t a l k ż e k u l t u r a wsi? Czy to j e s z c z e k u l t u r a „ludowa", czy już masowa? P y t a n i a powyższe wymagałyby dłuższych wywodów, do których wrócimy na i n n y m m i e j s c u . T u t a j z a j m i j m y się pokrótce j e d n y m za­ gadnieniem, ogniskującym w sobie inne. Jest n i m pojmowanie k u l t u r y . Chyba n i k t już dzisiaj nie p o t r a f i zliczyć w s z y s t k i c h nagromadzo­ n y c h w nauce d e f i n i c j i k u l t u r y . Jest też k i l k a sposobów j e j definio­ wania . W y d a j e m i się, że u podłoża w i e l u współczesnych rozbieżności w e t n o g r a f i i leży m . i n . różne p o j m o w a n i e k u l t u r y . Powiedziałbym, że etnografowie, mając na co dzień do czynienia z o d e r w a n y m i f r a g ­ m e n t a m i k u l t u r y l u d o w e j l u b też z odrębnymi j e j dziedzinami, skłonni są tę kulturę hipostazować, c z y l i pojmować ją jako b y t samodzielny i niezależny, samorozwijający się i zmieniający — i obracać się w obrę­ bie t a k p o j m o w a n e j k a t e g o r i i . U j a w n i a się t o m . i n . w d e f i n i o w a n i u k u l t u r y jako t y l k o wytworów, chociaż szeroko p o j m o w a n y c h . P o j ­ mowanie k u l t u r y może być j e d n a k inne, m i a n o w i c i e socjocentryczne, takie jakie w y c h o d z i z kręgu antropologów k u l t u r o w y c h i socjologów. W p o j m o w a n i u t y m na czoło w y s u w a się n i e w y t w o r y , lecz l u d z k i e za­ chowania. A . Kłoskowska, modyfikując określenie k u l t u r y przez R. L i n tona, pisze: „Kultura jest t o względnie zintegrowana całość obejmująca zachowania l u d z i przebiegające według wspólnych dla zbiorowości spo­ łecznej wzorów wykształconych i p r z y s w a j a n y c h w t o k u i n t e r a k c j i oraz zawierająca w y t w o r y t a k i c h zachowań" . 31 3 2 3S W e m p i r y c z n y m badaniu k u l t u r y — która jest przecież Odsyłam t u znów do s t u d i u m K ł o s o w s k i e j , do irozdz. I , „Rozumienie k u l t u r y " . 31 Kultura masowa, przedmiozwłaszcza Np. d e f i n i c j a k u l t u r y podaina p r z e z K . Moszyńskiego: „Kultura, biorąc ogólnie, to całkowity .zespół w s z y s t k i c h w y t w o r ó w powstałych w t r a k c i e r o z w o j u ludzkości w j e j łonie l u b w k o n t a k c i e z nią w p r z y r o d z i e , a n i e należących stricte i wyłącznie do b i o - i p s y c h o l o g i i człowieka". K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstąp do etnografii powszechnej i etnologii, W r o c ł a w 1958, s. 11. 3 2 3 3 Kłosowska, op. cit., s. 40. �JOZEF 58 BURSZTA tern interesujących nas t u n a u k : e t n o g r a f i i , socjologii, j a k i (jeśli uży­ j e m y zamiennego na etnografię określenia) a n t r o p o l o g i i ' k u l t u r a l n e j — chodzi w gruncie rzeczy n i e o to, co wysuwać na czoło, n i e o z i n s t y t u ­ cjonalizowane zachowania ludzkie l u b w y t w o r y t y c h zachowań, ale o to, aby w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h n i e odrywać o d zachowań, i o d w r o t ­ nie, ale traktować je jako ściśle z sobą powiązane i stanowiące s t r u k t u ­ ralną i funkcjonalną całość. O d r y w a n i e i j e d n y c h , i d r u g i c h p r o w a d z i na manowce. Były d a w n i e j w socjologii próby analitycznego r o z g r a ­ niczenia zjawisk czysto społecznych o d k u l t u r o w y c h , m i a n o w i c i e w so­ cjologii G. S i m m e l a i L . Wiesego (socjologia formalna), nie dały one j e d n a k większych efektów i sprowadziły socjologię w zaułek. A g d y (jak n i e k i e d y w etnografii) o d r y w a się w y t w o r y k u l t u r o w e o d i c h spo­ łecznego sprzężenia — nie p o t r a f i się w i e l e w k u l t u r z e wyjaśnić. W y t w o r y k u l t u r y nie są f a k t a m i j e d n o s t k o w y m i , i n d y w i d u a l i n y m i . G d y ­ b y były t a k i m i , etnografię b y n i e interesowały. Wytwarzają je ludzie zawsze w określonych w a r u n k a c h zinstytucjonalizowanego życia spo­ łecznego. T y l k o w y m y k a się z tego (po części) wynalazczość w 'powsta­ w a n i u bądź oryginalnego w y t w o r u , hądź w a r i a n t u już istniejącego. A l e g d y twór l u b w a r i a n t już istnieje, staje się p o n a d i n d y w i d u a l n y , p o n a d personalny, n i g d y natomiast n i e p r o w a d z i życia samodzielnego. Każdy wytwór żyje w społeczności, jest przez nią p r z e j m o w a n y , r e p r o d u k o w a ­ n y , z m i e n i a n y i p r z e k a z y w a n y następnym pokoleniom. Bez życia spo­ łecznego w y t w o r y k u l t u r o w e stają się niezrozumiałe i jeżeli t r a k t u j e się je jako takie — samodzielne, w y r w a n e , istniejące same d l a sie­ bie — w g r u n c i e rzeczy nic się nie wyjaśnia. Panowała kiedyś w naszej etnografii, w ślad zresztą za panującą w t e j nauce metodą filologiczną, „moda" n a u k o w a n a ustawianie w jednej płaszczyźnie, pod jeden tytuł, t a k i c h samych faktów k u l t u r o w y c h z różnych czasów, z różnych k u l t u r i z różnych punktów k u l i ziemskiej (np. prace J . G. Frazera, u nas H . Biegeleisena). Prace te nie dawały, j a k wiadomo, n i c więcej ponad zwykłe, ciekawostkowe zestawienia faktów i nic nie wyjaśniały. N i c też dziwnego, że dzisiaj n i k t już t a k i c h prac nie pisze. Można natomiast obserwować w e współczesnej e t n o g r a f i i u t r w a l e n i e się i n n e j zupełnie m e t o d y badania k u l t u r y . Bada się więc nie jakiś jeden wytwór k u l t u r o w y i n i e „kulturę w ogóle", ale k o n k r e t n e j e d ­ n o s t k i t e r y t o r i a l n e : lokalne społeczności (wieś, gmina, miasto), lokalne g r u p y etnograficzne czy k o n k r e t n y l u d (etnos). T a k jest przede wszyst­ k i m w e t n o g r a f i i radzieckiej, t a k jest też — w różnym zresztą ujęciu — w e t n o g r a f i i z a c h o d n i e j . U podłoża przejścia n a taką metodę leży 3i Zob.: J . L u t y n . s k i, Antropologiczna monografia terenowa i badania spo­ łeczno-kulturowych przeobrażeń w Polsce współczesnej, „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. 15: 1961 z. 2, s. 36—59. T a m obficie c y t o w a n a l i t e r a t u r a . 3 4 �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 59 właśnie p o j m o w a n i e t a k i e j społeczności l u b g r u p y i j e j k u l t u r y jako całości zespolonych z sobą elementów. K o n s e k w e n t n i e też stosuje się w t y c h badaniach m e t o d y k o m p l e k s o w e — równoczesny udział specja­ listów z w i e l u p o k r e w n y c h d y s c y p l i n . A l e jest t u jeszcze j e d n a konsekwencja. Skoro p r z e d m i o t e m p i r y c z ­ nych badań socjologii i e t n o g r a f i i czy a n t r o p o l o g i i k u l t u r a l n e j jest m n i e j więcej t e n sam (o istniejących p e w n y c h różnicach nie będziemy t u mówili), skoro nie można i nie da się oddzielić i odrywać sfery zja­ w i s k społecznych o d czysto k u l t u r o w y c h , skoro i t u , i t a m obowiązuje j e d n a k o w y sposób t r a k t o w a n i a t y c h zjawisk, skoro — dalej — zarów­ no socjologia, j a k etnografia używa w badaniach t e r e n o w y c h także wspólnych (nie wyłącznie) zasadniczych metod, j a k obserwacji, a n k i e ­ t y i w y w i a d u — to powstaje p y t a n i e : j a k a jest między t y m i n a u k a m i różnica, jeśli chodzi o badania empiryczne? 3 5 N i e będziemy tego p y t a n i a rozwiązywali. Pewne różnice niewątpli­ w i e itnieją, ale zbliżenie i c h (oczywiście w badaniach k o n k r e t n y c h społeczności l o k a l n y c h ) jest t a k duże, że te same badania można p r o ­ wadzić pod firmą jednej l u b d r u g i e j n a u k i , choć same p u n k t y wyjścio­ we są u o b u nieco inne . A l e gdybyśmy nawet nie chcieli wyciągać aż t a k daleko idących wniosków, to pozostaje n i e o d p a r t y m f a k t e m , że w etnograficznych badaniach współczesnych przeobrażeń k u l t u r o w y c h , o j a k i c h w niniejszych rozważaniach była m o w a , nieodzowne jest — aby procesy k u l t u r o w e móc w ogóle wyjaśnić — stosowanie m e t o d socjolo­ gicznych. Co 'do tego istnieje u większości współczesnych etnografów zgodna opinia. 36 Z p r z e d s t a w i o n y c h wyżej niektórych i pobieżnych r e f l e k s j i powsta­ łych na t l e k o n k r e t n y c h badań t e r e n o w y c h nasuwają się w n i o s k i co do dalszych szczegółowych studiów i d y s k u s j i . Dotyczą one m . i n . : p r z e d m i o t u e t n o g r a f i i jako głównie n a u k i historycznej, zajmującej się czy mającej się zajmować także współczesnymi z j a w i s k a m i k u l t u r o w y ­ m i , ale znów t a k , aby n i e zakreślać e t n o g r a f i i zbyt szerokich r a m i n i e zagubić w t y m j e j zasadniczego p r z e d m i o t u ; n i e t y l e ścisłego oddzie­ lenia zakresu badań e t n o g r a f i i o d zakresu i n n y c h sąsiednich n a u k ( h i ­ s t o r i i , socjologii, e k o n o m i i itd.), ile c h a r a k t e r u i c h współpracy w bada35 nica Nieco inaczej jest w badaniach stopnia ( k w e s t i a źródeł). c z y s t o h i s t o r y c z n y c h , ale j e s t to t y l k o r ó ż ­ Z n a m i e n n e , że J . L u t y ń s k i , mówiąc o a n t r o p o l o g i c z n y c h monografiach t e r e n o w y c h , uważa j e z a równoznaczne z t e r e n o w y m i m o n o g r a f i a m i s o c j o l o g i c z ­ n y m i (op. cit., s. 37 n.). I s t n i e j e , j a k w i a d o m o , t e n d e n c j a zastąpienia t e r m i n u „etnografia" i n n y m , m. i n . właśnie antropologią kulturalną, który to t e r m i n p r z y ­ j ą ł się w U S A całkowicie. 3 6 �JÓZEF 60 BURSZTA niach k o m p l e k s o w y c h ; ustalenia, co należy rozumieć pod „zjawiskami współczesnymi" ,które m a badać etnografia. T a k j a k istnieje przyjęty schemat t r a d y c y j n y c h zagadnień etnograficznych, t a k p o w i n i e n być przyjęty odnośny układ współczesnych zjawisk k u l t u r o w y c h ; przejęcia pojęć i m e t o d ze współczesnej socjologii a d e k w a t n y c h do badań i p r o ­ blemów etnograficznych oraz z k o l e i w y p r a c o w a n i a n o w y c h pojęć i m e ­ t o d stosownie do bieżących potrzeb i t d . T y l k o w t e d y etnografia może służyć bieżącym potrzebom życia, może stać w służbie społeczeństwa — a o t o przecież także w nauce chodzi. Józef Burszta ETHNOGRAPHIE Einige methodologische UND GEGENWARTSFORSCHUNG Reflexionen in Verbindung mit Polnischen Westgebieten den Forschungen in den Z u s a m m e n f a s s u n g D e r L e h r s t u h l für E t h n o g r a p h i e d e r Universität Poznań führt u n t e r L e i t u n g des V e r f a s s e r s s e i t e i n i g e n J a h r e n u.a. F o r s c h u n g e n über die. gegenwärtigen k u l t u r e l l e n U m w a n d l u g e n i n ländlichen G e g e n d e n der p o l n i s c h e n Westgebieten. D e r A r t i k e l i s t ein skizzenartiger V e r s u c h z u r E r f a s s u n g einiger auf dem G r u n d e dieser F o r s c h u n g e n stehender methodologischer Voraussetzungen. Die Besiedlung des L a n d e s i n den polnischen Westgebieten mit Ansiedlern v o n m a n n i g f a l t i g e r r e g i o n a l e r H e r k u n f t führte z u m Z u s a m m e n s t o s s v e r s c h i e d e n e r r e ­ gionaler K u l t u r e n , i n denen begannen: eine der wissenschaft, und welche Der charakteristische Umwandlungen die F r a g e , sich Massenkultur inwieweit mit Verfasser diesen bespricht die eine gegenseitige Kulturmerkmale. methodologischen Diskussion, Bereich neuer gegenwärtigen entsteht sich von Kulturelementen, Herausbildung fluss Es Verfall auch Gleichzeitig offenbart die des auf die Kultur Ethnographie, zeitgenössichen Konsequenzen die i n v e r s c h i e d e n e n Ausdehnung der daraus anderer sich zu Ländern ethnographischen Lebens. Geschichts­ befassen ergeben und ein E i n - ländlichen als eine Erscheinungen sich zu vollziehen Übernahme hat werden. i m Gange Forschungen befindliche über den d e r t r a d i t i o n e l l e n V o l k s k u l t u i r h i n a u s z u m Gegenstände h a t : i n P o l e n , an­ der sowjetischen der westdeutschen Ethnographie, i n d a r D D R , i n der Ethnographie. Angesichts Tschechoslowakei des ungestümen Zerfalls sowie in der t r a d i ­ t i o n e l l e n Valksfculitiur, s t e h t die E t h n o g r a p h i e h e u t e überall v o r d e m P r o b l e m , e i n e r ­ seits die Ausgleichspirozesse z u u n t e r s u c h e n , a n d e r e r s e i t s s i c h d e r zesse aineir n a t i o n a l e n , r e g i o n a l e n o d e r l o k a l e n V e r e i n i g u n g des gesellschaftlich-kulturellen funktioneller „Neuen" zu einem Einen nungen schnelle Einheiten der Entstehung neuer i m dialektischen Verschmelzungsprozess neuen, ähnlichen Lebens, qualitativ Fragenkomplex i n d e n ländlichen Umgestaltungen: Gegenden die anderen bilden die unserer voneinander Ganzen Gestaltungspro­ grundlegender Formen struktureller und des „ A l t e n " und anzunehmen. kulturellen Westgebieten. unterschiedlichen Gegenwartserschei­ Dort vollziehen Kulturen der sich sich �ETNOGRAFIA dort niedergelassenen, Zerfall, teils einem verschiedenen gegenseitigen vollzogen Situation: von Stereotyps men, neuer Beurteilungen lokaler verschiedener alter u n d neuer einheitlichen, mehr oder sondern regionalen sich immer entstandener — also ein teilweise einem anheimge­ gesellschaftlichen neuer Verhaltungsfor- der Kulturintegration i m der sowie harmonierenden gleichzeitig 'sind in einer konkreten Kulturelemente weniger Gruppen Der Prozess Gemeinschaften 61 und Adaptationsprozess sowie und Wertungen. Bereiche konkreter Kulturprozess, WSPÓŁCZESNOŚĆ Diffusions- fallen. Diese Prozesse Wirkungen A Vereinhaitlichungsprazess die V e r e i n i g u n g Ganzen — 'gesellschaftlicher zu ist n i c h t Prozess. einem n u r ein Um diese k o m p l i z i e r t e E r s c h e i n u n g z u erklären, können w i r diese u n d j e n e P r o z e s s e voneinander turellen trennen, Erzeugnisse ebenso, nicht schaftlichen Kopplung Erzeugnisse Hieraus chung schen und ergibt solcher menschlichen einer Verhalten, Kultur die von ihrer kann. Ohne ein gesellschaftliches L e b e n kul­ gesell­ bleiben sich kul­ unverstanden. sich einerseits Erscheinungen, Untersuchungen Ergebnisse dem t r e n n e n u n d sie n i c h t a l s selbständige E r z e u g n i s s e , für selbst b e s t e h e n d , b e h a n d e l n turelle w i e man bei Untersuchung von nicht über d e r Soziologie die N o t w e n d i g k e i t andererseits das die zeitgenössischen in Anspruch einer Bedürfnis, komplexen bei den Voraussetzungen, zu nehmen. Untersu­ ethnographi­ die Methoden � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b70635be81b4cb1ec72128c73a71daf9.pdf b45a144740feb17f14068c0b874dcbab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1183 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1090 Title A name given to the resource Etnografia Buriacji / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.169-188 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Entnografia Polska", t. X X V I I I z. 2 I S S N P L 0071-1861 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z ETNOGRAFIA W BURIACJI P o n i ż s z y szkic jest r e z u l t a t e m obserwacji i k w e r e n d y przeprowadzonej podczas p o d r ó ż y n a u k o w e j do I r k u c k a i U ł a n - U d e odbytej w l u t y m i marcu 1983 r. Celem tej p o d r ó ż y bylo zebranie m a t e r i a ł ó w do o b r z ę d o ­ wości u B u r i a t ó w , u w a g i z a ś o badaniach n a u k o w y c h na t y m terenie powstały na marginesie zasadniczego t e m a t u moich prac. Nie m o g ą one zatem b y ć w y c z e r p u j ą c e i b y ć m o ż e z a w i e r a j ą istotne l u k i , a nawet b ł ę ­ dy. D e c y d u j ę się na ich p u b l i k a c j ę g ł ó w n i e z tego powodu, że i c h przed­ miot jest w Polsce nadal egzotyczny m i m o stosunkowo szerokiego za­ interesowania udzielanego r o l i P o l a k ó w w poznaniu S y b e r i i (w t y m także B u r i a c j i ) . Zainteresowanie to jednak z zasady p o m i j a t ł o , na j a k i m działali Polacy, najnowsze z a ś dzieje b a d a ń n a u k o w y c h nad s p o ł e c z e ń ­ stwem b u r i a c k i m są n i e m a l c a ł k o w i c i e w Polsce nieznane. Buriacja j a k o p o j ę c i e historyczne odnosi się do o b s z a r ó w zamieszka­ nych w p r z e s z ł o ś c i i częściowo obecnie przez B u r i a t ó w . L e ż ą one na za­ chód od B a j k a ł u (z c e n t r u m w I r k u c k u ) oraz na w s c h ó d od niego. W za­ chodniej części tego t e r y t o r i u m znajduje się obecnie autonomiczny okręg b u r i a c k i , we wschodniej zaś B u r i a c k a Autonomiczna R e p u b l i k a Radziecka w s k ł a d z i e RFSRR. Obszary te z e t k n ę ł y się z k o l o n i z a c j ą r o ­ syjską w X V I I w . i z tego j u ż o k r e ł u p o c h o d z ą pierwsze m a t e r i a ł y t y p u etnograficznego. B y ł y one r e z u l t a t e m obserwacji p o d r ó ż n i k ó w i d y p l o m a ­ tów oraz n i e k t ó r y c h a d m i n i s t r a t o r ó w . Kompleksowe badania z zastoso­ waniem m e t o d n a u k o w y c h p o d j ę ł a w i e l k a syberyjska ekspedycja z lat 1733-1743 k i e r o w a n a przez G. M u l l e r a z u d z i a ł e m J. Gmelina, S. K r a szeninnikowa, J. L i n d e n a u i i n n y c h . O p r ó c z o p i s ó w p r z y r o d n i c z y c h p r z y ­ niosła ona p o w a ż n e studia historyczne oparte na miejscowych archiwaliach (obecnie j u ż utraconych) \ a częściowo t a k ż e obserwacje etnograficzne, nie u j ę t e w s z a k ż e w systematycznym opracowaniu. W k r ó t c e Rosyjska Akademia N a u k z o r g a n i z o w a ł a k o l e j n ą e k s p e d y c j ę s y b e r y j s k ą k i e r o w a n ą 1 Wymienić tu należy klasyczne dzieło Mullera: G. F . Miller, Opisanie Sibirskogo carstwa i wsiech proisszedszich w niem diel, S-Petersburg 1787; reedy­ cja tegoż: Istorija Sibiři, Moskwa—Leningrad 1937-1941, t.4.-2. Por. także I. G. G m e 1 i n, Reise durch Sibirien, Gottingen 1751-1752, t. 1-4. �170 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ przez P. Pallasa, k t ó r y p o z o s t a w i ł d o s k o n a ł y opis badanych o b s z a r ó w z a w i e r a j ą c y wiele m a t e r i a ł u etnograficznego . Jego w s p ó ł t o w a r z y s z I . Georgi jest autorem pierwszego syntetycznego d z i e ł a o e t n o g r a f i i l u ­ d ó w i m p e r i u m rosyjskiego, w k t ó r y m z n a l a z ł y się r ó w n i e ż m a t e r i a ł y buriackie (na marginesie w s p o m n ę , że polskie t a k ż e ) . Jeszcze w t y m s a m y m stuleciu p o w s t a ł a pierwsza monografia o B u r i a t a c h M . T a t a r i n o wa, k t ó r e j r ę k o p i s z 1765 r. d o c z e k a ł się w y d a n i a dopiero po d w u w i e ­ kach . 2 3 4 W i e k X I X p r z y n i ó s ł d w o j a k i e b o d ź c e dla i n t e n s y f i k a c j i b a d a ń . Jed­ n y m z n i c h b y ł a a k t y w i z a c j a osadnictwa p o c h o d z ą c e g o z t e r e n ó w euro­ pejskich i z w i ą z a n e z t y m potrzeby rozpoznania w a l o r ó w gospodarczych, w a r u n k ó w demograficznych i etnicznych. P o j a w i a się w ó w c z a s w i e l e prac ź r ó d ł o w y c h oraz syntetycznych o p a r t y c h na d o b r y m warsztacie d o k u m e n t a c y j n y m . D r u g i m b o d ź c e m s t a ł o się l o k o w a n i e z e s ł a ń c ó w p o l i ­ t y c z n y c h m . i n . na terenie B u r i a c j i . W n o s i l i o n i znaczne o ż y w i e n i e i n ­ telektualne w o s p a ł e d o t ą d ś r o d o w i s k a o charakterze a d m i n i s t r a c y j n o w o j s k o w y m i k u p i e c k i m , co p r z y c z y n i ł o s i ę do wzbogacenia ż y c i a k u l t u ­ ralnego i rozbudzenia z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r ą B u r i a t ó w j a k o w a r t o ś c i ą a u t o n o m i c z n ą . L i t e r a t u r a p r z e d m i o t u szczególnie p o d k r e ś l a w t y m k o n ­ t e k ś c i e w p ł y w d e k a b r y s t ó w . R o d z i ł y się w ten s p o s ó b tendencje do w y ż ­ szego n i ż d o t ą d w a r t o ś c i o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j , co dotyczy z a r ó w n o k u l t u r y B u r i a t ó w , E w e n k ó w , jak też dawnych osadników rosyjskich. W p o ł ą c z e n i u z szerszym u d o s t ę p n i e n i e m o ś w i a t y s t w o r z y ł o to w a r u n k i dla w y k s z t a ł c e n i a p r z y s z ł y c h badaczy s p o ś r ó d miejscowej l u d n o ś c i . D z i ę ­ k i t e m u t r a f i l i do n a u k i D o r d ż i Banzarow, G a ł s a n Gombojew czy A . Szczapow, t e n ostatni p o c h o d z ą c y z c h ł o p s k i e j r o d z i n y r o s y j s k o - b u r i a c k i e j . Wszyscy w y m i e n i e n i d z i a ł a l i w p o ł o w i e X I X w . 5 Po to jednak, b y tacy l u b i m podobni ludzie m o g l i p r z e k s z t a ł c i ć się z k r a j o z n a w c ó w w uczonych, potrzebny b y ł jeszcze jeden bodziec. B y ł n i m r o z w ó j o r i e n t a l i s t y k i akademickiej w samej Rosji. O s i ą g n ę ł a ona a P. S. P a l l a s , Putieszestwie po raźnym prowincijam Rossijskoj impierii, S-Petersburg 1773-1788, cz. 1-3; wersja niemiecka tej pracy: Sammlungen historischer Nachrichten uber die mongolischen Volkerschaften, S-Petersburg 1776-1801, t. 1-2. * I . G . G e o r g i , Opisanije wsiech obita juszczich w Rossijskom gosudarstwie narodów, S-Petersburg 1776-1799, cz. 1-4 (opis Buriatów znajduje się w cz. 4). •» Opisanije o bratskich tatarach, socziniennoje korabielnego flota szturmanom Michajlo Tatarinowym, red. G. N. Rumjancew, Ulan-Ude 1958. « Ich ukoronowaniem była praca o charakterze encyklopedycznego kompen­ dium: K . R i t t e r , Ziemlewiedienije Azii. Geografija stran wchodjaszczich w sos- ¡ taw azijatskoj Rossii iii pogranicznych s nieju. Wostocznaja Sibiř: oziero Bajkal Щ i Pribajkalskije strany. Zabajkalie i stiep Gobi, S-Petersburg 1894-1895, cz. 1-2. • Należy tu także wymienić publikację, która jest doskonałym źródłem do badania Щ stosunków własnościowych, struktury rodziny itp.: Matierijały po issledowaniju Щ ziemlepolzowanija i chozjajstwiennogo byta sielskogo nasielenija Irkutskoj i Eni- Щ siejskoj gubernij, Irkutsk 1889-1894, t. 1-4. *| �ETNOGRAFIA BURIACJI 171 ś w i a t o w y poziom w dwu u n i w e r s y t e t a c h — petersburskim i k a z a ń s k i m . W europejskiej Rosji k s z t a ł c i l i się i d z i a ł a l i Banzarow i Gombojew, k t ó ­ rzy c a ł k o w i c i e weszli w kosmopolityczny ś w i a t orientalistyczny. Ś w i a t ten jednak o d d z i a ł y w a ł r ó w n i e ż na to, co działo się w samej B u r i a c j i . Uczeni p r z y j e ż d ż a l i t a m w celu prowadzenia s t u d i ó w terenowych, pod­ t r z y m u j ą c p r z y okazji z a p a ł u l o k a l n y c h amatorskich badaczy (por. ś w i a t o w y a u t o r y t e t mongolistyczny — Józef K o w a l e w s k i , Polak i p r o f e ­ sor u n i w e r s y t e t u w K a z a n i u oraz jego z w i ą z k i z b u r i a c k i m uczonym sa­ m o u k i e m I g u m n o w e m ) . N i e k t ó r z y uczeni buriaccy p o w r a c a l i po p e w n y m czasie w rodzinne strony, b y t a m k o n t y n u o w a ć badania i j e d n o c z e ś n i e s z e r z y ć o ś w i a t ę (por. G. C y b i k o w , znany dzięki swej w y p r a w i e do T y ­ betu). Z e w n ę t r z n e o d d z i a ł y w a n i e na r o d z ą c ą się n a u k ę b u r i a c k ą w y r a z i ł o się jednak najsilniej w pracach Syberyjskiego o d d z i a ł u Rosyjskiego T o ­ w a r z y s t w a Geograficznego. 1 T o w a r z y s t w o to (Russkoje Gieograficzeskoje Obszczestwo) p o w s t a ł o w 1845 r. j a k o agenda A k a d e m i i N a u k i istnieje do dziś. Jest ono i n s t y ­ tucją wielce z a s ł u ż o n ą dla poznania w s z y s t k i c h o b s z a r ó w p a ń s t w a , r ó w ­ nież w aspekcie etnograficznym. M i a ł o ono z r e s z t ą s w o j ą e t n o g r a f i c z n ą s e k c j ę . T o w a r z y s t w o o r g a n i z o w a ł o ekspedycje badacze, w s p o m a g a ł o miejscowych a m a t o r ó w - z b i e r a c z y , d o s t a r c z a ł o m o ż l i w o ś c i p u b l i k o w a n i a m a t e r i a ł ó w . P o c z ą t e k w y d a w n i c z e j d z i a ł a l n o ś c i T o w a r z y s t w a datuje się od 1846 r. i m o ż e b y ć uznany za c e z u r ę w y z n a c z a j ą c ą n o w o ż y t n y okres r o z w o j u w i e d z y etnograficznej w Rosji. S y b e r y j s k i ( p ó ź n i e j Wschodniosyberyjski) o d d z i a ł T o w a r z y s t w a zor­ g a n i z o w a ł się juz w 1851 r. i w r k ó t c e p r z y s t ą p i ł do p u b l i k o w a n i a prac swoich c z ł o n k ó w i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w . W 1890 r. u r u c h o m i ł on s p e c j a l n ą serię w y d a w n i c z ą Z a p i s k i po Etnografii, k t ó r a s t a ł a się symbolem a k t y w ­ ności badawczej na t y m polu. J e m u też trzeba o d d a ć z a s ł u g ę o d k r y c i a talentu najwybitniejszego buriackiego etnografa, C h a n g a ł o w a , k t ó r e g o p r a c ę w s p i e r a ł o metodycznie i finansowo. O p r ó c z swoich w y d a w n i c t w y j n y c h O d d z i a ł Wschodniosyberyjski p u b l i k o w a ł też czasopisma o pro­ f i l u etnograficznym. Najbardziej z n a n y m z n i c h b y ł a „ S i b i r s k a j a Ż i w a j a s e r 4 ' I §- I i I I § I I I Starina" wzorowana na o g ó l n o r o s y j s k i e j „ Ż i w o j Star/nie". Ponadto m a ­ t e r i a ł y etnograficzne u k a z y w a ł y się w p u b l i k o w a n y c h poza T o w a r z y s t w e m pismach S i b i r s k i i A r c h i w " oraz S i b i r s k i i S b o r n i k " W y m i e n i ł e m t u jedynie n a j w a ż n i e j s z e t y t u ł y r e z y g n u j ą c z w y d ł u ż a n i a l i s t y k t ó r a J J J J J J J O J J У m o ż e i m p o n o w a ć z a s i ę g i e m d z i a ł a l n o ś c i w y d a w n i c z e j . T e m a t y k a buriacka z a j m o w a ł a w niej d o m i n u j ą c e miejsce. W ś r ó d i n s t y t u c j i p a t r o n u j ą c y c h gromadzeniu w i e d z y etnograficznej o B u r i a t a c h z n a j d o w a ł się t a k ż e K o ś c i ó ł p r a w o s ł a w n y . D z i a ł a l n o ś ć m i syjna w ś r ó d m n i e j s z o ś c i w y m a g a ł a p r z y g o t o w a n i a z zakresu w i e r z e ń i o b r z ę d ó w l u d n o ś c i miejscowej. W y s t ę p o w a ł o t u t e ż s p r z ę ż e n i e zwrotne: n i e k t ó r z y misjonarze k o n c e n t r o w a l i się na poznaniu o b y c z a j ó w , aby do¬ s t a r c z y ć m a t e r i a ł u s w o i m kolegom. J e d n a k ż e t w ó r c z y u d z i a ł d u c h o w n y c h �172 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z w badaniach nad B u r i a t a m i nie b y ł szczególnie a k t y w n y i o d b i e g a ł od d o k o n a ń misjonarzy na i n n y c h terenach, np. na A ł t a j u . Prasa k o ś c i e l n a z a m i e s z c z a ł a w s z a k ż e wiele p r z e d r u k ó w z i n n y c h ź r ó d e ł , w t y m t a k ż e z l o k a l n y c h gazet, p r z y c z y n i a j ą c się w ten s p o s ó b do u t r w a l e n i a t y c h m a t e r i a ł ó w dla n a s t ę p n y c h p o k o l e ń badaczy . Ż y c i e naukowe S y b e r i i k o n c e n t r o w a ł o się w g u b e r n i a l n y m I r k u c k u , t a m t e ż m i a ł s w ą siedzibę Wschodniosyberyjski o d d z i a ł T o w a r z y s t w a Geo­ graficznego. Z p r z y c z y n topograficznych m o ż n a u w a ż a ć I r k u c k za me­ t r o p o l i ę b u r i a c k ą , miasto b o w i e m z n a j d o w a ł o się na terenach zasiedlo­ n y c h n i e g d y ś przez zachodnich B u r i a t ó w . N i c w i ę c dziwnego, że p r o b l e ­ m a t y k a b u r i a c k ą z a j m o w a ł a poczesne miejsce w ś r ó d z a d a ń realizowa­ n y c h przez i r k u c k i e p l a c ó w k i badawcze. B u r i a c i b y l i z r e s z t ą n a j l i c z n i e j ­ szą i ekonomicznie n a j w a ż n i e j s z ą g r u p ę e t n i c z n ą Syberii. O n i też znajdo­ w a l i się od dawna w c e n t r u m zainteresowania miejscowego m u z e u m . 6 M u z e u m i r k u c k i e jest p l a c ó w k ą w y j ą t k o w ą z a r ó w n o ze w z g l ę d u na s w ó j wiek, p o z y c j ę w k u l t u r o t w ó r c z e j d z i a ł a l n o ś c i , j a k t e ż z a s ó b m a ­ t e r i a ł ó w . W r o k u b i e ż ą c y m (1983) obchodzi ono 200-lecie istnienia, jest w i ę c j e d n y m z najstarszych m u z e ó w ś w i a t a . P o w s t a ł o j a k o gabinet oso­ b l i w o ś c i i biblioteka zarazem. Niewiele j e d n a k w i e m y o jego p o c z ą t k o ­ w y c h zbiorach, g d y ż s p ł o n ę ł o ono w r a z z i n w e n t a r z a m i i b i b l i o t e k ą w o l b r z y m i m p o ż a r z e 1879 г., k t ó r y p o c h ł o n ą ł c a ł e n i e m a l miasto. W z n o ­ w i ł o szybko d z i a ł a l n o ś ć jako p l a c ó w k a o o r i e n t a c j i etnograficznej i ar­ cheologicznej i zarazem agenda T o w a r z y s t w a Geograficznego . Do r e ­ w o l u c j i b y ł o ono n a j w i ę k s z y m m u z e u m Wschodniej Syberii, t o t e ż obej­ m o w a ł o s w o j ą d z i a ł a l n o ś c i ą w i ę k s z ą część tego t e r y t o r i o m . Z b i o r y etno­ graficzne w ł ą c z a j ą przede w s z y t k i m m a t e r i a ł b u r i a c k i i ewenkijski, lecz t a k ż e j a k u c k i , a ł t a j s k i i p o c h o d z ą c y od r ó ż n y c h mniejszych l u d ó w . S ą to bardzo bogate i i n t e r e s u j ą c e kolekcje, k t ó r e t y l k o c z ę ś c i o w o d o c z e k a ł y 7 8 8 W ten sposób dwa tytuły uzyskały rangę źródła etnograficznego. Są to: „Irkutskie Eparchialnyje Wiedomosti" oraz „Prawosławnyj Błagowiestnik". To ostat­ nie pismo wydawane było w Moskwie, poświęcało jednak bardzo wiele miejsca Syberii (w każdym bądź razie Wschód dominował w jego treści), w tym szcze­ gólnie Buriatom. U k a z y w a ł y się w nim nie tylko przedruki, lecz także prace ory­ ginalne. Jako ciekawostkę można odnotować wypowiedz księdza Drewnowskiego, zesłanego za udział w powstaniu styczniowym i trudniącego się praktyką lekarską w gubernii irkuckiej. Przed powrotem do kraju wysoko ocenił on pracę d u c h o w i e ń ­ stwa prawosławnego wśród ludności autochtonicznej, m.in. z interesującego nas punktu widzenia: Proszczanie s irkutskoju duchownoju missieju, „Irkutskie E p a r ­ chialnyje Wiedomosti", 1892: nr 19 s. 1-7, nr 10 s. 1-5. 7 Fasadę powstałej wówczas siedziby muzeum zdobią tablice z widocznymi z daleka nazwiskami wybitnych badaczy Syberii wczesnego okresu: Muller, Pal­ las, Middendorf, Kraszeninnikow, Humboldt, Messerschmidt, Gmelin, Georgi, Ledebour, Wrangel (wg kolejności ich rozmieszczenia). Listę tę dedykuję tym, którzy skłonni są widzieć w Syberii „polską prowincję badawczą". Więcej dla poznania Syberii zdziałali inni Europejczycy, a w okresie późniejszym Rosjanie. Sprawdzałem wyrywkowo, co kolekcja zawdzięcza polskim etnografom z te­ renu Syberii. Księgi inwentarzowe nie notują żadnych nabytków od Sieroszewskie8 �«te.. 173 ETNOGRAFIA BURIACJI się opracowania naukowego. M i m o że muzeum posiada c i e k a w y d z i a ł h i s t o r y c z n y i w s p ó ł c z e s n y , m o ż n a je nadal t r a k t o w a ć jako p l a c ó w k ę e t n o g r a f i c z n ą . B y ł a b y to t e ż jedyna i n s t y t u c j a o tej specjalizacji w I r ­ k u c k u , etnografia nie jest b o w i e m d y s c y p l i n ą u p r a w i a n ą obecnie w t a m ­ tejszych o ś r o d k a c h n a u k o w y c h . W y d z i a ł h i s t o r y c z n y u n i w e r s y t e t u za­ t r u d n i a w p r a w d z i e k i l k u e t n o g r a f ó w , z a j m u j ą się o n i w s z a k ż e g ł ó w n i e d y d a k t y k ą i nie t w o r z ą ś r o d o w i s k a , na dodatek nie s p e c j a l i z u j ą się w k u l ­ turze b u r i a c k i e j . Podobnie j a k w p r z e s z ł o ś c i , r ó w n i e ż obecnie m u z e u m dostarcza f o r u m dla d z i a ł a l n o ś c i T o w a r z y s t w a Geograficznego (może t y l k o role niejako się o d w r ó c i ł y i to ostatnie d z i a ł a p r z y muzeum). T o w a r z y s t w o p e ł n i trzy funkcje — popularyzatorską, w y d a w n i c z ą i pobudzającą konkretne badania p r z y zastosowaniu r ó ż n o r a k i c h b o d ź c ó w . Jest ono nadal m i ę dzydyscyplinarne, brakuje w n i m jednak e t n o g r a f ó w , za t o a k t y w n i są archeolodzy. M i a ł e m o k a z j ę p o z n a ć k i l k u p e ł n y c h entuzjazmu d z i a ł a c z y i zarazem uczonych, k t ó r z y m i m o w o l i p r z y p o m i n a l i d y n a m i c z n y okres prac T o w a r z y s t w a z p r z e ł o m u w i e k ó w . Z ż a l e m trzeba natomiast s t w i e r ­ dzić, że nie ma j u ż t a k i c h postaci w ś r ó d e t n o g r a f ó w , j a k i e w ó w c z a s o ż y ­ w i a ł y ż y c i e naukowe i d z i a ł a l n o ś ć s w y c h i n s t y t u c j i , b y w y m i e n i ć t y l k o D . K l e m e n c a (muzeum), G. Potanina, M . K r ó l a , I . Podgorbunskiego (To­ w a r z y s t w o ) czy B . Petriego (uniwersytet). P r z y m u z e u m m i e ś c i się t e ż biblioteka T o w a r z y s t w a b ę d ą c a u n i k a l ­ n y m zbiorem r z a d k i c h ź r ó d e ł i k o l e k c j ą bibliofilską, n i e k i e d y k o m p l e t n i e j s z ą od k s i ę g o z b i o r u B i b l i o t e k i i m . L e n i n a w M o s k w i e . Niestety w a ­ r u n k i lokalowe u t r u d n i a j ą j e j w ł a ś c i w e f u n k c j o n o w a n i e . 9 go (poza jednym zaginionym) czy Piłsudskiego. Feliks K o n dostarczył, zespół ka^ miennych figurek zwierząt oraz drewnianych naczyń z Tuwy, natomiast w archi­ wum fotograficznym jest kilka wykonanych przez niego zdjęć z tegoż terenu. M u ­ zeum posiada zbiór 7 akwarel Stanisława Katerli prezentujących obozowiska E w e n ­ ków oraz motywy irkuckie. Osoba autora, jego biografia oraz inne dzieła są nie­ znane i pracownicy muzeum byliby wdzięczni, za ewentualne informacje. Wymie­ nione przeze mnie polonica z archiwum muzealnego nie są oczywiście wyczerpu­ jące. • Należy w tym miejscu powiedzieć, że w początkach X X w. zatrudniony był w tej bibliotece (może nawet przez pewien czas ją prowadził) К. I . Giedroyć, autor jednej z publikowanych bibliografii. O tej postaci nie wspominają polskie opracowania, inicjały imion zaś nie pozwalają utożsamiać jej z geologiem księciem Antonim Giedroyciem, również zresztą zapomnianym przez polskich badaczy ze­ słania (o tym ostatnim wspomina Z. W ó j c i k , Aleksander Czekanowski, Lublin 1982, s. 204; tymczasem Słabczyński podaje w wątpliwość istnienie Antoniego, bez­ zasadnie zresztą, pisze natomiast o Aleksandrze; W. S ł a b c z y ń s k i , Polscy pod­ różnicy i odkrywcy, Warszawa 1973, s. 123). Dodam, że w Irkucku pracują history­ cy radzieccy zajmujący się zesłańcami polskimi, tacy jak S. Kowal i B. Szostako­ wicz, którzy doskonale operują materiałem źródłowym i posiadają dużą wiedzę o temacie. Dziad tego ostatniego, Włodzimierz Szostakowicz syn osiedleńca pol­ skiego w Irkucku, był członkiem komitetu zarządzającego muzeum irkuckim i przez pewien czas jego kierownikiem. �174 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ B u r i a c i p r z y c i ą g a l i u w a g ę bardzo w i e l u badaczy nie t y l k o ze w z g l ę d u n a . i c h d o m i n u j ą c ą p o z y c j ę na etnicznej mapie rosyjskiego wschodu. S ą oni i n t e r e s u j ą c y m p r z e d m i o t e m b a d a ń t a k ż e z tego w z g l ę d u , że znaj­ d u j ą się na s k r z y ż o w a n i u k i e r u n k ó w geograficznych i k o n t a k t ó w k u l t u ­ r o w y c h . Pod w z g l ę d e m j ę z y k a i p o d s t a w o w y c h cech k u l t u r y n a l e ż ą do etnosu mongolskiego. I c h t e r y t o r i u m zaliczane jest do p o ł u d n i o w e j Sy­ b e r i i , ale j e d n o c z e ś n i e znajduje się t e ż na s k r a j u A z j i Centralnej. P r z y j ­ m o w a l i zatem i p r z e k a z y w a l i dalej w p ł y w y p o c h o d z ą c e z obu t y c h o b s z a r ó w . S t a n o w i ą najbardziej na p ó ł n o c w y s u n i ę t e ognisko k u l t u r y r e l i g i j n e j pochodzenia t y b e t a ń s k i e g o , a j e d n o c z e ś n i e silny o ś r o d e k sza­ m a n i z m u syberyjskiego. W i c h k u l t u r z e odnajdujemy ś l a d y bliskich k o n ­ t a k t ó w z l u d a m i t u n g u s k i m i oraz t u r e c k i m i z p ó ł n o c y (Jakuci) i p o ł u d ­ niowego zachodu ( A ł t a j , Sajany itp.). J e d n o c z e ś n i e u i c h t u r e c k i c h . i t u n ­ guskich s ą s i a d ó w z n a l a z ł y się elementy k u l t u r y mongolskiej. U zachod­ n i c h B u r i a t ó w (przedbajkalskich) nastąpiła t a k silna a k u l t u r a c j a do w z o r ó w rosyjskich, że p r a k t y c z n i e nie m o ż n a i c h j u ż u t o ż s a m i a ć z B u r i a t a m i t r a n s b a j k a l s k i m i . D o t y c z y to ż y c i a gospodarczego, j ę z y k a , s t y l u życia, a nawet cech psychicznych. Charakterystyczna jest postawa części inteligencji zachodnioburiackiej, k t ó r a w p o s z u k i w a n i u t o ż s a m o ś c i k u l ­ t u r o w e j przenosi się na w s c h ó d , gdzie żyje jeszcze „ t r a d y c j a b u r i a c k ą " . Z drugiej s t r o n y wiadomo, że nawet t a m nie istnieje j e d n o l i t y w z ó r owej t r a d y c j i . B u r i a c i podzieleni b y l i na wiele g r u p u m o w n i e n a z y w a n y c h p l e m i e n n y m i , p r z y c z y m p r ó b y ustalenia i c h liczby i cech w y r ó ż n i a j ą ­ cych nie d a ł y z a d o w a l a j ą c e g o r e z u l t a t u . Dopiero po r e w o l u c j i w p r o w a ¬ dzono jeden w s p ó l n y j ę z y k l i t e r a c k i o p a r t y dialekcie c h o r i ń s k i m nie znaczy to jednsk ŻG stcił się on j ę z y k i e m codziennym. Wszystkie te okoliczności s o r a w i l v że bardzo t r u d n o iest d o k o n a ć svntezv k u l t u r v b u r i a c k i e i " i że w zasadzie do p o ł o w y naszego stulecia koncentrowano się na o p i s y w a n i u jej r ó ż n o r o d n o ś c i . P o w s t a ł o w t e n s p o s ó b wiele p r z y ­ c z y n k ó w do etnogafii p o s z c z e g ó l n y c h g r u p l o k a l n y c h . P r z y c z y n k ó w t y c h , i to bardziej w a r t o ś c i o w y c h , b y ł y setki, t o t e ż m i j a się z celem i c h analiza czy prezentacja a u t o r ó w . Trzeba w s z a k ż e p o w i e ­ dzieć, że w g ł ó w n y m nurcie b a d a ń z n a j d o w a l i się autorzy buriaccy. Spod i c h p i ó r a w y s z ł y t e ż najwybitniejsze w ó w c z a s prace. Chodzi t u z w ł a s z c z a o d w u badaczy n a z y w a n y c h z a ł o ż y c i e l a m i b u r i a c k i e j e t n o g r a f i i D . B a n zarowa i N . C h a n g a ł o w a . W y j ą t k o w a p r a c o w i t o ś ć i talent tego ostat1 1 1 0 1 2 Próbę taką podjęła autorka leningradzka: K . W. W j a t к i n a , Oczerki kul­ tury i byta burjat, Leningrad 1969. Dziełem jego życia była praca Czernaja wiera iii szamanstwo u mongołow i drugie statji, S-Petersburg 1891 (użyty tu etnonim nie powinien mylić, w owym czasie stosowano go jako nadrzędny do Buriatów). Później opublikowane zostały jego pisma wszystkie: D. B a n z a r o w , Sobranie soczinienij, Moskwa 1955. Publikował on za życia w różnych czasooismach. Zebrano je i uzupełniono o pewne inedita w: M. N. С h a n g a ł o w, Sobranie soczinienij, U ł a n - U d e 195811 1 2 �ETNOGRAFIA BURIACJI 175 i.i liego s p r a w i ł y , że s t a r c z y ł o b y zebranych przez niego m a t e r i a ł ó w jako jodstawy ź r ó d ł o w e j dla r o z w o j u w s p ó ł c z e s n e j etnografii B u r i a t ó w , a przynajmniej pewnych jej k i e r u n k ó w . W i ę k s z o ś ć relacji etnograficznych w o w y m okresie p o c h o d z i ł a od zachodnich B u r i a t ó w z n a j d u j ą c y c h się j u ż w ó w c z a s w d ł u g o t r w a ł y m kontakcie z osadnikami r o s y j s k i m i . Ś w i a d c z y to przede w s z y s t k i m o ak­ t y w n o ś c i ś r o d o w i s k a i r k u c k i e g o oraz inteligencji b u r i a c k i e j , k t ó r a zda­ w a ł a sobie s p r a w ę z tego, j a k szybko z a c h o d z ą procesy z m i a n y k u l t u ­ rowej, k t ó r e z m u s z a j ą etnografa do w y ś c i g u z czasem. Inaczej nieco sy­ tuacja w y g l ą d a ł a w B u r i a c j i wschodniej z a r ó w n o z p o w o d u powolnego procesu zmiany, j a k t e ż w z g l ę d n e j słabości ś r o d o w i s k a naukowego. Wypada nieco szerzej p r z e d s t a w i ć w a r u n k i , w j a k i c h ś r o d o w i s k o to p o ­ wstawało. U ł a n - U d e , dzisiejsza stolica R e p u b l i k i B u r i a c k i e j (do 1934 r. n a z y w a ł a się ona W i e r c h n i e u d i ń s k ) , b y ł o miastem wojskowym, urzędniczym i w dalszej k o l e j n o ś c i k u p i e c k i m . Pod w z g l ę d e m o ż y w i e n i a i n t e l e k t u a l ­ nego u s t ę p o w a ł o nie t y l k o I r k u c k o w i , lecz t a k ż e Czycie i Kjachcie. T ę o s t a t n i ą p r z e ś c i g n ę ł o z a u w a ż a l n i e pod w z g l ę d e m liczby m i e s z k a ń c ó w do­ piero p o d koniec X I X w . Przed r e w o l u c j ą praktycznie i s t n i a ł a t u jedna t y l k o i n s t y t u c j a o charakterze d y d a k t y c z n o - n a u k o w y m — I n s t y t u t J ę z y k ó w Wschodnich (1904-1907). B y ł a to p l a c ó w k a rodem z W ł a d y w o s toku, przeniesiona czasowo do W i e r c h n i e u d i ń s k a z p o w o d u z a g r o ż e n i a j a p o ń s k i e g o . Nie o d e g r a ł a ona w ł a ś c i w i e ż a d n e j r o l i w życiu i n t e l e k t u á l nym Buriacji . Z k o l e i K j a c h t a oraz j e j b l i s k i s ą s i a d T r o i c k o s a w s k zrobiły w X V I I I i X I X w . w y j ą t k o w ą k a r i e r ę . P o ł o ż o n e na granicy z M o n g o l i ą p r z e j ę ł y c a ł y p r a k t y c z n i e k o n t y n e n t a l n y handel z C h i n a m i , s t a ł y się cen­ t r u m n o w o ż y t n e j w e r s j i Szlaku jedwabnego, t y m razem zdominowanego przez h e r b a t ę . Wobec t y c h d w u miast W i e r c h n i e u d i ń s k b y ł jedynie p r o ­ w i n c j o n a l n y m o ś r o d k i e m h a n d l o w y m dla wschodniej B u r i a c j i , o ż y w i o ­ n y m dodatkowo przez pobliskie b a r g u z i ń s k i e tereny z ł o t o n o ś n e . Szlak 1 3 14 -I960, t. 1-3. Bogata spuścizna autora nie została w pełni udostępniona. Według zasłyszanych opinii, w rękopisach znajdują się materiały dorównujące objętością już opublikowanym (trzy tomy cytowanej pracy liczą w sumie 1400 stron). Czy­ nione są wstępne starania o wydanie dzieł wszystkich Changałowa. Nawet fakt jej działania nie utrwalił się w pamięci dzisiejszego środowiska naukowego, historycy zaś, których na ten temat indagowałem, byli nim zaskoczeni. Źródłem mojej informacji była tablica pamiątkowa na budynku tej szkoły m ó w i ą ­ ca o antycarskiej demonstracji studentów w 1905 r. Było to praktycznie jedno bliźniacze miasto, w którym Kjachta stanowiła podmiejską osadę złożoną z rezydencji kupieckich, budynku urzędu celnego i ma­ gazynów towarowych. Znacznie większy Troickosawsk pełnił funkcje „podgrodzia" skupiającego infrastrukturę obsługującą Kjachtę. Toteż ta ostatnia była bardziej znana na zewnątrz i w 1934 r. nadała n a z w ę połączonemu organizmowi miejskie­ mu. i S 1 4 "i" ś , V Ь [¡ jíl \\ J | �1 176 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ h a n d l o w y z C h i n a m i t ę d y nie p r z e c h o d z i ł . W tej s y t u a c j i w ł a ś n i e K j a c h t a dzięki s w e m u bogactwu i k u p i e c k i e m u o ż y w i e n i u s t w a r z a ł a m o ż l i w o ś c i dla ż y c i a intelektualnego. T u p o w s t a ł a pierwsza na terenie wschodniej B u r i a c j i gazeta, t u t e ż zorganizowano pierwsze m u z e u m (1891), t u c i ą g ­ n ę l i z E u r o p y o s i e d l e ń c y w nadziei na k a r i e r ę i p r z y g o d ę . B y l i w ś r ó d nich i Polacy, j a k J. T a l k o - H r y n c e w i c z czy M . L i s o w s k i (przyrodnik), k t ó r z y jak najlepiej zapisali się w t r a d y c j a c h n a u k i b u r i a c k i e j i r o s y j ­ skiej. Uczestniczyli a k t y w n i e w t w o r z e n i u i p r a c y m u z e u m i r ó w n o l e g l e do niego p o w s t a ł e g o T r o i c k o s a w s k o - K j a c h t y ń s k i e g o o d d z i a ł u T o w a r z y s ­ t w a Geograficznego, k t ó r y o d e g r a ł w y b i t n ą r o l ę w organizacji b a d a ń t a k ż e etnograficznych — na terenie p o ł u d n i o w e j B u r i a c j i i p ó ł n o c n e j M o n g o l i i . O d d z i a ł o p u b l i k o w a ł przed r e w o l u c j ą 30 w y d a ń swego pisma . T a k p o w s t a ł o ś r o d o w i s k o p r z y c i ą g a j ą c e r ó w n i e ż z e s ł a ń c ó w oswobodzo­ n y c h z niezbyt o d l e g ł e j k a t o r g i n e r c z y ń s k i e j . S p o ś r ó d około 18 t y s i ę c y P o l a k ó w k t ó r z y znaleźli sie w S y b e r i i no p o w s t a n i u s t y c z n i o w y m nie¬ k t ó r z y z a t r z y m y w a l i się w B u r i a c j i na d ł u ż e j , a i c h p o t o m k o w i e nieraz do dziś t u mieszkaia I n n i d ą ż y l i na z a c h ó d do I r k u c k a Tobolska i dal e i do E u r o p y po drodze niejednokrotnie p o z o s t a w i a j ą c ' p o sobie ś l a d y w postaci b a d a ń nad k l i m a t e m flora geologia czy etnografia B u r i a c i i W t e i ostatniej dziedzinie z a p i s a ł sie nie o d k r y t y dotad A p o l i n a r y Ord y ń s k i k t ó r e m u w a r t o p o ś w i e c i ć o d r ę b n y szkic i d o k o n a ć analizy zapi­ sanych przez niego m a t e r i a ł ó w nie d o s t r z e ż o n y c h przez badaczy » B y ć m o ż e odnaida sie t e ż i n n i k t ó r z y p r z e b y w a j ą c w B u r i a c i i pozostawili po sobie nie znane jeszcze'zapiski z obserwacjami. W C e n t r a l n y m P a ń s t w o w v m A r c h i w u m B u r i a c k i e i A4SR zna idu ia sie n o n o ć reknnisv w ipz y k u p o l s k i m nie poddane d o t ą d kwerendzie. 1 5 1 6 K j a c h t a , podobnie jak I r k u c k , b y ł a o ś r o d k i e m r o s y j s k i m . B y ł o b y jednak b ł ę d e m sądzić, że nie t w o r z y ł a się t a m inteligencja buriacka. Ro­ sjanie nie m i e l i zwyczaju i z o l o w a ć się od l u d n o ś c i miejscowej, często też uczestniczyli w r o z w i j a n i u w ś r ó d niej o ś w i a t y ( p o w o ł a j m y się jeszcze raz na p r z y k ł a d z e s ł a ń c ó w , w t y m d e k a b r y s t ó w ) . D z i a ł a ł a t e ż sieć szkol­ n i c t w a publicznego. Stopniowo r o s ł a liczba B u r i a t ó w , k t ó r z y nie t y l k o r o z w i j a l i s a m o ś w i a d o m o ś ć k u l t u r a l n ą , lecz t a k ż e d ą ż y l i do uczynienia z niej h a s ł a j e d n o c z ą c e g o n a r ó d . " „Trudy Troickosawsko-Kjachtynskogo Otdielenija Priamurskogo Otdieła I m peratorskogo Russkogo Geograficzeskogo Obszczestwa" (1898-1912). Ukazało się 15 to­ m ó w zawierających 30 zeszytów. Prócz tego publikowane były Protokoły tegoż od­ działu zawierające krótkie doniesienia naukowe. Według spisu z 1923 r. w całej Buriackiej A S S R było ich 214 osób. Ordyńskiego nie notują żadne polskie opracowania dotyczące P o l a k ó w bada­ jących Syberię. Człowiek ten spędził kilkanaście lat w Buriacji, po czym pra­ cował jako dziennikarz w zachodniej Syberii. Opublikował wiele obserwacji z ży­ cia Buriatów w ujęciu reportażowym (w sumie kilkaset stron druku). Część z nich ma znaczenie etnograficzne. 1 8 1 7 f �177 ETNOGRAFIA BURIACJI Marzenia o awansie k u l t u r a l n y m n a r o d u w ł a ś c i w e w i e l u przedsta­ wicielom i n t e l i g e n c j i b u r i a c k i e j w y b u c h ł y z n o w ą siłą po r e w o l u c j i . H a s ł a r ó w n y c h p r a w i ' p r z y ś p i e s z o n e g o r o z w o j u dla zacofanych l u d ó w z a k t y w i z o w a ł y d z i a ł a c z y w i e l u sfer życia. ( D o d a ć trzeba, że d o t y c z y ł o to t a k ż e etnicznych Rosjan, k t ó r z y z i n t e g r o w a l i się z k r a j e m t r a k t o w a ­ n y m przez n i c h j a k o ojczyzna drugiego stopnia.) Z w ł a s z c z a d z i a ł a c z e gospodarczy r o z u m i e l i p o t r z e b ę i n t e l e k t u a l n e j p o d b u d o w y dla z a c h o d z ą ­ cych zmian, czemu d a w a ł o w y r a z p u b l i k o w a n e przez Przybajkalskie Sto­ warzyszenie S p ó ł d z i e l c z e pismo „ P r i b a j k a l s k i j K r a j " (lata 1920-1921). Jego ł a m y w y p e ł n i a ł y studia historyczne, etnograficzne i gospodarcze. Wspomniane Stowarzyszenie z a i n i c j o w a ł o w y d a w a n i e biblioteczki p o pularnonaukowej, również zawierającej t e m a t y k ę etnograficzną. , S ł u s z n i e j b y ł o b y p o w i e d z i e ć , że Stowarzyszenie r e a l i z o w a ł o i n i c j a t y ­ w y r o d z ą c e się w ł o n i e p o w s t a ł e g o w 1918 r. w W i e r c h n i e u d i ń s k u T o ­ w a r z y s t w a B a d a ń nad P r z y b a j k a l e m , k t ó r e w 1920 r. Uczyło 50 c z ł o n ­ ków. W t y m ż e r o k u , k i e d y c z ł o n k o w i e jego p o l i c z y l i się i uznali, że jest ich z b y t m a ł o , d o p r o w a d z i l i do powstania — za ś r o d k i Stowarzyszenia Spółdzielców — Katedry wiedzy o Przybajkalu w Uniwersytecie Ludo­ w y m , r ó w n i e ż m ł o d e j p l a c ó w c e p o w o ł a n e j w 1920 r. I s t n i e j ą pisane i n ­ formacje z tego okresu, że K a t e d r a p u b l i k o w a ł a „ I z w i e s t i j a " z w y k ł a d a ­ m i w y g ł a s z a n y m i podczas zajęć, nie u d a ł o m i się jednak i c h o d s z u k a ć w bibliotekach. K a t e d r ą k i e r o w a ł h i s t o r y k W . Girczenko. P r z e s t a ł a ona istnieć, w r a z z u n i w e r s y t e t e m , w 1922 r. 18 i [ ić f . U t w o r z e n i e w 1923 r. B u r i a t - M o n g o l s k i e j r e p u b l i k i autonomicznej na terenie T r a n s b a j k a l i i b y ł o zatem nie t y l k o f o r m a l n y m a k t e m w y n i ­ k a j ą c y m z z a ł o ż e ń l e n i n o w s k i e j p o l i t y k i n a r o d o w o ś c i o w e j , lecz r ó w n i e ż rezultatem p r e s j i r ó ż n y c h ś r o d o w i s k b u r j a c k i c h . Z r e s z t ą obie te l i n i e , o d g ó r n a i oddolna, w o w y m czasie " w s p ó ł b r z m i a ł y . Ś r o d o w i s k a te upat r y w a ł y w a u t o n o m i i nie f o r m ę izolacji od z e w n ę t r z n e g o ś w i a t a , lecz na o d w r ó t — m o ż l i w o ś ć kontrolowanego przez siebie i zgodnego z ogol­ n y m interesem B u r i a t ó w procesu modernizacji. S t o l i c ą z o s t a ł W i e r c h n i e u d i ń s k , n a j w i ę k s z e j u ż w ó w c z a s miasto r e p u b l i k i , b ę d ą c e jeszcze d w a lata w c z e ś n i e j c e n t r u m k r ó t k o t r w a ł e j Dalekowschodniej R e p u b l i k i Ra¬ dzieckiej. Podczas istnienia tej ostatniej p o w o ł a n o m u z e u m k r a j o z n a w cze ( 1 9 2 1 ) oraz p i e r w s z ą p l a c ó w k ę n a u k o w ą — B u r i a t - M o n g o l s k i Ko¬ 19 18 I Buriaci należą do mongolskiego zespołu kulturowego i . językowego, z tego 4 więc względu otrzymali w rosyjskojęzycznej literaturze podwójny etnomin o I Poziomach identyfikacji. Nazwa ta utrzymywała się do 1958 r. w dwu terminologii 1 oficjalnej. Sami Buriaci stosują etnomin „burjad", który rosyjscy osadnicy przero- I I i I I I bili jeszcze w X V I I w. na „brat", „bratskij". Niektóre późniejsze źródła wymieniają datę 1923, ja jednak opieram się na materiałach ówczesnych. Ponieważ funkcjonowanie instytuacji naukowych w Bu¬ nacji bezpośrednio po rewolucji nie doczekało się jeszcze skrótowego chociażby opracowania, poświęcam w i ę c temu zagadnieniu nieco w i ę c e j miejsca. B y ł to bo¬ wiem okres bardzo interesujący i płodny w inicjatywy. I 12 - 11 Etnografia Polska t. 28/2 - �178 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ m i t e t N a u k i (1922). K o m i t e t ten, b ę d ą c y c z y m ś w rodzaju m a ł e j akade­ m i i nauk, p o w s t a ł z i n i c j a t y w y d w ó c h autonomicznych o k r ę g ó w b u riackich. Jeden z n i c h z n a j d o w a ł się w Republice Dalekowschodniej, d r u g i z a ś na z a c h ó d od B a j k a ł u , czyU w Republice Rosyjskiej. Ś w i a d c z y to o autentycznie s p o ł e c z n y m charakterze p o m y s ł u . W p o c z ą t k o w y m okresie d z i a ł a n i a K o m i t e t k o n c e n t r o w a ł się na badaniach j ę z y k o w y c h i l i t e r a c ­ k i c h , - z a j ą ł się p r z y g o t o w a n i e m propozycji p o w o ł a n i a j ę z y k a literackiego, r o z p o c z ą ł prace nad s ł o w n i k i e m i p o d r ę c z n i k a m i . Równolegle, (od 1924 r.) d z i a ł a ł o w republice B u r i a t - M o n g o l s k i e T o ­ w a r z y s t w o N a u k o w e i m . D . Banzarowa, k t ó r e p o w s t a ł o zamiast T o w a ­ r z y s t w a B a d a ń nad P r z y b a j k a l e m r o z w i ą z a n e g o w 1923 r. P u b l i k o w a ł o ono w s p ó l n i e z K o m i t e t e m N a u k i pismo „ B u r j a t i e w i e d i e n i e " (1925-1930). U k a z a ł o się 7 jego w y d a ń ( u w z g l ę d n i a j ą c zaś ł ą c z n ą n u m e r a c j ę — 12) z a n i m z n i k ł o w r a z z w y d a w c ą . S t a ł o ono na stosunkowo w y s o k i m po­ ziomie i z a w i e r a ł o wiele m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h , t a k ż e t y p u etnogra­ ficznego. M i a ł o charakter m i ę d z y d y s c y p l i n a r n y zgodnie z t r a d y c j ą w p r o ­ w a d z o n ą przez T o w a r z y s t w o Geograficzne. Ostatni t o m nie z a p o w i a d a ł l i k w i d a c j i , natomiast w y t y c z a ł drogi na p r z y s z ł o ś ć , z a r ó w n o T o w a r z y ­ s t w u j a k i p i s m u . Wydarzenie to n a l e ż y ł ą c z y ć z p o d o b n y m losem u n i ­ w e r s y t e t u i r k u c k i e g o w t y m s a m y m czasie. W n i e k t ó r y c h ś r o d o w i s k a c h n a u k o w y c h p o j a w i ł y się w ó w c z a s posta­ w y opozycji i n t e l e k t u a l n e j , co d o p r o w a d z i ł o do reorganizacji t y c h ś r o ­ dowisk w skali k r a j u . U n i w e r s y t e t i r k u c k i p r z e k s z t a ł c o n y z o s t a ł w k i l ­ k a n i e z a l e ż n y c h i n s t y t u t ó w (nie na d ł u g o z r e s z t ą ) , p e w n e z a ś lokalne t o w a r z y s t w a n a u k o w e r o z w i ą z a n o bezpowrotnie. I c h f u n k c j e p r z e j ę t e z o s t a ł y przez i n s t y t u c j e centralne, w d a n y m w y p a d k u T o w a r z y s t w o Ge­ ograficzne ZSRR oraz A k a d e m i ę N a u k . C z ę s t e reorganizacje w o w y m okresie nie s p r z y j a ł y r e a l i z o w a n i u d ł u g o f a l o w y c h i s k o o r d y n o w a n y c h p l a ­ n ó w n a u k o w y c h . B y ł y one uzasadniane o d c h y l e n i a m i nacjonalistyczny­ m i p e w n y c h badaczy, i c h zapatrzeniem w T y b e t jako ź r ó d ł o k u l t u r y re­ l i g i j n e j B u r i a t ó w oraz koncepcjami p a n m o n g o l i s t y c z n y m i w y r a ż a j ą c y ­ m i się w lansowaniu idei j e d n o l i t o ś c i B u r i a t ó w i M o n g o ł ó w w sensie k u l t u r o w y m i politycznym. Nieco w c z e ś n i e j (1929 r.) K o m i t e t N a u k i p r z e k s z t a ł c o n y z o s t a ł w P a ń ­ s t w o w y I n s t y t u t K u l t u r y i jeszcze t r z y k r o t n i e z m i e n i a j ą c n a z w y po­ z o s t a ł j e d y n ą p l a c ó w k ą n a u k o w o - b a d a w c z ą B u r i a c j i do 1958 r. specja­ l i z u j ą c ą się c a ł k o w i c i e w problematyce n a u k s p o ł e c z n y c h . B y ł on p o d ­ p o r z ą d k o w a n y r z ą d o w i R e p u b l i k i B u r i a c k i e j . U k a z a ł o się w ó w c z a s 31 t o m ó w w y d a w n i c t w n a u k o w y c h . P u b l i k a c j e pierwszego okresu k o n 2 0 2 1 » 1936 — Buriat-Mongolski P a ń s t w o w y Instytut Języka, Literatury i Historii; 1944 — Buriat-Mongolski Naukowo-Badawczy Instytut Kultury i Ekonomii: 1949 — Buriat-Mongolski Naukowo-Badawczy Instytut Kultury. Wszystkie wymienione wydawnictwa drukowane były w U ł a n - U d e . „Wiestnik Instituta Kultury Burjat-Mongolskoj ASSR", 1931, ukazały się 2 zeszyty (3 n-ry); 8 1 �179 ETNOGRAFIA BURIACJI c e n t r o w a ł y się na zagadnieniach k u l t u r y j ę z y k o w e j , sztuki ateizmu oraz ideologicznej w a l k i w j ę z y k o z n a s t w i e i historiografii. D r u g i okres (1939-1958) znamionuje znaczne podniesienie p o z i o m u naukowego, m . i n . d z i ę ­ ki n a p ł y w o w i n o w y c h k a d r w y k s z t a ł c o n y c h zgodnie z w y ż s z y m i w y m a ­ ganiami w a r s z t a t u . P r z e j ś c i e w 1958 r. do s t r u k t u r y A k a d e m i i N a u k •spowodowało nie t y l k o k o l e j n ą z m i a n ę n a z w y , lecz t e ż o t w o r z y ł o d r o ­ gę dla d y s c y p l i n d o t ą d nie u p r a w i a n y c h na ziemi b u r i a c k i e j , jeśli po­ miniemy przyjezdne ekspedycje — geologii, biologii i c h e m i i . Rozrasta­ ły się one na t y l e dynamicznie (dotyczy to t a k ż e nauk s p o ł e c z n y c h ) , że w 1966 r. p o w s t a ł a potrzeba w y d z i e l e n i a i c h w o d r ę b n e i n s t y t u t y . I s t ­ nieje i c h obecnie cztery, k t ó r e w r a z z Z a k ł a d e m E k o n o m i i t w o r z ą B u riacką F i l i ę Syberyjskiego O d d z i a ł u A N ZSRR. 2 2 Rok 1958 b y ł p r z e ł o m o w y nie t y l k o z p u n k t u widzenia organizacji nauki. O t w o r z y ł on nowe, korzystne p e r s p e k t y w y przed d y s c y p l i n a m i humanistycznymi. W p r a w d z i e u t r a c i ł y one w y ł ą c z n o ś ć na terenie B u ­ riacji, z y s k a ł y jednak nowe b o d ź c e i zastrzyk sił. O i l e przedtem historia, etnografia i archeologia u p r a w i a n e b y ł y w j e d n y m z a k ł a d z i e l i c z ą c y m czterech p r a c o w n i k ó w , to obecnie stan etatowy w z r ó s ł do k i l k u n a s t u osób. S k o ń c z y ł się okres nacechowany w i e l o m a t r u d n o ś c i a m i . Przez pierwsze trzydziestolecie po r e w o l u c j i etnografia w B u r i a c j i p r z e ż y w a ł a w ł a ś c i w i e z a s t ó j . Nie dotyczy to m o ż e p i e r w s z y c h lat tego okresu, ale w ó w c z a s u k a z y w a ł y się przede w s z y s t k i m p u b l i k a c j e k o n t y ­ n u u j ą c e stary p r z y c z y n k a r s k i n u r t w badaniach, n i e k t ó r e t e ż s t a r a ł y się u w z g l ę d n i a ć z m i a n y p o j a w i a j ą c e się, w ś w i a d o m o ś c i l u d z i t u ż po r e w o ­ lucji. W k r ó t c e jednak n u r t t e n w y g a s ł . N a j w a ż n i e j s z y m chyba o s i ą g n i ę ­ ciem tego okresu jest praca profesora u n i w e r s y t e t u i r k u c k i e g o B . P e t r i e go Siemja i rod u siewiernych bur jat p u b l i k o w a n a w latach 1924-1925 w czterech r ó ż n y c h w y d a w n i c t w a c h . W 1934 r . h i s t o r i o g r a f i a buriacka p r z e s z ł a z w r o t z w i ą z a n y z k r y t y k ą d o m i n u j ą c e j d o t ą d koncepcji o n i e w y s t ę p o w a n i u w p r z e d r e w o l u c y j n y m w 1932 r. przekształcony w: „Kultura Burjatii" i wydawany wspólnie z Instytu­ tem Ochrony Zdrowia, publikowanie przerwano w tym samym roku po 4 zeszy­ tach. W latach 1939-1958 wydano 25 t o m ó w w kolejnej numeracji pod tytułami odpowiadającymi kolejnym nazwom instytutu. „Zapiski Burjat-Mongolskogo Gosudarstwiennogo Nauczno-Issledowatielskogo Instituta Jazyka, Literatury i Istorii", 1939-1941 (t. 1-6); „Zapiski Burjat-Mongolskogo Gosudarstwiennogo Nauczno-Issle­ dowatielskogo Instituta Kultury i Ekonomiki", 1947-1949 (t. 7-9); „Zapiski Burjat-Mongolskogo Nauczno-Issledowatielskogo Instituta Kultury", 1950-1958 (t. 10-25; z nich t. 16 nieosiągalny w bibliotekach). Opis bibliograficzny powyższych w y ­ dawnictw spotykany w pewnych źródłach odbiega często od rzeczywistości, co może b y ć spowodowane ich rzadkością. W tym okresie publikowano „Kratkie Soobszczenija Burjatskogo Kompleksnogo Nauczno-Issledowatielskogo Instituta. 1959-1962 (z. 1-4) oraz Trudy tegoż in­ stytutu, 1959-1966 (z. 1-23), wydawane w Ulan-Ude. Dziesięć spośród tych ostat­ nich poświęcono problemom humanistycznym. ! 2 V �180 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ s p o ł e c z e ń s t w i e b u r i a c k i m p o d z i a ł u klasowego i w a l k i klas. J e d n y m z j e j ź r ó d e ł b y ł y etnograficzne prace Petriego i jego poprzednika Szczapowa poświęcone wspólnocie krewniaczo-terytorialnej, k t ó r e wspólnotę t ę nie­ co i d e a l i z o w a ł y . K o r z y s t n y m r e z u l t a t e m owego z w r o t u b y ł o zajęcie się badaniem ź r ó d e ł a r c h i w a l n y c h , k r o n i k p r o w a d z o n y c h przez u ł u s y — w s p ó l n o t y buriackie — oraz k o d e k s ó w p r a w a zwyczajowego spisywa­ n y c h na u ż y t e k s a m o r z ą d o w y c h w ł a d z p o s z c z e g ó l n y c h „ p l e m i o n " . Ten k i e r u n e k badawczy z a o w o c o w a ł p ó ź n i e j p u b l i k a c j ą ź r ó d e ł oraz opraco­ waniami syntetyzującymi . 2 3 Z a n i m t o jednak n a s t ą p i ł o , p o w s t a ł a l u k a w badaniach etnograficz­ n y c h w y n i k a j ą c a z niedostatecznego * p r z y g o t o w a n i a metodologicznego i metodycznego k a d r y n a u k o w e j . L u k ę t ę w y p e ł n i a l i f o l k l o r y ś c i z a j m u ­ j ą c y s i ę zbieraniem i p u b l i k o w a n i e m t e k s t ó w . W ó w c z a s to zapisano w i e ­ le p r z e k a z ó w epickich oraz legend h i s t o r y c z n y c h . K o n c e n t r o w a n o się na drobniejszych f o r m a c h , g d y ż d o m i n u j ą c y w folklorze b u r i a c k i m epos 0 Geser-chanie (znany t e ż w M o n g o l i i i Tybecie, lecz w z u p e ł n i e o d m i e n ­ n y c h wersjach) d o c z e k a ł s i ę oczyszczenia z z a r z u t u o p a n m o n g o l i z m do­ piero w latach 50-tych. R ó w n i e ż j ę z y k o z n a w c y p r a c o w a l i nad z r ó ż n i c o ­ w a n i e m d i a l e k t ó w (temat ten pozostaje a k t u a l n y do dziś, atlas j ę z y k o w y z a ś znajduje się nadal w p r z y g o t o w a n i u ) . Badania etnograficzne sensu stricto w z n o w i o n o po 1950 r. r o z p o c z y n a j ą c od organizowania b a d a ń t e r e n o w y c h . J e d n o c z e ś n i e z a c z ę ł y się p o j a w i a ć coraz liczniejsze p u b l i ­ kacje b ę d ą c e r e z u l t a t e m prac p o d j ę t y c h w c z e ś n i e j . i n t e n s y w n e studia nad ź r ó d ł a m i p i s a n y m i s t w o r z y ł y podstawy do w y ­ k s z t a ł c e n i a się etnografii historycznej z a j m u j ą c e j się s p o ł e c z e ń s t w e m okresu X V I I - X I X w . P r z y okazji w y s u n i ę t a z o s t a ł a w 1950 r. przez B . ' c i b i k o w a teza o d o b r o w o l n y m p r z y ł ą c z e n i u się B u r i a t ó w do Rosji, k t ó r a — j a k się zdaje — nie w p e ł n i u w z g l ę d n i a ł a postulat klasowej analizy (jeśli s p o ł e c z e ń s t w o b u r i a c k i e b y ł o f e u d a l n y m , m u s i a ł y się w n i m ś c i e r a ć sprzeczne interesy klasowe p r o w a d z ą c e do k o n f l i k t ó w r ó w ­ n i e ż w tej zasadniczej k w e s t i i politycznej). Zagadnienie to z n a l a z ł o d a l ­ sze n a ś w i e t l e n i e w pracach w y b i t n e g o h i s t o r y k a i etnografa Z a ł k i n d a , k t ó r y p o d j ą ł bardzo u d a n ą p r ó b ę analizy organizacji s p o ł e c z n e j , rodowej 2 4 1 rodzinnej, f o r m życia gospodarczego i s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h . Jest to — j a k d o t ą d — najlepsza synteza w i e d z y o s t r u k t u r z e s p o ł e c z e ń ­ stwa buriackiego. W nurcie etnografii historycznej p o z o s t a j ą t a k ż e d o s y ć liczne studia nad f o r m o w a n i e m się r ó ż n y c h g r u p p l e m i e n n y c h czy t e ż n a w e t h i s t o r i ą p o s z c z e g ó l n y c h r o d ó w . K w a l i f i k u j e się je j a k o etnogenetyczne, i c h r o - и Por. C . B. C y d e n d a m b a j e w , Burjatskie istoriczeskie chroniki i rodoslovjnyje, Ulan-Ude 1973. E . M. Z a ł k i n d , Obszczestwiennyj stroj bur jat w XVIII — pierwoj połowinie XIX w., Moskwa 1973. 2 4 �ETNOGRAFIA BURIACJI 181 dowód zaś s i ę g a lat 30-tych i 40-tych, k i e d y to etnografowie-amatorzy spisywali bez pomocy i n s t y t u c j i n a u k o w y c h relacje w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a . N a w i ą z y w a ł y one do t r a d y c y j n e j f o r m y k r o n i k i historycznej k o n k r e t ­ nej grupy i w znacznym stopniu o p e r o w a ł y m a t e r i a ł e m f o l k l o r y s t y c z ­ nym. Zagadnienia etnogenezy p o d e j m o w a l i r ó w n i e ż uczeni profesjonal­ n i ' * . Trzeba j e d n a k p o d k r e ś l i ć , że z p u n k t u widzenia r o l i , j a k ą odegrali przedstawiciele obu t y c h k i e r u n k ó w w n a j n o w s z y m okresie r o z w o j u etnografii b u r i a c k i e j , amatorzy z a s ł u ż y l i się niemniej od uczonych z u k s z t a ł t o w a n y m warsztatem, g ł ó w n i e d z i ę k i ś w i e t n e j z n a j o m o ś c i m a ­ teriału. J e d n y m z t y c h wysoce z a s ł u ż o n y c h b y ł S. P. B a ł d a j e w , a u t o r dwu k s i ą ż e k i k i l k u n a s t u a r t y k u ł ó w p o ś w i ę c o n y c h h i s t o r i i p e w n y c h g r u p buriackich, o b r z ę d o w o ś c i weselnej i f o l k l o r o w i . W okresie n a j u b o ż s z y m w p u b l i k a c j e etnograficzne (przed 1960 r.) pojawiały się prace t r a k t u j ą c e o k u l t u r z e m a t e r i a l n e j i gospodarce, g d y ż prowadzono je w k i l k u r ó ż n y c h i n s t y t u c j a c h , z w ł a s z c z a w m u z e u m . Podsumowaniem tego k i e r u n k u badawczego s t a ł a się k s i ą ż k a T u g u t o w a . T e m a t y k a ta jest k o n t y n u o w a n a , z w ł a s z c z a poza s t r u k t u r ą A k a d e ­ mii Nauk. Z k o l e i p r o b l e m a t y k a etnosocjologiczna o b e j m u j ą c a procesy zmian w s p ó ł c z e s n y c h i s t o s u n k ó w m i ę d z y e t n i c z n y c h , c z ę s t o podjemowana w i n n y c h o ś r o d k a c h ZSRR, z n a j d o w a ł a się d o t ą d w B u r i a c j i na d a l ­ szym miejscu. O m ó w i e n i e p e w n y c h prac z tego zakresu z n a l a z ł o się nawet w j ę z y k u p o l s k i m . U w a g ę e t n o g r a f ó w od d a w n a p r z y c i ą g a j ą pewne aspekty o b r z ę d o w o ­ ści religijnej, t y m bardziej i n t e r e s u j ą c e , że w B u r i a c j i reprezentowane są szamanizm, l a m a i z m i p r a w o s ł a w i e w w y d a n i a c h o r t o d o k s y j n y m i sekciarskim. Ponadto l a m a i z m p r z e ż y w a ł r ó ż n e f o r m y ruchu reformator­ skiego oraz t w o r z y ł synkretyczne z w i ą z k i z u d z i a ł e m szamanizmu i c h r z e ś ­ cijaństwa. P o w a ż n e miejsce w t y c h badaniach zajmuje aspekt p r a k t y c z ­ ny, mianowicie poszukiwanie skutecznych d r ó g laicyzacji. W ś r ó d bada­ czy tego n u r t u najwybitniejsze miejsce n a l e ż y do К . M . Gierasimowej, która zajmuje się r e l i g i o z n a w s t w e m nie t y l k o w aspekcie etnograficznym. Podejmuje ona r ó w n i e ż zagadnienia historyczne oraz estetyki w sztuce buddyjskiej. Ten k r ą g p r o b l e m ó w posiada b o g a t ą l i t e r a t u r ę jeszcze z o k r e ­ su przedrewolucyjnego (o studiach nad szamanizmem w s p o m i n a m na dalszym miejscu). T e r y t o r i u m B u r i a c j i jest wieloetniczne, t o t e ż nie m o g ł o z a b r a k n ą ć r ó w n i e ż b a d a ń nad E w e n k a m i oraz d a w n y m i osadnikami r o s y j s k i m i — 2 6 2 7 8 5 Najciekawszym przykładem publikacji typu amatorskiego jest: I . M . Manż i g i j e w, Jangutskij burjatskij rod, U ł a n - U d e 1960. Z kolei najlepszą próbą pro­ fesjonalnego autora stanowi G. N. R u m j a n e e w, Proischożdenie chorinskich bur jat, Ułan-Ude 1962. I. E . T u g u t o w, Materialnaja kultura bur jat, Ułan-Ude 1958. » B. J e w s i e w i с к i, Problematyka badań współczesnej wsi buriackiej, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 10: 1968, s. 107-116. 2 6 �~y 1S2 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ s t a r o o b r z ę d o w c a m i , c z y l i w y z n a w c a m i sekt p r a w o s ł a w n y c h . k t ó r y c h re­ presje z e p c h n ę ł y do S y b e r i i jeszcze w X V I I w . S t a r o o b r z ę d o w c y (ina­ czej z w a n i siemiejskimi) nadal jeszcze często s t a n o w i ą zwarte s p o ł e c z n o ­ ści c h a r a k t e r y z u j ą c e się s w o i s t ą k u l t u r ą i s i l n y m p r z y w i ą z a n i e m do j e j w z o r ó w . K o n t y n u u j ą oni s w o j ą s p e c y f i k ę p o l e g a j ą c ą m . i n . na w y s o k i m poziomie g o s p o d a r n o ś c i i w i ę z i g r u p o w e j , co w y r ó ż n i a i c h k o r z y s t n i e od otoczenia. B y l i o n i p r z e d m i o t e m zainteresowania w i e l u badaczy p r z e d r e w o l u c j ą , r ó w n i e ż w n a j n o w s z y m okresie nie jest to specjalizacja za­ n i e d b a n a . Z kolei zainteresowanie E w e n k a m i ( z w a n y m i d a w n i e j T u n ­ guzami), najliczniejszym l u d e m m a n d ż u r s k i e j g r u p y j ę z y k o w e j , nie od­ powiada randze tego etnosu. O c e n ę t ę m o ż n a o d n i e ś ć do etnografii r a ­ dzieckiej w ogóle, nie dotyczy ona w y ł ą c z n i e ś r o d o w i s k a b u r i a c k i e g o . 28 29 N i e k t ó r e z w y m i e n i o n y c h t u t e m a t ó w realizuje się pod szyldem i n ­ n y c h d y s c y p l i n , czasami t e ż poza p l a c ó w k ą A k a d e m i i N a u k . Z e s p ó ł et­ n o g r a f ó w w A k a d e m i i liczy 4 p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h i 1 techniczne­ go, t o t e ż nie b y ł b y w stanie p o d o ł a ć t y l u zadaniom. N i e m n i e j rodzaj p r o b l e m ó w , nad k t ó r y m i pracuje, oraz w y n i k i z a s ł u g u j ą na u w a g ę i uzna­ nie. N a p i e r w s z y m miejscu w y m i e n i ł b y m opracowanie n a j b l i ż s z e m o i m zainteresowaniom a p o ś w i ę c o n e rodzinie . Oparte ono z o s t a ł o na s k r u ­ p u l a t n y m w y k o r z y s t a n i u dotychczasowej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u oraz na badaniach w ł a s n y c h a u t o r k i i s t a n o w i bardzo c i e k a w ą i w y w a ż o n ą p r ó ­ b ę syntezy i s t n i e j ą c y c h m a t e r i a ł ó w . Jest to z p e w n o ś c i ą pierwsza w a ż n a praca o rodzinie i o b r z ę d o w o ś c i u l u d ó w m o n g o l s k i c h , j a k a się w ogóle p o j a w i ł a . N a p o d o b n ą o c e n ę z a s ł u g u j e r ó w n i e ż podsumowanie d o t y c h ­ czasowej w i e d z y o szamanizmie u B u r i a t ó w , dobrze osadzone w m a t e r i a ­ le f a k t y c z n y m i o d w o ł u j ą c e się do analizy p o r ó w n a w c z e j . Jest to r ó w ­ nież pierwsza p u b l i k a c j a na dany temat p o d j ę t a z a m b i c j ą w y c z e r p a n i a zagadnienia. Opracowania d w u p o z o s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w zeSpołu nie n o ­ szą cech n o w o ś c i i s t a n o w i ą p r ó b ę doskonalenia w a r s z t a t u badawczego. P o ś w i ę c o n e s ą etnogenezie oraz p r z e m i a n o m w s p ó ł c z e s n e j w s i . 3 0 3 1 3 2 Z e s p ó ł uczestniczy obecnie w realizacji k i l k u z a d a ń . J e d n y m z n i c h jest temat „ W s p ó ł c z e s n y b y t i procesy e t n o k u l t u r o w e w B u r i a c j i " , w k t ó ­ r y m u d z i a ł w e z m ą t a k ż e autorzy z z e w n ą t r z . Obejmie on poza B u r i a t a - 8 8 Wyróżnić tu należy F . F . B o ł o n i e w a oraz W. P, M o t i c k i e g o , a zwłaszcza pracę tego ostatniego Staroobrjadczestwo Zabajkalja, U ł a n - U d e 1976. Ц " N a u w a g ę zasługuje zwłaszcza niewielka monografia: A . S. Szubin, Kratkij oczerk etniczeskoj istorii ewenkow Zabajkalja, U ł a n - U d e 1974. K . D. В a s a j e w a, Siemja i brak u bur jat (wtoraja połowina XIX — naczalo XX w.w.), Nowosibirsk 1980. Т. M. M i с h a j ł o w, Iz istorii burjatskogo szamanizmu (s drieiuniejszich wriemien po XVIII w.), Nowosibirsk 1980. D. D. N i m a j e w, Problemy etnogeneza bur jat, U ł a n - U d e 1981 (maszy­ nopis pracy doktorskiej); B . Z o r i k t u j e w , Sowriemiennyj byt burjatskogo sieła, Nowosibirsk 1982. 8 0 8 1 8 2 �ш ETNOGRAFIA BURIACJI 183 m i r ó w n i e ż inne g r u p y etniczne. R o z p o c z ę ł y się t e ż prace p r z y g o t o w a w ­ cze nad doborem t e k s t ó w z f o l k l o r u o b r z ę d o w e g o ( o b r z ę d o w o ś ć r o d z i n ­ na, kalendarzowa, t e k s t y s z a m a ń s k i e ) . Przeznaczone s ą do p u b l i k a c j i w r a m a c h monumentalnego z b i o r u f o l k l o r u syberyjskiego, k t ó r e g o w y ­ ¡ danie planuje A k a d e m i a N a u k ZSRR. M a on liczyć 60 t o m ó w , z czego 7 zarezerwowano dla t w ó r c z o ś c i l u d o w e j z B u r i a c j i . Z n i c h 1 l u b 2 t o m y p r z y g o t u j ą etnografowie, co obejmie d o b ó r t e k s t ó w , opatrzenie i c h t ł u ­ maczeniem r o s y j s k i m ( k t ó r e m u s i b y ć wierne, a j e d n o c z e ś n i e dostatecz­ nie literackie) oraz k o m e n t a r z a m i n a u k o w y m i . L i t e r a t u r o z n a w c y z a k o ń ­ czyli j u ż prace nad t o m e m z a w i e r a j ą c y m epos o Geserze. B ę d z i e to j u ż trzecia edycja tego eposu z n o w y m t ł u m a c z e n i e m i r o z b u d o w a n y m apa­ r a t e m n a u k o w y m . U k o ń c z e n i e c a ł e g o p r z e d s i ę w z i ę c i a zaplanowane jest do k o ń c a w i e k u i b ę d z i e ono n i e w ą t p l i w i e d u ż y m w y d a r z e n i e m . W p o w y ż s z y m projekcie z a a n g a ż o w a n i są Basajewa i M i c h a j ł o w s p o ś ­ ród p r a c o w n i k ó w z e s p o ł u etnograficznego A N . Pozostali b ę d ą k o n t y n u o ­ w a ć r o z p o c z ę t e t e m a t y — etnogeneza' (Nimajew) oraz k u l t u r a materialna ( Z o r i k t u j e w ) . M o ż n a m i e ć n a d z i e j ę , że w s p ó l n i e z etnografami z a t r u d n i o ­ n y m i w m u z e u m czy w I n s t y t u c i e K u l t u r y ( p l a c ó w k a na p r a w a c h szko­ ły w y ż s z e j w U ł a n - U d e ) b ę d ą oni t w o r z y l i coraz p r ę ż n i e j s z e ś r o d o w i s k o k o n t y n u u j ą c e dobre tradycje, k t ó r e o ż y w i a j ą e t n o g r a f i ę b u r i a c k ą od ć w i e r ć w i e c z a . J e d n y m ze ś w i a d e c t w tej t r a d y c j i jest sześć t o m ó w E t n o graficzeskogo Sbornika w y d a w a n e g o w latach 1960-1974. I n n y m jest z k o ­ lei d w u t o m o w e dzieło zbiorowe Oczerki istorii kultury Burjatii (1972, 1974), k t ó r e podejmuje r ó w n i e ż zagadnienia etnograficzne z zakresu k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j , w i e r z e ń , o b r z ę d o w o ś c i i t p . Oba te w y d a w n i c t w a r e a l i ­ zowane b y ł y p r z y w s p ó ł u d z i a l e s p e c j a l i s t ó w z r ó ż n y c h d y s c y p l i n . G r u ­ puje i c h - B u r i a c k i I n s t y t u t N a u k S p o ł e c z n y c h p r z y f i l i i A k a d e m i i N a u k , i s t n i e j ą c y od 1966 r. P o n i ż e j p r z y t o c z ę k r ó t k ą jego c h a r a k t e r y s t y k ę . 3 3 j • ! ! Posiada on 6 z a k ł a d ó w , 69 p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h , w t y m 8 h a b i ­ l i t o w a n y c h i 39 d o k t o r ó w oraz 45 p r a c o w n i k ó w technicznych (stan z k o ń ­ ca 1982 г.). I s t n i e j ą w n i m z a k ł a d y : 1) h i s t o r i i , etnografii i archeologii, 2) l i t e r a t u r y , f o l k l o r y s t y k i i h i s t o r i i sztuki, 3) o r i e n t a l i ś t y k i , 4) filozofii (zwłaszcza ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j ) , 5) j ę z y k o z n a w s t w a i 6) r ę k o p i s ó w (jest to p r a k t y c z n i e a r c h i w u m ) . W ś r ó d zasadniczych b i e ż ą c y c h k i e r u n k ó w badań instytutu figurują m.in. następujące: — współczesny rozwój społeczno-kulturalny Buriacji i w p ł y w budowy B a j k a l s k o - A m u r s k i e j M a g i s t r a l i na ten proces; — etniczna historia B u r i a t ó w ; — historia f o r m o w a n i a się i r o z w o j u klas w d a w n y m s p o ł e c z e ń s t w i e buriackim; »» Instytut miał swoją serię w y d a w n i c z ą : Trudy Burjatskogo Instituía Obszczestwiennych Nauk, Ułan Ude 1968-1976 (t. 1-29; spośród nich t. 25 nieosiągalny w bibliotekach). �184 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ — r o z w ó j f o l k l o r u i s z t u k i b u r i a c k i e j we w s p ó ł z a l e ż n o ś c i z k u l t u r ą l u ­ d ó w ZSRR i Centralnej A z j i ; — regionalne f o r m y b u d d y z m u w A z j i Centralnej i proces i c h s y n k r e tyzacji z wierzeniami ludowymi. I n s t y t u t z d o b y ł p o z y c j ę jednego z g ł ó w n y c h o ś r o d k ó w o r i e n t a l i s t y k i radzieckiej. Specjalizuje się o n / w mongolistyce, t y b e t o l o g i i i b u d d o l o g i i . S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c o r o z w i j a j ą się ostatnio badania nad filozofią b u d d y j s k ą , k t ó r e u z y s k a ł y d u ż ą r e n o m ę m i ę d z y n a r o d o w ą . Jest to obec­ nie jedyna p l a c ó w k a buddologiczna w ZSRR. Podejmuje ona w a m b i t n y s p o s ó b (zwłaszcza m ł o d s i jej w s p ó ł p r a c o w n i c y ) s e m i o t y c z n ą a n a l i z ę teks­ t ó w b u d d y j s k i c h , o p r a c o w u j ą i c h s t r u k t u r ę z n a k o w ą , kategorie m y ś l i filozoficznej i mechanizmy i c h w p ł y w u na k u l t u r ę i zjawiska s p o ł e c z n e . A r c h i w u m i n s t y t u t u posiada około 10 tys. d o k u m e n t ó w , w t y m m o n g o l ­ skie i t y b e t a ń s k i e r ę k o p i s y i ksylografy, n i e k t ó r e z n i c h u n i k a l n e . Pewne t e k s t y p u b l i k u j e się w r a z z opracowaniem n a u k o w y m , w i ę k s z o ś ć j e d ­ nak czeka na r o z w ó j odpowiedniej k a d r y , k t ó r a m o g ł a b y p o d o ł a ć t a k w i e l k i e m u zadaniu. W i n n y m j u ż i n s t y t u c i e rozwijane są badania nad medycyną tybetańską. Do c z o ł o w y c h o s i ą g n i ę ć i n s t y t u t u n a l e ż y z a l i c z y ć w y d a n i e 2-tomowej historii Buriacji, wspomnianych już szkiców z historii k u l t u r y Buriacji, a t a k ż e h i s t o r i i k u l t u r y M o n g o l i i . Z i n s t y t u t e m z w i ą z a n i są l u b b y l i W y ­ b i t n i uczeni; w orientalistyce Rumjancew, Biertagajew, w h i s t o r i i k u l ­ t u r y B u r i a t ó w Gierasimowa, Z a ł k i n d , w f o l k l o r y s t y c e b u r i a c k i e j B a ł d a jew, U ł a n ó w , w f o l k l o r y s t y c e rosyjskiej Azadowski, Eliasow. N a l e ż y t a k ­ że w s p o m n i e ć o badaniach nad nie o p r a c o w a n y m i d o t ą d j ę z y k a m i m a ­ ł y c h l u d ó w t u r e c k i c h z a m i e s z k u j ą c y c h B u r i a c j ę (Rassadin). Niejedno z w y m i e n i o n y c h t u nazwisk z n a l a z ł o b y się r ó w n i e ż na l i ś ­ cie z a s ł u ż o n y c h e t n o g r a f ó w . Nie p o w i n n o to d z i w i ć , g d y ż z w ł a s z c z a w orientalistyce granice specjalizacji są bardzo p ł y n n e . T r a d y c j a tej g a ł ę z i w i e d z y k a ż e jej adeptom w y c h o d z i ć daleko poza p r o b l e m y j ę z y k a i l i t e r a t u r y , s i ę g a j ą w i ę c do h i s t o r i i k u l t u r y , etnografii, f o l k l o r u . J e ś l i m a j ą w y s t a r c z a j ą c o wszechstronny warsztat badawczy, p o t r a f i ą w ó w c z a s o s i ą g a ć dobre w y n i k i t a k ż e w dyscyplinach z b i e ż n y c h . Praktyczne r e z u l t a t y m i ę d z y d y s c y p l i n a r n e g o z a a n g a ż o w a n i a w i e l u au­ t o r ó w m o ż n a o b s e r w o w a ć w p o s z c z e g ó l n y c h tomach serii Etnograficzesk i j Sbornik oraz w T r u d a c h I n s t y t u t u . P u b l i k o w a n i e t y c h p o ż y t e c z n y c h w y d a w n i c t w p r z e r w a n o w 1976 r. W t y m s a m y m czasie podobny los s p o t k a ł seryjne w y d a w n i c t w a n i e k t ó r y c h i n n y c h r e p u b l i k a ń s k i c h o ś r o d ­ k ó w A k a d e m i i N a u k . N a tej podstawie m o ż n a sądzić, że decyzja p o d j ę t a z o s t a ł a centralnie. N i e z a l e ż n i e od jej — w a ż n y c h przypuszczalnie — m o ­ t y w ó w , u t r u d n i ł a ona o r i e n t a c j ę b i b l i o t e k o m i b i b l i o g r a f o m poza g r a n i ­ c a m i ZSRR, k t ó r z y ś l e d z ą c w y b r a n e t y l k o w y d a w n i c t w a nie o r i e n t u j ą się często, czy m a j ą do czynienia z p r z e r w ą , czy t e ż z l i k w i d a c j ą t y t u ł u . M ó w i ę to t a k ż e na podstawie w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . Siedzenie ż y c i a •i Ą i �I ETNOGRAFIA BURIACJI 185 naukowego o d l e g ł y c h p l a c ó w e k najsprawniej odbywa się poprzez u t r a w a lone i p o s i a d a j ą c e t r a d y c j ę w y d a w n i c t w a ciągłe. Z a s t ą p i e n i e i c h w B u ­ riacji m o n o g r a f i a m i i o d d z i e l n y m i p r a c a m i z b i o r o w y m i proces ten za­ kłóciło. K a ż d a pozycja w y m a g a obecnie o d r ę b n e g o s y g n a ł u i n f o r m a c y j ­ nego zanim zostanie odnotowana, co niejednokrotnie powoduje l u k i w po­ znawaniu b i e ż ą c e g o d o r o b k u n a u k i radzieckiej. P r z y m a ł y c h n a k ł a d a c h każde opóźnienie infprmacji spowodować może bezpowrotną u t r a t ę możli­ wości zdobycia p u b l i k a c j i , z w ł a s z c z a u k a z u j ą c y c h się w mniejszych o ś r o d ­ kach. N a szczęście pewne centralne serie z o s t a ł y u t r z y m a n e (np. T r u d y Insituta Etnografii, czy S b o r n í k Muzeja A n t r o p o l o g i i i Etnografii). 3 4 Na t y m n a l e ż a ł o b y z a m k n ą ć p r z e g l ą d d o k o n a ń etnografii b u r i a c k i e j . Nie b y ł b y on p e ł n y bez i n f o r m a c j i o muzealnictwie, ale brakuje m i da­ nych, b y p o d j ą ć s i ę tego zadania. T y m n i e m n i e j m i a ł e m o k a z j ę z e t k n ą ć się z k i l k o m a muzeami, o czym jestem w stanie p r z e k a z a ć jedynie i m ­ presje nie d o t y c z ą c e i s t o t y d z a ł a l n o ś c i muzealnej. B ę d ą to zatem u w a g i natury kronikarskiej. Krajoznawcze m u z e u m w U ł a n - U d e p o w s t a ł o w 1921 r. i z" czasem rozdzieliło się na t r z y organizmy. B e z p o ś r e d n i m k o n t y n u a t o r e m d a w ­ nego jest M u z e u m Historyczne. Obecnie f o r m u j e się nowe M u z e u m S z t u ­ k i Wschodu, k t ó r e w y s t a w i bogate zbiory z k r ę g u buddyjskiego, pozo­ stające d o t ą d w magazynach i znane jedynie z objazdowych w y s t a w za g r a n i c ą . Przed 10 l a t y utworzono m u z e u m etnograficzne w obecnej j e ­ go w e r s j i , c z y l i pod o t w a r t y m niebem. Znajduje się ono n a d a l w stanie powstawania i eksponuje t y l k o część zamierzonego zbioru, lecz to, co zrobiono, sprawia j u ż w r a ż e n i e z a m k n i ę t e j całości i pozostawia w i d z a z uczuciem satysfakcji. Jest w i ę c p o c h ó w e k archeologiczny t y p u „ k e r e k sur", stella „ j e l e n i k a m i e ń " , b ę d ą d w a h u ń s k i e p o c h ó w k i w k o m o r a c h z r ę b o w y c h z pobliskich k u r h a n ó w i w o ł g i ń s k i c h . Jest .cerkiew staro­ o b r z ę d o w c ó w , jedna z d w u zachowanych w Transbajkalii, j e s t - k o m p l e t ­ na zagroda s t a r o o b r z ę d o w c ó w - s i e m i e j s k i c h , zabudowa z w y k ł y c h r o s y j ­ skich o s a d n i k ó w z w i e j s k i m sklepem (też r z a d k o ś ć ) , obozowisko E w e n ­ k ó w , b u d y n k i B u r i a t ó w zachodnich i o d r ę b n y k o m p l e k s b u d y n k ó w wschodnich B u r i a t ó w z a w i e r a j ą c y j u r t y drewniane i w o j ł o k o w e ( m u z e u m z a k u p i ł o o s t a t n i ą podobno na terenie r e p u b l i k i u ż y w a n ą jeszcze w o j ł o ­ k o w ą j u r t ę p r z e n o ś n ą , k t ó r a b y ł a w posiadaniu pozaklasztornego l a m y ; s ł u ż y ł a m u ona za „ d o m m o d l i t w y " , sam z a ś m i e s z k a ł w d o m u d r e w n i a ­ nym). Z nieczynnego obecnie lamajskiego klasztoru w Gusinoziersku prze" Ocena dorobku etnograficznego po rewolucji dokonana przez autorów buriackich patrz: T. M. Mi с h a j ł o w, J u . B. R a n d a ł o w , Kratkij obzor etnograttczeskogo izuczenija burjat w sowietskoje wriemja, [w:] Issledowanija i matieriały po istorii Burjatii, U ł a n - U d e 1968, s. 41-54; E . M. Z a ł к i n d, Т. M. Michai­ łów, Etnograficzeskie issledowanija w Burjatii, [w:] Byt burjat w nastojaszczem. i proszlom, U ł a n - U d e 1980, s. 3-14. Patrz także: Razwitie nauki w Burjatii, U ł a n -Ude 1982. �186 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ niesiono j e d n ą ś w i ą t y n i ę , w k t ó r e j pomieszczono e k s p o z y c j ę - p r z e w o d n i k po architekturze k l a s z t o r ó w b u d d y j s k i c h . Jedno z p o m i e s z c z e ń muzeal­ n y c h przeznaczone jest na czasowe w y s t a w y , t y m razem prezentowano e w e n ł n j s k i e w y r o b y ze s k ó r y . M u z e u m ma charakter ż y w e g o skansenu, częściowo t y l k o zamierzony. W jednej z z a g r ó d jest stajnia z p o t r z e b n y m i do t r a n s p o r t u k o ń m i , obok s t o j ą owce g a t u n k u obecnie nie hodowanego, lecz c h a r a k t e r y s t y c z n e g o dla dawnego stada buriackiego. W i n n e j zagrodzie są reny, w i n n e j znow u ż j a k i , k t ó r y c h j e d n a k ż e nie doi s i ę z b r a k u f a c h o w c ó w (obchodzić się z n i m i u m i e j ą t y l k o n i e w i e l k i e g r u p y na p o ł u d n i u k r a j u ) . N a j b a r ­ dziej m n i e jednak u j ę ł a t y p o w o skansenowska n a t u r a l n o ś ć zachowania pracownic n a d z o r u j ą c y c h p o s z c z e g ó l n e obiekty. M i m o że b y ł e m o p r o w a ­ dzany przez zatrudnionego w m u z e u m etnografa, w ł ą c z a ł y się one a k t y w ­ nie do w y k ł a d u , znakomicie go p o s z e r z a j ą c , a t a k ż e d e m o n s t r u j ą c u ż y ­ cie p e w n y c h e k s p o n a t ó w , ł ą c z n i e z w y c i ą g n i ę t y m (z i c h w ł a s n e j i n i c j a t y ­ w y ) ze s k r z y n i s t r o j e m . Bez z b ę d n y c h p y t a ń w y n i o s ł e m przekonanie, że k o b i e t y te w y r o s ł y same w ś r o d o w i s k u , o k t ó r y m m ó w i ł y — jedna po­ c h o d z i ł a ze w s i s t a r o o b r z ę d o w c ó w , druga z a ś z zachodniej B u r i a c j i . M u ­ zeum znajduje się na zalesionym terenie w b l i s k i m s ą s i e d z t w i e miasta. Organizuje c z ę s t o publiczne i m p r e z y f o l k l o r y s t y c z n e i k o n k u r s y ś c i ą g a ­ jąc w ten sposób wielu widzów. * D z i ę k i u p r z e j m o ś c i k i e r o w n i c t w a p r z y j m u j ą c e g o m n i e i n s t y t u t u oraz w ł a d z r e p u b l i k a ń s k i c h bez t r u d n o ś c i o t r z y m a ł e m z g o d ę na w y j a z d do K j a c h t y , m i m o że nie znajduje się ona na liście miast t u r y s t y c z n y c h . N i e ma t a m r ó w n i e ż p r z e j ś c i a granicznego o charakterze m i ę d z y n a r o d o ­ w y m . Los b y ł b o w i e m na t y l e z ł o ś l i w y , że K j a c h t ę o m i n ę ł a nawet n a j ­ nowsza l i n i a k o l e j o w a do U ł a n - B a t o r i P e k i n u . Jest to s y m b o l e m u p a d k u tego w a ż n e g o n i e g d y ś o ś r o d k a . P o d u p a d a ć on z a c z ą ł jeszcze w X I X w . , gdy t r a n s s y b e r y j s k ą m a g i s t r a l ę k o l e j o w ą , k t ó r a p r z e j ę ł a handel z C h i ­ n a m i , poprowadzono przez W i e r c h n i e u d i ń s k . K j a c h t a p r z e s t a ł a się l i ­ czyć w h a n d l u po u n i e z a l e ż n i e n i u się M o n g o l i i od C h i n (1911 г.), co b y ł o r ó w n o z n a c z n e z ograniczeniem t r a n z y t u do m i n i m u m . Jest to obecnie miasteczko m a j ą c e około 15 tys. m i e s z k a ń c ó w , m a ł o r u c h l i w e i p r z y c i ą ­ g a j ą c e jedynie l o k a l n y r u c h t u r y s t y c z n y . W t y c h w a r u n k a c h na szcze­ g ó l n y szacunek z a s ł u g u j e u p ó r miejscowego ś r o d o w i s k a (i determinacja w ł a d z r ó w n i e ż ) b v u t r z y m a ć o r z v z v c i u i r o z w i i a ć istnieiace od Donad 90 l a t m u z e u m k t ó r e nie t y l k o eksponuje r o z r a s t a j ą c e sie z b i o r y lecz t a k ż e p r o w a d z i badania terenowe. M a j ą one obecnie bardziej p r z y r o d n i czv charakter nie o b e i m u i a iak niegdyś c a ł e i B u r i a c i i i rjółnocnpi M o n g o l i i do ń r z e s z ł o ś c i t e ż n a l e ż ą dynamiczne w v o r a w v archeologiczne T a l k o H r v n c e w i c z a a t v m bardziei eksnedycie do A z ü CentralneT i a k te k t ó r e Dodeimowali K o z ł ó w Przewalski i i n n i w v s v l a n i ^ T m ^ c n w ý o d d z i a ł T o w a r z y s t w a Geograficznego M u z e u m d z L X e Z nak p o ż ó ł k ł ą k o p i ą dawnego R o z s z e r z y ł o ono i u T u p e h u ł o p o p r z e S • I ner *** �ETNOGRAFIA BURIACJI 187 e k s p o z y c j ę , na dodatek o t w o r z y ł o d w i e f i l i e . Jedna z n i c h specjalizuje się w sztuce l u d o w e j , druga z a ś p o ś w i ę c o n a jest r e w o l u c j i mongolskiej, k t ó r a r o z p o c z ę ł a się w ł a ś n i e od K j a c h t y . K o l e k c j a s z t u k i l u d o w e j jest stosunkowo ś w i e ż e j d a t y i d o m i n u j ą w niej w y t w o r y w s p ó ł c z e s n e , p r z y c z y m poszukuje się i c h na t e r y t o r i u m c a ł e j r e p u b l i k i i we w s z y s t k i c h grupach etnicznych. Planuje się otwarcie trzeciej f i l i i , w k t ó r e j znajdzie się ekspozycja i l u s t r u j ą c a h i s t o r i ę b a d a ń A z j i Centralnej, do czego zresz­ t ą m u z e u m to jest szczególnie predystynowane przez jego r o l ę w przesz­ łości. Jak w i ę c w i d a ć , m u z e u m k j a c h t y ń s k i e nie p o d u p a d ł o w r a z z u p a d ­ k i e m K j a c h t y , lecz w p r o s t przeciwnie. J e c h a ł e m t a m w przekonaniu, że u j r z ę r e l i k t m i n i o n e j ś w i e t n o ś c i p o d t r z y m y w a n y w wegetacji z nie zna­ n y c h b l i ż e j p o w o d ó w . N a miejscu p r z e k o n a ł e m się, że jest inaczej, lecz na p y t a n i e „ d l a c z e g o tak jest" u s ł y s z a ł e m od m ł o d e g o w i c e d y r e k t o r a : „ p r z y w i ą z a n i e do t r a d y c j i , do dzieł m i n i o n y c h p o k o l e ń " . Przyznam, że t a m w Kjachcie z a b r z m i a ł o to bardziej w i a r y g o d n i e , n i ż teraz, gdy na p o w r ó t w Europie o d t w a r z a ł e m to zdanie f u n k c j o n u j ą c e w naszej sze­ rokości geograficznej bardziej jako slogan niż w y z n a n i e w i a r y . W Kjachcie p i e l ę g n u j e się p a m i ę ć wszystkich, k t ó r z y z a s ł u ż y l i się w pracy na rzecz m u z e u m , w t y m t a k ż e T a l k o - H r y n c e w i c z a . P o k a z y w a ­ no m i nie p u b l i k o w a n e d o t ą d jego szkice r y s u n k o w e w n ę t r z mieszkal­ n y c h s t a r o o b r z ę d o w c ó w , j e d y n y znany przejaw etnograficznych zainte­ r e s o w a ń tego antropologa i archeologa. O g l ą d a ł e m też o d r ę c z n ą m a p ę ba­ danych przez niego o b s z a r ó w (cała p o ł u d n i o w a B u r i a c j a i p ó ł n o c n a M o n ­ golia) z n a n i e s i o n y m i z a b y t k a m i archeologicznymi, k t ó r e r o z k o p y w a ł l u b jedynie z a o b s e r w o w a ł : M u z e u m p r a g n ę ł o b y o t r z y m a ć od s p a d k o b i e r c ó w uczonego j a k i e ś jego osobiste p r z e d m i o t y , k t ó r e u ł a t w i ł y b y eksponowanie jego postaci znanej w i d z o m jedynie z k i l k u zdjęć ( p o w r a c j ą c do P o l s k i z a b r a ł on ze s o b ą wszystko, co do niego n a l e ż a ł o ) . Obok m u z e u m d z i a ł a n a d a l miejscowy odział T o w a r z y s t w a Geogra­ ficznego, k t ó r e k o n t y n u u j e , stosowanie do ograniczonych m o ż l i w o ś c i , d a w ­ n ą s e r i ę w y d a w n i c z ą . D z i a ł a l n o ś ć T o w a r z y s t w a na terenie r e p u b l i k i ogranicza się w zasadzie do K j a c h t y i U ł a n - U d e . Podobnie j a k w I r k u c k u jest to d z i a ł a l n o ś ć m i ę d z y d y s c y p l i n a r ń a , z t y m że etnografowie b i o r ą w niej a k t y w n i e j s z y u d z i a ł . B u r i a c k a f i l i a T o w a r z y s t w a p u b l i k o w a ł a r ó w ­ nież s w o j ą s e r i ę w y d a w n i c z ą . 3 5 3 6 , 5 Wychodzi ona obecnie pod nieco zmienionym tytułem, z zachowaniem wszak­ że ciągłej numeracji t o m ó w : Trudy Kjachtinskogo Krajewiedczeskogo Muzeja i K j a chtinskogo Otdielenija Wsiesojuznogo Geograficzeskogo Obszczestwa, t. 16: 1949, 17: 1959, 18: 1961, następne nie ukazały się. (Por. przyp. 15). Krajewiędczeskij sbornik, Ułan-Ude 1957-1962 (z. 1-7), 1975 (z. 8), wydaje Burjatskij filial Geograficzeskogo obszczestwa SSSR. W 1979 r. ukazał się tom Krajewiedienie Burjatii już bez kolejnej numeracji. Wskazuje to, że likwidacja pewnych seryjnych wydawnictw A N objęła również i ten tytuł (jest on w s p ó ł w y dawany przez A k a d e m i ę Nauk). w �188 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Ostatnia moja impresja w i ą ż e się z c z y n n y m klasztorem — ś w i ą t y ­ n i ą l a m a j s k ą . N i e jest to w p r a w d z i e m u z e u m , c h o c i a ż n i e k t ó r z y t a k w ł a ś n i e go p o s t r z e g a j ą . Z e w n ę t r z n e aspekty jego f u n k c j o n o w a n i a m o g ą takie skojarzenia n a s u w a ć . I w o ł g i ń s k i dacan l e ż y 40 k m od U ł a n - U d e i 7 k m od w s i I w o ł g i n s k o j e ( d r u g i c z y n n y klasztor znajduje się poza t e ­ r y t o r i u m r e p u b l i k i , w A g i ń s k i m B u r i a c k i m a u t o n o m i c z n y m o k r ę g u , na p o ł u d n i e od C z y t y ) . T r a f i ł e m t a m na trzeci d z i e ń buriackiego Nowego R o k u w e d ł u g kalendarza k s i ę ż y c o w e g o (w 1983 r . p r z y p a d ł on 13 lutego). Zgodnie z t r a d y c j ą , r ó w n i e ż tego dnia m o g ł e m s p o d z i e w a ć się uroczysto­ ści z u d z i a ł e m licznych w i e r n y c h , z a w i o d ł e m się jednak. Ś w i ą t y n i ę oraz z a m i e s z k a ł y c h p r z y niej m n i c h ó w o d w i e d z i ł o tego d n i a j e d y n i e k i l k a osób. Jest to zjawisko dość symptomatyczne, ś w i a d c z y b o w i e m o zaawan­ sowanej laicyzacji, a p r z y n a j m n i e j o z a n i k u pewnego t y p u o b r z ę d o w o ś c i . W latach 1937-1945 nie b y ł o w B u r i a c j i c z y n n y c h ś w i ą t y ń lamajskich, t o t e ż p o j a w i a l i się liczni w ę d r o w n i m n i s i i nawet s a m o z w a ń c z y chuUłgani (wcielenia b ó s t w ) . W 1945 r. w z n o w i o n o d z i a ł a l n o ś ć dacanu a g i ń skiego i p o w o ł a n o nowe c e n t r u m religijne w p o b l i ż u U ł a n - U d e , na k t ó r e przeznaczono teren o p o w i e r z c h n i 4 ha. Wzniesiony na n i m od podstaw i w o ł g i ń s k i klasztor nie ma w i ę c ż a d n y c h e l e m e n t ó w z a b y t k o w y c h . N a ­ w e t sakralna r z e ź b a i ikonografia są n o w e j daty, g d y ż p o ż a r w latach 60-tych s t r a w i ł z n a c z n ą część cenniejszych p r z e d m i o t ó w . Klasztor jest s i e d z i b ą bandido chombo-lamy, g ł o w y K o ś c i o ł a lamajskiego w ZSRR (poza B u r i a c j ą obejmuje on T u w ę i - K a ł m u k i ę ) . 3 7 K l a s z t o r sprawia w r a ż e n i e m a r t w e g o n a w e t w d n i ś w i ą t e c z n e , p r z e ­ widziane l i t u r g i ą m o d ł y o d b y w a j ą się w n i m bez szerszego u d z i a ł u p u ­ bliczności. W y r a ź n y jest w t y m w z g l ę d z i e k o n t r a s t z p o d o b n y m klaszto­ r e m w U ł a n - B a t o r (Mongolia). W y n i k a to przede w s z y s t k i m z charakte­ rystycznego dla B u r i a t ó w p o w i ą z a n i a c e r e m o n i a ł u r e l i g i j n e g o z t e r y ­ t o r i u m społeczności lokalnej. T o t e ż d u c h o w i e ń s t w o znajduje się w c z ę s ­ t y c h rozjazdach u c z e s t n i c z ą c — z w ł a s z c z a j e s i e n i ą — w z b i o r o w y c h m o d ł a c h w i e j s k i c h . N a w s i t e ż r e z y d u j ą reprezentanci klasztoru, b y l i czynni lamowie . 3 8 Temat t e n w s z a k ż e p r o w a d z i j-uż w p r o s t do k r a j o b r a z u etnograficzne­ go B u r i a c j i , podczas gdy tematem m o j e j relacji b y ł o jego odbicie w p r a ­ cach n a u k o w y c h . s ? W. В. С y b i к ż a p o w, Sowriemiennaja cierkownaja organizacija lamaizma w Burjatii, [w:] Woprosy prieodolenija pierieżitkow lamaizma, szamanizma i staroobrjadczestwa, Ułan-Ude 1971 s. 69. 88 Tamże, s. 75-76. I. i �т 188 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Ostatnia m o j a impresja w i ą ż e się z c z y n n y m klasztorem — ś w i ą t y ­ n i ą l a m a j s k ą . N i e jest to w p r a w d z i e m u z e u m , c h o c i a ż n i e k t ó r z y t a k w ł a ś n i e go p o s t r z e g a j ą . Z e w n ę t r z n e aspekty jego f u n k c j o n o w a n i a m o g ą takie skojarzenia n a s u w a ć . I w o ł g i ń s k i dacan l e ż y 40 k m od U ł a n - U d e i 7 k m od w s i I w o ł g i n s k o j e ( d r u g i c z y n n y klasztor znajduje się poza t e ­ r y t o r i u m r e p u b l i k i , w A g i ń s k i m B u r i a c k i m a u t o n o m i c z n y m o k r ę g u , na p o ł u d n i e od Czyty). T r a f i ł e m t a m na trzeci d z i e ń buriackiego Nowego R o k u w e d ł u g kalendarza k s i ę ż y c o w e g o (w 1983 r. p r z y p a d ł on 13 lutego). Zgodnie z t r a d y c j ą , r ó w n i e ż tego dnia m o g ł e m s p o d z i e w a ć s i ę uroczysto­ ści z u d z i a ł e m licznych w i e r n y c h , z a w i o d ł e m się jednak. Ś w i ą t y n i ę oraz z a m i e s z k a ł y c h p r z y niej m n i c h ó w o d w i e d z i ł o tego d n i a j e d y n i e k i l k a osób. Jest to zjawisko dość symptomatyczne, ś w i a d c z y b o w i e m o zaawan­ sowanej laicyzacji, a p r z y n a j m n i e j o z a n i k u pewnego t y p u o b r z ę d o w o ś c i . W latach 1937-1945 nie b y ł o w B u r i a c j i c z y n n y c h ś w i ą t y ń lamajskich, t o t e ż p o j a w i a l i się liczni w ę d r o w n i m n i s i i nawet s a m o z w a ń c z y chubiłgani (wcielenia b ó s t w ) . W 1945 r. w z n o w i o n o d z i a ł a l n o ś ć dacanu a g i ń skiego i p o w o ł a n o nowe c e n t r u m religijne w p o b l i ż u U ł a n - U d e , na k t ó r e przeznaczono teren o p o w i e r z c h n i 4 ha. Wzniesiony na n i m od podstaw i w o ł g i ń s k i klasztor nie ma w i ę c ż a d n y c h e l e m e n t ó w z a b y t k o w y c h . N a ­ w e t sakralna r z e ź b a i ikonografia są n o w e j daty, g d y ż p o ż a r w latach 60-tych s t r a w i ł z n a c z n ą część cenniejszych p r z e d m i o t ó w . K l a s z t o r jest s i e d z i b ą bandido chombo-lamy, g ł o w y K o ś c i o ł a lamajskiego w ZSRR (poza B u r i a c j ą obejmuje on T u w ę i - K a ł m u k i ę ) . 3 7 Klasztor sprawia w r a ż e n i e m a r t w e g o n a w e t w d n i ś w i ą t e c z n e , p r z e ­ widziane l i t u r g i ą m o d ł y o d b y w a j ą się w n i m bez szerszego u d z i a ł u p u ­ bliczności. W y r a ź n y jest w t y m w z g l ę d z i e k o n t r a s t z p o d o b n y m klaszto­ r e m w U ł a n - B a t o r (Mongolia). W y n i k a to przede w s z y s t k i m z charakte­ rystycznego dla B u r i a t ó w p o w i ą z a n i a c e r e m o n i a ł u r e l i g i j n e g o z t e r y ­ t o r i u m społeczności lokalnej. T o t e ż d u c h o w i e ń s t w o znajduje się w c z ę s ­ t y c h rozjazdach u c z e s t n i c z ą c — z w ł a s z c z a j e s i e n i ą — w z b i o r o w y c h m o d ł a c h w i e j s k i c h . N a w s i t e ż r e z y d u j ą reprezentanci klasztoru, b y l i czynni lamowie . 3 8 Temat t e n w s z a k ż e p r o w a d z i j u ż w p r o s t do k r a j o b r a z u etnograficzne­ go B u r i a c j i , podczas gdy tematem m o j e j relacji b y ł o jego odbicie w p r a ­ cach n a u k o w y c h . « W. В. С y b i к ż a p o w, Sowriemiennaja cierkownaja organizacija lamaizma w Burjatii, [w:] Woprosy prieodolenija pierieżitkow lamaizma, szamanizmu i staroobrjadczestwa, Ułan-Ude 1971 s. 69. >* Tamże, s. 75-76. , i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25020b47e237be126252f714640d4108.pdf 156767fea56efa7d143e3d055cda013d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource historia etnografii Polski Uniwersytet Na Obczyźnie (PUNO) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4843 Title A name given to the resource Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na obczyźnie (PUNO)w Londynie / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.225-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 RODERYK LANGE Instytut Choreologii, Poznań ETNOGRAFIA I ETNOLOGIA NA POLSKIM UNIW ERSYTECIE NA OBCZYŹNIE (PUNO) W LONDYNIE Polski Uniwersytet na Obczyźnie (PUNO) ma długą i skomplikowaną hi­ storią. Myśl o stworzeniu uczelni powstała już w 1939 roku, tuż po inwazji niemieckiej i sowieckiej na Polskę. Wśród uchodźców nie było złudzeń co do niszczycielskich zamiarów okupantów. Potrzeba ratowania kultury pol­ skiej stała się zatem pierwszoplanowym zadaniem. Z chwilą utworzenia rządu polskiego i polskiej armii we Francji grupa polskich uczonych, którzy dotarli do Szwajcarii, postanowiła zapewnić cią­ głość studiów i pracy naukowej rzeszom młodych Polaków, która znalazła się poza granicami kraju. Powstała myśl założenia polskiej uczelni w Paryżu. 1 grudnia 1939 roku, w szacownej Bibliotece Polskiej w Paryżu, której trady­ cje sięgają czasów Wielkiej Emigracji Polskiej, odbyła się inauguracja „Pol­ skiego Uniwersytetu za Granicą”. Uroczystości przewodniczył rektor uniwer­ sytetu paryskiego, prof. Roussy. Pierwszym rektorem Polskiego Uniwersytetu został profesor Oskar Halecki, inicjator i realizator przedsięwzięcia. Uniwer­ sytet skupiał wtedy 80 profesorów i docentów oraz asystentów przedwojen­ nych uczelni polskich. Na powstałe wówczas dwa wydziały: humanistyczny i prawno-ekonomiczny, zapisało się ponad 100 studentów. Zajęcia uniwersy­ teckie prowadzono przez 2 semestry. Wkroczenie Niemców do Paryża poło­ żyło kres działalności Uniwersytetu, którą wznowiono następnie w Wielkiej Brytanii. Polskie szkolnictwo wyższe rozlokowało się w Wielkiej Brytanii w kilku ośrodkach uniwersyteckich, jak np. Polski Wydział Lekarski, Polskie Studium Weterynaryjne i Studium Pedagogiczne w Edynburgu oraz Polska Szkoła Architektury przy Uniwersytecie w Liverpoolu, wreszcie Politechnika Pol­ ska w Londynie pod nazwą Rady Akademickich Szkół Technicznych — RAST i Polski Wydział Prawa przy Uniwersytecie w Oksfordzie. W roku 1947 wszyst­ kie agendy polskiego kształcenia akademickiego zostały przejęte przez Po­ lish University College w Londynie, działający w obrębie uniwersytetu lon­ dyńskiego, który to College po intensywnej działalności, został rozwiązany w 1953 roku. �226 Roderyk Lange Po cofnięciu przez aliantów uznania Rządowi RP na uchodźctwie w 1945 roku powstała trudna sytuacja polityczna. Chcąc ratować wyższe szkolnic­ two polskie, w roku 1949 podjęto restytucję „Polskiego Uniwersytetu na Ob­ czyźnie”, której przewodniczył profesor dr Tadeusz Brzeski. 1 września 1952 roku Rząd Polski na Uchodźstwie zatwierdził nowy statut PUNO. Nadanie pełnych praw uczelni wyższej oraz prawa używania godła państwowego nastąpiło 15 grudnia 1952 roku1. Wreszcie w lutym 1998 roku Rząd R.P. w suwerennej już ojczyźnie wydał ustawę o uznaniu stopni naukowych nada­ wanych przez PUNO pomiędzy 1952 a 1990 rokiem (Dziennik Ustaw Rze­ czypospolitej Polskiej, Nr 37, z dnia 24 marca 1998, s. 1670, Poz. 203). Ak­ tem tym został zamknięty i uznany długi okres dokonań ośrodka nauki polskiej w Londynie2. Obecnie PUNO ześrodkowuje swe działania na szerzeniu wie­ dzy o kulturze polskiej w obrębie zajęć prowadzonych na Studium Kultury Polskiej. W skład Uniwersytetu wchodzą trzy wydziały: Humanistyczny, Pra­ wa i Nauk Społecznych oraz Nauk Technicznych. Dokonania PUNO w całym okresie jego istnienia zasługują na specjalną uwagę i szacunek. Przede wszystkim wiele osób spośród zdemobi lizowanej armii polskiej i cywilnych uchodźców mogło dokończyć studia rozpoczęte przed wojną w kraju, a także kształcić się i uzyskiwać stopnie naukowe na polskiej uczelni. Podkreślić należy, że swą zupełną niezależność Uniwersytet okupił brakiem finansowania przez rząd brytyjski. Początkowo uczelnia mie­ ściła się w różnych lokalach stowarzyszeń polskich w Londynie, a w 1956 roku przeniesiono ją do budynku na Princes Gardens nr 5 i potem pod nr 9, gdzie mieściła się również Biblioteka Polska, która od początku swego ist­ nienia była zapleczem dla Uniwersytetu3. Warunki były ekstremalnie spar­ tańskie, ale dawały poczucie niezależności, wolności i kontynuacji polskiej myśli. Wykładowcy pracowali z ogromnym entuzjazmem, bezpłatnie lub pra­ wie bezpłatnie, często po odbyciu całodziennej pracy zarobkowej w innych instytucjach. Wreszcie przeniesienie PUNO i Biblioteki Polskiej do nowego, własnego gmachu Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego, przy 238-246 King Street w roku 1976, stworzyło godziwe warunki do dalszej pracy na­ ukowej i dydaktycznej. 1Wcześniejsze dekrety Prezydenta RP regulujące podstawy prawne Uniwersytetu Polskiego zostały wydane 24 lutego 1941 r., 7 marca i 14 kwietnia 1944 r., oraz 10 kwietnia 1945 r. 2 Polski Uniwersytet na Obczyźnie — PUNO, 1. 12.1939-1.12.1989. Biuletyn — Jubileusz 50-lecia; bez daty; — Jerzy Gawenda, Wyższe szkolnictwo polskie na obczyźnie, Prace Kongresu Kultury Polskiej, Londyn, 1985, s. 11-21; — Sprawozdania z działalności PUNO były publiko­ wane w kolejnych zeszytach „Informatora Uniwersyteckiego”, począwszy od 1961 roku. Nato­ miast kolejne Roczniki Polskiego Towarzystwa Naukowego na obczyźnie zawierają również m.in. sprawozdania z działalności PUNO, w dziale pt, „Polskie instytucje i placówki naukowe na ob­ czyźnie”. 3 Biblioteka Polska w Londynie 1942-1992, Biblioteka Polska, „Polski Ośrodek Społeczno­ -Kulturalny”, Londyn 1993, s. 129. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 227 Etnologia, jako przedmiot, zaistniała w środowisku polskim w momencie przybycia do Londynu w 1947 roku prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej, która z miejsca włączyła się do życia naukowego. Zosta­ ła profesorem PUNO od momentu jego utworzenia, a tym samym etnologia pozyskała wybitnego reprezentanta w obrębie uniwersytetu. Profesor prowa­ dziła wykłady i seminaria, na które uczęszczało również wiele osób z kręgu innych specjalności naukowych. Dodatkowo w 1962 roku wykładała w Pol­ skim Instytucie Naukowym w Montrealu i okresowo w Paryżu. Przed wojną, od 1929 roku, prof. Jędrzej ewiczowa była profesorem etnografii Uniwersytetu Wileńskiego, a od 1934 roku Uniwersytetu Warszawskiego. W czasie II wojny światowej znalazła się w Jerozolimie, gdzie organizowała różne instytucje naukowe. Po śmierci profesora Brzeskiego, w 1958 roku, prof. Jędrzej ewi­ czowa została wybrana rektorem PUNO, którą to funkcję pełniła do ostatnich dni swego życia, do roku 1967. Odznaczała się niezłomnym charakterem, była ogromnie ofiarna w swojej pracy, inspirowała wiele poczynań Uniwersytetu, a także sformułowała dwa jego główne cele: Po pierwsze chodzi o to, aby działalności Uniwersytetu przyświecał duch wol­ ności, którego pozbawiona została nauka w Kraju i aby w miarę możności pro­ stować w świecie wolnym fałsze szerzone o Polsce. Po wtóre, starać się o to, aby młodsze pokolenie uczonych polskich, wychowane na zagranicznych uni­ wersytetach, zachowało polską osobowość narodową, aby pozostali oni uczo­ nymi polskimi4. Już w roku 1948 profesor Jędrzejewiczowa założyła Polską Radę Nauko­ wą na Obczyźnie, przekształconą w 1950 roku w Polskie Towarzystwo Na­ ukowe na Obczyźnie. W obrębie Towarzystwa powołała w 1953 roku Komi­ sję Etnograficzną. Szereg swoich artykułów prof. C. Jędrzejewiczowa publikowała właśnie w kolejnych Rocznikach PUNO, jak np.: Onomastyka najstarszych żywotów świętojerskich (Londyn 1954/5), Legenda o Krakusie Mistrza Wincentego i o pogromcy smoka św, Jerzym (1955/6), Kalendarz świętojerski i zbadany w Bazylice Grobu w Jerozolimie Omfalos — ośrodek świa­ ta (1954/5). Prof. Jędrzejewiczowa badała epos ludowy, obrzędowość ludową i cechy mityczno-symboliczne, szczególnie w kulcie świętego Jerzego. Tropiła też wątki klasyczne w mitologii słowiańskiej. Była pierwszym fenomenologiem w etnologii polskiej, skrupulatnie poszukującym znaczeń etymologicznych. Jej zainteresowania w tym zakresie niechybnie nawiązują do językoznawcze­ go warsztatu naukowego jej ojca, wielkiego uczonego, Jana Baudouina de Courtenay oraz jej własnych studiów w zakresie językoznawstwa i filologii 4 „PUNO, Informator Uniwersytecki”, Londyn, 1967, s. 9. �228 Roderyk Lange klasycznej, ukończonych dyplomem w 1910 roku na uniwersytecie peters­ burskim, na podstawie rozprawy Język modlitewnika maryjnego wieku XVI wydanego przez prof. Ptaszyckiego. W 1922 roku habilitowała się u prof. Witolda Klingera w zakresie etnologii i etnografii na podstawie pracy Święta Cecylia. Przyczynek do genezy apokryfów. Zainteresowania prof. Jędrzejewiczowej były bardzo szerokie i często pio­ nierskie w obrębie etnologii. Rozumiała i doceniała na przykład znaczenie muzyki i tańca jako przejawów kultury. Dała temu wyraz, inicjując i tworząc program badawczy na Uniwersytecie Warszawskim, który miał zaowocować powstaniem narodowego archiwum tańca. Łączyło się to z przygotowaniem eksponatów na międzynarodową wystawę tańców, którą zorganizowano z okazji Wystawy Światowej w Paryżu w 1937 roku5. Stoisko polskie było wtedy ewenementem w skali światowej. Cały ten dorobek, jak i zaawanso­ wana praca na temat kultu św. Jerzego, spłonęły w czasie wojny w Warsza­ wie. Żaden z innych podejmowanych przez prof. Jędrzejewiczową obszernie opracowanych tematów nie doczekał się ukończenia. Należała do tych na­ ukowców, którzy stosunkowo mało publikowali. Natomiast w rozmowach i dyskusjach, w czasie spotkań seminaryjnych potrafiła inspirować, rozbu­ dzać zainteresowania naukowe i kierować uwagę na złożoność problematyki kulturowej ukazywanej porównawczo lub w bardzo szerokim kontekście. Wy­ chowała kilka roczników etnografów i etnologów polskich, którzy kontynu­ owali jej założenia. Prof. Jędrzejewiczową działała w Społeczności Akade­ mickiej Uniwersytetu Stefana Batorego w Londynie, była m.in. członkiem Zarządu Zrzeszenia Polskich Profesorów i Wykładowców na Obczyźnie, a także członkiem Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu i Royal Anthropological Institute w Londynie. Po długiej chorobie prof. C. Baudouin de Courtenay-Jędrzej ewiczowa zmarła 22 lutego 1967 roku w Londynie i została tam pochowana u boku swego męża, przedwojennego premiera Rządu Polskiego, Janusza Jędrzejewicza, zmarłego w 1951 roku6. Następcą profesor Jędrzej ewiczowej na PUNO został Lucjan Turkowski. Początkowo rozpoczął studia w zakresie filologii słowiańskiej i polskiej oraz 1 Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa C., O tańcach ludowych w Polsce, „Teatr Ludo­ wy”, R. XXVII, nr 8, 1935, s. 112-119 (Referat wygłoszony na Międzynarodowym Kongresie Tańców Ludowych w Londynie, w lipcu 1935 roku); Tańce i stroje, „Arkady” 1937, Rok III, nr 5 (Pokaz w TOSSPO eksponatów wysyłanych na Wystawę Międzynarodową Tańców Ludowych w Archives de la Danse w Paryżu); Folk Dances and Wedding Customs in Poland, Paris, Archi­ ves de la Danse, 1937. 6 Lucjan Turkowski, Prof. dr Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa. Wspomnienie, „Lud” t. 52; 1968, s. 357-360 (Podaje częściowo bibliografię prac prof. Jędrzejewiczowej). — Janina Piłatowa, Śp. Cezaria Baudouin de Courtenay Jędrzejewiczową, „Biuletyn Zrzeszenia Polskich Profesorów i Wykładowców Szkół Akademickich”, Londyn 1967, s. 14-17; Anna Zadrożyńska, Dorota Zamojska, Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (1885-1967), w: Etnografowie i ludoznawcypolscy. Sylwetki, tom I, Kraków 2002. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie prof. Roderyk Lange 229 �230 Roderyk Lange geografii na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, a od 1929 roku stu­ diował etnografię pod kierunkiem Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej. W 1934 roku uzyskał tytuł magistra w zakresie etnografii i etnologii na podstawie pracy o tkactwie ludowym. Złożył również na wydziale huma­ nistycznym drugą pracę na temat garncarstwa ludowego na Wileńszczyźnie. Były to dwie dziedziny jego szczególnego zainteresowania. Już w czasie stu­ diów prowadził intensywne badania na terenach wschodnich Rzeczypospoli­ tej (Wileńszczyzna, Nowogródczyzna, północne Polesie i Wołyń). Gromadził materiały do Atlasu Kultury Ludowej w Polsce. Zbierał też eksponaty dla Muzeum Etnograficznego USB i dla innych muzeów polskich. Jeszcze jako student prowadził ćwiczenia z etnografii w Wyższej Szkole Nauk Politycz­ nych. W 1935 roku przeniósł się do Warszawy wraz z prof. Jędrzejewiczową, pracował w Muzeum Etnograficznym w Warszawie i podjął studia doktoranc­ kie. Rozprawa doktorska pt. Tkactwo ludowe i rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem była już opublikowana w 1939 roku, ale niestety cały nakład został zniszczony w drukami w czasie wojny. Ocalał jedynie nadpalo­ ny wstępny rozdział pracy, opublikowany później w serii Zeszytów Nauko­ wych PUNO w 1977 roku7. Również cały jego materiał zebrany w czasie dłu­ goletnich badań terenowych w poprzednim okresie uległ zniszczeniu w czasie wojny. Pozostałe części rękopisów zostały przekazane po jego śmierci do Za­ kładu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickie­ wicza w Poznaniu. W 1939 roku Lucjan Turkowski wrócił do Wilna i działał w Armii Krajo­ wej. W 1941 roku został aresztowany i zesłany do Uzbekistanu. Natychmiast zaczął zbierać materiały etnograficzne u stóp Tień-Szań. W 1942 roku wstą­ pił do oddziałów Armii Polskiej gen. Andersa i znalazł się w Palestynie. W stopniu podporucznika został redaktorem technicznym wydawnictw woj­ skowych. Nie zaprzestał jednak prac terenowych. Zebrał pokaźny materiał dotyczący rolnictwa na tym terenie, który później w części opublikował8. Po zakończeniu wojny i demobilizacji z trudem urządzał się w Londynie, pracując ciężko fizycznie w fabryce i potem, wskutek interwencji przyjaciół, jako urzędnik. Brał jednak wydajnie udział w pracach PUNO pod kierun­ kiem prof. C. Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej. Pani profesor była też promotorem ponownie podjętego doktoratu. W 1960 roku 7 Lucjan Turkowski, Źródło oddziaływań na tkactwo ludowe w Wileńszczyźnie i Nowogródz­ kiem, PUNO, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego”, z. 6, Londyn 1977 (Przedsłowie profesora Tadeusza Sulimirskiego zawiera cenne dane do życiorysu i osobowości prof. Turkow­ skiego). 8 Lucjan Turkowski, Egejski ośrodek kultury ogrodniczej. Kolebka pochodzenia uprawnych roślin, „Rocznik PUNO” nr 8, Komisja Etnograficzna Wydziału Humanistycznego, 1957-58; Lucjan Turkowski, Peasant Agriculture in the Judaean Hills, „Palestine Exploration Quarterly”, Londyn 1969, z. 1 i 2. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 231 uzyskał stopień doktora w zakresie etnologii i etnografii na podstawie pracy pt.: Tkactwo ludowe a rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem. Praca ta została opublikowana w kraju w 1984 roku9. Na podstawie pracy pt.: Kul­ tura rolnicza w Górach Judzkich Jordanii Zachodniej przeprowadzono jego habilitację w 1964 roku i nadano tytuł docenta. Już w poprzednim okresie wykładał na PUNO, a w 1969 roku został mianowany profesorem. Prof. Tur­ kowski był znakomitym badaczem terenowym. Cechowała go niezwykła su­ mienność w ocenie faktów. Pomimo licznych klęsk życiowych kontynuował prace badawcze w wysoce niesprzyjających warunkach. Był człowiekiem kul­ turalnym, życzliwym, a jednocześnie krytycznym w ocenie sytuacji. Intere­ sował się też żywo sztuką i architekturą. Został nawet certyfikowanym prze­ wodnikiem po Londynie. Prof. Turkowski zmarł nagle w Londynie 2 stycznia 1976 roku. Jego zwłoki zostały spopielone, przewiezione do kraju i tam po­ chowane10. Następcą prof. Turkowskiego na PUNO został Roderyk Lange. Studia w zakresie filologii polskiej rozpoczął w 1956 roku na Uniwersytecie im. Mi­ kołaja Kopernika w Toruniu, uczęszczając jednocześnie na seminarium etno­ graficzne, prowadzone przez prof. dr Marię Znamierowską-Prafferową, dawną uczennicę prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej na Uniwer­ sytecie w Wilnie. W związku z tym, że Katedra Etnologii na UMK w Toruniu była w tym okresie katedrą usługową, bez prawa nadawania stopni nauko­ wych, R. Lange przeniósł się na studia etnograficzne na Uniwersytet Wro­ cławski. Dyplom magisterski w zakresie etnografii i etnologii otrzymał w 1965 roku, na podstawie pracy pt. Morfologia i rozpowszechnienie kujawiaka, na­ pisanej pod kierunkiem prof. dr. Józefa Gajka. W roku 1959 ukończył specja­ listyczne studium w zakresie analizy i notacji ruchu (kinetografii) w Folkwang Hochschule w Essen, u prof. Albrechta Knusta. Począwszy od 1954 roku prowadził intensywne badania terenowe nad folk­ lorem tanecznym, pod kierunkiem prof. Znamierowskiej-Prufferowej. Pra­ cami tymi objął kolejno następujące regiony: Kujawy, Pałuki, południowe Kaszuby, Ziemię Dobrzyńską, Chełmińską i Złotowską. Dorywczo: Wielkopolskę, Podhale, okolice Żywca, Kieleckie i także niektóre regiony sąsiednich krajów słowiańskich. Od 1958 do 1967 roku prowadził intensywne szkolenie na studium kinetografii w Warszawie, zorganizowanym przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w Centralnej Poradni Amatorskiego Ruchu Artystycznego (CPARA). Począwszy od 1958 roku koordynował też akcję zbierania folklo­ ru tanecznego w Polsce, przy pomocy pozyskanych i instruowanych przez 9 Lucjan Turkowski, Tkactwo ludowe a rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem, „Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie” 1 .14,1984. 10 Maria Znamierowska-PrufFerowa, Lucjan Turkowski (1905-1976) „Lud” t. 61, 1977, s. 413-416. Witold Dynowski, Lucjan Turkowski (wspomnieniepośmiertne), „Etnografia Polska” t. 23, 1979, z. 2., s. 11-15. �232 Roderyk Lange siebie słuchaczy. Rezultaty tych akcji zbieraczych były kolejno publikowane w ramach specjalnej serii przez Centralny Dom Twórczości Ludowej w War­ szawie, długo jeszcze po jego wyjeździe z kraju w 1967 roku. Kolejne tomy ukazujące się po 1967 roku pozbawione były niestety konsultacji i redakcji inicjatora serii11. Rezultatem wszystkich tych prac było utworzenie w 1959 roku. Działu Tańca w nowo powstałym, samodzielnym Muzeum Etnograficz­ nym w Toruniu. W roku 1960 R. Lange opublikował metodę postępowania badawczego i dokumentacji folkloru tanecznego12. Praca ta stała się podsta­ wą dla badań nad tańcem w kraju i za granicą. W latach 1965-1967 prowadził wykłady z etnologii tańca w Katedrze Et­ nologii UMK w Toruniu, kierowanej wtedy przez prof. dr Jadwigę Klima­ szewską. Po zamknięciu Działu Tańca w 1966 roku, R. Lange wyjeżdża do Anglii w 1967 roku i podejmuje pracę badawczą i dydaktyczną w Laban Art of Mo­ vement Studio w Addlestone. Już po wyjeździe z Polski otwarty został jego przewód doktorski na UMK w Toruniu w 1968 roku. Promotorem została mianowana profesor Maria Znamierowska-Priifferowa. W związku z niemożliwością powrotu do kraju doktoryzuje się w 1975 roku na PUNO w Londynie, na podstawie pracy: The Nature o f Dance, An Anthropological Perspective 13. Promotorem był prof. Lucjan Turkowski, a obrona odbyła się w obecności przybyłej z kraju prof. Marii Znamierowskiej-Priifferowej. R. Lange podejmuje wykłady z antropologii tańca kolejno na Queen’s University w Belfaście (1975-82), London University Gold­ smiths’ College (1976-1993) oraz na Edinburgh University i wielu innych uniwersytetach angielskich i zagranicznych. W 1977 roku habilitował się na PUNO na podstawie rozprawy Tradycyjny taniec ludowy w Polsce ijego prze­ obrażenia w czasie i przestrzeni, publikowanej w Zeszytach Naukowych Wy­ 11 Dąbrowska G., Tańce Kurpiów Puszczy Zielonej, CPARA, Warszawa 1967; Dekowski J.P., Hauke Z., Folklor regionu opoczyńskiego, COK, Warszawa 1974; Drabecka M., Folklor Warmii i Mazur, COK, Warszawa 1978; Lange R., Krzyżaniak B, Pawlak A., Folklor Kujaw, COK, War­ szawa 1979; Marcinkowa J., Folklor taneczny Beskidu śląskiego, CPARA, Warszawa 1969; taże Tańce ludowe Zagłębia Dąbrowskiego, „Ziemia Będzińska” 1972, s. 238-256; Marcinkowa J., Sobczyńska K., Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Śląska, COK, Warszawa 1973; Michalikowa L., Chrząstowscy Z. i S., Folklor Lachów Sądeckich, COK, Warszawa 1973; Pawłowski W., Cieślińska A., Krużycka H., Folklor Ziemi Lubuskiej, COK, Warszawa 1975; Romowicz M., Folklor Górali Żywieckich, COK, Warszawa 1978. 12 Roderyk Lange, Taniec ludowy w pracach Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Metoda pracy i kwestionariusz, Muzeum Etnograficzne, Toruń 1960. 13Praca doktorska ukazała się w druku: Roderyk Lange, The Nature of Dance. An Anthropolo­ gical Perspective, Macdonald & Evans LTD, London 1975. Polska wersja pt.: O istocie tańca ijego przejawach w kulturze. Perspektywa antropologiczna, wydana została w 1988 roku przez PWM w Krakowie. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 233 działu Humanistycznego PUNO14. Recenzentem rozprawy był prof. dr Tade­ usz Sulimirski. Koreferentem był profesor dr John Blacking z Queen’s Uni­ versity w Belfaście. W 1977 roku został mianowany docentem PUNO i odtąd prowadził systematyczne wykłady i konsultacje w zakresie etnografii Polski i antropologii kulturowej, aż do roku 1992. W roku 1979 otrzymał nominację na profesora etnologii PUNO. Równologle z rozległą pracą dydaktyczną, dzia­ łalnością publikacyjną i wydawniczą, kontynuował badania terenowe nad kulturą tańca m.in. w Indonezji, Melanezji, Egipcie oraz wśród Słowian Po­ łudniowych. Począwszy od 1989 roku pracował w pełnym wymiarze na Wydziale Hi­ storycznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, na zaprosze­ nie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej. W 1997 zakończył się pro­ ces nostryfikacji jego habilitacji na UAM, przedłużający się z powodu braku odpowiednich przepisów prawnych. W 1998 roku otrzymał oficjalną nomi­ nację na profesora UAM. Prowadził wykłady z zakresu antropologii tańca do 2003 roku. W roku 1993 założył Instytut Choreologii w Poznaniu, którego dyrektorem pozostaje do dzisiaj. Od 1999 roku prowadzi też systematyczne wykłady z antropologii tańca w Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina w Warszawie. Prof. R. Lange jest członkiem korespondentem Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie w Londynie od 1980 roku; członkiem zwyczaj­ nym od 1985 roku Fellow Royal Anthropological Institute, London; Co-chair­ man of the ICTM Study Group of Ethnochoreology (1986-1992); Fellow In­ ternational Council of Kinetography Laban; Member Conceil International de la Danse — UNESCO Paris15 etc. Z grona przedwojennych etnografów polskich, którzy znaleźli się w Lon­ dynie, wspomnieć należy jeszcze dwie dalsze osoby. Z Zakładu Etnografii w Katedrze na Uniwersytecie Warszawskim, kierowanym przed wojną przez Cezarię Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczową, znalazła się na uchodź­ stwie p. mgr Irena Karpińska-Kowal. Nie włączyła się jednak do prac na PUNO. Uczęszczała sporadycznie na niektóre zajęcia, seminaria i uroczysto­ ści. Jeszcze w Warszawie brała udział w przygotowaniu eksponatów do sto­ iska polskiego na wystawę tańców i strojów w 1937 roku w Paryżu16. 14 Roderyk Lange, Tradycyjny taniec ludowy w Polsce i jego przeobrażenia w czasie i prze­ strzeni, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego PUNO”, z. 7, Londyn 1978. (Ponieważ koreferentem w przewodzie habilitacyjnym był prof. John Blacking, oryginalna wersja rozprawy została przygotowana w języku angielskim). 15Dariusz Kubinowski (red.), Taniec — choreologia — humanistyka. Tomjubileuszowy dedy­ kowany profesorowi Roderykowi Langemu, Fundacja-Instytut Choreologii w Poznaniu, Poznań 2000. (W tomie tym [na s. 311-322] zawarty jest biogram i bibliografia prac prof. R. Langego). 16Jestem osobiście wdzięczny za przekazane mi przez śp.p. mgr Karpińską swego czasu wia­ domości o przebiegu tych prac i za fotografie obiektów ze stoiska polskiego na wystawie w Pary­ żu uratowane z pożogi wojennej. �234 Roderyk Lange Drugą etnografką z okresu przedwojennego była w Londynie mgr Kazi­ miera Domaniewska-Sobczak. Ukończyła studia na Uniwersytecie Stefana Batorego. W tym okresie odbyła też dłuższy staż w Muzeum Etnograficznym w Monachium. Jesienią roku 1939 zostaje starszą asystentką przy Katedrze Etnografii, kierowanej wtedy przez prof. dr. Kazimierza Moszyńskiego. Uni­ wersytet przestał istnieć w grudniu 1939 roku. Do Anglii przybyła w 1946 roku z Niemiec, gdzie znalazła się po Powstaniu Warszawskim. W Londynie podjęła pracę naukową w Blood Group Reference Laboratory, pod kierun­ kiem słynnego hematologa dr. Arthura Mouranta. Utworzył on nową dziedzi­ nę nauki związanej z badaniami rozprzestrzenienia grup krwi w zasięgu świa­ towym, co umożliwiło mu określenie pewnych nowych danych dotyczących przebiegu ewolucji rodzaju ludzkiego, migracji ludności, naturalnej selekcji i geograficznego zasięgu występowania określonych chorób. Kazimiera Do­ maniewska-Sobczak pracowała w tym zakładzie aż do przejścia na emeryturę w 1985 roku. Włączyła się całkowicie w nową dziedzinę wiedzy i jej zaintere­ sowania ześrodkowały się odtąd na antropologii genetycznej. Jest współautor­ ką czterech monografii i szeregu artykułów17. Od 1977 roku włączyła się do pracy dydaktycznej na PUNO, początkowo jako asystentka. W roku 1979 dok­ toryzowała się na podstawie pracy The AB Blood Group na Wydziale Humani­ stycznym PUNO. Promotorami byli: prof, dr Władysław Skiba i prof, dr Tade­ usz Sulimirski. W 1980 roku przeniosła się na nowo utworzony Wydział Prawa i Nauk Społecznych PUNO, gdzie wykładała głównie w zakresie swej nowej specjalizacji. W 1985 roku została mianowana profesorem PUNO. Chartered Librarian; Fellow Royal Anthropological Institute, London; Fellow Royal Society of Medicine; wieloletni członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Na­ ukowego na Obczyźnie. Prof. Kazimiera Domaniewska-Sobczak zmarła w Londynie 19 kwietnia 2004 roku. Z wszystkich przedmiotów wykładanych na Wydziale Humanistycznym PUNO na pierwszym planie była zawsze przede wszystkim polonistyka i histo­ ria Polski. Inne dziedziny wiedzy były wykładane jako przedmioty pomocni­ cze. Brak możliwości urządzenia badań terenowych był główną przeszkodą stworzenia na PUNO specjalizacji z zakresu etnografii i etnologii. Wyjątko­ wo tylko pojawiały się możliwości podejmowania tematów w tym zakresie na studium magisterskim czy doktoranckim18. Przedmiot etnologii i etnogra­ 17 Np. A.E. Mourant ■— A.C. Kopeć — K. Domaniewska-Sobczak, The distribution of the human blood groups and other polymorphisms, Oxford University Press, 1976. Zob. dalej: Kazi­ miera Domaniewska-Sobczak, Polski wklad do antropologii genetycznej, „Prace Kongresu Kul­ tury Polskiej” t. VII., Prace Ogólnonaukowe, PTNO, Londyn 1988, s. 21-77 (biogram s. 280). 18Zob. np. Danuta Szczepanik, The Polish University in London, w: Taniec— Choreologia — Humanistyka, Fundacja Instytut Choreologii w Poznaniu, 2000, s. 67-68. Mąż p. mgr. Szczepa­ nik pochodził ze Śląska. Mogła więc urządzić sobie w domu warsztat badawczy w zakresie gwary śląskiej i realiów etnograficznych, przeprowadzając ciągłe wywiady z mężem i członkami jego rodziny, przybywającymi z wizytami do Londynu; Mgr Czesław Czapliński, przedwojenny in- �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 235 fii był jednak istotnym dopełnieniem wiadomości o kulturze polskiej na Wy­ dziale Humanistycznym PUNO, a potem na Studium o Kulturze Polskiej. Zajęcia były zawsze gorliwie uczęszczane, nie tylko przez studentów, ale i przez dawnych absolwentów uczelni przedwojennych. Dla tych ostatnich był to sposób na zachowanie choćby pośredniego kontaktu z krajem. Roderyk Lange ETHNOGRAPHY AND ETHNOLOGY AT THE POLISH UNIVERSITY IN EXILE IN LONDON (Summary) The Polish University in Exile has had a long and complex history. It was established on 1 December 1939 in Paris. When Germany invaded France and came to Paris, the university was moved to Great Britain; at that time there were Polish faculties at the universities in Edinburgh, Liverpool, Oxford and London. In 1947 all the fields o f Polish academic education were taken over by the Polish University College (being part o f London University), which existed until 1953. In 1949 an independent Polish University in Exile was established; it has existed until today in London. In 1998 the Government o f the Republic o f Poland enacted a law on the recognition of the scholarly degrees conferred by the Polish University in Exile (until 1990). The achievements o f the University have also been recognized. Ethnology as a subject was offered for the first time to the Polish community when Professor Cezaria Baudouin de Courtenay-Jqdrzejewiczowa came to London in 1947. In 1958 she was elected rector o f the Polish University in Exile and served as a rector until her death in 1969. Her successor, Prof. Lucjan Turkowski, was appointed profes­ sor o f the Polish University in Exile in 1969 and lectured there until 1976. Professor Lucjan Turkowski was succeeded by Roderyk Lange, who was appointed professor o f the Polish University in Exile in 1979 and taught ethnology until 1992. The group o f Polish pre-war ethnographers, who came to London, included also Ire­ na Karpinska-Kowal and Kazimiera Domaniewska-Sobczak, who specialized in gene­ tic anthropology. The latter was appointed professor o f the Polish University in Exile in 1985. spektor szkolny na terenach wschodnich Rzeczypospolitej, wielce zasłużony dla oświaty na uchodź­ stwie, podjął pod moim kierunkiem pracą doktorską w 1985 roku. Był on doskonale obeznany z kulturą chłopską, w rezultacie wieloletnich inspekcji terenowych, połączonych z dłuższymi po­ bytami na wsi. Praca zapowiadała się obiecująco. Niestety nie została dokończona. Mgr Czapliń­ ski włączył się intensywnie w prace Kongresu Kultury Polskiej w 1985 r. Zmarł w październiku 1993 roku. Patrz: In Memoriam, Rocznik XXXVI PUNO, 1992-93, s. 18-20. Także Czesław Czapliński, red., Prace Kongresu Kultury Polskie], tom IX, Oświata, Książka i Prasa na Obczyź­ nie, PUNO, Londyn 1989; tamże o nim: Czesław Czapliński, Polskie szkolnictwo podstawowe i średnie na Obczyźnie, s. 22—32. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7e288fd13eb58edf1b0814a11fb0f0b.pdf 64974c62415a7259bc49f0c1b0eccad5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2885 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2690 Title A name given to the resource Etnografia jako sposób życia albo spotkania z muzykami wiejskimi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.257-259 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sławomir Sikora • ETNOGRAFIA JAKO SPOSÓB ŻYCIA ALBO SPOTKANIA Z MUZYKAMI WIEJSKIMI A ndrzeja Bieńkowskiego (artystę malatza, etno- gtafa, ptofesota A k a d e m i i Sztuk Pięknych - jak głosi n o t k a na okładce) poznałem w drugiej SŁAWOMIR SIKORA połowie lat siedemdziesiątych. Malował wówczas za­ bawne s t w o t k i zamieszkujące fantastyczny, kolorowy świat, w którym A n t e k Libera i n c o g n i t o podpatrywał siedzącego p o d kloszem Becketta, a w u j c i o Teodot udzielał dobrych rad, o czym donosiły nieco w i t k a c o w skie w stylu podpisy. Już wtedy opowiadał o podtóżach na „swoją wieś" i wspaniałym doświadczeniu słuchania muzyki. N i e była to jednak wówczas jeszcze muzyka Etnografia jako sposób życia albo spotkania z muzykami wiejskimi wiejska, a ptzynajmniej nie ptzede wszystkim... W* pa­ mięci błąka m i się repertuar postromantyczny: może Bruckner, może Mahler, a może nawet jakiś Wagnet, c h o ć Bieńkowski w książce Ostatni wiejscy muzykanci wspomina, że interesował się wtedy muzyką współcze­ Andrzej Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci. sną, Strawińskim i Lutosławskim (ja zapamiętałem fa­ Ludzie, obyczaje, muzyka, Prószyński i S-ka S. A., scynację Messiaenem). Wieś „oswojona" odtobiną m u ­ Warszawa 2001 (książka wraz z płytą C D ) . zyki ludowej nie protestowała przeciw t y m „ekspery­ m e n t o m " słuchania „muzyki w y s o k i e j " , wiadomo: „państwo przyjechało"... Przełom w zainteresowaniach miała sprawić usłyszana w radiu gra braci Mętów, a po­ poczekali, aż włączą światło, ale o n i mnie nie słuchają, zbici w ciasne kolo, grają ekstatycznie i śpiewają do sie­ tem spotkanie z muzyką skrzypka Józefa Kędzierskie­ go... Początkowa relacja zaczęła ulegać odwróceniu to Bieńkowski zaczął oswajać się z inną muzyką. Oswa­ jać i poszukiwać tego, co na samej wsi odchodziło już w zapomnienie. Początki były trudne, b o w i e m , jak wy­ bie, nie zwracając w ogóle na m n i e uwagi. Cóż mogę powiedzieć? Nigdy przedtem a n i p o t e m nie słyszałem tak fenomenalnej muzyki. (...) Słuchałem zafascynowa­ ny i jednocześnie zrozpaczony, że nie mogę tego nagrać. (...) Czuję, że pan Józef opada z sił, euforia mija znaje, owa fascynacja i pragnienie poznania tego frapu­ (...) Włączają prąd". A doświadczenie to poprzedza opis jącego fenomenu nie znajdowały oparcia w wiedzy et­ próby zakupu magnetofonu, który byłby w stanie spro­ nomuzykologów. I c h książki i poglądy wydawały się na­ stać przypisanej m u f u n k c j i , tzn. pozwolił nagrywać. zbyt hermetyczne i mało przystające do tego, co odnaj­ dywał w samej muzyce, na wsi. Tak też pojawiło się postanowienie-postulat, aby nauczycielami stali się sami Andr/.ci Bieńkowski muzykanci i ludzie ze wsi, oraz żeby w pracy na plan i. i 11 i i t pierwszy wybić p u n k t widzenia samych muzykantów... Takie podejście (fachowo nazywane emicznym) etno­ Judzie logia dość dawno uznała za ważne w poznaniu obcej kultury, c h o ć czasem się wobec niego dystansowała lub zapominała o n i m . . . Swoiste odrodzenie podejście to obyczaje przeżywa już od jakiegoś czasu, choćby w związku z t y m , że w etnologii coraz częściej mówi się o różnych uzupełniających się (niczym w kubistycznym obrazie) muzyka p u n k t a c h widzenia, o surrealizmie etnograficznym, a w końcu o etnografii nie jako o specyficznej nauce gromadzącej, zdobywającej (wytwarzającej) „wiedzę", lecz raczej jako o specyficznej relacji ze spotkania etno­ graficznego (np. George M a r c u s ) . Wspominane przez Bieńkowskiego w książce pierw­ sze próby nagrań wydają się wręcz groteskowe, c h o ć groteskę tę można by również nazwać surrealizmem so­ cjalistycznym. „Józef Kędzietski, na początku zgorzknia­ ły i sceptyczny, zaczyna grać i nagle zaczyna się z n i m dziać coś takiego, że jego muzykanci, sami zdziwieni, \4* krzyczą 'Graj, Józiu! Dobrze, Józiu!' - i w t y m m o m e n ­ cie... wyłączają prąd. O d zachodu idzie burza. Pan Józef ma 70 lat, wiem, że długo takich emocji nie wytrzyma. Proszę muzykantów, żeby przestali grać, żeby odpoczęli, 257 �Sławomir Sikora • ETNOGRAFIA JAKO SPOSÓB ŻYCIA ALBO SPOTKANIA Z MUZYKAMI WIEJSKIMI Książka Ostatni obyczaje, szytach etnograficznych (co niby naturalne) obfitują A n d r z e j a Bieńkowskiego jest t w o r e m zaiste w uchwycone (niczym na fotografii) c h w i l e : „idę jesz­ ciekawym. Składa się z tekstu pisanego, bardzo licz­ cze do Stanisława Mizery. W ł a ś n i e idzie przez podwór­ n y c h zdjęć oraz dołączonej płyty k o m p a k t o w e j z na­ k o do chlewa z w i a d r e m . . . " , „Kędzierski, załamany, sie­ muzyka wiejscy muzykanci. Ludzie, graniami „ostatnich muzykantów". Dzięki t e m u staje dzi w k u c h n i n a d talerzem zupy", „Prosi, żebym wyjed­ się, można by rzec, przedsięwzięciem multimedial­ n a ! u jego żony 'dyspensę' na granie", „Skiba jest dale­ n y m . . . A l e ciekawa jest również konstrukcja samej k o w p o l u , widzimy jego sylwetkę, idziemy po niego". książki. N i e zawiera ona spisu treści, ma za t o szczegó­ Zapiski owe często chwytają c h w i l e właśnie w „prozie" łowy indeks muzyków, o których t r a k t u j e . To pozba­ i c h teraźniejszości. Dlaczego właściwie ma nas intere­ wienie spisu treści jest zabiegiem (chociaż być może sować to, że Kędzierski właśnie siedzi nad talerzem zu­ było to czyste przeoczenie) znaczącym. C h o ć b o w i e m py, Skiba majaczy na polu w tle, a Mizera właśnie idzie książka składa się z trzech wyraźnie odrębnych części przez podwórko do chlewa. A jednak te uchwycone (podzielonych na wiele „subczęści"), t o jednak stano­ detale codzienności, w połączeniu z i n n y m i spostrzeże­ w i organiczną całość. Pierwsza część to próba opisania n i a m i , budują z o w y c h pojedynczych, idiograficznych f e n o m e n u muzyki (jak i własnego zainteresowania), obrazów specyficzny k l i m a t wsi, i jest to obraz wielo­ próba p e w n y c h generalizacji i syntetycznego spojrze­ wymiarowy. „Józef M e t o jest wyraźnie niezadowolony nia. A pośród tytułów podrozdziałów można odnaleźć z tego, że brat gra, podchodzi do niego, mówiąc pół­ te dotyczące n a u k i muzyki, instrumentów, wesela, ale głosem: ' N o dość już tego grania'. Kazimierz p o t u l n i e także zdjęć i specyfiki f e n o m e n u pamięci ludzi wiej­ wychodzi i wraca d o swojej przybudówki. T a m już gra skich. Druga składa się ze zdjęć (w podziale na regio­ tylko dla siebie i małej g r u p k i rozbawionych dziecia­ ny i mikroregiony) zrobionych przez Bieńkowskiego, ków." A rzecz dzieje się w czasie wesela, gdzie kapela jego żonę Małgorzatę (kilka u j ę ć ) , odnalezionych na z saksofonem, gitarą i perkusją gra już „nowy", obo­ wsi fotografii muzykantów okołomuzycz- wiązujący obecnie najczęściej rodzaj muzyki. Często n y c h " , a także k i l k u „monideł", charakterystycznych pojedyncze relacjonujące zdanie kryje trafną charak­ i „spraw swego czasu na wsi (i nie tylko) szczególnych p o r t r e ­ terystykę, właśnie k l i m a t spotkania: „Siadamy więc tów ślubnych, r o b i o n y c h często przez wędrownych fo­ i zaczynamy rozmowę o wszystkim, tylko nie o t y m , po tografów post factum z powierzonych fotografii, a na­ cośmy t u przyjechali". Bieńkowski przytaczając m n ó ­ stępnie p o d m a l o w y w a n y c h . . . Zdjęcia zrobione przez stwo historii, anegdot i obserwacji, odwołując się ra­ Bieńkowskich i odnalezione na wsiach mają najczę­ czej do języka k o n k r e t u , a nie uogólnienia, kreśli fa­ ściej szczegółowy opis wskazujący na okoliczność i c h scynujący p o r t r e t muzykantów wiejskich lat osiem­ wykonania, identyfikujący postaci, przytaczający zwią­ dziesiątych i dziewięćdziesiątych (już) zeszłego w i e k u , zane z d a n y m i osobami historie i t d . Trzecia część to ale także szczególny p o r t r e t wsi. A w owej „pojedyn- frapujący d z i e n n i k (fragmenty), nazwany przez Bień­ czości" ujęcia, w i e l o k r o t n i e kryje się trafna synteza kowskiego „zeszytami etnograficznymi", zapisujący to, szczególnej mentalności, sposobu rozumowania i by­ co u m y k a - jak pisze - „normalnej d o k u m e n t a c j i (na cia, w końcu, skali wartości ludzi wsi. fotografii, taśmie w i d e o ) : k l i m a t wizyty, stosunek m u ­ zykantów do ludzi, świata, do m o i c h przyjazdów". Muzykę na wsi dzielono na „granie" (muzyka dla siebie l u b k i l k u par w izbie), „muzykę" ( o d p o w i e d n i k Prezentowane zdjęcia nie należą do fotografii arty­ dzisiejszych zabaw) oraz „wesela". Potem pojawiły się stycznej, c h o ć można pośród n i c h znaleźć całkiem jeszcze „folklory", czyli muzyka na festiwale i przeglą­ sporo wspaniałych kadrów, jak choćby t e n , który zna­ dy. Bieńkowski mówi też, że istniały trzy grupy, czy też lazł się na okładce książki (a ciekawą historię, jaka się kategorie muzyków: pierwsza, najwyżej na wsi cenio­ z n i m wiąże, można przeczytać na stronie 121), czy też na, grywała na większych weselach i zabawach („mu­ ten, na którym Józef L a m e n t , otoczony w n u k a m i , zykach"). W a r t o zauważyć, że klasyfikacja ta nie za­ opowiada przed d o m e m a u t o r o w i książki o d a w n y c h wsze musiała pokrywać się z tą, którą preferowaliby l u ­ weselnych obyczajach (s. 104-5). Muzycy występują dzie z zewnątrz, etnomuzykolodzy, czy też ludzie „pro­ najczęściej z i n s t r u m e n t a m i , czasem grając, a czasem fesjonalnie" zajmujący się muzyką wiejską. Pierwsze pozorując jedynie grę. K a d r y owe nie są szczególnie miejsca na „folklorach" mogli b o w i e m zajmować m u ­ aranżowane, a otoczenie nie wydaje się starannie do­ zykanci nawet trzeciej, najmniej cenionej przez wieś bierane. Często ukazują muzyków w ciasnych wnę­ kategorii. Czasem wiązało się t o z f a k t e m , że dawniej trzach, niekoniecznie w d o b r y m oświetleniu. M u z y ­ wieś wobec muzykantów stawiała wysokie wymagania, kanci, najczęściej u j m o w a n i en face, wraz ze swymi i n ­ narzucając często repertuar, wymagając wyjścia poza s t r u m e n t a m i n i e m a l zawsze stają się postaciami cen­ k a n o n (Bieńkowski porównuje f e n o m e n „ogrywania t r a l n y m i . Czasem patrzą o n i w obiektyw, czasem nieco oberka", trwający czasem kilkadziesiąt m i n u t „popis" sztucznie zdolności i klasy muzykanta, do improwizacji jazzo­ (na pozowanych zdjęciach) spoglądają w b o k . . . A l e ta powtarzająca się k o n w e n c j a f r o n t a l n e ­ w y c h ) , to k a n o n był ceniony zdecydowanie najwyżej go fotografowania jeszcze bardziej uwydatnia spotka­ przez etnomuzykologów (muzyka musiała być czysta), n i o w y charakter tej etnografii. Podobnie zapiski w ze­ musiał pojawić się na „folklorach", a k a n o n (owo spe- 258 �Sławomir Sikora • ETNOGRAFIA JAKO SPOSÓB ŻYCIA ALBO SPOTKANIA Z MUZYKAMI WIEJSKIMI cyficzne zatrzymanie w czasie) bywa s y n o n i m e m śmierci. zjawiska. O w e opisy poprzez swoją „oczywistość" sta­ wiają przed oglądającym/czytelnikiem większe wyma­ Bieńkowski r o b i jeszcze jedną ciekawą rzecz, dość, gania. Podobnie b o w i e m jak niesumienny uczeń, po­ jak sądzę, unikalną w Polsce, c h o ć znajdującą o d ja­ mijający opisy przyrody w Panu Tadeuszu, kiegoś już czasu p e w i e n wyraz w e t n o l o g i i światowej, zignorować i c h znaczenie i wagę. łatwo może a m i a n o w i c i e pokazuje rezultaty swojej pracy - zapisy C h o ć reprezentowaną przez Bieńkowskiego posta­ wideo gry muzykantów - i c h b o h a t e r o m oraz sąsiadom wę można by również nazwać „etnografią ratującą", to tychże. Rezultaty owego „patrzenia na siebie" Bień­ jednak wolałbym podkreślić spotkaniowy charakter k o w s k i również skrzętnie o d n o t o w u j e , a wieś, często tej etnografii, nazwać ją „etnografią jako spotkaniem", skora do kpiny, nie zawsze najłagodniej obchodzi się a jest to spotkanie doprawdy ciekawe i wzbogacające. z t y m i s w o i m i mieszkańcami. Bieńkowski, wspominając o swoich k o n t a k t a c h z Ja­ Jak już wspomniałem, zdjęcia zawarte w książce nie dwigą Sobieska ( w y b i t n y m e t n o m u z y k o l o g i e m ) , po­ silą się na sztukę, są zapisem c h w i l i i spotkania, d o k u ­ wiada, że rozstając się z nią stwierdził, iż zazdrości jej mentują ludzi i instrumenty. I c h nagromadzenie t w o ­ wspaniałej przygody zetknięcia ze światem ludzi i m u ­ rzy jednak specyficzną jakość. Ciekawsze wydają się zyki ludowej. A l e tę przygodę także j e m u dane było fotografie uchwycone w czasie autentycznej gry, reje­ przeżyć, a iskry z niej możemy odnaleźć w fascynują­ strujące muzyków w ekstazie nazwanej przez Bieńkow­ cej, odosobnionej na naszym r y n k u (tak księgarskim, skiego „postawą imponującą", niż zdjęcia muzykantów jak i etnograficznym) książce. „składających się" do gry. A l e , jak sądzę, śledząc zmie­ niające się twarze ludzi trzymających skrzypce czy har­ Bieńkowski zmienił swój styl malarski. Tworzy obecnie coś, co d a w n i e j , jak powiada, nazywano „ma­ monię, w a r t o też zwrócić uwagę na d r u g i plan: obrazy larstwem rodzajowym". N a ścianie w jego mieszkaniu na ścianach (czasem „niedbale" ucinane k a d r e m ) , wisi powstały na podstawie fotografii (a jest to d o ­ malowane wzory z wałka (tzw. r z u c i k i ) , strój (który, prawdy fenomenalne ujęcie - s. 100-101) p o r t r e t ja­ jak notuje Bieńkowski, często muzykanci specjalnie dących wozem wieśniaków. Spotkanie zmieniali przed n a g r a n i a m i ) , cały szczególny entourage m u z y k a n t a m i w i e j s k i m i wyryło trwały ślad na życiu wiejskich A n d r z e j a Bieńkowskiego. Pozostaje powiedzieć j e d ­ wnętrz. Można b o w i e m , jak m n i e m a m , z ostatnimi twierdzić, że zdjęcia w tekście (narracji) pełnią rów­ n o : zazdroszczę Bieńkowskiemu tak przygody, jak i fa­ nież rolę rozbudowanego opisu: postaci, przedmiotu, scynacji. . N a d j e c h a l i f u r m a n k ą wieczorem, zdziwieni, że przed i c h d o m e m na uboczu stoi 'taksówka'. Stanisław P a l u c h c h ę t n i e zgodził się na nagrania, ale musiałem m u przywieść skrzypce i b ę b e n (...) R o k 1984." A n d r z e j Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci 259 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc941e0df610edf6143e7a35cf2599b9.pdf c97a027b249e4f34945b68468b1be57a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1480 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1368 Title A name given to the resource Etnografia polska /LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.5-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. W XXX-L E C I E POLSKI LUDOWEJ Lud, t. 59, ] 975 JOZEF BURSZTA OSIĄGNIĘCIA - ETNOGRAFIA POLSKA ORGANIZACJA - PERSPEKTYWY * Postawienie spraw etnografii polskiej po raz pierwszy od wielu lat na posiedzeniu plenarnym Wydziału I Polskiej Akademii Nauk zbiega się z jubileuszem XXX-lecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Okoliczności te skłaniają do szerszego spojrzenia na tę naukę. Prócz zatem charakterystyki aktualnej sytuacji w tej dziedzinie. dobrze będzie uczynić krótką wycieczkę w przeszłość. Wycieczka ta uzasadniona ,jest także merytorycznie. 1 Etnografia - jak każda nauka społeczno-humanistyczna - jest nieprzerwanym ciągiem myśli, doświadczeń, propozycji i spojrzeń, stałą kumulacją stopniowych osiągnięć; jest ciągłym rozwojem czerpiącym soki żywotne w spuściźnie przeszłości, ujawniającym się w próbach nowej interpretacji tej spuścizny, a zarazem wykształcania sif; nowych założeń i metodologicznych podejść do rzeczywistości aktualnej. Zwróćmy uwagę tylko na te strony przeszłości, w których ujawniały się różne nurty i sposoby określania i naukowego poznawania przedmiotu. Myśl etnograficzna już od początku uwikłana była \V rozmaity sposób w historię społeczeństw klasowych. Narodziła się przecież z zainteresowań żyjącymi formacjami ludzkimi, od plemiennych po warstwy ludowe w społeczeństwach klasowych. Na ukształtowanie się zaś tej myśli w postaci nauki oddziaływały różne inspiracje. * Referat wygłoszony na posiedzeniu nych PAN w dniu 12 VI ]974. Przedruk plenarnym Wydziału I - Nauk Społeczz: "Kultura i Społeczeństwo" nr 3, ]9H. �JOZEF BURSZTA Refleksja o ludach tzw. pierwotnych czy "dzikich" powstała głównie z dwóch źródeł: z kumulacji odkryć i opisów różnych ludów, ras i kultur w świecie, z drugiej strony pod wpływem myśli narodzonej w obrębie filozofii dziejów ostałym postępie ludzkości przechodzącej przez coraz to doskonalsze stopnie swego rozwoju. Ramami przedmi.otowymi nauki stały się stąd "pierwotne dzieje ludzkości" na całym globie. Na tej linii zainteresowań wyłoniła się w II połowie XIX w. etnografia jako samodzielna nauka w postaci kierunku ewolucjonistycznego. Postawił on przed nauką niezmiernie ambitne cele poznawcze: rekonstrukcję globalnej kultury ludzkości. W pracach głównych przedstawicieli tej szkoły - H. Morgana, E. B. Tylora, .J. J. Bachofena, Fr. Engelsa i in. - znalazły się pierwsze próby obrazu etapów rozwojowych "pierwotnych dziejów" ludzkości i niektórych wybranych dziedzin jej kultury (rodziny, religii i in.). Te uniwersalne procesy przebiegać mają unilinearnie. Aczkolwiek taka rekonstrukcja dziejów ludzkości i jej kultury została wkrótce podważona, to ten kierunek zainteresowal1, ten niezmiernie szeroki zakres badań i dalekosiężny cel poznawczy przewija się odtąd stale w dziejach naszej nauki. Ewolucjonizm był też tym kierunkiem, który j:Jko pierwszy wprowadził pojęcie kultury i jej składowych elementów. Pojęcie to zrobiło odtąd zawrotną karierę. Kultura (w sensie antropologicznym) staje się z czasem zasadniczym przedmiotem badań etnograficznych. Współczesną postacią tego ukierunkowania jest antropologiczna teoria kultury. Dodać należy, że ukształtowana w ramach tego kierunku nauka przyjęła odrębne i różne nazwy: etnologia, "nauka o ludach" (Volkerkunde) - kraje europejskie; antropologia kulturowa względnie społeczna (kraje anglosaskie i USA). Ma to i dzisiaj pewne reperkusje. Równolegle z kształtowaniem się myśli etnograficznej zorientowanej na tzw. ludy pierwotne, rozwija się w krajach europejskich inn" nurt tych zainteresowań. Przedmiotem tych zainteresowań staje sit; kultura ludowa. I tu bije kilka źródeł, zlewających się w nurt zwany "etnografią", w rodzaju "etnografii narodowej", przybierającej stąd w niektórych krajach także własne nazwy (Volkskunde, narodopis, folk-liv-forskning, badanie tradycji ludowych itp.). Pierwotnym źródłem tego nurtu myśli etnograficznej były z jednej strony wstrząsy społeczne i walki klasowe powstałe w trakcie przekształcnnia się ustroju feudalnego w kapitalistyczny i związane z tym procesy kształtowania się narodów i kultur narodowych. One to wysunęły kwestię pozycji ludu w społeczeństwie i roli kultury ludowej w s3mookreśleniu się etniczno-kulturowym poszczególnych narod:l\v. Naj'odziła sie stąd potrzeba poznania własnego ludu i jego kulturv jako �Etnografia poLska. Osiągnięcia ... zarazem zrębu własnej kultury etnicznej, bądź też poznania składu etnicznego państwa. Z drugiej strony należy wymienić specyficzne załamywanie się perspektywy zainteresowań etnograficznych w prądzie oświecenia, romantyzmu, a potem pozytywizmu. Mając za przedmiot kulturę ludu - w polskich warunkach ludu wiejskiego - nurt ten różnie zazębia się z tym pierwszym, etnologicznym. Rozpoczynające się w I połowie XIX w. w Polsce i w innych krajach badania ludoznawcze wiążą się z pojmowaniem kultury ludowej jako 'woistego źródła historycznego. W koncepcjach zarówno oświeceniowych, .lak i wmantycznych uważano, że kultura ta zachowała zakrzepłe, nieosiągalne za pomocą innych źródeł, ślady zamierzchłej przeszłości. Poprzez badanie treści tych "starożytności polskich" czy "słowiańskich" (obrzęd:·;, pieśni, podania, legendy itd.) da się zrekonstruować naj starszy ct<lp kultury narodowej, zwłaszcza narodowej literatury. Dokumentacja tych tre~;ci kultury ludowej wiązała się więc z koncepcją ciągłości histof\C'znej kultur:-' narodowej i aktualnej roli pierwiastków ludowych w tej ogólnonarodowej kulturze. Ta ostatnia idea będzie się odtąd przewijała w różnym nasileniu do najnowszych czasów. Ona też będzie źrodłem typO\vego w dziejach etnografii emocjonalnego i społecznego zClcll1gażowan.iasię badaczy oraz społeczno-kulturalnego ruchu wiążącegc Ilurt ludO\vy 7 kulturą całego społeczeństwa. O. Kolberg, najbardziej konsekwentny i efektywny badacz kultury Judo'.vej XIX W., ukazał w pełni nowe horyzonty badawcze. Położył :~;:?!;,·.'wicienacisk na zróżnicowanie kulturowe kraju. Ukazał je poprzez f(·.1L'stracy; \vszystkich niemal dziedzin kultury ludowej w ujęciach regi'.ii,aln.ych. Dał też - dIugo potem naśladowany ~ model etnograficznej nlonfJgraii; n·gionalnej. Kolbergowi towarzyszyła dalsza jeszcze mvśl: że ('to suma kultur regionalnych złoży sil; na obraz kuHurow,,/ ]·;<1;~d('.i grupy (,lniczncj. Ten kontekst etnograficzno-etniczny będzie odtąd I.:uraz bardzlPj uświadamiany przez zwiększającą się stopniowo liczbę iJadi;('z\ .. }e:;l '"ID zal<iadany -- czqsw jeszcze tylko i.mpLicde -- w dokw;·,er..ti1cji kultury ludowej nawet na wąskim \v>·cinku terenowym (jraz prz', .jednostkowych badaniach wybranych elementów kultury ludow0.j. thY ken tekst etniczny też będzie odtąd stałą perspektywą myśli ~:~'!nG~~,J'Clfic zne,1. Dal:;ze Doryzonty b<ldawcze wypracowali polscy reprezentanci myśli '_'.'::\:1c.'.11ll'j, gkwnie J. Karłowicz, S. Ciszewski i L. Krz::wicki.,'-.;l.ana ,·,ku ram\ kultur ....uniwersalnej w jej ewolucji, dociekali gen'2zy lc;-"Ó\\'nu Cj,):;tiH:i ;c>cia społecznego, jak i wyt\-vorów materialnych. W tvm globalnym kontekście widzieli kultury etniczne i ich postscie re?icn,;1nc. itk też pojedyncze elementy kulturowe. Na czoło wybil.y się ·"i"· '.utd u.l'cia porównawcze i historyczno-genetyczne. Te perspe'~(;7 �JOZEF BURSZT.'\ ktywy i odpowiadające im metody będą w polskiej myśli etnograficznej nadal krzyżować się z innymi. Zadziwiający swą obfitością dorobek polskiej etnografii sprzed I wojny jest efektem wszystkich tych ukierunkowań badawczych. Dorobek ten. uzyskiwany na drodze mniej lub bardziej ref1e~;:syjnej i świadomej celu poznawczego, będzie stanowił podstawową bazę żródłmvą do coraz te innych sposobów nowej interpretacji. 2 W tzw. okresie międzywojennym etnografia staje sic: dyscypliną akademicką. Jest reprezentowana na wszystkich uniwersytetach, w PAU. w towarzystwach naukowych i w specjalistycznych muzeach. Jest róvvnocześnie przedmiotem zainteresowań szerokiego kręgu amatorów-regionalistów. "Na dole", w regionie, w owych kręgach amatorów-miłośników uprawiana jest wyłącznie dokumentacja kultury ludowej jako dalszy ciąg owej "etnografii ojczystej" z XIX w. Monografie etnograficzne wsi. regionów oraz wybranych działów kultury, rzadziej problemów, stanowią główny dorobek nurtu amatorskiej działalności badawczej. Zamierzonym czy też ukrytym kontekstem tych wycinkowych. fragmentarycznych badań kultury ludowej jest jednak kultura etniczna. Badania te łaczą się w terenie z nurtem regionalistycznym, lub też są wprost jego częścią. Mam tu na myśli silnie ożywiony w tym okresie ruch społeczn.\'"ochrony" zabytków kultury ludowej, popierania twórczości artystycznej, akcje folkloru widowiskowego itd. - słowem chodzi tu o wiązanie kultury ludowej z narodową. "Na górze" u etnografów profesjonalnych, trwa kontynuacja dawnych kierunków badawczych, pojawiają się też nowe. Prawie każdy" z uczonych reprezentuje odmienne stanowisko teoretyczno-badawcze, swoją niejako "szkołę". Te różne stanowiska są w mniejszym lub \viekszym stopniu odbiciem tendencji panujących w nauce światowej, a zarazem przejawem samodzielnych usiłowań celem twórczego wkładu w naukę światomą, z którą istniały wówczas bardzo żywe kontakt\ Skierowane głównie na kulturę uniwersalną, szkoły te stawiał:--" sobie różne cele nadrzędne i różnie rozwiązywały postawione zadania. K. Moszyński reprezentuje teorię tzw. ewolucjonizmu krytycznego Chodzi mu głównie o śledzenie miejsca powstania pojedynczych wvtworów kulturowych w szerokiej skali przestrzennej, by tą drogą dojść' do uchwycenia podstawowych zrębów kultury globalnej. Badanie kultur:-w skali regionalnej i etnicznej. skierowane szczególnie na obsziln 7&- �Etnogrnjl(t polska. Osiągnięcia ... 9 cho\vujące dużą dozę archaizmów, było tu raczej środkiem, a nie celem badawczym, Na tej drodze powstało szczytowe osiągnięcie tego okresu Kultura ludowa Słowian. Przedstawiciele kierunku tzw. kulturowo-historycznego, dyfuzjonistycznego (S. Poniatowski, J. Czekanowski i in.), śledząc wędrówki prze~trzenne pojedynczych wytworów kulturowych i ich zespołów, usiłowali dotrzeć w głąb dziejów kultury świata celem uchwyc:enia tzw. kultur zasadniczych, leżących u podstawy dalszego, ale już multilinearnego jej rozwoj u, Inni znów reprezentanci (E. Frankowski) skupili się na analizie twórczej postawy człowieka wyrażanej w cechach wytworu kulturowego, by tą drogą dotrzeć do - mechanizmów rozwoju kultury ludzkiej, także \': jej postaciach etniczno-regionalnych. Duże osiągnięcia badawcze tych ukierunkowań leżały na linii podobn~'ch zainteresowań w nauce światowej. I u nas, i gdzie indziej cechą t\'ch badań było wychodzenie od wytworu kulturowego, ujmowanego od strony formy. (Dopiero później zaczęto zwracać uwagę także na funkcję \\'ytworu i zawartą w nim treść ideową). Wytwory takie zestawiano na drodze typologiczno-porównawczej z innymi analogicznymi z kultur regionalnych, etnicznych czy z zasięgu obszarów kulturowych, a więc ujmowano w kontekście szerszym, przestrzennym, interetnicznym. Badania takie miały więc wybitnie charakter kulturologii komparatystycznej. ~azywano je wówczas "etnologią", gdy nazwę "etnografia" odniesiono do zainteresowań infraetnicznych i regionalnych. B~'ły to niezmiernie ambitne horyzonty i cele badawcze, dostępne 1dko na drodze erudycyjnej. Wychodząc z atomistycznego pojmowania b-ultury jako dającej się zestawiać według logiczno-formalnego porządku ~umy wytworów kulturowych, ukierunkowania te pozostawialy w konsekwencji poza swym zasięgiem humanistyczny świat człowieka, nosiciela : twórcy kultury - świat jego postaw, wartości, wzorów i dążeń. Do tego świata docierano tylko fragmentarycznie i drogą pośrednią, a to poprzez jego wytwory. Nie było tu metodologicznego przejścia do bezpośredniego badania tego świata. Wspomniane ukierunkowania badawcze G\'ly w etnografii międzywojennej dominujące. Nie wyczerpywały one ,lednak całości osiągnięć. Pojawiły się mianowicie inne nurty badawcze t ;nviące swymi korzeniami w odmiennych ukierunkowaniach filozoficzl1\ch i teoretyczno-metodologicznych. Zwrócone czy to na kultury plemienne czy ludowe uwzględniały one ich kontekst historyczny, El w analizie konkretnych zjawisk zwracały uwagę na ich współzależność z ulnymi. Inaczej - był to nurt zorientowany dyrektywą konkretu i kontekstu. Chodzi zarówno o osadzenie przedmiotu badań w konkretnych l:\\'arunkowaniach historyczno-środowiskowych, jak i o uwzględnianie �10 JOZEF BURSZTA badaniach etnograficznych współzależności zjawisk ujmowanych nie tyle w postaci wytworów, co społeczno-kulturowych procesów. W tym nurcie tkwią badania L. Krzywickiego, socjologa, ekonomisty, statystyka, etnologa. Wychodząc z założeń materializmu dziejowego osadza zarówno kultury plemienne, jak grupy etnograficzne, w konkretnych warunkach historycznych, śledzi podstawy i czynniki ich rozwoju i \\7:'dobywa - obok powtarzalnych, ogólnoludzkich _. specyficzne, im tylko vvłaściwe cechy kulturowe; nacisk kładzie nie na formy kulturow'? ale na rozwojowe mechanizmy w konkretnych uwarunkowaniach historycznych. Tą drogą usiłował on dochodzić do teorii ogólnych. Stanowisko Krzywickiego było jednak wówczas dość odosobnione. Podobne, choć nie we wszystkim, są badania S. Czarnowskiego, historyka kultury, socjologa i zarazem etnografa. I on usiłował uchwycić mechanizmy procesów kulturowych w konkretnych uwarunkowaniach i z konkretnej analizy powiązanych ze sobą zjawisk przechodził do twierdzeń teoretycznych, a więc wyższego stopnia ogólności. J. St. Bystroń, łączący w swoich badaniach również kilka dyscyplin, zajął siG analizą całości, jakI była dla niego polsko kultura ludowa. IN śledzeniu jej historycznego rozwoju traktuje tę kulhm: nie jako autonomiczną zamkni<:~tą całość, lecz jako zespół zmiennych historycznie treści związanych z historycznie zmieniającymi się warunkami życia warstwy chłopskiej w społeczeństwie narodowym. Bystroń pienvszy w nauce polskiej ukazał w pełni powiązanie i współzależność ~:ycia kultm'v 111do\'.;eJ w ramach społeczeństwa narodowego i jego kultury. Zasada konkretu i kontekstu jako niezbędnego warunku pazn,m:", ncluko'Nego uwidoczniła się najwyraźniej w badaniach K. D()!~rowolsk12g(;. \?!ykorzystując dyrektywy bad2\vcze funkcjonnlizmu uzuppłnił je o aspekt historyczny i adekwatną metodę, łącząc je \v posta{: tzw pwtody iml'g1'21nej. Poza nakazem wykorzystywania wszelkich możliwych źródeł j technik badawczych, metoda ta polega na uwzględnianill wszcll,ich uwarunkowań i sił wywołujących przeobrażenia spoleczno-·kulturowe. traktowaniu badanych dziedzin w całokształcie ich k(Jn~ekstu oraz CJłokształtu funkcji badanej instytucji, społeczności lokalnej. regionu, jnk i całej kultury - zaoVv"ocowała ona na dobre w okresie p(Jwojennym. Przykładem zmian orientacji metodologicznej dokonujących si(;:lawe il tego sennego uczonego je";t Józef Obrębski. Początko\'vo był on rcQrezentantem poprzednio omav"rianego nurtu, to jest tZY,,'. ewolucjonizmu krytycznego. Z tego stanowiska badał kultury rolnicze na Bnłkanach. Po przejściu na pozycje funkcjonalizmu, przedmiotem badań stały sit; grupy etniczne jako społeczno-kulturowe organizmy. IN swoich pracacb, łączą::ych explicite teorie socjologiczne z metodnmi etnologicznvmi, zajął sil' H'o,ią dynamiki przemian współczesnych społeczel1stv' i tworzeni'l sit: 'v\' �Etnogru.jiu polska. Osiqgnięcia ... 11 nowych kultur narodowych we wzajemnej interakcji dwóch nurtów kultury: chłopskiej i narodowej. To jest już jednak okres najnowszy nauki. Do takiego stanowiska przyjdzie nam jeszcze nawiązać. 3 Dzieje etnografii w okresie 30 lat Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej są dość szczególne. Pod niektórymi względami ukształtowały się one w swoisty problem, dotąd jeszcze otwarty. Składa się nań głównie specyficzny profil organizacyjny tej nauki. Odbudowały się ze zniszczeń wojennych dawne ośrodki uniwersyteckie (Warszawa, Kraków, Poznań) i powstały nowe (Łódź, Toruń, Wrocław i przejściowo Lublin). Ożywiło swoją działalność Towarzystwo Ludoznawcze (istnieje z przerwami wojennymi od 1895 r.) i objęło swoją działalnością cały kraj. Powstały już w latach 40-ch także naukowe placówki akademickie. Ale nastąpiło bardzo charakterystyczne wydarzenie. Oto - jakby w myśl dawnego atomistycznego poglądu na kulturę z całościowego "organizmu" przedmiotowego nauki oderwano kilka dziedzin i tylko te włączono w organizację placówek Akademii. Chodzi o folklor sło\>vny,którego placówka badawcza znalazła się w Instytucie Badań Literackich. Drugiej dziedzinie - sztuce ludowej - nadano wpierw rangę samodzielnego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, do którego podł~czono także folklor muzyczny, by z czasem obie te specjalizacje zdegradować do pozycji pracowni w ramach Instytutu Sztuki PAN. Pozostały kadłub przedmiotowy etnografii nie został inkorporowany w ramy Akademii aż do 1'. 1954, kiedy to włączono go w obręb Instytutu Historii Kultury Materialnej. Tylko w jego odrębie zachowała się nazwa "etnografia", ale na poziomie Działu, by przy okazji reorganizacji Instytutu spaść do poziomu zakładu - i to tylko jednego. Całość przedmiotową nauki zachowały katedry uniwersyteckie, które zresztą ze względu na szczupłość kadrową i skąp0śĆ środków nie mogły zazwyczaj tej całości objąć. Nie dziwne zatem, że niektóre dziedziny przedmiotowe etnografii zostały przez długi okres czasu zupełnie ?'cmiedbane. Na dobrą sprawę, tylko Polskie Towarzystwo Ludoznawcze scalało w swej działalności owe .,disiecta membra" nauki. Ale ono, choć zdziałało rzeczywiście dużo, miało fllOżliwości ograniczone. Dokumentacja kultury ludowej przedstawia się też w różnych dziedzinach różnie. Muzea - specjalistyczne (Warszawa, Łódź, Kraków, Toruń) i działy etnograficzne wokoło 120 placóvlkach regionalnego muzealnictwa ogólnego -- zajęły się, w różnym zresztą stopniu, dokumentC1Cją kultury materialnej swego regionu. Placówka folklorystyczna w IBL zajf;ła sip, anahu! zc1stanych źródeł folklorystycznych; teren nie został �JOZEF BlJHSZ'L\ objęty żadną planową ogólną akcją dokumentacyjną. To, Co zostało dokonane w zakresie inwentaryzacji folkloru ustnego (tzw. literatury ludowej), przypisać należy wysiłkom tylko nielicznych osób, które - rzecz jasna - mogły ogarnąć zaledwie wycinki terenu. Kraje sąsiednie natomiast, w których istnieją odpowiednie instytuty, rozporządzają ogromnymi zasobami źródeł z tego zakresu. Najlepiej wygląda u nas sytuacja w zakresie badania sztuki ludowej i folkloru muzycznego. Działająca od 1946 r. Pracownia Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej przy IS PAN złożona zaledwie z 5 osób, spenetrowała dotąd około 3/5 obszaru kraju i zgromadziła ponad 85 tys. pozycji inwentarzowych (wywiadów, plansz) i około ;:'7 tys. fotografii dotyczących twórców i twórczości ludowej. Opracowuje też systematycznie po kolei poszczególne rodzaje tej twórczości plastycznej. Pod tym względem Polska wysunęła się w skali europejskiej na czoło. Podobnie Pracownia Dokumentacji Muzyki Ludowej przy IS PAN. Dzięki pracy również kilku zaledwie osób zdołano spenetrować większość obszaru kraju i zgromadzić ponad 60 tys. pozycji inwentarzowych. I ten materiał jest stopniowo opracowywany i publikowany. Skoro mowa o stwarzaniu bazy źródłowej dla naszej nauki, to niewątpliwym osiągnięciem i zasługą Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pracującego w oparciu o fundusze PAN, jest wydawnictwo Dzieła wszystkie. O. Kolberga. To monumentalne wydawnictwo, obliczone na 80 tomów, z których ukazało się w ciągu kilkunastu lat 58 tomów - staje się dziełem źródłowym, jakiego inne kraje nie posiadają. Etnografia powojenna wystartowała z przedwojennych pozycji teoretycznych. Zaznaczyły się głównie trzy kierunki, różnie pojmujące cele badawcze. Ewolucyjny (K. Moszyński i in.) usiłował dojść do prawidłowości kierujących rozwojem kultur niższych, stąd kładł nacisk na badanie kultur ludów egzotycznych świata, a w warunkach europejskich głównie na regiony zachowawcze, archaiczne. Kierunek ,.historyczny" (J. Czekanowski, J. Gajek i in.) skierował się na problematykę etnogenetyczną poprzez badanie zasięgów przestrzennych faktów i zespołów kulturoyvych. Od tej też strony usiłował uchwycić specyfikę poszczególnych kultur etnicznych i ich zmienność w przeszłości. Podstawową była tu metoda kartograficzno-geograficzna. Zaś tzw. kierunek socjologiczny połączony z perspektywą historyczną (K. Dobrowolski) za przedmiot badań obrał kulturę chłopską celem jej historycznej rekonstrukcji i uchwycenia jej przemian w ostatniej dobie. Zmierzał też do teorii poznania współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej, w badaniach zarówno kultury chłopskiej, jak i robotniczej. Od lat 50-ch, w ślad za szerszymi dyskusjami i konfrontacjami �Et>logm!iCl poLska. Osiągnięcia ... 13 teoretyczno-planującymi, przy wzrastającej samoświadomości teoretyczno-metodologicznej opartej o zasady materializmu historycznego, poszczególne ośrodki etnograficzne poczęły realizować perspektywicznie ustalone programy badawcze. Obok akcji inwentaryzacyjnej, prowadzonej w różnym zakresie przez każdy z ośrodków we własnym regionie, kontyn.uowano nieliczne akcje ogólnokrajowe. Poza wspomnianymi poprzednio należy wymienić badania źródłowe dla Polskiego Atlasu Etnograficznego zainicjowanego w ramach PTL, przejętego potem w ramy IHKM. Każdy też z ośrodków realizował swoje indywidualne plany badawcze. Dadzą się one ująć w kilka grup: l) monografie etnograficzne regionów (Wielkopolska, teren grupy etnograficznej Kurpiów, niektóre węższe regiony Sląska i Małopolski). Należą tu też (prowadzone przez Zakład Etnografii IHKM) badania pozapolskie (Mongolia, Bułgaria), wiążące się zresztą z następną grupą, a to: 2) monografie problemowe, takie np., jak: wybrane dziedziny kultury materialnej (budownictwo, pasterstwo, rzemiosło, zajęcia pozarolnicze), kultury społecznej (np. współdziałan.ie gospodarcze, zwyczaje, obrzędy i wierzenia), czy pewne bardziej ogólne procesy, jak zderzenie kultur, adaptacja i integracja kulturowa, procesy zmiany kulturowej badane bądź porównawczo w kilku kulturach etnicznych, bądź w większych regionach (np. Karpaty, ziemie województw zachodnich, Małopolska), czy też w wybranych społecznościach lokalnych. Tu można wliczyć żywo rozwijaną od lat 60-ch wybraną problematykę z terenów Ameryki Łacińskiej, a także z Azji Środkowej. Badaniom tym towarzyszyły zazwyczaj szersze ujęcia teoretyczne. Problemy teorii i metodologii etnografii zaczynają od pewnego czasu płynąć coraz żywszym nurtem, na tle i w związku z ożywiającymi się kontaktami z nauką światową; 3) monografie historyczno-etnograficzne analizujące jakieś wybrane zjawisko w rozwoju histmycznym, ujmowane w szerszym kontekście zjawisk współzależnych, czy też rekonstruujące je w historycznym przekroju czasowym (np. historyczny rozwój sztuki ludowej, osadnictwa wiejskiego, demonologii, ogólnego stanu kulturowego wsi dawniejszej itp.). Tu należałaby też wielka seria prowadzona w PTL monografii regionalnych strojów ludowych (Atlas Polskich Strojów Ludowych); 4) opracowania syntetyczne dotyczące całej kultury ludowej w ramach społeczeństwa. Tu należy Etnografia Polski J. S. Bystronia (1947), tu też przygotowywana już do publikacji w ramach ZE IHKM kilkutomowa, zbiorowa Synteza etnografii Polski, oparta o współczesne założenia teoretyczno-metodologiczne. Etnografia polska dopracowała się już zarówno historycznego zarysu, tzw. "etnologii ogólnej" (A. Waligórski: Ant7"Opologiczna koncepcja człowieka), jak i "etnografii krajowej" (Historia etnografii polskiej). �14 JOZEF BURSZTA Jest widoczne, jak w omawianym okresie etnografia polska pozostawiła z czasem na uboczu zainteresowania rekonstrukcją historii kultur pierwotnych. Główna uwaga natomiast została zwrócona na kultury ludowe, traktowane zarówno w ujęciach porównawczych, jak zwłaszcza w ramach jednego etnicum, głównie polskiego. I w jednych, i w drugich dominują zainteresowania teorią kultury ludowej oraz teorią zmiany kulturowej. Od pewnego czasu zarysowały się dość ostro niedobory kadrowe, ubywa przedstawicieli starszej generacji, a niedostateczny dopływ młodej kadry hamował i niejednokrotnie wypaczał rytmiczny rozwój placówek etnograficznych różnej kategorii. Niedobory kadrowe, dotyczące przede wszystkim kadry średniej, są głównie konsekwencją wadliwości polityki kadrowej stosowanej przez wiele lat wobec etnografii, co wymagałoby specjalnego omówienia. Są one także efektem odchodzenia etnografów od swego zawodu do lepiej płatnych stanowisk pozaetnograficznych, a także do innych dyscyplin dających większe szanse życiowe (np. socjologii). W tej sytuacji nieliczne grono etnografów, celem zaspokojenia najpilniejszych potrzeb naszej dyscypliny, włącza się do różnych prac i akcji zespołowych, biorąc na siebie nadmiar obowiązków, ze szkodą dla ich pracy twórczej. Dotyczy to zwłaszcza pracowników uniwersytetów. Obecny stan liczebny etnografów w różnych pionach przedstawiałby się następująco: W jedynym Zakładzie Etnografii w ramach IHKM PAN, na który składają się placówki trzech ośrodków, istnieją zaledwie 23 etaty naukowe, wśród nich tylko 2 samodzielnych pracowników naukowych (poprzednio funkcje pracowników samodzielnych pełnili honorowo przez około 10 lat pracownicy uczelni). W pionie uniwersyteckim zatrudnionych jest w przybliżeniu około 45-50 pracowników etnografii, w tym około 10 samodzielnych. W muzealnictwie liczba etnografów wynosi co najmniej 120 osób, w tym także etnografów "przyuczonych" po wielu latach pracy muzealnej i terenowej. Należy jeszcze wymienić nieliczne stanowiska obsadzone przez etnografów w niektórych instytucjach PAN (np. Instytut Sztuki, po części IBL ze specjalizacją folklorystyczną, Komitet Badania Regionów Uprzemysławianych, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa, dalej takich, jak Instytut Zachodni (Zakład Badania Polonii Zagranicznej); spora ich �Etnografia polsiw. Osiągnięcia ... liczba pracuje w placówkach kulturalno-oświatowych, urzędach wojewódzkich i powiatowych, w domach kultury itp., w Ministerstwie Kultury i Sztuki, wreszcie w placówkach "Cepelii". Istnieje aktualnie duże zapotrzebowanie na kadry etnograficzne. Dopominają się nieustannie o etnografów muzea regionalne i powstające z każdym rokiem muzea typu skansenowskiego. W zasadzie więc każda z około 150 regionalnych placówek muzealnych powinna mieć w przyszłości choć po jednym etnografie. Wojewódzkie wydziały kultury poszukują także etnografów, jako referentów do opieki nad sztuką ludową i ochrony zabytków etnograficznych przy wojewódzkim konserwatorze zabytków. Wobec wzrastającej roli kultury ludowej w życiu kulturalnym kraju istnieje zapotrzebowanie na etnografów w każdym niemal powiecie jako referentów od spraw kultury ludowej (jej badania i upowszechniania). Istniejące niedobory kadrowe trudno jest uzupełnić wobec obowiązującego ciągle wąskiego limitu przyjęć na studia etnograficzne. Stwierdzając niedobory w etnograficznej kadrze naukowej i popularyzacyjno-naukowej i zakładając konieczność normalizacji istniejących stosunków w tym \vzględzie, należałoby poddać wnikliwej analizie istniejący stan rzeczy, by na tej podstawie przygotować długofalowy rytmiczny plan dopływu nowych sił z uwzględnieniem zarazem kształcenia specjalistycznego w deficytowych kierunkach polskiej etnografii, które powinny być uprzywilejowane w rozdziale funduszów stypendialnych w kraju i zagranicą. 5 Wydawnictwa etnograficzne mają na celu zaspokajanie konkretnych potrzeb w zakresie wiedzy o przeszłości kulturowej - kraju, regionu, wsi, klasy chłopskiej i o tkwiących w tej przeszłości korzeniach naszej współczesnej sytuacji; wydobywanie z tej przeszłości dodatnich wartości, ich zachowanie w życiu współczesnym; kumulowanie wiedzy o realiach i prawidłowościach funkcjonowania systemu kultury; utrzymywanie kontaktu ze światową myślą humanistyczną i z naukami o człowieku. I inne. Publikacje etnograficzne ostatnich lat zaspokajały w różny sposób te potrzeby. Ogólna, bibliograficzna informacja o wydawnictwach etnograficznych jest u nas stanowczo za słaba. Ze względu na brak środków finansowych, nie mogła być kontynuowana Bibliografia etnografii polskiej, a bibliografia bieżąca przygotowywana jest systematycznie od paru lat w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi. �Hi JOZEY BURSZTA Należałoby rówmez wznowić bibliografie tematyczne, jakie były wydnwane w okresie poprzednim. a) C z a s o p i s m a i w y d a w n i c t wac i ą g ł e. Wychodzą d\va naczelne: "Etnografia Polska", wydawnictwo IHKM PAN (obecnie tom 18: 1974) i "Lud" organ PTL (t. 59: 1975). Gdy pierwsze jest odbiciem głównie prac prowadzonych w ramach placówek PAN, drugie jest wyrazem działalności PTL i ogólnoetnograficznej. Przekaźnikiem myśli etnograficznej za granicą staje się "Ethnologia Polona" (IHKM PAN). Wyodrębniony profil mają "Łódzkie Studia Etnograficzne". Wyraźny profil tematyczny ma cza'Sopi'smoInstytutu Sztuki PAN "Polska Sztuka Ludowa", poświęcone opracowaniom problemowym i monograficznym historycznej i współczesnej twórczości ludowej i amatorskiej. Ma ono jednak nazbyt ograniczony nakład i dociera do zbyt wąskiego grona odbiorców. Specjalistyczną rolę odgrywał "Teatr Ludowy" a obecnie "Scena" oraz wychodzący od niedawna "Biuletyn Informacyjny Stowarzyszenia Twórców Ludowych"; podobnie wznowiony po pewnej przerwie dwumiesięcznik "Literatura Ludowa" (wyd. PTL). b) W y d a w n i c t wac i ą g ł e n i e r e g u l a r n e. Stanowią domenę działalności głównie PTL i muzeów. Tak więc PTL prowadzi następujące serie: "Archiwum Etnograficzne", "Biblioteka Popularnonaukowa", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Atlas Polskich Strojów Ludowych" i "Prace Etnologiczne". Wskutek braku środków finansowych niektóre serie mogą ukazywać się bardzo nieregularnie. Własne nieregularne wydawnictwo prowadzi Muzeum Etnograficzne w Warszawie ("Zeszyty ..."), Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Nie ukazują się od dłuższego czasu zeszyty Muzeum Narodowego we Vvrocławiu, czy Muzeum Narodowego w Poznaniu. Serie te są zarówno wyrazem działalności naukowej danej instytucji, jak też i szerszej współpracy naukowej. Jedynie tylko publikacje własnych pracowników zawierają zeszyty naukowe uczelni: serię etnograficzną prowadzi obecnie jedynie Uniwersytet Jagielloński. c) S e ryj n e w y d a w n i c t wam o n o g r a f i c z n e. Na czoło wysuwa się tu "Biblioteka etnografii polskiej" (dotąd tomów 27), zawierająca przede wszystkim prace pracowników IHKM oraz prace zbiorowe (niektóre z nich w językach obcych jako jedyna forma przekazu informacji na zewnątrz o etnografii polskiej). Drugą ważną serią są "Prace Komisji Socjologicznej PAN Oddziału w Krakowie", będące wyrazem specjalnego ukierunkowania metodologicznego tego ośrodka. Do instytucji o własnych, nieregularnych zresztą seriach monograficznych należą ponadto: Uniwersytet im. A. MickiewilillZ8w Poznaniu, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Opolu, Instytut Śląski w Opolu, Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie oraz kilka muzeów regionalnych. �El110grflJio polska. Osiqfjnic:cL(f ... Ogólnie mówiąc, produkcja naukowa etnografó"v jest obecnie większa J:iż możliwości \vydawnicze, ostatnio niestety coraz bardziej się ~urczące. 6 Z dokommego przeglądu dziejów i charakteru naszej nauki, jej doiwnm'! badawc.:zych i innvch uwidoczniło się, że etnografia przeszła okreś~onc zmiany, podniosła swój poziom samoświadomości i zintegrowała swe stanowisko poznawcze. Można teraz \V końcu postawie pyhmie: c'zym jest etnografia obecnie, jak określa swoje zadania i jak :ie wiąże z funkcjami społecznymi oraz jakie ma potrzeby? Przylgnęła kiedyś do etnografii opinia, że jest to nauka opisowa, CZ\' jest ona taką? I tak, i nie. Opisową ona być musi, ale w sensie :.nalityczm·m: bo przecież ma dawać obraz formy i funkcji wytworów Kulturowych. Żadna inna nauka za nią tego zadania nie wykona. Ale 'Jpisowość jest tu tylko stopniem wstępnym i środkiem do dalszych szczebli poznania. Etnogr<dia jest także \v pewnym sensie jak i np. archeologia nauką o wytworach kulturowych, ale nie traktuje ich jako rzeczywistości "samych \\' sobie" i .,samych dla siebie", lecz jako elementy (i to zmienne) rzeczywistości szerszej, jako "organiczne" części systemów s:-;stemó\v kulturowych. Jest więc etnografia także swoistą teorią kultury. Ale nie ,.kultury ',y ogóle". Nie absolutyzuje zjawisk kulturowych jako wypreparowanego <łłkontekstu życio'wego przedmiotu badań. Bierze pod uwagę tylko pe\vne typy kultur, czy też pewne ich aspekty i z tej racji staje się częścią ogólnej teorii kultury. Etnografia jest w pewnym zakresie także - j-ak to ją zresztą z dawna określano nauką o ludach _. tych "niższych", nieroz\Vinięt.vch. CZ\' plemiennych CI także nauką o ludzie w społeczeństwach klaso·.v~'ch. Ale znów w stosunku do tego ostatniego nie pojmuje go ani jako :'ormacji wydzielonej, zamkniętej, czy niezmiennej, lecz w symbiotycznym ',';spółistnieniu z całością żywego organizmu społeczeństwa. \\7 końcu etnografia jest także nauką o człowieku. Ale znóv.... nie 'J.c:złowieku \V ogóle" i nie jako istocie biologicznej. I nie tylko jako homo creator, cz:-' wyabstrahowany homo cultumlis. Traktuje go jako członka określonych \-vspólnot - wspólnot kulturowych - i z tego t~'lko punktu widzenia jako nosiciela, użytkownika i twórcę kultury, reprezen~anta określonych wspólnot i ustalonych \V ich [«mach s.\'stemów zacho'Yclń oraz wartości społecznych. Kiedv mówimy o orientacjach przedmiotowych etnografii współczes:- ~- :..ud. t. 3n �18 JOZEF BURSZTA nej, powstaje pytanie, czy istnieje jakiś ich wspólny punkt odniesienia. jakaś ich zbieżność czy jakiś wspólny mianownik. Spróbujmv go poszukać. Etnografia ma to samo pole (obiekt) obserwacji, co i inne pokrewne nauki: historia, socjologia czy ekonomia. Jest nim społeczeństwo. Ale nie "społeczeństwo w ogóle", lecz jego konkretna postać:. Twór ten jest we współczesnej etnografii światowej określony wspólnym mianem - etnos. Ten termin uzyskuje w nauce coraz silniej prawo ob)'watelstwa. Czym jest ctnos w ujęciu etnograficznym'/ Jest on -- jak i dla innych nauk - swoistą wspólnotą życiową ludzi określających się jako "my" w zestawieniu z "nie my" czy "obcy": jest to wspólnota całościowa, coś w rodzaju społeczno-kulturowego tworu, znajdującego najwyższe swoje ucieleśnienie w narodzie. Gdy socjologia i historia bada stronę społeczną tej wspólnoty, a ekonomia wspólnotę więzi ekonomicznych - etnografia bierze za przedmiot s\vych badań te właściwości kulturowe, które spełniają funkcję specyficznych cech etnicznych, sprawiają, że etnos jest etnosem. W społecznościach plemienn,\'ch. mało rozwiniętych, funkcję tę pełni całość kultury i dlatego tam etnogra fia bada tę całość. Natomiast w społeczeństwach warstwowo rozwini(~t)'ch czy klasowo zróżnicowanych bierze pod uwagę tylko niektóre aspekty kultury. pozostawiając inne naukom specjalnym: prawu. historii. ekonomii. socjologii itd. Chodzi głównie (ale nie wyłącznie) o te- ,:;cchy kultury, które wykształciły się w życiu ludu w postaci kultury ludowej, czy też przejawiają się w życiu społeczeństwa narodowego jako tradycja ludowa, wyznaczając także współcześnie jego cech." etniczne Przedmiotem etnografii są wszystkie etnika, jakie kiedykolwiek istniały i istnieją w zespołach cech kulturowych poprzednio w.vmicnionych. Wynika z tego konieczność konkretnej współpracy z innymi naukarni: dla ujęć etnohistorycznych głównie z archeologią i historią: dla badań współczesnych z socjologią czy psychologią społeczną. Etnografia bada nie tylko te cechy kulturowe, które pełnią funkcję wydzielania danego etnosu od innych; bada także te elementy, które łqczą go z innymi etnikami i są właściwe obszarom szerszym, interetniemym: także i te, które mają charakter ogólnoludzki. świacicza a ciągłości kulturowej ludzkości. Tu jest właśnie miejsce na wyjście z obrębu jednej kultury etnicznej do innych oraz na stosowanie specjalnych metod badawczych. w tym typologiczno-porównawcze::. dotyczącej pojedynczych wytworów czy ich zespołów. To ujęcie staje się więc t\'lko jedną z perspektyw badawczych, krzyżujących się swoiście z perspektvwą etniczną· Może bvć ono niezbędne przv badaniu np. etnogenez,' poszczególnych ludó\\'. �Etnografia polska. Osiągnięcia ... 19 Badania jednego etnosu mają na uwadze różne stopnie jego egzystencji: od społeczności lokalnej, przez społeczności terytorialne (np. dawne grupy etnograficzne), aż do całego społeczeństwa. Główną orientacją badań współczesnych jest - tak dzisiaj typowa - zmiana kulturowa. Badana w ramach wąskich społeczności lokalnych (a także szerzej) pozwala na stosowanie (i wymaga) podejścia funkcjonalno-struktural'nego - tego właśnie, które pozwala na uchwycenie struktury i życia żyjącej całości oraz jest etapem zmierzającym do dotarda do mechanizmu zmiany. Tu jednak niezbędne staje się ujęcie diachroniczne celem uchwycenia roli "podłoża historycznego" i procesu zmiany kulturowej. Jest więc widoczne, że etnografia idzie tu - i iść musi - "pod rękę" z jednej strony z socjologią, z drugiej z historią. Jak widzieliśmy z poprzednich wywodów, stawianie etnosu jako pola czy ram badań, i cech etniczno-kulturowych jako specyficznego przedmiotu badań - nie jest bynajmniej nowe. Nurt ten ciągnie się jak widzieliśmy - od początku powstania myśli etnograficznej i podejmowania badań kultur ludowych czy plemiennych. Kiedyś były to założenia albo nie uświadamiane, albo niesprecyzowane, bądź też podejmujące tylko niektóre aspekty tych badań. Współczesne określenie przedmiotu i celu badań etnograficznych leży nie tylko na linii tych założeń teoretycznych i wysiłków, które stosowali Krzywicki, Czarnowski, Bystroń, Obrębski i Dobrowolski, ale pozwala na wykorzystanie tych wszystkich osiągnięć, które dali przedstawiciele nurtów innych. Ukierunkowanie to spełnia wymogi i konkretu, i kontekstu. Współ~zesne ukierunkowanie teoretyczno-metodologiczne i coraz bardziej precyzyjne metody naukowe pozwalają na uzyskanie wysokiego poziomu precyzji. Pozwalają także na to, że nawet w badaniach w mikroskali (np. społeczności lokalnej) można dochodzić w twierdzeniach do uzyskania wysokiego stopnia ich ogólności - nawet do stwierdzeń o charakterze teoretycznym. Znika zatem wszelka podstawa do tradycyjnego podziału na dwie dyscypliny: etnografię i etnologię. Jak zaś będziemy nazywać tę jedną etnografią, etnologią czy antropologią kulturową pozostaje chyba sprawą uboczną, choć nie bez znaczenia. Chętnie jednak powitalibyśmy nazwę "etnologia", tak jak brzmi pokrewna nauka - socjologia. Ustalenie etno su jako ośrodka integrującego różne aspekty obserwacji etnograficznej otwiera rozległe perspekytwy badawcze i stawia przed etnografią aktualne funkcje społeczne. Otóż w tej perspektywie istnieje bezpośrednie podejście do badań żywotnych zjawisk i problemów współczesności. Ci, którzy wiązali etnografię tylko z badaniem tradycyjnej kultury ludowej, uważali, że wraz z rozpadaniem się tej ostatniej kończy się �20 JOZEF BURSZTA aktualność etnografii, że pozostaje jej tylko aspekt historyczny. W świetle powyższych wywodów opinia taka jest całkowicie bezpodstawna. Procesy kształtowania się kultury etnicznej (w sensie: narodowej) to także najżywotniejsze procesy współczesne. W konsekwencji dokonującego się jeszcze na naszych oczach społeczno-ekonomicznego i politycznego "wchodzenia ludu w naród" dokonuje się także proces swoistej osmozy elementów i wartości kultury ludowej z kulturą narodową. To rola tradycji ludowej we współczesnej kulturze narodowej. Funkcjonuje ona zarówno spontanicznie w postaci nurtu wydarzeń codziennych (zjawiska żywiołowe), jak też - co znamienne - jest refleksyjną treścią programów polityki kulturalnej - tej jej strony, która żywi się tradycjami wszystkich nurtów narodowej kultury dla ukształtowania osobowości współczesnego (i przyszłego) obywatela państwa socjalistycznego. To są bardzo żywotne współczesne procesy społeczno-kulturowe uwidaczniające się zresztą we wspólnot!ach etnicznych wszystkich części świata. Są to tzw. procesy etniczności czy etnicyzmu (ethnicity). Nie tylko więc rekonstrukcja kultury ludowej, czy "niższych" kul-" tur świata, ale aktualnie przebiegające procesy etniczno-kulturowe wchodzą w obręb zainteresowań. Etnografia nie może wyzbyć się ani rozległości i historycznej głębi swej perspektywy przedmiotowej, ani nie może rezygnować z analizy tych procesów współczesności, które są dla tej nauki przedmiotowo właściwe. Istnieje tu ogromny wachlarz procesów i problemów badawczych. Stoją one też przed naszą "krajową" etnografią. Wyraziły się m. in. w udziale naszej nauki w kilku problemach węzłowych nauk społecznych. Czy i w jakiej mierze tvm zadaniom podołamy? W aktualnej sytuacji i kadrowej, i organizacyjnej, da się zapewne opanować tylko część stojących przed nauką aktualnych zadań. W organizacji etnografii różnimy się od wszystkich innych krajów demokracji ludowej. Wszędzie tam istnieją specjalistyczne instytuty badawcze w ramach Akademii Nauk. Brak tylko takiego w Polsce. Tylko jeden Instytut Etnografii AN w Moskwie ma 146 samych naukowych pracowników. O niedocenianiu naszej dyscypliny w organizacji akademickiej w przeszłości świadczy m. in. i to, że przez wiele lat etnografia nie miała przedstawicielstwa w żadnym Komitecie w PAN. Dobrze się stało, że przed trzema laty takie przedstawicielstwo powstało - choć tylko jako Sekcja w Komitecie Nauk Socjologicznych, na równi z sześcioma innymi, m. in. z taką jak np. Sekcja Socjologii Pracy czy Sekcja Małych StiuktUi Sp()łecznych. (Już po oddaniu numeru do produkcji zaszły dalsze zmiany. mianowicie w 1975 1'. uchwałą Prezydium PAN został utworzony Komitet Nauk Etnograficznych PAN). �Etnografia polska. Osiągnięcia ... 21 JOZEF BURSZTA POLISH ETHNOGRAPHY. ITS ACHIEVEMENTS-ORGANIZATION-PROSPECTS (S u m mar y) Modern ethnography has its roots in the deep past. It is both the constan t accumulation oE the achievements of research and new attempts to approach problems that were undertaken in the past. Since the beginning it has always fulfilled its social function and continues to do so. Ethnography was born out of two areas of interest: exotic peoples and folk cultures in civilized countries. Both of these streams fused to create an independent science during the second half of the nineteenth century. The various formulations of the problems and their various solutions - the theory of evolution and the historical and cultural trends - were attempts to reconstruct the history of world culture. The studies of regional and ethnic cultures were tied to the universal theory of culture in varying degrees. During the interwar period professional ethnographers represented various "schools" (the cultural and historical, the neoevolutionist, the psychological, the phenomenological and the integral). Amateur ethnographers remained in the regionalist movement and stressed the documentation of regional and ethnic culture. In People's Poland ethnography is pursued in various organizations: at five universities, in institutes in the Polish Academy of Science, in museums and in societies with the Polish Ethnographic Society being the leading one. At first the prewar trends were continued, but later there was a change to marxist points of view. On this basis a there follows a gradual theoretical and methodological deepening of the science. This can be seen in four types of works: ethnographic re-o gional monographs, monographs dealing with specific problems, historical ethnographic monographs and synthetic works. Against this background the author characterizes Polish ethnographic journals and serial and periodical publications. Ethnography is currently a science which is integrated and has several planes. It is the science of products of culture, but it also deals with the theory of culture. It is the science that deals with "lower" peoples and folk cultures, bout it is also the science of man in his cultural behavior patterns and in the structure of his personality. The various planes are combined in the study of the ethnic group a~ a social and cultural formation. This allows both for broad comparative studies of the various products and for research in modern social and cultural processes. Ethnography, which stands between historyand sociology, has an important social function. Thus it is necessary t~ give it an adequate organizational structure in Poland. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4a447cd894e8802e53a2110c6a9dfe7.pdf 128bee2a25d10b20e879f0327b721b46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1144 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1053 Title A name given to the resource Etnografia polska a Ziemie Zachodnie/ LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55 s.15-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 55, 1971 JÓZEF BURSZTA ETNOGRAFIA POLSKA A ZIEMIE ZACHODNIE Sesja Naukowa połączona z 45 Walnym Zjazdem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Międzyrzeczu ma charakter jubileuszowy, i to podwójny. W tym roku przypada mianowicie 75-lecie istnienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które w tym samym roku może święcić także 25-lecie swej działalności w Polsce Ludowej - okresu niewątpliwie największego swego rozwoju i dorobku. Ale nie to jest przedmiotem jubileuszowej Sesji. Jest nim natomiast fakt 25-lecia połączenia się Ziem Zachodnich i Północnych z Macierzą oraz pełnej ich z nią społeczno-ekonomicznej i kulturowej integracji. Fakt ten wyznacza oczywiście zakres treściowy Sesji, a zarazem skłania do syntetycznego spojrzenia wstecz. I Problem: etnografia polska a Ziemie Zachodnie i Północne nie powstał dopiero po 1945 r. Istniał on od początku powstania nauki o kulturze ludu i towarzyszył stale rozwojowi i dziejom polskiej etnografii. Miał on tylko inny charakter do r. 1945, a inny.w ostatnim 25-leciu. Istotną bowiem cechą etnografii jest fakt, że jej przedmiot - życie i kultura grup etnicznych - nie był społecznie obojętny, lecz wiązał się stale ze sprawami narodowo politycznymi. Była to przecież nauka, która już od początku swego pojawienia się nabierała wybitnie cech narodowych i w każdym prawie kraju przybrała postać "etnografii ojczystej", co zaznaczyło się jak bodaj w żadnej innej nauce - nadawaniem jej często, obok ogólnego określenia "etnografia", nazw o charakterze narodowym: ludoznawstwo, die Volkskunde, narodopis, folklivsforskning itd. Niezależnie jednak od nazwy i ukierunkowania, w każdej z tych "etnografii ojczystych" uznano jeden podstawowy fakt: że oto lud ze swoją pełnią kulturową wyznacza etniczno-narodową granicę, mające dla bytu państwowego podstawowe znaczenie. Wraz bowiem ze wzrostem świadomości narodowej, z prze- �16 JOZEF BURSZTA kształcaniem się czy uznawaniem kultur ludowych za kultury narodo• we - zaznaczyła się w czasach nowożytnych tendencja do pokrywania się granic politycznych z narodowymi. Na tym tle wyrosła w dziejach naj nowszych, w sytuacji, gdy granice narodowe i polityczne były rozbieżne, tendencja pochodna - polityka wynaradawiania. Polityka ta dotyczyła głównie właśnie ludu i jego narodowej kultury. Kiedy więc mówimy o etnografii Ziem Północnych i Zachodnich, to dotykamy zarazem historii stosunków polsko-niemieckich, skondensowanych w zmieniającym się przebiegu granicy między ethnicum polskim a niemieckim, granicy nie pokrywającej się bynajmniej z aktualnymi w danym okresie czasu granicami politycznymi. W każdym prawie okresie dziejów wielkie połacie zamieszkałe przez ludność polską włączone były w niemiecki organizm państwowy. W wyniku wielowiekowego niemieckiego "Drang nach Osten" stopniowo ale stale kurczył się i cofał na zachodzie i północy polski obszar etniczny. Cofanie to było równoznaczne ze zmianą charakteru kultury ludowej. Poszczególne tereny pozostawały polskimi dopóty, dopóki lud opowiadał sobie bajki, legendy czy podania po polsku, kiedy w polskich piosenkach wyrażał swoje uczucia itd., a więc dopóki folklor i cała kultura ludu miały polski charakter. Tę dziejową prawdę rozumieli dobrze politycy niemieccy okresu Bismarcka i Wilhelma II. Najbardziej zaś jaskrawo uwydatniło się to za czasów hitlerowskich. "Der deutsche Osten" miał w hitlerowskich planach zaborczych gruntownie i ostatecznie przybrać w pełni charakter niemiecki głównie właśnie poprzez zatarcie polskiego charakteru kultury ludowej. II Etnografia jako nauka powstała i rozwinęła się nie na bazie zainteresowania się społecznym i ekonomicznym położeniem ludu jako podstawy tworzącego się nowożytnego społeczeóstwa narodowego, lecz z potrzeby poznania kultury tego ludu jako rdzenia polskiej kultury narodowej. Już od początku tych zainteresowań zauważono, że tej kultury ludowej nie można traktować jako jednolitej, że aczkolwiek wykazuje ona cechy ogólnopolskie, to manifestuje się realnie w swych postaciach regionalnych jako odpowiednikach przestrzennych ugrupowań etnograficznych ludu polskiego. Podkreślał to już Hugo Kołłątaj w swym ogólnym programie badań ludoznawczych. Większość też badaczy zainteresowała się kulturą tych pojedynczych grup etnograficznych, mało zaś było takich, którzy ujmowaliby od razu całość etniczno-kulturową ludu polskiego. Do tych ostatnich należał przede wszystkim Oskar Kolberg. Objął on swymi badaniami całość obszaru dawnej Rzeczypospolitej i w swym wie·· kopomnym Ludzie utrwalił obrazy etnograficzne wszystkich regionów, nie �§1l1:!(~ ;,"/ ',,ó\ r;I"1f!1 -.: ~d.l'<J, Etnografia polska a Ziemie Zachodnie i'7:::; \~/ zapomniał także o tych odłamach ludu polskiego, które od dawna już tkwiły w obrębie niemieckiego organizmu państwowego. Już w swoim, przeznaczonym do encyklopedii opracowaniu Polskiego ludu (rok 1866) mówi o całości "lechickiego szczepu", który "rozwijając się w pełni życia narodowego w swoim ognisku, w Wielko- i Małopolsce, oraz między Mazurami, zacierał się i gasł powoli na swoich kończynach, czyli ukrainach zachodnich, nad Elbą i Odrą, następnie na Pomorzu, w Łużycach i na Szląsku, gdzie wsiąkając w germanizm, słabe tylko dziś zostawił odrośle. acz nie bez właściwego sobie będące ducha i cech miejscowych, nawet wśród powodzi niemieckiej, wyzierających wyraźnym życiem słowiańskim ..." 1 Z czasem Kolberg zajął się tymi "marginesowymi" ugrupowaniami szczegółowo (jego serie Ludu: Pomorze, Mazury Pruskie). Zamierzał też poświt:cić cztery tomy obrazowi etnograficznemu całego ludu śląskiego l położeniem głównego nacisku na Sląsk pruski, czego ostatecznie nie mógł wykonać, pozostawiając w końcu niezbyt obfity materiał głównie do Śląska Górnego 2. Etnografia polska XIX wieku była - można rzec - głównie etnografią regionalną. Nie jest zatem czymś wyjątkowym fakt, że badania kultury polskich grup ludności w obrębie państwa pruskiego prowadzone były wyłącznie lub przeważnie przez badaczy miejscowych, zarówno niemieckich, jak i tych, którzy odczuwali przynależność do narodu polskiego. Znamienne, że ostatnio wymienieni rekrutowali się z tych, którzy spostrzegli i boleśnie przeżywali postępujący proces germanizacji tych grup i zainteresowani byli nie tylko utrwaleniem w piśmie tej kultury, ale podtrzymaniem nadal jej polskiego charakteru. A ponieważ charakter ten ujawniał się przede wszystkim w folklorze, zwłaszcza w pieśni - na tę też dziedzinę kultury ludowej położyli oni główny nacisk. Ujawniają to także dzieje badań ludoznawczych zarówno w Prusach Wschodnich, na Pomorzu, jak i na Sląsku. Tak więc na Mazurach i Warmii naj starszy rękopiśmienny zbiorek mazurskich pieśni Thomasicka powstał już w końcu XVIII wieku, najstarszy zaś druk takich pieśni z powiatu piski ego wydał w 1835 r. Paulini z Drygał. Entuzjasta polskości i obrońca ludu mazurskiego przed germanizacją, Gustaw Gizewiusz (1810-1848), zebrał "Pieśni ludu znad górnej Drwęcy", do których wydania przystąpiono dopiero teraz. Zainteresowania pieśniami na tle całości kultury ludu wykazywali Marcin Giersz (1808-1895) i inni, a zwłaszcza Wojciech Kętrzyński (1838--1918). Wszy- l O[skar] K[olberg], Polski lud. W: Encyklopedia powszechna Orgelbranda, t. 21, Warszawa 1366, s. 217. ~ Zob.: O. Kolberg, Dzieła wszystkie t. 43, Sląsk, przedmowa M. Gładysza, s. XIII i inne. 2 - Lud, t. 55, 1971 ~"1 �18 JOZEF BURSZTA scy oni łączyli zainteresowania ludoznawcze z akcją nad utrzymaniem polskości tego odciętego od Macierzy ludu 3. Takie same lub podobne motywy przewodziły etnografom i folklorystom kaszubskim. Krzysztof Celestyn Mrongowiusz (1764--1855) z pobudek patriotycznych zajął się dialektem i kulturą ludow,! kaszubską. czyniąc w tym zakresie specjalne badania terenowe. Florian Cejnowa (1817-1881) pierwszy zajął si(~ programowo problemen'l germanizowu;)ia Kaszubów, był gorącym patriotą kaszubskim, usiłował "tworzyć kaszubsl,i język literacki i wiele poświęcał się badaniom historii, jc;zyka i kultury kaszubskiej ze szczególnym. uwzględnieniem folkloru. Za swoją patriotyczną działalność został nawet osadzony w więzieniu. Podobną dziaLiDOŚĆ, choć nie w takim nasileniu, uprawioli: Julian l:lrejs (Sjerp-Polaczek, 1820-1904); przejściowo na tym terenie Roman Zmorski (1822--1867); w zakresie słownictwa kaszubskiego Franciszek Poblocki, pierwszy wydawca Słownika kaszubskiego (1887); wielki ideolog obrony ludności s10wial1skiej w Niemczech przed zgermanizowaniem, Alfons Parczewski (1849-1933), który czynił szerokie wędrówki badawcze po kresach polszczyzny i dał (1896) poważną rozprawE; Szczqtki kaszubskie w prowincji pomorskiej; badacz Kaszubszczyzny, autor szeregu prac historycznych, etnograficznych i językoznawczych -- Józef Lęgowski-Nadmorski (1852-1930); dalej tacy badacze i działacze, jak: Izydor Gulgowski (1874--1925) czy Aleksander Majkowski (1876-1938) i inni 4. Nie inaczej wynika z dziejów XIX-wiecznej etnografii i folklorystyki śląskiej, rozwiniętych tu zresztą wcześniej niż na innych terenach. Szereg opracowań z tych dziedzin dotyczących Sląska Dolnego dał już w początkach XIX w. Jerzy Samuel Bandtkie (1766-1835), późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Najwybitniejszym przedstawicielem i pionierem śląskiego ludoznawstwa stał się Józef Lompa (1797-18G3), znakomity badacz folkloru, szczególnie pie.śni. Do rozwoju śląskiego ludoznawstwa przyczynił się prężny ośrodek słowiański na uniwersytecie we Wrocławiu, skupiający obok Czechów, Lużyczan i Polaków nawet Niemców. Do typowych zaś ludoznawców a zarazem działaczy patriotycznych należeli tacy, jak: Andrzej Cinciała czy Karol Miarka i inni. Na Sląsku też J W. Gębik, Badania nad kulturą ludową Warmii i Mazur. ,.Rocznik Olsztyński'" t. I, 1958, s. 320-323; Tenże, Folklor WaTmii i Mazur i jego polscy badacze w XVIII, XIX i XX stuleciu. "Literatura Ludowa" 1959, nr 3/4, s. 13-26; O. Kolberg, Mazury Pruskie (Dzieła wszystkie t. 40), tu zwłaszcza przedmowa pióra W. OgrodziiJskiego (s. V-XLIV) oraz Słownik biograficzny w opracowaniu W. Chojnackiego (s. 618-624). 4 Zob.: A. Bukowski, Regionalizm kaszubski, Ruch naukowy, literacki i kulturalny. Poznań 1950; O. Kolberg, Pomorze (Dzieła wszystkie t. 39) - w obu pracach szeroka bibliografia. �Etnografia polsIw a Ziemie 19 Zachodnie w badaniach życia ludu Lucjan Malinowski (1839-1898) stworzył podstawy polskich badarl gwaroznawczych w oparciu o uzyskane w badaniach terenowych śląskie zbiory folklorystyczne 5. Dzieje polskich badań etnograficzno-folklorystycznych mające za przedmiot kultun; polskich grup ludnościowych w obrębie państwa niemieckiego w~kazują, że niemal wszystkie one prowadzone były po linii patriotycmej przez działaczy lokalnych na marginesie ich właściwego z8wodu drogą wyłącznie indywidualnego wysiłku i zapału, zazwyczaj bez oparcia instytucjonalnego, czc;sto wbrew własnym interesom material-nym, a z osobistą szkodą. Czasem tylko znajdowali oni oparcie w lokalnych zrzeszeniach, bibliotekach, wydawnictwach i redakcjach, ale też sami takie instytucjonalne ośrodki zakładali i utrzymywali. To, co uczynili oni dla poh:kiej etnografii Ziem Za.chodnich i Północnych - a uczynili bardzo wiele - zawdzięczać należy głównie sile ich własnej osobowości. III Zinstytucjonalizowana już etnografia okresu międzywojennego tylko częściovvo zainteresowała się w sposób programowy etnografią polskich grup autochtonicznych w Rzeszy Niemieckiej. Spośród czołowych ówczesnych etnografów zainteresowania przeszłością kulturową Ziem Zachodnich przejawiły się w większej mierze jedynie u prof. Adama Fischera, redaktora "Ludu", autora syntetycznych opracowat't kultury kaszubskiej i całego Pomorza oraz zarysu kultury Łużyczan, Słowian Połabskich i dawnych Prusów H. W ośrodku poznańskim tylko dr B. Stelmachowska zwróciła uwagę na przeszłość słowiańską i polską Ziem Zachodnich w szeregu artykułów, ona też opracowała program badań etnograficznych dla ówczesnych Prus Wschodnich i Pomorza Zachodniego 7. Na szczególną uwagę zasługuje rozwinięta na kilka lat przed ostatnią wojną działalność Wydziału Etnograficznego w Toruniu i Instytutu Bałtyckiego w Gdyni. Żaden jednak z ówczesnych etnografów polskich nie mógł prowadzić systematycznych badań terenowych za polską granicą. pod red. H. Kapełuś i J. KrzyżanowJ. Pośpiecha, Sląsk, s. 425-466; O. Kolberg, Sląsk (Dziela wszystkie t. 43), tu obszerna przedmowa M. Gładysza oraz bibliografia. 6 Wymienić należy najważniejsze tu prace Fischer.a: Lud kaszubski, Lwów 1923; Związek etnogmficzny Pomorza z Polską, TorUł'! 1930; Etnografia slowiańska. 1. Polabianie, Lwów 1931; Kaszubi na tle etnografi'i Polski, Toruń 1934 (toż w książce wydanej także po angielsku: The Cassubian Civilization, by F. Lorentz, A. Fischer and T. Lehr-Splawiński, London 1935). 7 B. Stelm<Jchowska: Z przeszlości Slowian pólnocno-zachodnich. "Pamiętnik Instytutu 13altyckiego", z. 2, Toruń 1931; Etnografia PlJmorza i Prus Wschodnich. W: " DZieje folklorystyki skiego, Ossolineum Słownik Geogmficzny t. 1, z. L Warszawa polskiej 1800-1863, 1970, opracowanie Państwa Polskiego 1937; Sztuka ludowa i ziem historycznie na Kaszubach, z Polską Poznań 1937. związanych, �20 JOZEF BURSZTA Badania kultury polskich grup autochtonicznych pozostały więc głównie domeną etnografów niemieckich, którzy - zwłaszcza w okresie panowania hitleryzmu - starali się zacierać ślady polskości tej kultury i fałszowaniem rzeczywistości kulturowej wykazywać niemiecki charakter tych terenów. Mieli oni do dyspozycji instytuty naukowe, cza~opisma i wydawnictwa, oparcie w państwowej polityce itd. Tej wyraźnie germanizacyjnej akcji badawczo-publikacyjnej ze strony niemieckiej w zakre·· sie kultury ludowej, a zwłaszcza folkloru, bardzo silnie w okresie międzywojennym rozwiniętej, przeciwstawiała się - co wykazały szczegółowe badania - sama ludność polska siłą swej tradycji i przywiązania do własnej kultury 8. Działacze miejscowi, zorganizowani w Związku Polaków w Niemczech, czy też żyjący poza tą organizacją, mogli jedynie dokumentować - i to często w ukryciu - tradycyjną kulturę ludności miejscowej, wykazując już przez sam fakt dokumentacji jej polski charakter. Ale i takie próby spotykały się zazwyczaj z szykanami i kończyły więzieniem 9. Taka działalność w zakresie etnografii i folkloru polskiej ludności autochtonicznej prowadzona była więc nadal wysiłkami indywidualnymi samych działaczy, rzadko w kontaktach z odpowiednimi instytucjami polskimi w kraju. IV Połączenie Ziem Zachodnich z Macierzą przekreśliło od razu rezultaty lO-wiekowego naporu niemczyzny na nasze ziemie i zmieniło obraz etniczny tej części Europy. Przez fakt włączenia terenów zamieszkałych przez autochtonów oraz zasiedlenia tych ziem osadnikami polskimi, po raz pierwszy w dziejach granica państw~a pokryła się ściśle z polsko-niemiecką granicą etniczną. Fakt ten postawił przed polską etnografią szereg zadań, które można ustawić w czterech zasadniczych grupach. Pierwszą z nich jest krąg zagadnień związanych z obrachunkiem z nazistowską etnografią niemiecką. Etnografia ta - jak wiadomo 3 Na terenie Śląska Opolskiego znakomicie to wystąpiło w źródłowych badaniach i publikacjach Doroty Simonides. Zob. np.: Śląska literatul"a ludowa a nauka niemiecka. "Kwartalnik Opolski" 1963, nr 4; Rewizjonizm zachodnioniemiecki a ślqska literatura ludowa. Z folklorystyki .';lqskiej, Opole 1967; Współczesna śląska proza l'udowa, Opole 1969 i inne. Por, też publikowany obok referat tejże autorki na zbliżone tematy. 9 Wskazują na to np. dzieje badań etnograficzno-folklorystycznych okresu międzywojenI!ego na terenie Mazur i Warmii czy Złotowskiego, Zob.: W. Gębik, Folklol' Warmii i Mazur i jego polscy badacze ..., op. cit.; W. Wrzesiński, Powiat zlotowski w latach 1920-1939. W pracy zbior. pod red. wymienionego Ziemia Zlotowska, Gdańsk 1969, s. 117-175. �Etnografia polska a Ziemie Zachodnie 21 została włączona w służbę idei narodowego socjalizmu i z tej pozycji rozwinęła swą działalność skierowaną szczególnie na "niemiecki wschód". Powstały specjalne opracowania (w postaci np. zbiorowego dzieła Der deutsche Osten, 1936), które widziały na tym wschodzie tylko niemieckiego chłopa i jego kulturę, jako nosiciela najwyższych narodowych wartości - rasy, germańskości itd. O kulturze grup polskich nie pi5':ano, praktycznie natomiast zajęto się ich kulturową a nawet biologiczną zagładą. Jak również dobrze wiadomo, nasze Ziemie Zachodnie i Północne stały się po wojnie przedmiotem usilnych badań w ramach popieranej przez liczne ziomkostwa w NRF tzw. etnografii przesiedleńców (die Volkskunde der Heimatvertriebenen). Otóż okazuje si!;" że ani ta hitlerowska, ani etnografia przesiedleńców nie zostały ze strony polskiej w sposób jakiś bardziej systematyczny omówione i ocenione. Tą pierwszą zajęła się tuż po wojnie prof. B. Stelmachowska, omawiając działalność oddziału etnograficznego instytutu politycznego (Volkspolitisches Institut) niemieckiego uniwersytetu w Poznaniu za czasów okupacji l0. Ujawniła ona wyraziście, jak ogromny nacisk kładziono w tzw. Warthegau na zacieranie pozostałości polskiej kultury ludowej z jednej, a jaką wagę przywiązywano do niemieckiej kultury chłopskiej jako do czynnika decydującego o niemieckim charakterze kraju. Natomiast cała etnografia hitlerowska jako taka, w jej teoretyczno-ideologicznych założeniach i wynikających stąd praktycznych poczynaniach w stosunku do ludności polskiej - nie została wzięta na warsztat badawczy. Poruszano te sprawy tylko okazyjnie: przy wydawnictwach regionalnych (jak np. Pomorze Zachodnie - Nasza ziemia ojczysta), na sesjach naukowych, zwłaszcza na Sesji Pomorzoznawczej w 1960 r., kiedy to poddano krytyce wiele stwierdzeń niemieckiej etnografii dotyczących poszczególnych dziedzin kultury ludowej tego regionu, a także zafałszowania sytuacji etnicznej przez niemieckie atlasy etnograficzne 11. Nie podjęto jednak frontalnie spraw etnografii przesiedleńców, co zresztą nie było łatwo w sytuacji kompletnego braku odnośnych wydawnictw zachodnio-niemieckich (o ile wiadomo, czasopisma "Jahrbuch fur die Volkskunde der Heimatvertriebenen" nie ma u nas w żadnym zakładzie etno10 B. Stelmachowska, Etnografia Wielkopolski w planowaniu niemieckim. "Lud" t. 37: 1947,s. 236-276. 11 Zob. materiały na Konferencję Pomorzoznawczą w: "Szczecin" nr 8-9: 1959 ("Prace i Materiały Etnograficzne" PTL nr XVI) oraz "Lud" t. 48: 1963; T. Wróblewski, Pomorze Zachodnie w niemieckich atlasach etnograficznych. "Szczecin" nr 3-9, op. cit., s. 137-155; J. Burszta, Przegląd i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu Zachodnim. "Lud" t. 49: 1965, s. 417-450. Dobrze została naświetlona sytuacja w zakresie folkloru dzięki zwłaszcza wspomnianym pracom D. Simonides. �22 JÓZEF BURSZTA graficznym). Jak więc widać, konto w tym zakresie jest jeszcze nadal otwarte, choć sprawy te tracą stopniowo na aktualności w zestawieniu z wytworzoną w międzyczasie nową rzeczywistością polityczną i społeczno-kulturową. v Do drugiej grupy problemów, jakie stanęły przed powojenną etnografią polską, można zaliczyć badania autochtonicznej tradycji kulturowej. Włączenie autochtonicznych grup ludności w polski organizm narodowy dało etnografom możność swobodnego i bezpośredniego zajęcia się badaniem tego, "czego nie starła nawałnica" - jak to obrazowo określiła prof. Stelmachowska. Chodzi o badanie kultury ludowej milionowej grupy Opolan, szeregu autochtonicznych wsi lubuskich, dalej w Złotowskiem, Bytowskiem oraz na terenach Warmii i Mazur. Niejako z miejsca Instytut Zachodni w Poznaniu przeprowadził swoistą akcję historyczno-inwentaryzacyjną przy udziale także etnografów z kilku ośrodków, co znalazło swój wyraz w monumentalnym dziele Ziemie Staropolski 12. W ślad za tym pierwszym, powierzchownym z konieczności jeszcze ujęciem stanu kultury autochtonicznej, poszły badania szczegółowe. Jak to zazwyczaj w naszej etnografii, nie było tu jakiegoś centralnego planu (mimo właśnie ówczesnego centralizmu administracyjnego), inicjatywy badawcze wychodziły natomiast z poszczególnych ośrodków i od jednostek. Ze wszystkich ukierunkowań badawczych była to akcja najbardziej ożywiona, wciągająca nie tylko zawodowych etnografów i folklorystów, ale także liczne rzesze amatorów. Trwa ona też nieprzerwanie do dzisiaj i dała w efekcie kilka tysięcy pozycji bibliograficznych 13. Trudno oczywiście 12 W serii wydawniczej Ziemie Staropolski autochtoniczna kultura ludowa została omówiona w następujących tomach: t. IV cz. 2, Warmia i Mazury, przez H. Skurpskiego i M. PrUfferową; t. II cz. 1, Pomo1·ze Zachodnie, przez B. Stelmachowsl<:ą pod charakterystycznym tytułem Czego nie starła nawalnica; t. III, Ziemia Lubuska, przez A. KutrzE:biankę. 13 Poszczególne regiony zostały już do p2wnego okresu bibliograficznie opracowane, głównie w zakresie folkloru. Zob.: Materiały do bibliografii Mazur i Warmii za lata 1945-1958. Oprac. J. i W. ChojnClccy. "Literatura Ludowa" 1959 nr 3-4, s. 96-119; Materialy do bibliografii polskich publikacji z zakresu folkloru kaszubskiego za lata 1945-1958. Oprac. T. Brzozowska. "Literatura Ludowa" 1959 nr 1-2, s. 112-118; Materiały do bibliografii folklOl·u zachodniopomorskiego od końca XVIII w. do 1959 r. Oprac. J. Chojnacka, W. Chojnacki. "Literatura Ludowa" 1960 nr 4-5, s. 69-82; Materiały do bibliografii folkloru Ziemi Lubuskiej za lata 19451960. Oprac. D. Świrko i W. Jankowerny. "Literatura Ludowa" 1960 nr 6 s. 55-64; Materiały do bibliografii polskich publikacji z zalo·esu folkloru śląskiego za lata 1945-1958. Zestawił J. Sadownik. "Literatura Ludowa" 1958 nr 2-3, s. 98-123. Należy oczekiwać dalszych opracowań w tym zakresie. �Etnografia polska a Ziemie Zachodnie 23 zajmować się tutaj bardziej szczegółowo tym szczególnym dorobkiem. Ogólnie mówiąc, da się on ugrupować w kilka działów. Syntetyczny charakter mają etnograficzne monografie regionów i miejscowości. Można tu przykładowo wymienić takie pozycje, jak: Stare i nowe Siolkowice, pod red. M. Gładysza; Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, w której ujęto również kulturę autochtonicznych wsi lubuskich; Kaszubi bytowscy R. Kukiera i inne. Dojrzewa do opracowania syntetyczna monografia tradycyjnej kultury ludowej Warmiaków i Mazurów przygotowywana w Ośrodku Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie 14. Ten typ opracowań jest jednak stosunkowo nieliczny, przeważają natomiast znacznie opracowania przedmiotowe i problemowe. Jest ich mnóstwo i dotyczą w większości ujęć wybranych zagadnień tradycyjnej kultury ludowej: budownictwa, kultury rolniczej, kostiumologii ludowej (tu cenna akcja wydawnicza PTL - Atlas polskich strojów ludowych, w tym także wszystkich grup autochtonicznych), środków transportowych (np. szkutnictwa zachodniopomorskiego), dalej sztuki ludowej, zwyczajów i obrzędów, wierzeń, wiedzy ludowej itd. Vi Szczególnym wzięciem badawczym - nie bez wpływu na możliwość praktycznego wykorzystania - cieszy się autochtoniczny folklor, zwłaszcza muzyczny, badany kiedyś systematycznie przez Państwowy Instytut Sztuki oraz Polskie Radio. Plon zbieracki idzie w wiele tysięcy pieśni i melodii. Wolno natomiast postępuje jego opracowanie i publikowanie. Na uwagę zasługuje fakt, że te właśnie opracowania przedmiotowe i problemowe poszczególnych stron i zagadnień autochtonicznej kultury ludowej nie tylko wypełniły i wypełniają dotkliwe luki w dotychczasowej znajomości tej kultury - tak często przecież celowo pomijanej i przemilczanej w badaniach niemieckich - ale także dały okazję wielu badaczom do skonfrontowania stanowiska polskiej etnografii w stosunku do tendencyjnych często twierdzeń etnografów niemieckich. Ujawniło się to m. in. w swoistej erupcji badawczej z okazji wspomnianej Międzynarodowej Sesji Pomorzoznawczej w Szczecinie w r. 1960. W publikacjach z tą Sesją związanych prześwietlono krytycznie - jak wspomnieliśmy - całą niemal odnośną literaturę niemiecką. Podobnie jest w wielu późniejszych opracowaniach typu problemowego. Badania kultury autochtonicznej pogłębiły w sposób zasadniczy dodo zanotowania są dwie zbiorowe pozycje: Ludność rodzima na Folklor. Pod red. W. Saulera. "Zeszyty Lubuskie" nr 10, Zielona Góra 1970; Wieś dolnośląska, pod red. A. Nasza. "Prace i Materiały Etnograficzne" t. XX, Wrocław 1970. 15 Przykładowymi mogą być tu prace A. Szyfer: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazmów i Warmiaków. Olsztyn 1968; Tmdycyjna ast1'onomia i meteorologia ludowa na Mazurach, Warmii i Kurpiach. Olsztyn 1969. H Ziemi Ostatnio Lubuskiej. �24 JÓZEF BURSZTA tychczasową wiedzę oraz wniosły wiele nowych ujęć poznawczych i korzyści naukowych, zwłaszcza w zestawieniu z badaniami całego polskiego obszaru etnicznego, stanowiącego teraz jeden już niepodzielony, zwarty obszar kulturowy. Wskazały one m. in. na charakterystyczną zachowawczość tradycyjnej kultury autochtonicznej, która wykształciła się w historycznych warunkach koniecznego izolowania się w otoczeniu niemieckim jako swoista metoda samoobrony narodowej. I to była wielka historyczna rola kulturowej tradycji 'autochtonicznej, która też dzięki temu przechowała dla nauki wiele "starego złota" etnograficznego, niekiedy jednak z charakterystycznymi naleciałościami niemieckimi. VI Zasiedlenie Ziem Odzyskanych kilku milionową masą osadników pochodzących z wszystkich grup regionalnych oraz z repatriantów i reemigrantów wywołało szereg społeczno-kulturowych zjawisk, które złożyły się na następną, obszerną grupę problemów badawczych. Można tu znów wydzielić dwa kierunki zainteresowań badawczych, opartych o różne założenia teoretyczno-metodologiczne. Pierwsze z tych ukierunkowań polegało w gruncie rzeczy na dokurnentgcji tradycyjnych dóbr kulturowych wniesionych z sobą przez poszczególne regionalne grupy osadników w nowe środowisko Ziem Zachodnich i Północnych. Faktem jest bowiem, że grupy te wniosły i musiały wnieść z sobą swą regionalną kulturę, a przynajmniej pewne jej przejawy wtedy, gdy całość nie nadawała się do przeniesienia (np. wytwory kultury materialnej, jak budynki, urządzenia, narzędzia). W każdym razie ta wniesiona kultura była pełna w zakresie umiejętności, zachowań społecznych (zwyczaje, obrzędy) i treści umysłowych. Otóż rejestracja tych transferowanych elementów kulturowych stanowi wielostronny interes naukowy. Z jednej strony może być doskonałym źródłem do odtworzenia kształtów kulturowych tych regionów, skąd pochodzili osadnicy. Główna stąd uwaga skupiła się na grupach repatrianckich, a zwłaszcza reemigranckich: z Rumunii, Jugosławii, Francji i in. Grupy te bowiem, stanowiące przez pewien czas wyspy kulturowe w otoczeniu obcym, zachowały zazwyczaj szereg archaicznych elementów kulturowych z dawnego swego miejsca pochodzenia oraz nabyły z otoczenia sporo elementów obcych. Sama więc ich rejestracja stanowi wyjątkowo interesujący materiał do zgoła szerszych dociekań. Dobrze wi~c, że sporo badań i publikacji zostało takim grupom poświęconych. Szczególne osiągnięcia ma tu ośrodek wrocławski 16. 16 cław M. in. zastal temu poświęcony caly 1. tom "Zeszytów Etnograficznych", Wro1963 ("Roczniki Etnografii Śląskiej" t. II z. 2); należą tu też liczne opraco- �Etnografia polska a Ziemie Zachodnie 25 Z drugiej znów strony badania wniesionych w nowe środowisko elementów różnych kultur regionalnych, składających się - przynajmniej przez pewien okres czasu - na nową i specyficzną konfigurację kultur lokalnych Ziemi Zachodnich - rzuca światło zarówno na same procesy osadnicze, jak i na nowy obraz kultury tradycyjnej tych ziem. Całość tego nowego obrazu została uchwycona w jedynej jak dotąd ogólnopolskiej akcji badawczo-publikacyjnej, jaką jest Polski Atlas Etnograficzny. Analogię mamy jeszcze w badaniach sztuki ludowej. Nie powstał tu jednak odpowiedni atlas, choć ukazało się bardzo wiele cennych opracowań monograficznych. Badania elementów wniesionych rzadko dotyczą tylko ich rejestracji. W opracowaniach monograficznych podkreśla się zazwyczaj także funkcję i los tych elementów kulturowych w nowym środowisku: jak one się adaptują, jak zmieniają i wreszcie, jak i kiedy zanikają na rzecz elementów kul tury powszechnej 17. Można tu ogólnie zauważyć, że opracowania tego kierunku badawczego (a jest ich sporo), jako nastawione na szczegółową dokumentację elementów kultur lokalnych, stanowią jeden z dwu równouprawnionych sposobów analizy kultury, w tym kierunku opartej o przyjęte (implicite lub explicite) atomizujące spojrzenie na kulturę. Dorobek tego ukierunkowania badawczego jest duży i trudno tu bliżej się nim zająć. Składa się on w sumie na pełny niemal obraz nowopowstałej sytuacji kulturowej na omawianych ziemiach. Szczególną zasiugę w systematycznej rejestracji, obok specjalistycznych ośrodków (jak np. Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Instytut Sląski, Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego, katedry uniwersyteckie), mają działy etnograficzne muzeów regionalnych. VII Drugie ukierunkowanie w badaniach powojennej rzeczywistości społeczno-kulturowej bierze za przedmiot obserwacji nie tyle masowe wytwory kulturowe, ich dokumentację i opis, ile sam płynny proces zjawisk społeczno-kulturowych. Zwraca więc uwagę nie na same elementy kulturowe jako takie, na ewentualną zmianę ich formy i funkcji, lecz głównie na sam związek między jednymi a drugimi zjawiskami, na zmienny wania J. Pawłowskiej, a zwłaszcza Dolnoślqska wieś Pracze w powiecie milickim, część I, Wrocław 1966,część II, Wrocław 1968. . 17 Zob. np.: R. Kukier, Integmcja kuUurowa mieszkańców wschodniej części ziem województwa koszalińskiego. "Przegląd Zachodnio-Pomorski" nr 5: 1965 s. 71-75. �26 JOZEF BURSZTA ich stosunek zarówno między sobą jak i całością kultury środowiska, przy czym tradycyjne elementy kulturowe - stosownie do ich rzeczywistego znaczenia - zajmują tylko, zmienną zresztą, część pola obserwacji. Polem tym zaś jest wspomniana całość społeczno-kulturowa konkretnej społeczności. U podłoża tego ukierunkowania leży więc inne, a mianowicie całościowe, holistyczne spojrzenie na kulturę. To ukierunkowanie badawcze jest zatem spokrewnione ze spojrzeniem socjologicznym 18. W procesach zachodzących w obrębie społeczności lokalnych powstałych zarówno w związku z zasiedleniem ich przedstawicielami różnych grup lokalnych, jak i w wyniku oddziaływania szeregu różnych czynników - pod uwagę bierze się szczególnie procesy wiodące w przeobrażeniach kulturowych. Niektóre z nich miały nawet swoiste następstwo czasowe. Tak więc do chronologicznie pierwszych należy proces akomodacji czy adaptacji społeczno-kulturowej, a więc zjawisko dostosowywania się osadników do warunków techniczno-cywilizacyjnych nowego środowiska oraz nawzajem do siebie w indywidualnych i społeczno-kulturowych manifestacjach i wzorach kulturowych. Cechą tego procesu jest, a raczej było, wzajemne wartościowanie, zmieniające się jego kryteria, eliminowanie tych przejawów kulturowych, które podległy wartościowaniu negatywnemu oraz przejmowanie elementów ocenianych wybitnie dodatnio. Równolegle trwał proces swoistej społeczno-kulturowej neutralizacji w obrębie społeczności lokalnych poprzez przejmowanie i manifestowanie elementów cywilizacji urbanistycznej (miejskich strojów, urządzeil wnętrz, języka, modelu zachowania się itp.). Prowadziło to oczywiście do szybkiego zaniku większości tradycyjnych elementów kultur regionalnych jako właśnie podstawy klasyfikacji przynależności regionalnych, a sprzecznych z tendencjami neutralizacji. To wszystko składało się na następną kategorię zjawisk, mianowicie na proces społeczno-kulturowej integracji jako najważniejszego i typowego na Ziemiach Zachodnich. Zarysowane wyżej procesy mają charakter ogólny, tzn. przejawiają się w sposób zbliżony i w tY\1nsamym kierunku na całych omawianych ziemiach, jako zresztą przejaw ogólnych tendencji współczesnego życia. J. Burszta, Reseaj'clL in Cultu1"al AnthTOpology in Western and North-Western Some Aspects of Methodology. W: Poland at the 8th International Congress of Anth'ropological and Ethnological Sciences. Ossolineum 1968, s. 51-61; Tenże, 18 Poland. T1"aditionelle turellen Volkskunde Umwandlung und in den Gegenwartsforschung Dorfern der dargestellt polnischen am Beispiel Westgebiete. W: der kulProbleme Methoden volkskundlicher Gegenwartsforschung, wyd. W. Jacobeit i P. Nedo, Berlin 1969, s. 93-103. ""7 Literatura o charakterze socjologicznym i socjologiczno-etnograficznym do r. 1966 została bibliograficznie ujęta przez A. Kwileckiego w pracy Przemiany społeczne na Ziemiach Zachodnich, pod red. W. Markiewicza i P. Rybickiego. Poznań 1967, s. 335-432. und �Etnograf'ia polska a Z'iem'ie Zachodn'ie 27 Ale poszczególne regiony Ziem Zachodnich i Północnych, a nawet konkretne społeczności lokalne, mają tu swoją specyfikę, w zależności od złożenia konkretnych czynników. Tak więc np. inaczej przebiegają te procesy integracyjne i inną mają postać we wsiach czy regionach o pewnym procencie ludności autochtonicznej, czy też tam, gdzie zdecydowanie przeważa jakaś jedna grupa osadnicza. Badania tych procesów mają już dość poważną literaturę, wychodzącą głównie z ośrodków: wrocławskiego, opolskiego, poznańsko-zielonogórskiego, toruńskiego, a ostatnio także olsztyńskiego. Na jedno jeszcze zjawisko i problem badawczy należy na koniec zwrócić uwagę. Jest nim mianowicie fakt pełnej integracji Ziem Zachodnich z Macierzą, stąd nazywanie ich Ziemiami Zachodnimi (przez duże litery) ma już tylko charakter określeń geograficznych. Nie oznacza to jednak stapiania się ich z resztą ziem w jakąś bezkształtną jednolitość. Procesowi ujednolicania towarzyszy dialektycznie przeciwstawne zjawisko różnicowania się regionalnego. Dzieje się to jednak już na innych drogach i zasadach. Można określić je jako zjawisko współczesnego regionalizmu czy neoregionalizmu. Każdy region, pokrywający się już w zasadzie z terenem województwa, ma swoje centrum administracyjno-gospodarcze i społeczno-kulturalne, które z tej racji stanowi ośrodek więzi regionalnej. Spośród wielu złożonych wyznaczników neoregionalizmu interesować nas tu mogą tylko ściśle kulturowe. Są one trudno dostrzegalne i wymierne. Składa się bowiem na nie jakieś charakterystyczne połączenie różnorodnych tradycji kulturowych i wywodzących się po części z nich inicjatyw społeczno-kulturalnych. Ujawniają się one w wielu przejawach życia regionalnego: w tworzeniu i działalności lokalnych towarzystw miłośników czy przyjaciół danego regionu, w profilu lokalnej literatury pięknej, popularnej i naukowej, w opiece nad twórczością ludową i ludowymi zabytkami, czy wreszcie w wydobywaniu ze skarbów folkloru regionalnego najlepszych i najbardziej reprezentatywnych jego wartości, by je wtórnie wcielać w życie, przynajmniej w to świąteczne. Zadziwia wręcz, jak ten współczesny ruch regionalistyczny zapuścił głęboko korzenie na ziemiach nad Odrą, Nysą i Bałtykiem i jak stał się żywotną i nieodłączną cząstką życia społeczeństwa. Ma on swoje lokalne cechy w każdym województwie, ma je też i piękna Ziemia Lubuska, która właśnie nas gości. Ruch ten ma swoich kronikarzy, ale sprawy roli i przejawów tradycji kulturowej w aktywizacji współczesnego życia społeczno-kulturalnego i w tworzeniu jego nowoczesnych form i treści powinny być domeną zainteresowań przede wszystkim właśnie etnografii. �28 JOZEF BURSZTA JOZEF BURSZTA POLISH ETHNOGRAPHY AND THE WESTERN TERRITORIES (S umma ry) Polish ethnography has long been interested in the culture of the Polish population inhabiting those lands, which until their reincorporation within Polish borders 25 years ago - were a part of the German Reich. By the end of the XVIII century Polish folk songs from Masuria and Varmia were already being recorded, while the first researches into the culture of the local peasantry were conducted with a view to counteracting germanization. (Gizewiusz, Giersz, Kętrzyński and others). The situation was similar in Kashubia and Western Pomerania (Cejnowa, Prejs, Zmorski, Pobłocki, Parczewski and others), also in Silesia (Bandtkie, Lompa, Cinciała, Miarka, Malinowski). GeQfrally speaking, these were studies carried out by regional specialists. Only O. Kolberg attempted an account of the Polish ethnicum taken as a whole. In the interwar period research was hampered by the nationalistic policies of the German authorities. All interest in this field was concentrated in the Polish centres: Poznań (B. Stelmachowska), Lwów (A. Fischer, the author of synthetic studies on Kashubian culture, the Polabian Slavs and the Lusations), Toruń and Gdynia (Baltic Institute). In the post-war period investigations in these areas have been extensively developed following two basic directions: 1) the documentation of traditional autochthonic culture and a critical appreciation of the contribution of German ethnography to this field; 2) research into the socio-cultural adaptation and integration of these communities, for which purpose modern methodological techniques are applied. Bibliography relating to both currents is already very extensive. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/779e2c70b5296821e7fd1748e5cb06e9.pdf 211bdd07f937cf274f0311016bdcf19f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource etnografia polska - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1550 Title A name given to the resource Etnografia polska w 25-leciu polskiej Akademii Nauk / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.3-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 62, 1978 JÓZEF BURSZTA ETNOGRAFIA POLSKA W 25-LECIU POLSKIEJ AKADEMII NAUK * Do podstawowych wymiarów istnienia należy czas. Dziwny to wymiar. Płynie jednostajnie, miarowo, z dnia na dzień, urozmaicony jedynie powtarzalnym cyklem dorocznym, rozpoczynającym jakby i zamykającym obwód koła. Ale pewna suma odcinków czy cykli czasu uzyskuje jakby nową jakość dialektyczną, coś w rodzaju węzła na ciągnącej się w nieskończoność linii. W życiu jednostki, rodziny, społeczności owe jakości czy węzły znaczą się "świętowaniem", jak to dobrze nazwano w jednej z nowszych publikacji etnograficznych. Inny to jest wówczas wymiar spraw ludzkich, inna ich jakość. W życiu konkretnej instytucji czy całego społeczeństwa owe wymiary znaczą się przede wszystkim jako rocznice czy jubileusze. Wtedy to czyni się retrospekcje, podsumowania, oceny i wyznacza perspektywy na przyszłość. Prawie przed trzema laty, dokładnie w dniu 12 czerwca 1974 r., w tej samej oto sali odbyło się plenarne posiedzenie Wydziału I Polskiej Akademii Nauk w rocznicowej atmosferze 3D-lecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Miałem wówczas możność i zaszczyt wygłoszenia referatu na temat polskiej etnografii, osiągnięć, organizacji i perspektyw rozwojowych 1. Z żywej dyskusji po referacie, w której zabrało głos kilkunastu wybitnych przedstawicieli polskiej humanistyki, ocena naszej nauki - etnografii - wypadła pozytywnie, a ustosunkowanie do niej było nader przyjazne. Wyrazem tego ustosunkowania było wybranie komisji celem opracowania wniosku o przekształcenie dotychczasowej * Przemówienie wygłoszone na poszerzonym posiedzeniu plenarnym Komitetu Nauk Etnologicznych PAN w dniu 5 IV 1977 w ramach obchodów 25-lecia Polskiej Akademii Nauk. I Zob.: J. Burszt<l, Etnografia polska. Osiągnięcia, organizacja, perspektywy. "Kultura i Społeczeństwo" nr 3, 1974. Toi: "Lud" t. 59, 1975, s. 5-21. �4 JOZEF BURSZ TA Sekcji Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN w samodzielny Komitet 2. Uchwałą Wydziału I PAN powołano w 1975 r. do życia Komitet Nauk Etnologicznych PAN jako najwyższą reprezentację naszej nauki. Przypomnieniem tak ważnego wydarzenia weszliśmy w aktualną atmosferę, w jakiej żyje i w najbliższych tygodniach żyć będzie polski świat nauki. Jest nią jubileusz 25-1ecia działalności Polskiej Akademii Nauk. Zarówno dla całej polskiej nauki, jak i dla poszczególnych jej dyscyplin, jest to znów okazja nie tyle do "świętowania", ile retrospektywnej, aktualnej i prospektywnej refleksji. Dotyczyć więc ona może przebytej w ostatnim ćwierćwieczu drogi, określenia aktualnego miejsca, znaczenia, pozycji w strukturze nauki z jednej, a obiektywnych wymogów i potrzeb z drugiej strony, a na tym tle 'Skrystalizowania możliwości rozwojowych - wszystko w aspekcie stosunków łączących czy mających łączyć naszą naukę z formami organizacyjnymi Polskiej Akademii Nauk. Refleksja retrospektywna naszej nauki nie wymaga tutaj szerszego omówienia nie tylko z tej racji, że została ona przed kilku laty w różnych postaciach i formach i na różnych szczeblach dokonana z okazji 30-lecia PRL (omawialiśmy te sprawy także na plenarnych posiedzeniach Sekcji Etnografii KNS PAN, a potem naszego KNE), lecz głównie dlatego, że dysponujemy już obszerną publikacją oraz wydanym ostatnio I tomem Etnografii Polski, zawierającym także syntetycznie ujęte dzieje naszej nauki 3. Nawiążemy zresztą do tego w drugiej części naszego dzisiejszego posiedzenia. Wystarczy więc, jeśli z tej przeszłości przypomnimy tutaj tylko punkty znaczące, decydujące, węzłowe - takie, które zaznaczyły się jakąś dominantą w losach i formach organizacyjnych etnografii. W syntezie Etnografia Polski, Przemiany ... prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa zauważa pięć szczegółowych okresów w powojennych dziejach naszej nauki. J eś1i od nich wyjdziemy, to okaże się, że punktem zwrotnym stał się już okres drugi, lata 1948-1956. Był to rzeczywiście okres przełomowy, uwidoczniony w zakresie organizacji, ideologii, ukierunkowań prac badawczych, jak i szkolenia etnograficznego. Wszystko to zaś wy2 Zob.: J. Burszta, Sekcja cław ludowa Polski. Warszawa w - polskiej, Kraków dotychczasowych Przemiany Komitetu Nauk Socjologicznych Polskiej - praca zbiorowa pod red. M. Terleckiej, WroGdańsk 1973; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Kultura polskich pracach etnograficznych. [w:l Etnografia t. I, praca zbiorowa. Instytut Historii Kultury Etnografii Polskiej pod red. M. Frankowskiej, t. 32, WroKraków Gdańsk 1976, s. 19-57. kultury Materialnej, Biblioteka cław Warszawa - Etnografii t. 59, 1975, s. 290-29l. Akademii Nauk. "Lud" 3 Historia etnografii ludowej, �Etnografia poLska w 25-Leciu P AN nikło właśnie z pierwszego, ale zasadniczego powiązania całości spraw etnografii ze świeżo powołaną do życia Polską Akademią Nauk. Z jej ram wyszły istotne dla dalszych losów naszej nauki sugestie, inicjatywy, ukierunkowania i konkretne poczynania. Jak dobrze pamiętamy z własnych doświadczeń - co zostało też podkreślone we wszystkich dotychczasowych opracowaniach sprawozdawczych i syntetycznych dotyczących historU etnografii w PRL - nasza nauka odbudowała się po wojnie w przedwojennych formach organizacyjnych i w zróżnicowanych ukierunkowaniach metodologicznych. Każdy z ośrodków uniwersyteckich - a tam skupiła się zasadnicza działalność naukowa - reprezentował odrębną szkołę i swoje ukierunkowania badawcze. Wspólnym forum i łącznikiem między nimi było Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, działające z dużym rozmachem. Dawniej jedynie ośrodek krakowski miał udział w organizacji akademickiej w postaci Komisji Etnograficznej w Polskiej Akademii Umiejętności. Szkolenie odbywało się również według wzoru ustalonego jeszcze w 1928 r. Chyba brak jakiegokolwiek akademickiego ośrodka dyspozycyjnego sprawił, że na I Kongresie Nauki Polskiej w 1951 r. etnografia nie znalazła swego właściwego miejsca. Pierwsze powiązania o charakterze akademickim przypadły na rok 1952, kiedy to utworzono w ramach tworzącej się Akademii Nauk Podkomitet Historii Kultury Materialnej, obejmujący zakresem swej działalności także etnografię. I już pierwsza ogólnopolska Konferencja Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w grudniu 1952 r. odbyła się pod auspicjami Wydziału I PAN. Stopniowo następowały dalsze, ważne poczynania, które należy tutaj przypomnieć. W ramach Komitetu Organizacyjnego Instytutu Historii Kultury Materialnej powstała więc Komisja Etnograficzna złożona z czołowych reprezentantów etnografii. Tą drogą doszło do utworzenia w ramach powołanego w dniu 19 XI 1953 Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN Działu IV - Etnografii. Już wcześniej, bo w lipcu 1953 r., Komitet Organizacyjny IHKM przejął od Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jeden z jego planów badawczo-terenowych, mianowicie realizację Polskiego Atlasu Etnograficznego. Bo właśnie Dział Etnografii w IHKM, w ramach szeroko zakrojonych planów integracyjnych, powiązał własną działalność z placówkami uniwersyteckimi zarówno pod względem kadrowym, jak i realizacji rozpoczętych czy zaplanowanych tam badań. Toteż liczba 23 etatów, jakimi dysponował Dział IV, rozkładała się głównie między pracowników tych ośrodków. Dla większości pracowników naukowych ze wszystkich ośrodków była to niepowtarzalna już póżniej swoista unia pracy w ramach resortu i w Akademii. Trwała ona jednak tylko kilka lat, do wprowadzenia jednoetatowości. �6 JOZEF BURSZT A Chyba głównie na konto Akademii należy zapisać zasadnicze zmiany ideologiczne i teoretyczno-metodologiczne, jakie zaszły w polskiej etnografii w latach 50-tych. Podstawowe znaczenie miały w tej mierze kolejne konferencje metodologiczne, połączone z programowaniem badań naukowych. Należy tu przypomnieć Konferencję Polskiego Atlasu Etnograficznego w ramach Działu IV IHKM (6-8 VI 1955), która skupiła rzeczywiście dookoła tego, naczelnego wówczas ogólnopolskiego zadania badawczego, wysiłki wszystkich ośrodków etnograficznych. Zaliczyć tu należy także konferencję sprawozdawczo-planującą IHKM z marca 1956 r. odbytą łącznie z Centralnym Zarządem Muzeów i Ochrony Zabytków. Podstawowe zaś znaczenie metodologiczne, ideologiczne i w zakresie planowania nauki miała głośna Etnograficzna Konferencja Metodologiczna w kwietniu 1956 r., nazwana "krakowskim sejmem etnograficznym", z udziałem ok. 80 etnografów z całej Polski, przedstawicieli placówek PAN i reprezentantów pokrewnych dyscypHn - historii i socjologii. Przy starciu się różnych stanowisk i w wyniku szerokiej dyskusji rozpatrzono wówczas podstawowe sprawy etnografii, rozszerzono jej tradycyjny dotąd zakres, także o badanie przemian współczesnych i "żywej społeczności" oraz z dogłębnym poruszeniem podstaw ideologicznych i teoretyczno-metodologicznych nauki, omówiono ogólnopolskie zadania etnografii oraz uchwalono podjęcie wielu badań regionalnych, zarówno ogólnomonograficznych, jak jednotematycznych. Postulo"vano wówczas m. in. opracowanie monograficzne wszystkich bez mała regionów Polski. Są to sprawy wszystkim dobrze znane. Podkreślić wszakże należy fakt, że był to rzeczywiście poważny i zasadniczy zwrot w dziejach naszej dyscypliny, przełom, który legł u podstaw wzrastającego odtąd znaczenia etnografii w świadomości społeczeństwa polskiego. Patrząc na te wydarzenia z perspektywy minionych ponad 20 lat można orzec, że był to niepowtarzalny już potem okres takiego ożywienia umysłów, że graniczył on niemal z euforią. Wydawało się, że w realizacji tak śmiałych i obszernych zadań badawczych powstały nieograniczone wręcz możliwości. Zapewne atmosfera ta przyczyniła się w jakiejś mierze do reaktywowania studiów etnograficznych (1956/1957), choć początkowo połączonych na dwóch pierwszych latach ze studiami archeologii. Faktem pozostaje, że odtąd kształcenie młodej kadry etnografów weszło na normalne tory. Późniejsza rzeczywistość nie we wszystkim spełniła oczekiwania. Przez kilka lat realizowano program badawczy w ramach wspomnianej unii, w pracy poszczególnych osób w placówkach uniwersyteckich i w pracowniach PAN. W ramach formalnego porządkowania stosunków pracy nastąpił wyraźny rozdział obu tych prac. Doszło do swoistego �Etnografia polska w 25-leciu P AN 7 przeJsclOwego curiosum, że po utracie przez część pracowników tzw. drugiego etatu, spora liczba etnografów wykonywała nadal prace dla IHKM na zasadzie honorowej. Etaty w PAN zatrzymali bowiem głównie młodzi pracownicy nauki. Jak ocenić i jak zapisać ów fakt honorowej pracy dla instytutu PAN? Chyba jako docenianie przez etnografów istotnej roli Akademii w organizacji nauki polskiej. Dość szczególnie ukształtowały się losy etnografii w ramach IHKM. Już od początku jego istnienia pozostawiono poza jego ramami znaczną część rzeczywistości kulturowej, stanowiącej zazwyczaj całościowy przedmiot etnografii. Chodzi o sztukę ludową i folklor muzyczny, inkorporowane już wcześniej w ramy Państwowego Instytutu Sztuki (potem Instytutu Sztuki PAN) oraz o folklor ustny (tzw. literaturę ludową) włączoną w ramy Instytutu Badań Literackich PAN. Owo szczególne rozdzielenie organów żywego organizmu, jakim była czy jest tradycyjna kultura ludowa, między trzy instytuty akademickie jest chyba unikalną polską specyfiką. W obręb IHKM dostała się tzw. "czysta" etnografia, którą raczej można nazwać "chudą". Ograniczała się ona tam w pierwszych latach tylko do zakresu etnografii Polski. Dopiero w 1962 r. rozszerzono jej zakres w IHKM także na etnografię powszechną. Powstał wówczas specjalny Zakład Etnograf'ii Powszechnej z dwoma pracowniami - w Warszawie i Poznaniu. To cenne rozszerzenie zakresu odbyło się jednak z równoczesną likwidacją Działu IV IHKM i jego swoistą degradacją tylko do pozycji Zakładu. I tak pozostaje do dziś. Sporo już dotąd pisano i mówiono na temat samej nazwy Instytutu (Historii Kultury Materialnej), adekwatności tej nazwy i merytorycznych konsekwencji, jakie wynikły czy mogły wynikać z interpretacji samej nazwy. (Jak wiadomo, nazwa ta - jak i cała struktura Instytutu były naśladownictwem wzoru zagranicznego, od czego tam zresztą dawno odstąpiono.) Oczywiście, określenie "kultura materialna" nie ograniczyło, jak wiadomo, zakresu etnografii w IHKM do tego tylko działu kultury, niemniej jednak dało temu działowi priorytet. Ciężar gatunkowy losów naszej dyscypliny leży jednak gdzie indziej, mianowicie w dysproporcji między stojącymi przed tą nauką zadaniami, a szczupłością kadry naukowej. Nie sposób nie dać tu charakterystycznego zestawienia porównawczego. Gdy kadra Instytutu Historii Kultury Materialnej urosJa w ciągu lat do bez mała 300 osób, to Zakład Etnografii, rozpoczynający swoje dzieje z 23 etatami naukowymi, doszedł zaledwie do liczby 24, a więc tylko o 1 więcej niż na początku (w tym: w Warszawie 8, Krakowie 7, Wrocławiu 5 i w Poznaniu 4). Podobno ostatnio utracono 1 etat, nastąpił zatem nawrót do stanu wyjściowego. Swoiście zamrożone możliwości kadrowe etnografów w IHKM musiały się odbić na realizacji zakrojonych kiedyś tak szeroko planów ba- �8 JOZEF BURSZTA dawczych, zwłaszcza w zakresie etnografii Polski, tym bardziej, że częsc kadry poświęca się przecież głównie problemom z zakresu etnografii powszechnej. Stąd też w realizacji niektórych badań i zadań o charakterze ogólnym, dotyczącym całej etnografii, Zakład Etnografii IHKM, reprezentując przecież podstawowe funkcje akademickie, wciąga do realizacji swych zadań pracowników naukowych i innych pionów uniwersytetów i muzeów. Tak było (i jest) podczas badań nad Polskim Atlasem Etnograficznym, zbiorowej pracy Historia etnografii polskiej, czy w ostatnio wydanej i opracowywanej 2-tomowej Etnografii Polski. Przemiany kultury ludowej. W realizowaniu własnych zadań badawczych Zakład Etnografii IHKM wkroczył śmiało na arenę międzynarodową. Zainicjował i przeprowadził badania w Mongolii, w ramach współpracy z Instytutem Etnografii w Sofii otworzył możliwości udziału polskich pracowników w badaniu współczesnej kultury wsi w Bułgarii, był też współorganizatorem międzynarodowych badań kultury ludowej w Karpatach. Tą drogą spełniał i spełnia funkcję krajowej i międzynarodowej współpracy, koordynacji i integracji badań naukowych. Podkreślić też trzeba, że tylko w ramach tego Zakładu prowadzi się u nas szeroko zakrojone i efektywne badania amerykanistyczne, ostatnio także nad Polonią amerykańską. Wszyscy szczególnie doceniamy podstawowy fakt, że w ramach Instytutu HKM stworzone zostały dość szerokie możliwości publikacji prac badawczych i informacji o naukowych osiągnięciach polskiej etnografii. Obok interdyscyplinarnego "Kwartalnika Historii Kultury Materialnej" mamy już 20 pełnych roczników organu "Etnografia Polska", głównie na informowanie zagranicy nastawione są kolejne roczniki "Ethnologia Palona". Trzydzieści kilka tomów serii wydawniczej "Biblioteka Etnografii Polskiej" mówią zaś same za siebie. Są to wszystko ogromne pozytywa, jakie zostały osiągnięte w sytuacji stosunkowo nawet tak skromnej inkorporacji etnografii w ramy Polskiej Akademii Nauk. Ale związek naszej nauki z PAN to nie tylko sam Zakład Etnografii IHKM. To także opieka merytoryczna i finansowa Wydziału I Nauk Społecznych PAN nad ogólnopolskimi instytucjami etnograficznymi i placówkami regionalnymi, zarówno bezpośrednia, jak i poprzez prowincjonalne Oddziały PAN. Przykładem może być Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Utrzymuje się ono - jak wiadomo - z corocznych dotacji PAN. Dzięki tej opiece stało się możliwe wydawanie najstarszego polskiego organu etnograficznego "Lud", kilku serii wydawniczych PTL ("Prace etnograficzne", "Prace etnologiczne", "Atlas polskich strojó\v ludowych", "Archiwum etnograficzne", ostatnio niestety dość mocno ograniczone w możliwościach ich kontynuacji) oraz jedynego czasopisma folklorystycznego "Literatura Ludowa". Dla pełności obrazu uwzględnić �Etnografia polska w 25-lec!u PAN tu trzeba także wydawane w ramach Instytutu Sztuki PAN czasopismo "Polska Sztuka Ludowa", niezmiernie zasłużone w swej 3D-letniej już działalności. Tu należy także seria wydawnicza Zakładu Badania Literatury Ludowej IBL "Studia Folklorystyczne". Na szczególne zaś podkreślenie zasługuje opieka Wydziału I PAN nad unikalną serią wydawniczą PTL, jaką stały się Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Bez opieki PAN opracowywanie i wydawanie tej monumentalnej aD-tomowej serii byłoby niemożliwe. . Sumując powyższe można zasadnie stwierdzić, że 25-letni okres powiązań żywotnych spraw etnografii z najwyższym szczeblem organizacyjnym nauki, jaką stała się PAN, umożliwił i ułatwił przeobraż.enie się naszej dyscypliny w nową, wyżsżą jakość. Zbieżne współdziałanie osób, placówek, ośrodków regionalnych i centralnych z formami organizacyjnymi i kierunkami działalności P AN stało się nader sprzyjającym czynnikiem w rozwoju jakościowym naszej nauki. Nastąpiło w tym okresie rozszerzenie badań na dziedziny dotąd zaniedbywane, pogłębienie świadomości teoretyczno-metodologicznej, rozwinięcie i zacieśnienie współpracy międzynarodowej oraz współpracy z pokrewnymi naukami i realizacja opracowań syntetycznych. W zakresie poznawczym podkreślić należy efektywne wkroczenie w problematykę kultury współczesnej i w teorię kultury w ogóle. Z drugiej znów strony etnografia nawiązała ścisłe więzi z praktyką i w większej niż przedtem mierze pełni swoją doradczą rolę w życiu współczesnym, zwłaszcza w kulturze artystycznej. Przykładów można by dać tu sporo. Wszystko to sprawiło, że do przeszłości należy już ubieganie się o właściwe miejsce dla etnografii wśród nauk społecznych i o należytą jej pozycję w świadomości społeczeństwa. Chyba przekonywającym tego dowodem jest fakt, że etnografia znalazła przed kilku laty swoje miejsce w Komitecie Nauk Socjologicznych PAN jako jedna z jego Sekcji, a zwłaszcza to, że przed dwoma laty awansowała - dzięki wyraźnej życzliwości Władz - po raz pierwszy w dziejach do godności samodzielnej reprezentacji akademickiej w postaci wspomnianego Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Powiem więcej. Jestem oto upoważniony do stwierdzenia wobec plenum KNE PAN, że życzliwość władz Wydziału I PAN idzie jeszcze dalej. Sekretarz Wydz. I prof. dr Władysław Markiewicz na zapytanie, jakie mogą być dalsze losy naszej nauki w PAN i czy widzi możliwości wystąpienia o utworzenie Instytutu Etnografii względnie Etnologii PAN odrzekł, że wniosek taki byłby na miejscu, widzi możliwość jego realizacji i ze swej strony będzie go popierał. Chodziłoby wstępnie o to, by zapadła w tej mierze uchwała plenum KNE PAN. Instytut Etnologii, �10 JOZEF BURSZTA którego powstanie mogłoby się oprzeć o substancję istniejącą w ramach IHKM, byłby niezmiernie potrzebny. Mógłby on podjąć wszystkie podstawowe zadania nauk etnologicznych, umożliwić pełne planowanie naukowe, właściwą koordynację badań, dałby szersze możliwości rozwojowe młodej kadrze itd. Byłby wreszcie równorzędnym partnerem w kontaktach międzynarodowych, zwłaszcza z krajami socjalistycznymi, które tego rodzaju instytuty z dawna posiadają. Zatem jubileusz 25-lecia Polskiej Akademii Nauk zbiega się nam z możliwością uzyskania dla naszej dyscypliny dalszego skoku jakościowego i wyraźnego węzła na linii jej dziejów. Oby wszystkie te nadzieje znalazły swoje urzeczywistnienie! JÓZEF BURSZTA POLISH ETHNOGRAPHY AND THE 25th ANNIVERSARY POLISH ACADEMY OF SCIENCES (S umm OF THE ary) This paper has been presented at the broadened plenary meeting of the Committee for Ethnological Sciences, that had been organized on the occasion of 25th Anniversary of the Polish Academy of Sciences. The subject mattter covers the most significant relations between ethnography and the activities developed by the Academy. The relations date back to 1952, when the Polish Academy of Sciences was founded. At the same time, the Institute of the History of Material Culture was created and, in the framework of the Institute, in late 1953, the Division of Ethnography employing 23 workers at Warsaw, Łódź, Cracow, Poznań and Wrocław. However, Folk Art and Folklore have been included in two other Institute of the Academy. Simultaneously, the Polish Academy of Sciences was aimed to inspire a theoretical and methodological reorientation in Ethnography. For this purpose nation-wide ethnographic conferences were organized in 1952, 1955 and 1956, at which several national-scale Research Programmes were initiated and then developed by the scientific staff of the Academy and some Universities, as well as by specialists employed in Museums (Polish Ethnographic Atlas, monographs of the particular regions, detailed problems form the field of ethnography). In 1962, at the Institute of the History of Material Culture the division of non-Polish ethnography was founded (dealing with Mongolia, Balkans and Latin America). �Etnografia polska w 25-leciu p AN 11 Since recently, the Division of Ethnography at the Institute of the History of Material Culture works at large monographic problems (Ethnography of Poland, History of Polish Ethnography, etc.), publishes several periodicals, one etnographic series ("Ethnographic Library" with 32 volumes, continued), and the voluminous monumental edition of O. Kolberg's Works (with the so far 59 volumes, continued). The ever increasing number of current problems to be solved in Ethnography cals for the creation of the Institute of Ethnology at the Polish Academy of Sciences. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cc5c9928ad3904b3a05cdb5075be96d.pdf 82929c879b55b3f57a1318901a3d1a46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:813 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:747 Title A name given to the resource Etnografia rumuńska / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.63-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA ETNOGRAFIA RUMUNSKA Organizacja nauki i problematyka badań 1 Wydarzenia związane z historią narodu rumuńskiego, a zwłaszcza przeobrażenia społeczne w wyniku Wiosny Ludów, walka o niepodle­ głość i zjednoczenie kraju, nie mogły pozostać bez wpływu na rozwój życia kulturalnego i naukowego Rumunii. Z powołanym do życia w B u ­ kareszcie w 1866 r. Rumuńskim Towarzystwem Akademickim, które w 1879 r. przekształciło się w Akademię Rumuńską, wiązano nadzieje szerokich badań naukowych, problematyką swą sięgających w sprawy społeczno-gospodarcze i kulturalne kraju i obejmujących programem po­ szukiwania monograficzne różnych dziedzin kultury ludowej . Wcześ­ niej jeszcze, bo w 1861 г., zaczęło działać na terenie Transylwanii, nie wchodzącej wówczas w skład królestwa rumuńskiego, towarzystwo na­ ukowe ASTRA (Asosiata Transilváneaná pentru Literatura si Cultura Poporului Román), inicjujące akcje badawcze, wystawy rumuńskiej sztu­ ki ludowej, a nawet muzeum typu skansenowskiego . Z tego czasu po­ chodzą też kwestionariusze etnograficzne, opracowane przez słynnego filologa В. H. Hasdeu'a, twórcę etymologicznego słownika języka ru­ muńskiego (1886-1898), a bogactwo materiału etnograficznego skłoniło Akademię do wydania z początkiem X X w. (w latach 1908-1925) informacyjno-dokumentacyjnej serii: Z życia ludu rumuńskiego (Din via\a poporului román). Zainteresowania kulturą ludową wiązały się nie tylko z nurtem nau­ kowym, ale również społecznym, widzącym w chłopstwie główną siłę 2 3 1 Artykuł został napisany po pobycie w Rumunii na trzymiesięcznym stypen­ dium w 1972 r. Zob. O. B i r l e a , Academia Romana si cultura populara, „Revista de etno­ grafie si folclor" (dalej skrót: „REF"), R. 11: 1966, nr 5-6, s. 414-441. M. S o f r o n i e , Der erste Freilichtausstellung rumanischer Volkskunde (1905), „Cibinium", R. 1966, s. 521-526. 2 3 �ZOFIA 64 SZROMBA-RYSOWA postępu, w chłopstwie — podkreślmy — stanowiącym w tym kraju prze­ ważającą liczbę ludności. Toteż wiele akcji naukowych, zwłaszcza po 1 wojnie światowej, kiedy to powstała tzw. Wielka Rumunia (Romania Mare), powiększywszy swój obszar i ludność ponad dwukrotnie w po­ równaniu ze stanem sprzed konferencji pokojowej w Wersalu , miało na celu szeroko zakrojoną działalność oświatową. Zasłynęła z niej prze­ de wszystkim socjologiczna szkoła monograficzna w Bukareszcie, pod której wpływem długi czas pozostawała etnografia rumuńska. Wcze­ śniejsze jej związki wiążą się jednak z nazwiskami znanych filologów i geografów, którzy w kulturze ludowej i folklorze szukali źródeł gene­ zy i rozwoju kultury narodu rumuńskiego. I tak filolog Ovid Densusianu (1873-1939) zainicjował około 1920 r. plan wydawania tzw. Corpusu fol­ kloru rumuńskiego, mającego być rumuńskim atlasem etnograficznym i folklorystycznym, a geograf Simion Mehedinti (1869-1962), profesor uniwersytetu bukareszteńskiego, nie tylko rozpoczął regionalne badania etnograficzne, ale pozostawił po sobie pierwszy podręcznik etnografii , nauki zdolnej — według niego — wyjaśnić specyficzny charakter na­ rodu i służącej równocześnie edukacji i walce o postęp. Uczony ten, autor dzieł Terra i Ethnos, podkreślił wagę etnografii w nowo powsta­ jącym państwie rumuńskim, w którym postęp i rozwój oświaty wiąza­ ły się z badaniami etnograficznymi . Drugi z geografów Gheorghe Vilsan (1885-1935), pracujący na uniwersytecie w Kluż (Cluj), przeciw­ nik determinizmu geograficznego szkoły F. Ratzla, uznał za główny fundament badań naukowych kryterium specyfiki narodowej, widząc w tym miejscu duże znaczenie etnografii . Pierwszy też uzasadnił po­ trzebę utworzenia z niej samodzielnej dyscypliny naukowej, doprowa­ dzając do otwarcia w 1926 r. na uniwersytecie w Kluż katedry etnogra­ fii, będąc równocześnie jej pierwszym kierownikiem. Wielokrotnie 4 5 6 7 4 J. D e m e 1, Historia Rumunii, W r o c ł a w 1970, s. 8. Obszar R u m u n i i w z r ó s ł wtedy z ok. ¡140 000 do 300 000 k m , a liczba ludności z 8 do 17 m i l i o n ó w , w t y m 25% ogółu m i e s z k a ń c ó w s t a n o w i ł y mniejszości narodowe. S. M e h e d i n t i , Etnografie. Curs tinut ... in anuí 1935-1936, Bucuresti 1936, ss. 450. Faeultetea de l i t e r ę si filosofie; t e n ż e , Caracterizarea etnográfica a unui popor prin munca si uneltele sale (Charakterystyka ludu przez jego pracę i na­ rzędzia), w y d . 2, Bucuresti (1930), ss. 36; t e n ż e , Coordonate etnograf ice: civili­ zarle si cultura (Współrzędne etnografii: cywilizacja i kulturo), Bucuresti 1930, ss. 25. Zob. V. M i h á i l e s c u, Simion Mehedinti si etnografie, „ R E F " , R. 12: 1967, n r 1, s. 3-1.1. G . V i l s a n , O stimta nuoa: etnografie (Nowa nauka: etnografia), Cluj 1927, ss. 43; t e n ż e Menirea etnografiei in Romania (Rola etnografii w Rumunii), [w:] Cultura, Cluj 1924, s. 103. Zob. t e ż : L . M u r e s e n i , A . M i r o n e s c u, Etnograful G. Vilsan, „ R E F " , R. 11: 1966, nr 5-6, s. 477-487. 2 5 6 7 �65 E T N O G R A F I A RUMUNSKA wypowiadał się na temat stosunku między etnografią a geografią, histo­ rią i filologią, naukami zdolnymi zdefiniować strukturę narodu. Stwo­ rzenie wspomnianej katedry w Kluż wiązało się z ożywioną działalno­ ścią w tym mieście Etnograficznego Towarzystwa Rumuńskiego, zało­ żonego w 1923 r. Skupiało ono wielu sławnych uczonych, z których ówczesny sekretarz Towarzystwa Romulus Vuia (1887-1963) zasłynął jako jeden z najpoważniejszych etnografów, profesor uniwersytetu, kie­ rownik do 1947 r. tamtejszej katedry etnografii, autor kilku kwestiona­ riuszy i wielu prac, a po I I wojnie światowej dyrektor sekcji etnogra­ ficznej Instytutu Folklorystycznego w Bukareszcie . Nadmienić wypada, iż wykłady z etnografii przed I I wojną światową prowadził na uniwer­ sytecie w Bukareszcie wspomniany geograf S. Mehedinti, a w Jassach (łasi) uczeń R. Vuii, Ion Chelcea. 8 Okres ten scharakteryzować możemy jako próbę ustalenia miejsca etnografii i jej związków z pokrewnymi dyscyplinami naukowymi, zwła- Ryc. 1. Muzeum W s i w Bukareszcie Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 8 T. O n i s o r, Romulus Vuia, „ A n u a r u l Muzeului Etnografie al Transilvaniei", t. 3: 1962-1964 (1966), s, 269-306. N a d m i e ń m y , iż t y t u ł w y k ł a d u uniwersyteckiego prof. R. V u i i b r z m i a ł : Etnografie, etnologie, folclor. Definitia si momenuil (wyd. Cluj 1930, ss. 48). 5 — Etnografia Polska, XVIII/1 �66 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA szcza takimi, jak geografia, antropologia, filologia i historia. Świadczą 0 t y m tytuły wygłaszanych referatów, tematy wykładów uniwersytec­ kich, jak i ówczesnych artykułów, w okresie t y m etnografia rumuńska uzyskała pierwsze muzea i katedry uniwersyteckie, katedry, których niestety nie udało się reaktywować po I I wojnie światowej, czyniąc z etnografii naukę pomocniczą innych dyscyplin. Tak jak obecnie etno­ grafia związana jest z folklorem, tworząc z nim w Bukareszcie jeden Instytut Etnografii i Folkloru, tak w latach dwudziestych b.w. rozwi­ jała się wraz z geografią, jak też znalazła się później pod znacznym w p ł y w e m socjologicznej szkoły monograficznej, stworzonej i kierowanej przez długie lata przez Dimitrie Gusti'ego (1880-1955). Początek jej działalności przypada na rok 1925, w k t ó r y m to zainicjowano zespołowe badania monograficzne, mające uczynić z socjologii naukę empiryczną 1 walczącą („sociologie militans"), zdolną przekształcić kraj, liczący wtedy około 80% ludności chłopskiej. Kierowany przez D. Gustiego instytut do badań socjologicznych (założony w 1921 г.), poprzez wieloaspektowe monograficzne badania konkretnych wsi dążył do poznania poziomu ż y ­ cia i potrzeb mieszkańców wsi, celem wskazania dróg dalszego rozwoju, podniesienia oświaty, zaktywizowania kraju i wprowadzenia licznych reform. Z akcją badawczą połączona była działalność oświatowa i pra­ ktyczna, wyrosła z potrzeb konkretnego badanego środowiska, wskazu­ jąca najkorzystniejsze i najpotrzebniejsze prace społecznc-kulturame. Warto w t y m miejscu wspomnieć o jednej z podjętych akcji, określonej jako „satul-model" (wieś-model), a mającej na celu stworzenie nowo­ czesnej i zaplanowanej przez naukowców i społeczników wsi, w miejsce całkowicie zniszczonej przez pożar. Jednym z zamierzeń tej akcji było też wciągnięcie miejscowej ludności w budowę nowej w s i . 9 Założeniem szkoły D. Gustiego było prowadzenie badań wieloaspekto­ wych, skupiających przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych, mo­ gących t y m samym służyć specjalistycznymi radami mieszkańcom wsi. B y l i to najczęściej studenci ostatniego roku studiów socjologicznych, r o l ­ niczych, medycznych, geograficznych, antropologicznych itp., pracujący przez trzy miesiące w tej samej wsi. Badania prowadzone były według jednego planu, ujętego w trzy podstawowe działy: A — Środowisko, В — Zachowania, С — Kontakty, relacje, procesy. W obrębie pierwszego dzia­ łu znalazło się omówienie środowiska szeroko pojętego z punktu widze­ nia jego ram fizycznych, biologicznych, historycznych i psychicznych. Zachowania natomiast podzielono na duchowe, ekonomiczne, prawne, polityczne i administracyjne, a ostatni dział dotyczył różnych grup zbio­ rowości społecznej, kontaktów i procesów. W y n i k i tych badań, założenia s G . F о с s a, Satul — model, Bucuresti 1941, ss, 64. �E T N O G R A F I A RUMUNSKA 67 10 i metody publikowane były bądź w wydawnictwach samodzielnych , bądź w czasopismach „Sociologia románeascá" i „Arhiva pentru stiinta si reforma sociála". Wartość tych prac dla etnografii nie podlega na ogół dyskusji , a fakt odmiennego dziś kierunku rozwoju socjologii nie wpłynął na ocenę prac D. Gustiego, ostatnio wydawanych w całości przez Akade­ mię Rumuńskiej Republiki Socjalistycznej . Zasługa tej szkoły dla etno­ grafii t k w i przede wszystkim w bogatym materiale terenowym, zebranym według jednolitego planu, jak również — o czym nie można zapominać — stworzeniu w Bukareszcie największego na terenie Rumunii, a jed­ nego z ciekawszych w Europie, muzeum wsi, otwartego przez D. Gus­ tiego w 1936 r. Muzeum to według słów założyciela miało być nie tylko muzeum etnograficznym, ale również społecznym, stając się zwierciad­ łem rzeczywistości wsi rumuńskiej. Nadmieńmy, iż D. Gusti zamierzał stworzyć również muzeum przyszłości, w k t ó r y m można by wskazać drogi rozwoju wsi, nowoczesne sposoby gospodarowania, mechanizację pracy, niezbędne instytucje i t p . Po I I wojnie światowej etnografia związana jest z istniejącym od 1949 r. Instytutem Folklorystycznym, podległym początkowo Minister­ stwu Kultury, a następnie Akademii, oraz z Instytutem Historii Sztuki, w zakresie badań nad sztuką ludową, prowadzonych zresztą w ramach tegoż Instytutu do chwili obecnej . W 1963 r. sekcja etnograficzna 11 12 1 3 14 1 0 Np. D. G u s t i , N. C o r n a t z e a n u , J . C. V a s i l i u , G. M l a d e n a t z , M. V. P i e n e s co, G. B a n u , D. C. G e o r g e s c u , S. M a n u i l a , La vie rurale en Roumanie, Bucuresti 1940, ss. 297; D. G u s t i , La monographie et I'action monographique en Roumanie, Paris 1935, ss. 72; Т. H e r s e n i, Drague, un sat din fara Oltului (Fagaras), Bucuresti 1944, ss. V I I I , 158; H . H . S t a h l , Nerej un village ďune region archaiąue. Monographie sociologiąue dirigée par*.., Bucuresti 1939, t. 1, ss. X X I I I , 405; t. 2, ss. 32.2; t. 3, ss, 401; Clopotiva — un sat din Haf eg, Bucuresti 1935; Monografia unui sat cum alcatueste, spre folosul cáminului cultural de H . H . Stahl, Bucuresti 1939, wyd. 2; 60 de sate románesti cercetari de echipele studentesti, Bucuresti 1941-1943. Zob. R. V u l c a n e s c u , Dímitrie Gusti si cercetarea etnográfica (Dymitr Gusti i badania etnograficzne), „REF', R. lil: 1966, nr 5-6 s. 465-476. Ukazały się w kilku tomach (t. 1: 1968; t. 5: 1971) pod w s p ó l n y m t y t u ł e m Sociologia Miliians. W tomie 4: Scoala sociológica de la Bucureęti (Bucuresti 1971) opublikowano bibliografię w. w. szkoły (s. 158-214). N a d m i e ń m y , iż w 1965 г., w dziesiątą rocznicę śmierci D. Gustiego i w uznaniu jego zasług Akademia R u ­ muńskiej Republiki Socjalistycznej zorganizowała specjalną sesję naukową, pod­ kreślając duże osiągnięcia uczonego i jego w k ł a d we współczesną naukę rumuńską. Zob. O. B a d i n a , O. N e a m t - u , Dimitrie Gusti, Bucuresti 1968, ss. 95. Institutu! de istoria artei, Bucuresti — Calea Victoriei 196; sekcją etnogra­ ficzną kieruje dr P. Petrescu. Instytut należy do Akademii Nauk Społeczych i Po­ litycznych. 11 1 2 1 3 1 4 �68 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Instytutu Folklorystycznego w Bukareszcie utworzyła z nim jeden I n ­ stytut Etnografii i Folkloru, podległy Akademii, w ramach której — poza wspomnianym Instytutem Historii Sztuki — działał również Insty­ tut do badań południowo-wschodniej Europy . W 1970 r. nastąpiła re­ organizacja Akademii Rumuńskiej Republiki Socjalistycznej, w wyniku której Instytut Etnografii i Folkloru w Bukareszcie wszedł do Rady do Spraw Kultury i Wychowania Socjalistycznego, podległej Radzie Ministrów, zgodnie z polityką państwa, dążącego do tworzenia instytu­ tów resortowych. Sekcje etnografii i folkloru w innych miastach znala­ zły się natomiast w nowo utworzonej w 1970 r. Akademii Nauk Społecz­ nych i Politycznych , Powojenny rozwój nauki, wzmożona działalność oświatowa, muze­ alna i wydawnicza nie przyczyniły się jednak do włączenia etnografii — jako samodzielnej dyscypliny — do kierunków studiów uniwersyte­ ckich, czyniąc z niej przedmiot wykładów, bądź obowiązkowych, bądź fakultatywnych na kierunkach geografii, filologii, historii lub socjologii w Bukareszcie, Kluż, Sibiu, Jassach i Timisoarze. W Bukareszcie w In­ stytucie Sztuk Plastycznych prowadzone są nadto wykłady z teorii i historii sztuki ludowej . Brak studiów etnograficznych, niepokojący współczesnych etnografów i wywołujący szerokie dyskusje, wpływa zde­ cydowanie na kadrę naukową, która dopiero w trakcie pracy zdobywa pełniejszą wiedzę i specjalizację. Muzealnictwo etnograficzne, mające duże tradycje w Rumunii, ota­ czane jest troskliwą opieką państwa, widzącego w kulturze ludowej i folklorze ważny moment edukacji społeczeństwa . Myśl utworzenia 15 1 6 11 1S 19 1 5 Institutul studii sud-est europene, Bucuresti — strada I. С. Frimu 9. Przed kilku laty w ramach w.w. Instytutu działała sekcja etnograficzna. Institutul de etnografie si folclor, Bucuresti — strada Nikos Beloiannis 25; dyrektorem jest folklorysta prof, dr Mihai Pop, a zastępcą etnograf dr Ion Vládutiu, kierujący sekcją etnograficzną, podzieloną na dwa działy: kultury materialnej (kierownik dr R. Vuleanescu) i kultury duchowej (dr I. Vládutiu). Instytut od 1970 r. podlega: Consiliul culturii si educatiei socialiste. Na przykład sekcja etnografii i folkloru w Kluż i sekcja socjologii w K r a ­ jowej wchodzą w skład Centrum Socjologicznego Akademii Nauk Społecznych i Po­ litycznych, podległej Komitetowi Centralnemu Partii. Zob. P. H . S t á h l , Enseignement universitaire de Vethnographie en Roumanie, „Ethnologia Europaea", t. 1: 1967, nr 4, s. 302-303; R. R e i n f u s s , Szkole­ nie kadr naukowych i organizacja badań w zakresie sztuki ludowej w Rumunii, „Polska Sztuka Ludowa", R. 10: 1956, nr 2, s. 120-123. Celowi temu służy również Dom Twórczości Ludowej (Casa centrala a creatiei populare), podległy również Radzie do Spraw Kultury i Wychowania Socjali­ stycznego; oddziały jego znajdują się we wszystkich 39 jednostkach administracyj­ nych kraju, tzw. judecach. 1 6 1 7 1 8 1 9 �69 E T N O G R A F I A RUMUNSKA Rye. 2. Posiłek we wsi Calopár, jud. Dolj, reg. Oltenia Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 kolekcji etnograficznej przewija się od dawna w publikacjach rumuń­ skich (np. w dziele D. C a n t e m i r a , Descripto Moldovia, 1717), dopro­ wadzając w pierwszej połowie X I X w. do wystąpień na łamach czaso­ pisma „Museulu Nationalu", opowiadających się za koniecznością opi­ sania i zachowania przedmiotów kultury ludowej. W drugiej połowie tegoż wieku rozważa się nawet możliwość wystawienia w 1867 r. na powszechnej wystawie paryskiej obiektów obrazujących życie i pracę ludu rumuńskiego. Z końcem ubiegłego wieku znaczne miejsce w Mu­ zeum Narodowym w Bukareszcie zajmuje kolekcja strojów ludowych, a w 1907 r. rozpoczyna tu swą działalność Muzeum Etnografii i Sztuki Narodowej, przyjmując w 1951 r. nazwę Muzeum Sztuki Ludowej . Pierwsza połowa X X w. zaznacza się dążeniem do nadania profilu i charakteru muzeografii rumuńskiej. Dopiero jednak po I wojnie świa­ towej przybiera realny kształt myśl utworzenia muzeum na wolnym 20 2 0 Muzeul de arta populará, Bucuresti, Calea Victoriei 107; dyrektor dr T. B á náteanu. Zob. Т. B á n á t e a n u , Le musée d'art populaire de la Republique Popopulaire Socialiste de Roumanie, [w:] Studii si cercetari de etnografie si arta popu­ lara, Bucuresti 1965, s. 24-64. ZAK*.A.O F T 4 ^ r ' < \ F l í r iBSíftiüü Г . '.! i ; i,:;::::;:38i �70 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA powietrzu, otworzonego w 1929 r. w Kluż, a będącego oddziałem Muzeum Etnograficznego Transylwanii, działającego w tym mieście już od 1922 r. Było ono zasługą znanego etnografa R. Vuii, który znalazł gorliwych propagatorów tej idei w wielu ówczesnych uczonych (Gh. Vilsan, N. Iorga, V. Párvan, E . Racovuja). Rozbudowa muzeum nastąpiła dopiero po II wojnie światowej, kiedy to zadecydowano, iż będzie obejmować: 1 — typy domów i zagród chłopskich; 2 — warsztaty rzemieślnicze i obiekty przemysłu ludowego, zgrupowane według rodzaju surowca. Największe w Rumunii muzeum typu skansenowskiego — Muzeum Wsi w Bukareszcie — zawdzięcza swe powstanie — jak już wspom­ niano — socjologowi D. Gustiemu. Muzeum otwarto w 1936 r. w pię­ knym parku nad jeziorem Herástráu, będącym miejscem wypoczynku mieszkańców stolicy. Jednak swą zasadniczą działalność naukowo-ba­ dawczą rozwinęło dopiero po 1948 г., stając się placówką ogólnopaństwową o szerokich planach naukowo-badawczych i oświatowych. Corocznie prowadzone badania terenowe ułatwiły weryfikację zebranego materia­ łu i pozwoliły przeprowadzić nie tylko selekcję, ale poszerzyć ekspozy­ cję o wiele ciekawych i wartościowych eksponatów. Konieczne więc okazało się zdefiniowanie kryterium doboru i selekcji obiektów muze­ alnych, tak aby muzeum stało się również warsztatem naukowym. Ry­ gorystycznie więc przyjmując kryterium selekcji chronologicznej i geo­ graficznej przystąpiono w latach 1948-1963 do tworzenia ekspozycji mu­ zeum mającego być syntezą nie tylko rumuńskiego budownictwa ludo­ wego, ale zajęć, strojów, sprzętów, zwyczajów itp. całego obszaru Rumunii, kraju będącego zróżnicowanym pod względem geograficznym, gospo­ darczym, społecznym i narodowościowym. Tę różnorodność kulturową obrazują znajdujące się w muzeum 307 budynki z X V I I - X X w. zgrupo­ wane w 65 kompleksach architektonicznych z 25 500 obiektów, zajmując łączną powierzchnię 10 ha. Celem wskazania założeń Muzeum warto może — przykładowo tylko — omówić kilka zagród, reprezentujących różne regiony kraju. Jedna z nich pochodzi z Gór Zachodnich, tzw* Munti Apuseni w centrum Tran­ sylwanii, na zachód od miasta Turda. Kraina ta, wznosząca się do 1 200 m npm., zamieszkana była przez słynnych górali tzw. Mocanów. Podsta2 1 2 1 Muzeul Satului, Bucuresti — soseaua Kiseleff 28-30; dyrektor dr G. Focsa. Na temat w.w. Muzeum zob. m i n . : D. G u s t i , Muzeul satului románese, „So­ ciologia románeascá", t. ¡1: 1936, nr 5, s. 1-7; G . F o c s a , Das Museum des Dorfes in Bukarest, Bukarest 1958, ss. 207; t e n ż e , Le musée du village et le probléme des musées ethnographiques en pleín air, [w:] Etudes d'ethnographie et de folclore au VII-e Congres International des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques (1964), s. ¡143-154; t e n ż e , Muzeul satului, astazi, „Revista Muzeelor", R. 1: 1964, nr 3, s. 220-225. �E T N O G R A F I A RUMUNSKA 71 w ą ich utrzymania było pasterstwo, obróbka drewna i związane z nią rzemiosła, o czym informują liczne eksponaty, a dom, mieszkalny z 1815 r. wskazuje na przystosowanie jego formy do tamtejszych warunków kli­ matycznych. Świadczy o tym przede wszystkim stromy dach, stanowią­ cy /i wysokości domu, ułatwiający zsuwanie się długo utrzymującego się w tych stronach śniegu. Wnętrze wypełniają bogato zdobione sprzęty, przyrządy tkackie, naczynia pasterskie oraz barwne, o geometrycznych wzorach, tkaniny i stroje ludowe. Inny region, słynący z uprawy wino­ rośli i kukurydzy, reprezentuje zagroda z Goicea Mica, wsi leżącej w są­ siedztwie słynnych winnic i dojrzewalni win w Segarcea, w historycz­ nej krainie Oltenii. W Muzeum Wsi znalazł się dom mieszkalny z końca X I X w., wkraczający na miejsce spotykanych wówczas jeszcze dość czę­ sto na tych terenach ziemianek, których dwa przykłady znajdują się również w Muzeum. Dom jest zbudowany z gliny i wypalanych cegieł. Interesująca jest kuchnia z otwartym ogniskiem — powszechnym do dziś w tych stronach — i dużym okapem, odprowadzającym dym do komina. Zgromadzono tu liczne naczynia i sprzęty kuchenne, jak np. gliniany klosz do pieczenia chleba, miedziane kotły, okrągły niski stół do spoży­ wania posiłków itp., które to przedmioty są obecnie używane na wsi rumuńskiej (zob. fotografie wykonane w 1972 r. we wsi Calopár, judet Dolj, region Oltenia). Warto zwrócić uwagę na wspomniane wyżej zie­ mianki ze wsi Castranova i Drághiceni, w północnej Oltenii, będące niegdyś schronieniem chłopów pańszczyźnianych. Ta archaiczna forma budownictwa zachowała się na skutek specyficznych na tych terenach stosunków gospodarczo-społecznych i geograficznych. Zbudowane z gliny i drewna, z dwuspadowym słomianym dachem, składały się z 2-6 po­ mieszczeń, przeznaczonych na kuchnię, komorę, warsztat tkacki itp., gro­ madząc niezwykle interesujące przedmioty codziennego użytku. 3 Omawiane Muzeum Wsi, dążąc do ukazania zróżnicowania kulturo­ wego Rumunii, włączyło do swej ekspozycji również budownictwo mniej­ szości narodowych. Przykładem mogą być tzw. Lipowianie, rosyjscy wyznawcy sekty religijnej Nikona (zwani starowiercami), którzy uciekli z centralnej Rosji przed prześladowaniami religijnymi, po nieudanym powstaniu w 1707 r. Schronili się oni na opanowany przez Turków teren Dobrudży, zajmując bagniste i porosłe trzciną ziemie delty Dunaju. T u ­ taj też, z dala od ludzi, zachowali swój język, strój i zwyczaje. W Mu­ zeum znajduje się zagroda z 1898 r. z rybackiej wsi Jurilovea (jud. T u lcea), zbudowana z dostępnych tam materiałów: kamienia, gliny, słomy i trzciny oraz zdobnictwem, a ściślej malowidłami (drzwi, okien, pieca), charakterystycznymi dla sztuki rosyjskiej. Zajęcia ludności obrazują l i ­ cznie zebrane sprzęty rybackie, sieci, ości oraz budynek na palach (tzw. cherhana), służący do sprawiania i przyrządzania ryb. Nie jest to jedyny �72 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Rye. 3. Gliniany klosz (tzw. tast) do pieczenia chleba; w i e ś Calopar, reg. Oltenia jud. Doij, Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 zresztą w Muzeum Wsi w Bukareszcie obiekt związany z profesjonalnymi zajęciami ludności wsi. Są nimi również licznie występujące w Rumunii wiatraki, młyny, olejarnie itp. Urządzeniom przemysłu ludowego poświęcone jest zresztą odrębne muzeum, tzw. Muzeum Technik Ludowych w Dumbrawie Sibiului, bę­ dące oddziałem Muzeum Brukenthal w Sibiu. Zajmuje ono 40 ha ekspo­ zycji, rozmieszczonej na 100 ha naturalnego parku, stwarzając doskonałe warunki do zaplanowanej rozbudowy. To właśnie zadecydowało o wy­ borze okolic Sibiu na wspomniane muzeum, choć nie bez znaczenia były walory turystyczne, usytuowanie miasta w centrum kraju, jak też pozy­ cja samego Muzeum Brukenthal, gromadzącego unikalne dzieła sztuki. Przeświadczenie, iż praca i narzędzia najlepiej obrazują kulturę ludu, stało się impulsem do szerokiej akcji badawczej, poprzedzającej otwar­ cie Muzeum i umożliwiającej wybór z całej Rumunii najciekawszych 2 2 2 2 Muzeul tehnicii populare, Dumbrava Sibului — kierownik dr C. Bucur; od­ dział Muzeum Brukenthal, Sibiu — Piata Republicii 3/4 — dyrektor dr C. Irimie. W 1972 r. Muzeum Technik Ludowych liczyło 60 kompleksów b u d y n k ó w (zapla­ nowane jest 130). Personel liczył 30 pracowników, w tym 5 naukowych. Muzeum posiada w ł a s n e wydawnictwo pt. „Cibinium". �73 E T N O G R A F I A RUMUNSKA 23 obiektów. Ekspozycję otwarto w 1967 г . , pracując w dalszym ciągu nad jej rozbudową. Muzeum podzielone jest na cztery działy: I. Przygo­ towanie produktów pochodzenia roślinnego i zwierzęcego w celach spo­ żywczych (zbieractwo, rybołówstwo, myślistwo, pszczelarstwo, hodowla, przetwórstwo mleczne, wyrób napojów alkoholowych, olejarstwo, młyny, wiatraki itp.); II. Obróbka surowców rzemieślniczych (warsztaty i na­ rzędzia bednarskie, garncarskie, kamieniarskie, kowalskie itp.); I I I . Ob­ róbka włókna pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz techniki zwią­ zane ze strojem (folusze, pracownie kuśnierskie, tkackie, garbarskie); IV. Transport i środki komunikacji (łodzie, promy). Warto wspomnieć o innych specjalistycznych muzeach, związanych z zajęciami ludności wiejskiej, jak na przykład muzeum uprawy wino­ rośli i pomologu (Muzeul Viticulturii si Pomiculturii) w Golesti (jud. A r ges, reg. Pitesti) , muzeum rybołówstwa (Muzeul Pescuitului) w Tulcea (Delta Dunaju) oraz muzeum pasterstwa (Muzeul Pástoritului din zona Branului) w Bran (jud. Brasov). Podział Rumunii na kilka historycznych krain, spełniających okre­ śloną i decydującą rolę w historii tego kraju, podkreślają regionalne mu­ zea Mołdawii, Transylwanii, Oltenii, Banatu itp. Najstarsze z nich, Muzeum Etnograficzne Transylwanii w Kluż , za­ łożono już w 1922 r. Współczesna, otwarta w 1972 г., nowa ekspozycja obrazuje podstawowe zajęcia ludności, sprzęty, strój, tkaniny, ceramikę, przedmioty kultowe itp. ludności zamieszkującej Transylwanię, a więc Rumunów, Węgrów i Sasów. Muzeum to posiada od 1927 r. oddział na wolnym powietrzu (Cluj-Hoia). Muzeum Etnograficzne Mołdawii w Jassach zawdzięcza swe pow­ stanie kierownikowi katedry geografii i etnografii prof. I . Chelcea, który w 1943 r. zainicjował gromadzenie eksponatów kultury ludowej z my24 25 26 2 3 Zob. С. I г i m i e, Ethnographische Untersuchungen über die Geschichte der bauerlichen Technik bei den Rumanen, „Cibinium", R. 1967/1968, s, 5-13; t e n ż e , Das Museum der bauerlichen Technik, „Cibinium", R. 1966, s. 15-2B. Zob. С. 11 i e в с u, Muzeul viticulturii si pomiculturii de la Golesti, „Re­ vista Muzeelor", R. 3: 1960, s. 289-^293. Muzeul Etnografie al Transilvaniei, Cluj — strada 30. Decembrie 21; dyr. V. Pascu. Na temat w.w. muzeum jest bogata literatura; zob. m.in.: R. V u i a , Le musée ethnographique de Transilvanie a Cluj, Paris 1928, ss. 11; T. O n i s o r, Etapele de dezvoltare a colectiilor Muzeului etnografie al Transilvaniei, „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", R. 1: 1957/1958 (druk 1958), s. 17-78; G. D á n e u s , Muzeul etnografie al Transilvaniei, „Revista Muzeelor", R. 1: 1964, nr 3, s. 243-246. Muzeul Etnografie al Moldaviei, ł a s i — Palatul Culturii, dyr. G. Bodor: zob. G. B o d o r , Muzeul etnografie al Moldaviei din Iasi, „Revista Muzeelor", R. 1: 1964, nr 3, s, 235-237. 2 4 2 5 2C �74 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA ślą o ich wartości dydaktycznej. Obecna ekspozycja etnograficzna, bę­ dąca częścią dużego kompleksu muzealnego, mieści się w dawnym pa­ łacu książęcym. Ukazuje kulturę ludową wszystkich rejonów Mołdawii ze szczególnym uwzględnieniem licznie występujących tam urządzeń przemysłu ludowego. Działy etnograficzne lub tylko sztuki ludowej posiadają wszystkie muzea regionalne, służąc -— zgodnie z polityką państwa — edukacji współczesnego społeczeństwa rumuńskiego. Stąd tak duża troska o roz­ wój muzealnictwa, jego profil i zadania, zmierzające do ukazania ge- Ryc. 4. Muzeum dr. N. M i n o v i c i w Bukareszcie Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 nezy i rozwoju kultury ludowej własnego regionu. Takie założenia po­ siadają muzea Oltenii w Krajowej, Banatu w Timisoarze, Bukowiny w Suczawie, regionu Kriszului w Oradei, a tylko nieliczne zasięgiem swym wykraczają poza granice regionu, celem ukazania szerszego tła i powiązań z kulturą całego kraju (np. dział sztuki ludowej Muzeum Brukenthal w Sibiu). Zasadniczo jednak tylko zadaniem Muzeum Sztu­ ki Ludowej w Bukareszcie jest ukazanie wybranych dziedzin sztuki lu­ dowej całego terytorium Rumunii. Służą temu monotematyczne wysta­ wy, jak na przykład tkanin, ceramiki, strojów, sprzętarstwa itp. �E T N O G R A F I A RUMUNSKA 75 Warto wspomnieć jeszcze o istniejącym w Bukareszcie muzeum sztu­ ki ludowej dr. N. Minovici , profesora medycyny, społecznika i kole­ kcjonera, który w 1936 r. przekazał państwu zbierane przez wiele lat przedmioty sztuki ludowej różnych regionów kraju. Muzeum mieści się w zabytkowej willi zbudowanej w tzw. stylu rumuńskim (zob. fotogra­ fia), będąc dokumentem epoki i przykładem ówczesnej działalności ko­ lekcjonerskiej. Patronująca muzeom Rada do Spraw Kultury i Wychowania Socja­ listycznego, z podległymi jej komitetami w 39 judecach (jednostki admi­ nistracyjne odpowiadające mniej więcej naszym województwom), pro­ paguje m.in. ideę tworzenia „izb regionalnych" i „domów pamięci", od­ grywających dużą rolę w wychowaniu i aktywizacji mieszkańców wsi i miasteczek rumuńskich . Przechodząc teraz do problematyki badań etnograficznych wypada stwierdzić, iż skupia się ona wokół zadań, uznanych obecnie za najistot­ niejsze z punktu widzenia potrzeb kraju. Nakreślają ją zwłaszcza za­ mierzenia gospodarcze państwa, pociągające za sobą przeobrażenia w sposobie życia ludności wiejskiej, jak również dążenia do wychowa­ nia społeczeństwa w oparciu o bogate tradycje kultury ludowej tego kraju. Wynikiem tego jest wspomniana wyżej szeroko zakrojona dzia­ łalność muzealna, jak też popularyzatorska akcja pracowników Insty­ tutu Etnografii i Folkloru, jeżdżących po kraju z referatami na temat kultury ludowej i folkloru . Ważniejsze zamierzenia państwowe, jak na przykład budowa obiek­ tów przemysłowych, a pociągające za sobą przesiedlenia ludności, prze­ obrażenia w strukturze zatrudnienia, w sposobie życia itp., śledzone są przez etnografów, włączających się, a niekiedy nawet inicjujących międzydyscyplinarne badania zespołowe. Tak na przykład było w wy­ padku budowy ośrodka metalurgicznego w Resita czy hydroelektrowni na Bystrzycy w Bicaz i na Dunaju w Portile de Fier. Dążeniem etno­ grafów była najczęściej rejestracja kultury ludowej, zmierzająca do opracowania atlasu badanego regionu. Podkreślić należy, iż śledzenie 27 28 2!l 2 7 Muzeul A r t a Nationala prof. N . Minovici, Bucuresti — strada dr M i n o v i c i 1; zob. M . P r z e ź d z i e c k a , Sztuka ludowa w muzeach Bukaresztu, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", R. 10: 1956, nr 2, s. 124-131. N a d m i e ń m y , iż przed utworzeniem w . w . Rady działała komisja muzealna przy P a ń s t w o w y m Komitecie K u l t u r y i S z t u k i (utworzona w 1964 г.), w ramach k t ó r e j i s t n i a ł o d d z i a ł etnograficzny; komisja z a i n i c j o w a ł a m.in. katalogowanie wszy­ stkich etnograficznych o b i e k t ó w muzealnych — zob. na ten temat a r t y k u ł T. B á n á t e a n u w „ R e v i s t a Muzeelor", R. 4: 1967, n r 2. Zob. А. I . A m z u 1 e s с u, Participarea Institului de etnografie si folclor la actiuni cultural-stiintifice organízate in judetele tarii, „ R E F " , R. 17: 1972, n r 2, s. 157-159. 2 8 2S �76 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA współczesnych przemian kulturowych w wyniku wspomnianej industria­ lizacji kraju nie było do tej pory w zasadzie udziałem etnografów. Pro­ blematykę tę spotykamy natomiast w ostatnio wydanych publikacjach socjologicznych. Warto tu wspomnieć o badaniach zaplecza rolniczego miasta, będącego ośrodkiem przemysłu aluminiowego (miasto SlatinaOlt), którego rozwój pociągnął za sobą daleko idące zmiany sąsiedniego środowiska wiejskiego . Inny przykład urbanizacji śledzono w najstar­ szym zagłębiu naftowym Ploesti, na północ od Bukaresztu, badając mia­ sto Boldest!, które nie tak dawno jeszcze było w s i ą . Podejmowana przez etnografów problematyka współczesnej kultury ludowej koncentruje się w dużej mierze na zagadnieniu przechodzenia „starego" w „nowe" — jak to się określa — i ocenie znaczenia twór­ czości ludowej we współczesnym życiu kraju. Jest to wielokrotnie pod­ kreślany w literaturze etnograficznej i folklorystycznej problem walo­ ryzacji kultury ludowej i jej wkładu do kultury ogólnorumuńskiej . Nadmieńmy, iż znaleźć też można artykuły na temat budownictwa i mie­ szkań chłopów skolektywizowanych oraz badań kultury klasy robot­ niczej . Jest to tylko jeden z problemów współczesnych zainteresowań etno­ graficznych, których bogactwo tkwi w różnorodnej i żywej kulturze ludowej tego kraju, szukając w niej najczęściej ciągłości istnienia na­ rodu rumuńskiego. Stąd etnogeneza należy do często poruszanych tema­ tów, podobnie jak historiografia etnografii. Będą to więc zarówno po­ szukiwania początków zainteresowań etnograficznych, pierwszych kwe­ stionariuszy, relacji obcych podróżników wędrujących przez księstwa rumuńskie. Wartość tych dokumentów podsunęła myśl publikowania 30 31 32 33 ,3 ° Procesul de urbanizare in R. S. Romana. Zona Slatina-Olt, praca zbiorowa pod red. M. Constantinescu i H. H. Stahla, Bucuresti 1970, ss. 389. Industralizare si urbanizare. Cercetari de psihosociologie concreta la Bóldeęti, praca zbiorowa pod red. T. Herseni, Bucuresti 1970, ss. 268. Z prac socjolo­ gicznych warto w y m i e n i ć jeszcze: O. B a d i n a , D. D u m i t r u , O. N e a m Cu, Buciuni. Un sat din Tara de Sub Munte. Cercetáre socio-economicá, Bucuresti 1970, ss. 410; O. B a d i n a , Cercetarea sociológica concreta. Tradifii romdneęti, Bucu­ resti 1966, ss. 189; H. H . S t á h l , Contributii la studiul satelor devalnase romíneęti, Bucuresti, t. 1: 1958; t. 2: 1959; t. 3: 1965; zob. też prace opublikowane w „Bibliotece Socjologicznej". Zob. I. V 1 á d u t i n, Cercetarea fenomenelor etnografice contemperare, „REF", R. 15: 1970, nr 6, s. 431-449; B. Z d e r c i u c , Uber die Wissenschaftliche Erforschung des Neuen in der Volkskunde, „Forschungen zur Volks- und Landeskunde", R. 4: 1961, s. 13-26. Np. artykuły В. Zderciuc'a, N. Ungureanu i L . Muresan w „Revista Muzee­ lor", R. 1: 1964/4; R. 2: 1965/nr specjalny; R. 5: 1968/1 oraz w „REF", R. 10: 1965, nr 1, s. 29-41. 31 3 2 3 3 �77 E T N O G R A F I A RUMUNSKA ich w odrębnej serii wydawniczej, pt. Documenta Romanize Etnographica , będącej w planach Instytutu Etnografii i Folkloru w Bukare­ szcie. Problemy badawcze, jakimi zajmują się etnografowie rumuńscy, koncentrują się najczęściej wokół wybranych dziedzin kultury ludowej, a zwłaszcza pasterstwa, budownictwa, rzemiosła i przemysłu ludowego, przy czym źródeł szuka się również w odległej przeszłości, celem wyka­ zania ciągłości historycznej i szerszych analogii . Znaczne miejsce zaj­ mują też prace z obrzędowości rodzinnej oraz sztuki ludowej . Mniej uwagi poświęcono problemom teoretycznym. Na osobne podkreślenie zasługują monografie wsi, a zwłaszcza re­ gionów, oraz monografie problemowe, będące próbą ujęć syntetycz­ nych . Wspomnieć też wypada o pracach opublikowanych w zaini­ cjowanej przez Akademię serii wydawniczej Studii de etnografie , jak też licznych artykułach z zakresu muzealnictwa, a zwłaszcza muzeów na wolnym powietrzu . u 35 36 37 3S 39 3 4 Zob. P. S i m i o n e s с u, Martiruii etnografice — putin cunoscute — ale unor calatorii straini ín tarile románe (Świadectwa etnograficzne — mniej znane — niektórych podróżników zagranicznych na ziemiach rumuńskich), „REF", R. 16: 1971, nr 4, s. 289-299; P. S i m i o n e s c u , P. G e r n o v o d e a n u , Pagini de etno­ grafie románeasca in opera memorialistica a unor calatorii straini (Strony etno­ grafii rumuńskiej w pamiętnikach kilku podróżników zagranicznych), „REF", R. 17: 1972, nr 5, s. 373-390. Są to zwłaszcza artykuły z zakresu rolnictwa; zob. np. „REF", R. 12: 1967, s. 213, 239, 245; R. 13: 1963, s. 252; R. 15: 1970, s. 143. Zob. Arta populara románeasca, Bucuresti 1969, ss. 669; M. F о с s a, Scoarte románesti din coleefia Muzeului de arta populara a R.S.R., Bucuresti 1970, ss.369; P. P e t r e s c u , Broderii pe piele in arta populará románeasca, Bucuresti 1968, ss. 39; R. V u l c á n e s c u , Mastile populare, Bucuresti 1970, ss. 346. Tara Birsei, praca zbiorowa pod red. N. Dunare, Bucuresti 1972, ss. 470: R. V u l c á n e s c u , Etnologie jurídica, Bucuresti 1970, ss. 339; t e n ż e , Coloana cerului, Bucuresti 1972, ss. 262; t e n ż e , Etnografie: stiinte culturii populare, Bucu­ resti 1966, ss. 110; H . H . S t á h l , P. H . S t á h l , Civilizaría vechilor sate romá­ nesti, Bucuresti 1968, ss. 99; I. M u s l e a , Cercetari etnografice si de folclor, Bu­ curesti 1971, ss. 335; Etnografia si folcloristica romina ín anii de dupa Eliberare, „REF", R. 9: 1964, nr 4-5, s, 321-334; R. V u l c á n e s c u , P. S i m i o n e s c u , Some special aspects of Rumanian ethnology. Phases of Development and the Con­ temporary Scene, „Rumanian Studies", t. 2: 1972, s. 195-215. Nr 1: F . B. F l o r e s c u, Opicele la romxni (Kierpce rumuńskie), Bucu­ resti 1957, ss. 170; nr 2: Arta populará din valea Jiului (Sztuka ludowa doliny rzeki Ли), Bucuresti 1963, ss. 561; nr 3: R. V u i a , Tipuri de pastorit la Romini (Typy pasterstwa w Rumunii), Bucuresti 1964, ss. 265. Zob. np. Simpozionul muzeelor etnografice in aer liber, „Revista Muzeelor", R. 3: 1966, nr 4 i 6, oraz artykuły w „Rejvista Muzeelor", R. 1: 1964, s. 68, 126, 220. „REF", R. 12: 1967, s .77; „Cibinium", R. 1967/1968, s. 521; „Fcrschungen zuř Volksund Landeskunde", t. 5: 1961, s. 101: t. 6: 1963, s. 210; t. 9: 1966, s. 59 i inne. 135 3 8 37 3 8 3 9 �78 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Największym przedsięwzięciem etnografów rumuńskich na najbliższe lata jest atlas etnograficzny, włączony do planu państwowego i będący podstawowym zadaniem Instytutu Etnografii i Folkloru w Bukareszcie . Myśl stworzenia atlasu etnograficznego łączy się już wprawdzie z naz­ wiskami takich etnografów i folklorystów, jak O. Densusianu, T. Papahaia i R. Vuia, jednak dopiero w 1965 r. przybrała realne kształty. Celem atlasu jest uchwycenie kultury ludowej w dwóch przekrojach czasowych, a mianowicie z początku X X w. (w kwestionariuszach służą do tego py­ tania o fakty kulturowe sprzed 50-60 laty) oraz w latach siedemdziesią40 Ryc. 5. Sposób noszenia na głowie (na tzw. oblaniku) przez kobiety w południowej Rumunii Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 �79 E T N O G R A F I A RUMUNSKA tych b. w. (określanych jako współczesność), pozwalających na wykrycie dynamiki przemian, możliwych do przedstawienia w większym stopniu w komentarzach, niż samych mapach atlasowych. Obejmuje on swym za­ sięgiem kulturę ludową ludności rumuńskiej, jak i wszystkich mniej­ szości narodowościowych, uwzględniając ich wzajemne wpływy i zapo­ życzenia. Z całego terytorium Rumunii o powierzchni ponad 237 000 km wybrano do badań 541 punktów, zwracając uwagę, by wieś posiadała ciągłość kulturową oraz tradycyjną i zróżnicowaną kulturę ludową. Pro­ blematykę badawczą ujęto w 22 kwestionariuszach , zamierzając prowa­ dzić poszukiwania terenowe równocześnie nad wszystkimi tematami, oddzielnie jednak w każdej prowincji historycznej, a więc Oltenii, Muntenii, Dobrudży, Mołdawii, Transylwanii i Banacie. Jako pierwszą wybra­ no Oltenię, rozpoczynając badania w 1972 r. Pracownicy Instytutu w B u ­ kareszcie podzieleni są na cztery pięcioosobowe grupy, z których każda prowadzi badania w innych wsiach, zbierając materiał według wszystkich kwestionariuszy. Ponadto każdy z pracowników odpowiedzialny jest za inny dział kultury, gromadząc do niego literaturę, a w przyszłości opra­ cowując materiał, mapy itp. W ramach tego ogólnopaństwowego przed­ sięwzięcia, jakim jest atlas etnograficzny Rumunii, przewidziana jest współpraca z muzeami regionalnymi, od których oczekuje się informacji o posiadanych przedmiotach kultury ludowej z badanych wsi, dalej — z pokrewnymi instytucjami etnograficznymi, a zwłaszcza Instytutem His­ torii Sztuki w Bukareszcie, oczekując współpracy w opracowaniu stroju ludowego. Brana jest również pod uwagę możliwość wykorzystania tere­ nowych domów kultury i twórczości ludowej, rad narodowych i miej­ scowych działaczy, których pomoc była istotna przy podejmowaniu de­ cyzji o wyborze punktów atlasowych. Rozpoczęcie badań poprzedziły bowiem liczne dyskusje, sesje naukowe i artykuły, a jeden z numerów czasopisma etnograficznego „Revista de etnografie si folclor" wyłącznie poświęcono problematyce badań atlasowych . 2 41 42 4 0 Zob. I . V 1 á d u t i u, Prinzipen und Methoden zur Verwirklichung des Volkskundeatlas von Rumdnien, odbitka z: „REF", R. 16: 1971, nr 6, ss. 74. Atlasul etnografie al Romaniei: ¡1. Wiadomości ogólne; 2. Zagroda; 3. B u ­ downictwo; 4. Rolnictwo; 5. Hodowla; 6. Uprawa winorośli; 7. Sadownictwo i ogrod­ nictwo; 8. Uprawa i obróbka roślin włókienniczych; 9. Jedwabnictwo; 10. Pszcze­ larstwo; 11. Myślistwo; 12. R y b o ł ó w s t w o ; 13. P o ż y w i e n i e ; 14. Rzemiosło; 15. Prze­ m y s ł ludowy; 16. Środki transportu; 17. Zwyczaje narodzinowe; 18. Zwyczaje weselne; 19. Zwyczaje pogrzebowe; 20. Zwyczaje związane z pracą; 21. Zwyczaje doroczne; ,22. Inne zwyczaje. „REF", R. 9: 1969, nr 6, s. 431-445; R. 15: 1970, nr 3, s. 181-496, я 248-251; R. 16: 1971, nr 3, s. 237-245; R. 11: 1966, nr 2, s. 177-179. 4 1 4 2 �80 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Wspomniane wyżej czasopismo, to najważniejsze wydawnictwo etno­ graficzne w Rumunii, organ Instytutu Etnografii i Folkloru, ukazujący się pod tym tytułem od 1964 г., będąc kontynuacją „Revisty de folclor" (w 1956 r. ukazał się rocznik I), bowiem — jak wiemy — dopiero w 1963 r. etnografia uzyskała stabilizację, tworząc z dominującym dotąd folklorem jeden Instytut. Do 1972 r. ukazało się 17 roczników, z których każdy składa się z sześciu zeszytów, obejmujących Studia, Materiały, Kronikę i Recenzję , bez wewnętrznego podziału na folklor i etnografię. Pierw­ sze roczniki czasopisma zawierały też bibliografię, która później zaczęła się ukazywać jako publikacja samodzielna. Wyłącznie etnograficznym wydawnictwem jest rocznik Muzeum Tran­ sylwanii w Kluż, ukazujący się pod tytułem ,.Anuarul Muzeului Etnogra­ fie al Transilvaniei" . Pierwszy rocznik za lata 1957 i 1958 ukazał się w 1958 г., a piąty, i jak dotychczas ostatni, w 1971 г., wydany z okazji pięćdziesiątej rocznicy istnienia wspomnianego muzeum. Treść roczników ujęta w działach: Studia, Z historii etnografii i muzealnictwa oraz Mate­ riały dotyczy różnorodnych dziedzin kultury ludowej Transylwanii, jak też zagadnień muzeografii etnograficznej. Warto zwrócić uwagę na wspomniany, jubileuszowy numer, przynoszący podsumowanie działal­ ności ośrodka etnograficznego w Kluż, ośrodka o dużych tradycjach, aktywności i osiągnięciach, widocznych chociażby po publikowanej tam bibliografii . Specjalistycznym wydawnictwem etnograficznym jest „Cibinium", będące rocznikiem Muzeum Technik Ludowych i poświęcone wyłącznie temu zagadnieniu . Ukazuje się od 1966 r. w dwóch językach — ru­ muńskim i niemieckim, przy czym jednak drugi rocznik, i jak na razie ostatni, wyszedł w 1968 r. Muzeum Brukenthal w Sibiu posiada nadto od 1956 r. własną serię wydawniczą „Studii si comunican", w której ukazało 43 u iS 46 4 3 Recenzja „Revisty de folclor", R. 1: 1956-R. 8: 1963 oraz „Revisty de etno­ grafie si folclor", R. 9: 1964-R. 10: 1965 ukazała się w „Etnografii Polskiej", t. 10: 1966, s. 533-534, i t. 11: 1967, s. 549-553 (M. Misińska). „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", t. 1: 1957/1958, Cluj 1958, ss. 333; t. 2: 1959-0.961, Cluj 1963, ss. 381; t. 3: 1962-1964, Cluj 1966, ss, 494; t. 4: 1965-1967, Cluj 1969, ss. 620; t. 5: 1968-1970, Cluj 1971. Zob. recenzję M. Misińskiej t. 1 i 2 w.w. czasopisma, „Etnografia Polska", t. 10: 1966, s, 535-53,9. T. O n i c o r , V. P a s с u, Din realizarile stiinfifice ale etnografilor Clujeni in ultimul sfert de veac (Działalność naukowa etnografów miasta Kluż w ostatniej ćwierci wieku), „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", t. 5: 1968-1970, Cluj 1971, s. 3-29. „Cibinium". Studii si materiale privind Muzeul tehnicii populare din Dumbrava Sibiului, Sibiu, R. 1: 1966; R. 2: 1967/1968. 4 4 4!> 4 6 �81 E T N O G R A F I A RUMUNSKA 47 się pięć zeszytów o problematyce etnograficznej . Własne wydawnictwo posiada również Muzeum Wsi i Muzeum Sztuki Ludowej w Bukaresz­ cie . Muzeum regionalne w Alba Iulia wydaje od 1942 r. rocznik „Apulum", poświęcony archeologii, historii i etnografii , również muzeum w Oradei posiada własną serię wydawniczą , przy czym jednak najwię­ cej materiału dostarcza ogólnorumuńskie czasopismo muzealne „Revista Muzeelor". Ukazuje się ono od 1964 r. publikując prace nie tylko zresztą z zakresu muzealnictwa . Wydawnictwa filii Akademii, Uniwersytetów i Towarzystw Nauko­ wych w Kluż, Krajowej, Sibiu czy Timosoarze mają na ogół charakter regionalny, dążąc do ukazania specyfiki kulturowej, jak też elementów wspólnych dla całego obszaru Rumunii. I tak w Krajowej ukazuje się od 1970 r. wydawnictwo Akademii, zatytułowane ,,Histórica" i poświę­ cone regionowi Oltenii, a nowo utworzone w tym mieście Centrum Nauk 4 8 49 50 51 52 4 7 „Studii si comunican." Muzeul Brukenthal — nr 2: С. I r i m i e, Pivele si viltorile din Marginimea Sibiului si de pe valea Sebesului (Folusze i urządzenia wirujące w Marginimea Sibiului i dolinie Sebesului), Sibiu 1956, ss. 98; nr 3: H. H. o f f m a n n , Din istoria si tehnica artei ceramice susesti din sudul Transilvaniei (Studia z historii i techniki saskiej ceramiki w południowej Transylwanii), Sibiu 1956, ss. 48; nr 6: N. D u n á r e , Specificul etnografie al Cimpiei Ardealului (Etnograficzna specyfika równiny Ardealului), Sibiu 1956, ss. 17, ilustracje; nr 8: C. I r i m i e , H . H o f f m a n n , Cerámica din Sasciori (Ceramika z Sasciori), Sibiu 1958, ss. 62; nr 9: P. S t á h l , Planuríle caselor rominesti faranesti (Plany rumuń­ skich domów chłopskich), Sibiu 1958, ss. 91. „Muzeul Satului. Studii si cercetári" posiada następujące działy: Studia, M a ­ teriały etnograficzne, Problemy muzeografii. Noty — recenzje; streszczenia w j . ro­ syjskim, francuskim, angielskim i niemieckim. Muzeum wydaje również monogra­ fie obiektów muzealnych. „Studii si cercetári de etnografie si arta populará", t. 1: 1965. „Apulum". Acta Musei Apulensis. Arheologie — istorie — etnografie, Alba Iulia — R. 1: 193'9-1942-R. 10: 1972. Układ czasopisma: Studia, Komunikaty, K r o ­ nika m u z e ó w regionalnych. Muzeul Tarii Crisurilor Oradea, nr 4: T. M o z e s, Portul popular femeiesc din bazinul Crisului Rapade (Kobiecy strój ludowy w dorzeczu rzeki Keresz Szyb­ ki), Oradea 1968; nr 6: M. B o c s e , V . G i u r c a , A. M a r o s s y, Contribuya la cunoasterea medicinii populare din bazinul Crisului Negru (Przyczynek do po­ znania medycyny ludowej w dorzeczu Kereszu Czarnego), Oradea 1970, nr 10: Contributii la cunoasterea etnografiei din Tara Crisulor (Przyczynek do etnografii Zie­ mi Keresz), Oradea 1971; I . G o d e a, Monumente de arhitectura populara din Nord-Vestul Romaniei, t. 1 (Zabytki architektury ludowej z północno-wschodniej Rumunii). „Revista Muzeelor", R. 1: ¡1964-R. 10: 1971: układ czasopisma: Studia i ba­ dania, Historia muzeografii, Konserwacja, Zbiory muzealne i wystawy, Kronika, Recenzje. 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 �82 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Rye. 6. Pokaz w Kluż ludowych strojów Transylwanii Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 Społecznych i Politycznych rozpoczęło w 1972 r. druk serii „Contributui istorice". Specyficzna sytuacja narodowościowa Transylwanii pociągnęła za sobą publikację czasopisma wyłącznie w języku niemieckim. Jest nim wydawnictwo założonego w 1956 r. Towarzystwa Naukowego w Sibiu, ukazujące się od 1959 r. pod tytułem „Forschungen zur Volks- und L a n deskunde" . 53 5 3 „Forschungen zur Volks- und Landeskunde", wydawnictwo Akademii R.R.S. — oddział w Kluż, sekcja Towarzystwa Naukowego w Sibiu; R. 1: 11959-R. 14: 1971; zob. recenzja M. Mosińskiej w.w. czasopisma (R. 1961, nr 4) w „Etnografii Pol­ skiej", t. 10: 1966, s. 534-535. �83 E T N O G R A F I A RUMUNSKA Wreszcie wypada wspomnieć jeszcze o takich wydawnictwach, jak „Studii si cercetárii de istoria artei", poświęconym sztuce ludowej, „Re­ vue des études sud-est européens" czy Revue roumaine des sciences so­ ciales", w których znaleźć można ważne dla etnografa pozycje . Nad­ mieńmy, iż w planach Akademii znajduje się nowa — wspomniana już wyżej — seria wydawnicza „Documenta Romaniae Etnographica" oraz „Acta Antropológica si Etnológica Romanie", będąca wynikiem działal­ ności Komisji Antropologiczno-Etnologicznej w Bukareszcie i jej oddzia­ łów terenowych w Kluż, Jassach, Krajowej i Timisoarze . Poza wymie­ nionym towarzystwem w 1972 r. reaktywowano w Kluż Towarzystwo Etnograficzne i Folklorystyczne, którego działalność sięga roku 1923 . Na zakończenie wspomnieć trzeba o opracowywanej systematycznie bibliografii etnografii i folkloru, będącej w planach Instytutu Etnografii i Folkloru w Bukareszcie. Gromadzona jest według układu alfabetycznego i rzeczowego oraz roku wydania, dla którego też jest sukcesywnie pu­ blikowana. W 1968 r. ukazała się pełna bibliografia za lata 1800-1891 , a bieżącą bibliografię drukowały czasopisma, początkowo „Anuarul arhiviei de folclor", następnie „Revista de folclor" i wreszcie „Revista de etnografie si folclor" . Od kilku lat bibliografia ukazuje się jako od­ dzielne wydawnictwo Uniwersytetu w Timisoarze . Ułożona jest według następującego planu: 1. Podstawy dokumentacji naukowej etnografii 5i 55 56 57 58 59 5 4 Np. „Studii si cercetárii de istoria artei", t. 1: 1954, nr 1-2, s, 21, 39, 49; t. 7: 1960, nr 2, ,s. 4,1, 81, 159; „Revue roumaine des sciences sociales", t. [16: 1972, nr 4, s. 351 (С. I . G u l i a n , La sociologie de la culture), s, 393 (G. В r á t e s c u , Les limites de V empirisme dans la médecine populaire), s. 425 (D. G u s t i , Autosociologia unel vieti). Comisia de antropologie si etnologie a Academiei Republicii Socialiste R o ­ mania: przewodniczącym jest prof, dr S. Milcu (antropolog), a sekretarzem dr R. Vulcánescu (etnograf). W 1967 r. zorganizowana została w Bukareszcie sesja nauko­ w a na temat: Antropologia we współczesnej nauce; zob. Antropologia in stiinfa contemporana, Bucuresti 1968, ss. ¡136 (s, 46-54: R. V u l c á n e s c u , Dinámica culturii in antropologia actúala). Przewodniczącym jest geograf prof, dr Т. Morariu; zob. m.in. Т. O n i s o г, Romulus Vuia, „Anuarul Muzeului etnografie al Transilvaniei", t. 3: 1962-1964, Cluj 1966, s. 269-306. A. F о с h i, Bibliografia generala a etnografiei si folclorului románese, t. 1: 1800-1891, Bucuresti 1968, ss. X I I I , 739. „Anuarul arhiviei de folclor", t. 1: 1932 — t. 6: 1942 (oprać. I . Muslea); „Revi­ sta de folclor" t. 1: 1956-t. 8: 1968 (bibliografia za lata 1944 do 1960 opracowana przez I . Muslea, Т. Talos'a i A. Fochi); bibliografía za rok 1961 i 1962 opublikowana została przez A. Fochi w „Revista de etnografie si folclor". E . D a n e u s , Bibliografia etnográfica si folcloricá románeasca pe anuí 1963, extras din volumul „Folclor Literar", Timisoara, t. 1: 1967. 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 �84 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA i folkloru; 2. Historia etnografii i folkloru; 3. Etnogeneza i etnografia; 4. Plastyczna sztuka ludowa; 5. Folklor; 6. Etnografia, sztuka ludowa i folklor mniejszości narodowych w Rumunii oraz innych narodów; 7, Akcja waloryzacji etnografii, sztuki ludowej i folkloru w dobie rewolucji kulturalnej kraju. Kończąc wypada stwierdzić, iż etnograficzne kontakty polsko-rumuńskie nie należą do ożywionych, czego wynikiem jest słaba orientacja w podejmowanych pracach badawczych, publikacjach, organizacji nauki itp. Trzeba podkreślić jednak, iż czytelnik polski ma możność zapozna­ nia się z niektórymi problemami etnografii rumuńskiej (zwłaszcza pas­ terstwa i niezwykle bogatej i interesującej sztuki ludowej tego kra­ ju ) w większym stopniu, niż czytelnik rumuński z etnograficznymi pracami polskimi. Poza tym w czasopismach naszych poświęcono również miejsce omówieniu wydawnictw, a zwłaszcza etnograficznych czasopism rumuńskich . Nie trzeba dodawać, iż bardziej ożywione kontakty przy­ nieść by mogły wspólną korzyść i wyjaśnić wiele zagadnień kultury ludowej naszych krajów. 6 0 61 62 6 0 Zob. np.: B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Badania nad pasterstwem w Rumunii, „'Lud", t. 46: 1960 (druk 1961), s. 508-515; I . V l á dut, i u, Studia nad życiem pasterskim w Rumunii, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 71-84; N. D u n á r e, Powojenna działalność etnograficzna w Rumunii ze szczególnym uwzględnie­ niem badań życia pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 314-329; V . В ut u r á, Materiały do kultury pasterskiej Karpat w Transylwańskim Muzeum Etno­ graficznym w Cluj, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 335-341. T. B a n S f e a n u , Rumuńskie skrzynie ludowe, „Polska Sztuka ludowa", R. 13: 1959, nr 2, s, 123-131; N. D u n á r e , Siedmiogrodzkie kafle ludowe; tamże, R. 11: 1957, nr 4, s, 224-228; P. H. S t a h l , Słońce, księżyc i gwiazdy w ludowym zdobnictwie rumuńskim XIX w., tamże, R. 15: 1961, nr 1, s, 27-34; T. B á ň á ­ t e a n u, J . F o r m a g i u, Koszula kobieca. Ze studiów nad rumuńskim strojem ludowym, tamże, R. 20: 1966, nr 2, s. 101-112; zob. też przypis 18 i 27. Zob. „Etnografia Polska", t. 4: 1961, s. 394; t. 5: 1961, s. 104; t. 10: 1966, s. 533 i 578; t. 11: 1967, s. 549; „Lud", t. 45: 1958/1959 (druk 1960), s. 347. 6 1 6 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06cf812013b5134e24ce97f2809ea2e1.pdf bb8f1af375fc9784c64ecb401e1d7eb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:593 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:542 Title A name given to the resource Etnografia w aktualnych tendencjach rozwojowych nauk społecznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.17-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T WITOLD DYNOWSKI Y I K U Ł ETNOGRAFIA W A K T U A L N Y C H TENDENCJACH N A U K SPOŁECZNYCH * Y ROZWOJOWYCH Przyszłość n a u k , przyszłość n a u k społecznych, a w t y m a n t r o p o l o g i i i etnologii, jest już od k i l k u l a t p r z e d m i o t e m szczególnych zastanowień ze s t r o n y w i e l u w y b i t n y c h naukowców I c h w y p o w i e d z i można t r a k t o ­ wać jako z jednej s t r o n y w y r a z i n d y w i d u a l n y c h n a d z i e i i niepokojów, z d r u g i e j j a k o o b j a w zainteresowań tą sprawą ze s t r o n y i n s t y t u c j i , z któ­ r y m i w t e n l u b ininy sposób b y l i l u b są związani. Instytucją p r z e j a w i a ­ jącą szczególnie żywe zainteresowanie tą sprawą jest U N E S C O . Już X I I I Sesja (październik—listopad 1964) Generalnej k o n f e r e n c j i Unesco udzieliła S e k r e t a r i a t o w i pełnomocnictw do p r z y g o t o w a n i a p r z e ­ glądu p o d s t a w o w y c h t e n d e n c j i występujących w badaniach będących p r z e d m i o t e m n a u k o człowieku i jego k u l t u r z e . P e w n e iprace p r z y g o t o ­ w a w c z e wszczęto już w 1962 r o k u i dotyczyły one s y t u a c j i w n a u k a c h p r z y r o d n i c z y c h . Prace zasadnicze rozpoczęto w zasadzie w 1965 r o k u i i c h organizacją zajął się S e k r e t a r i a t Wydziału N a u k Społecznych. W e ­ dług o p i n i i ekspertów p i e r w s z y etap prac w i n i e n zakończyć się p u b l i ­ kacją specjalnego odczytu w r o k u 1968. Dotyczyłby o n psychologii, a n t r o ­ p o l o g i i społecznej i k u l t u r a l n e j , socjologii (łącznie z socjologią stosunków p o l i t y c z n y c h ) i n a u k ekonomicznych. W p e w n y m zakresie zawierałby również e l e m e n t y d e m o g r a f i i i językoznawstwa, a zapewne f i l o z o f i i i historii . 2 * Podstawą tego T e r m i n u etnografia artykułu była odpowiedź n a ankietę — Wydziału I używam t u w s z e r o k i m jego r o z u m i e n i u , obejmującym PAN. pojęcie etnologii, a n t r o p o l o g i i społecznej i k u l t u r a l n e j itp. 1 C. L é v i - S t r a u s s , Today's crisis in anthropology, l i s t o p a d 1961, s. 12—17; t e n ż e , Anthropology, rent Anthropology", " T h e Unesco its achievements kwiecień 1966, s. 124—128; t e n ż e , The scope Courier", and future, of "Cur­ anthropology, tamże, s. 112—124. W y k ł a d i n a u g u r a c y j n y wygłoszony w C o l l e g e de F r a n c e 5 I 1960; S. T a X, Horizons 2 of anthropology, Prace nad przygotowaniem N e w Y o r k 1965. przeglądu w z a k r e s i e n a u k : filozofii, h i s t o r i i , p r a ­ w a , s z t u k i , mają rozpocząć się w 1967 r. 2 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �18 WITOLD DYNOWSKI Do przeglądu tego przywiązuje się wielką wagę, przedstawiciele Unes­ co b o w i e m sądzą, że m i m o istniejących różnic między n a u k a m i poszcze­ gólnych państw i narodów generalny przegląd nurtujących w nich t e n ­ d e n c j i r o z w o j o w y c h może stanowić, jeżeli n i e drogowskaz, t o w każdym razie ułatwienie w dostrzeganiu i p o d e j m o w a n i u rozwiązań istotnie waż­ n y c h problemów badawczych. Miałby on również na celu ułatwienie n a ­ wiązania n o w y c h i intensyfikację już zaczętych badań międzydyscyplinarn y c h . Należy się również spodziewać, że przegląd t e n zdoła uchwycić zmieniające się s t o s u n k i między poszczególnymi d y s c y p l i n a m i i być może wpłynie na u a k t u a l n i e n i e i uściślenie istniejącej s y s t e m a t y k i nauk, w t y m nauk dotyczących człowieka i k u l t u r y . I. Z A K R E S ZAINTERESOWAŃ P O Z N A W C Z Y C H W STOSUNKU W I E D Z Y O CZŁOWIEKU I SPOŁECZEŃSTWIE DO OGÓLNEJ Spośród d y s c y p l i n zajmujących się kulturą człowieka etnografia o d ­ różnia się nie t y l e ściśle w y d z i e l o n y m zakresem zainteresowań b a d a w ­ czych, i l e raczej specyficznym p u n k t e m w i d z e n i a p r o b l e m a t y k i k u l ­ t u r y . Można b y powiedzieć, że chodzi t u o integralność spojrzenia na człowieka j a k o osobowość kulturową i na społeczność j a k o na twór k u l ­ t u r o w y . T a integralność w t r a k t o w a n i u k u l t u r y m a swoje odległe t r a ­ dycje w naszej d y s c y p l i n i e . Charakteryzowała ona zarówno e w o l u c j o n i z m , j a k i f u n k c j o n a l i z m , choć niewątpliwie p r z e d m i o t badań, przedmiot o w e j i n t e g r a c j i był nieco i n n y w ujęciu każdego iz t y c h kierunków . D z i ­ siejsza etnografia polska nie jest wyraźnie kontynuatorką któregoś określonego w i e l k i e g o k i e r u n k u myśli etnologicznej, lecz j e j rodowód sięga właściwie w s z y s t k i c h ważnych prądów myślowych dotyczących k u l t u r y człowieka. Już od zarania swego istnienia etnologia stawiała sobie d w a generalne p r o b l e m y badawcze: równość i zróżnicowanie k u l t u r , czy istnieją i j a k i e są tego p r z y c z y n y . W t o k u swego r o z w o j u myśl etnologiezna akcentowała silniej bądź jedno, bądź d r u g i e z t y c h pytań. Dzisiaj w d y s c y p l i n i e naszej mówimy także o potrzebie indywidualizującego i generalizującego spojrzenia na kulturę człowieka. Indywidualizujący kąt w i d z e n i a zmierza do ustalenia s p e c y f i k i k u l t u r o w e j g r u p czy środo­ w i s k , generalizujący — do formułowania p r a w o coraz wyższym s t o p n i u uogólnienia. W t e n sposób wychodząc od p y t a n i a , co l u d z i różni i d z i e l i 3 3 N a t e n a s p e k t s p r a w y n i e dość s i l n y n a c i s k kładli h i s t o r y c y rnyśli e t n o l o g i c z ­ nej i stąd t a k częste w l i t e r a t u r z e n i e p o r o z u m i e n i a polegające n a p r z e c i w s t a w i a n i u sobie t y c h dwóch kierunków. P o r . R . L o w i e , New York radziecka, 1935, s. 121; J . L u t y ń s k i , W r o c ł a w 1957, s. 167. The history Ewolucionizm w of ethnological etnologii a theory, etnografia �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK 19 SPOŁECZNYCH między sobą, oraz ustalenia c h a r a k t e r u t y c h różnic i podobieństw docho­ d z i m y do p y t a n i a bardziej szczegółowego, a jednocześnie poprzez swój p u n k t odniesienia bardziej abstrakcyjnego, to znaczy do p y t a n i a o p r z y ­ czyny zróżnicowania. Oczekiwana odpowiedź w i n n a być sformułowana nie w kategoriach państwa czy n a r o d u , ale ludzkości. Tematycznie rzecz biorąc etnografia polska okresu powojennego z a j ­ m u j e się d w o m a w i e l k i m i g r u p a m i zagadnień: 1. Procesami przekształceń społeczeństw o t r a d y c y j n e j k u l t u r z e r o l ­ niczej, chłopskiej ( t y p u europejskiego) w nowoczesne społeczeństwa, w których wiodącym procesem społeczno-ekonomicznym jest i n d u s t r i a l i ­ zacja i urbanizacja. 2. Procesami przekształceń społeczności pozaeuropejskich o p l e m i e n ­ nej organizacji społecznej l u b różnorodnych f o r m a c h f e u d a l i z m u w spo­ łeczeństwa nowoczesne o scentralizowanej władzy państwowej i elemen­ tach i n d u s t r i a l i z a c j i ; szczególnie — procesami przekształceń Społeczności pastersko-nomadycznych w nowoczesne społeczeństwa, w których t w o r z y się zarówno r o l n i c z y , osiadły t y p k u l t u r y , j a k i zaczątki i n d u s t r i a l i z a c j i i urbanizacji. W odniesieniu do pierwszej z t y c h g r u p zagadnień zebrano już w i e ­ le materiału dokumentacyjnego na terenie p o l s k i m (monografie regio­ nów, w s i , monografie w y b r a n y c h dziedzin k u l t u r y l u d o w e j ) . Materiał zebrany stanie się podstawą syntez i posłuży do prób ustalenia p e w n y c h prawidłowości, głównie o charakterze twierdzeń h i s t o r y c z n y c h . W t e j c h w i l i podejmowane są próby syntezy materiału p o l s k i e g o . D a l s z y m etapem będzie porównanie prawidłowości p r z e m i a n na terenie P o l s k i z prawidłowościami t y c h procesów na terenie i n n y c h krajów o analo­ gicznych t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r a c h a g r a r n y c h i znajdujących się dziś w podobnych w a r u n k a c h ustrojowo-gospodarczych (europejskie k r a j e D e m o k r a c j i L u d o w y c h ) . Wyższym stopniem generalizaeji będzie porów­ nanie przebiegu t y c h procesów n a terenie europejskich krajów D e m o ­ k r a c j i L u d o w y c h z procesami zachodzącymi w pozostałych k r a j a c h środ­ k o w o - czy zachodnioeuropejskich, gdzie także następował l u b dziś jesz4 5 4 Na plan pierwszy t. 1—3, W r o c ł a w Kultura ludowa i Nowe Siołkowice, bibliografie grafie w Wielkopolsce, się tu monografie: Kurpie. publikowane ciągłe, w Puszcza i W. Zielona, Dynowskiego; t. 1—2, Poznań 1962, pod r e d . J . B u r s z t y ; S t a r e t. 1—2, W r o c ł a w wsi w Polsce, dawnictwa wybijają 1963—1966, pod r e d . A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j 1964—1966, pod r e d . M . Gładysza; por. też Mono­ „Etnografii P o l s k i e j " , t. 1—10, i K . A d a m u s , „Etnografia jak Biblioteka P o l s k i " , t. 2: 1959. P o n a d t o Etnografii Polskiej w i Prace grę wchodzą i Materiały wy­ Etno­ graficzne (wyd. P T L ) . 5 D o t a k i c h prób należy zaliczyć p r o j e k t podręcznika c o w a n y p r z e z prof, d r K . Zawistowicz-Adamską, A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a i prof. dr. J . Bursztę. etnografii Polski opra­ doc. d r J . Klimaszewską, doc. d r �20 WITOLD DYNOWSKI cze można obserwować proces zderzenia t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej — r o l n i c z e j z cywilizacją miejską — przemysłową . Każdy z t y c h etapów prac operować w i n i e n wyższym stopniem uogól­ nienia. Dotychczasowe monografie w s i czy rejonów r y g o r y s t y c z n i e u j m o ­ wały w s z y s t k i e w y z n a c z n i k i czaisowoHprzestrzenne zjawisk k u l t u r o w y c h . Próby syntezy tego materiału w s k a l i P o l s k i operują już wyższym szczeb­ l e m ogólności, z k o l e i porównanie tego procesu z analogicznymi proce­ sami w i n n y c h k r a j a c h D e m o k r a c j i L u d o w y c h prowadzić będzie do f o r ­ mułowania wniosków z jeszcze wyższym s t o p n i e m uogólnienia, a m i a ­ n o w i c i e w kategoriach t y p o l o g i c z n o - h i s t o r y c z n y c h . Wreszcie próby uję­ cia tego p r o b l e m u w s k a l i szerszej niż r a m y ustrojowo-polityczne dałyby już w y s o k i stopień uogólnienia operujący k a t e g o r i a m i pojęciowymi t e o r i i zderzenia k u l t u r czy d y n a m i k i z m i a n k u l t u r o w y c h . Z tego etapu uogól­ nienia droga p r o w a d z i już w p r o s t do sformułowania najbardziej u n i w e r ­ salnych stwierdzeń, a m i a n o w i c i e t a k i c h , które obejmowałyby różne­ go rodzaju sytuacje zderzenia k u l t u r o w e g o ( n p . s t r u k t u r y plemiennej z organizacją kolonialną, jednego p l e m i e n i a z d r u g i m , k u l t u r y chłopskiej z cywilizacją techniczną itp.) i ustanawiałyby d l a t y c h w s z y s t k i c h zjawisk wspólne prawidłowości . P r o b l e m a t y k a badań n a d przekształceniami społeczeństw o t r a d y c y j ­ nej k u l t u r z e chłopskiej w nowoczesne społeczeństwa, gdzie wiodącym procesem społeczno-gospodarczym jest i n d u s t r i a l i z a c j a i urbanizacja, s k u ­ piać się w i n n a wokół następujących k w e s t i i : 1) próby ustalenia ogólnej d e f i n i c j i i t y p o l o g i i t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej; 2) rejestr podstawo­ w y c h skutków, j a k i e niesie d l a k u l t u r y chłopskiej i m p a k t i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i : zjawiska wychodźstwa ze w s i do miast, rozwój zajęć poza­ r o l n i c z y c h ludności w i e j s k i e j , w z a j e m n e przenikanie wzorów k u l t u r o ­ w y c h między m i a s t e m a wsią; 3) próby adaptacji r o l n i c t w a do współ6 7 8 6 por. Etnografia W. Europy Dynowski, stanowi do dziś d n i a dziedzin Z dziedzinę deficytową deficytowych etnografii P o l s k i " , t. 7: 1963, s. 15—128. P e w n ą zmianę n a lepsze prace nad ujmujące a programem etnografię etnografii Europy kiej i badania 7 nadzieje budzą podjęte przedmiot summa jednocześnie n i e będący pejskich. Pewne jako Europy etnologii też b a d a n i a podjęte etnografii; „Etnografia w tej d z i e d z i n i e w ośrodku ściśle związany ethnologica w polskiej, w sugerują warszawskim, z etnografią ramach Komisji euro­ Karpac­ polsko-bułgarskie. Bibliografię s t o s u n k u etnografii p o l s k i e j do tego p r o b l e m u s t a n o w i w bibliografia Polski, w s z y s t k i c h krajów prac K. Dobrowolskiego, d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j : Trzy studia z teorii a zwłaszcza kultury jego ludowej, praca „Etnografia zasadzie na temat Polska", t. 8: 1964, s. 11—75. 8 A. Skłonny tu jestem Malewskiego ryczne ostatnie. od zgodzić i K . Topolskiego, twierdzeń ściśle się ze zdaniem że należy ogólnych. Pod wypowiedzianym ściśle odróżniać mianem m. in. przez twierdzenia prawidłowości histo­ rozumiem te �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK SPOŁECZNYCH 21 czesnych wymogów c y w i l i z a c j i technicznej, poszukiwanie nowego m o d e l u w y t w a r z a n i a rolniczego: s t r u k t u r a drobnofarmerska, wielkoobszarowe go­ spodarstwa kapitalistyczne, wielkoobszarowe gospodarstwa uspołecznione czy państwowe, s k u t k i społeczno-kulturowe t y c h procesów d l a skupień w i e j s k i c h , różnych dziedzin k u l t u r y w s i i t p . ; 4) r o l a t r a d y c y j n y c h w a r ­ tości k u l t u r y l u d o w e j w procesie t w o r z e n i a się nowego m o d e l u k u l t u r y — w s k a l i n a r o d u , państwa. K u l t u r a masowa a k u l t u r a l u d o w a . Jako podsta­ wową kategorię badawczą w wyżej w y m i e n i o n y c h procesach r o z u m i e m kulturę i zakładam, że w s z e l k i c h ustaleń s t r u k t u r a l n y c h etnologowie w i n n i dokonywać poprzez kulturę. Jest to, poza i n t e g r a c y j n y m t r a k t o ­ w a n i e m k u l t u r y i społeczeństwa, jeszcze jeden p u n k t wyróżniający e t n o ­ logię z g r u p y n a u k społecznych. W badaniach nad współczesnymi p r z e m i a n a m i k u l t u r o w y m i operuje się n a ogół w e t n o g r a f i i s w o i s t y m ujęciem h i s t o r y c z n y m . T e n h i s t o r y c z n y p u n k t w i d z e n i a w studiach nad współczesnością polega na spojrzeniu n a aktualną rzeczywistość jako na ogniwo procesu historycznego. O d t w a r z a się więc w a r u n k i historyczne, które ukształtowały dzisiejszy obraz k u l t u ­ r o w y (najczęściej w r a m a c h ostatnich trzech pokoleń, co w s y t u a c j i ziem polskich oznacza sięgnięcie do generacji pouwłaszczeniowej), dąży się do w y k r y c i a elementów starych i n o w y c h we współczesnym obrazie k u l t u ­ r o w y m oraz do ukazania zasady współwystępowania t y c h elementów (walka, k o m p r o m i s , w y p i e r a n i e , zjawiska d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j ) , wresz­ cie usiłuje się wskazać tendencje r o z w o j o w e na przyszłość, ujawnić siły najbardziej dynamiczne i c z y n n i k i w bezpośredni sposób powodujące zmianę. Coraz częściej pojawiają się ostatnio w naszej d y s c y p l i n i e głosy p o d ­ kreślające, iż historyczne p o t r a k t o w a n i e a k t u a l n e j rzeczywistości k u l t u ­ r o w e j nie m u s i oznaczać konieczności drobiazgowej r e k o n s t r u k c j i , może poprzestać na ujęciu t y p o l o g i c z n o - h i s t o r y c z n y m zjawisk k u l t u r o w y c h , może wskazywać n a historyczne u w a r u n k o w a n i a a k t u a l n y c h elementów k u l t u r o w y c h poprzez świadomie selektywną (a n i e koniecznie pełną) rekonstrukcję u p r z e d n i c h faz r o z w o j o w y c h i t p . W odniesieniu do d r u g i e j g r u p y zagadnień, t z n . do procesów prze­ kształceń społeczności pozaeuropejskich o p l e m i e n n e j organizacji społecz­ nej względnie specyficznych odmianach u s t r o j u feudalnego w społeczeń­ stwa nowoczesne o scentralizowanej władzy państwowej i elementach i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i , w t y m szczególnie w odniesieniu do spo­ łeczności pastersko-nomadycznych — zgromadzony materiał d o k u m e n t a ­ c y j n y j ^ t znacznie skromniejszy, a wiedza o t y c h procesach uboższa. E t n o g r a f o w i e polscy p o d e j m o w a l i dotychczas j e d y n i e sporadyczne s t u ­ dia przeważnie oparte n a l i t e r a t u r z e (nawet n i e zawsze na źródłach) d o t y ­ czącej p r z e m i a n społeczności afrykańskich i azjatyckich. Dopiero w ostat- �22 WITOLD DYNOWSKI n i c h latach Zakład E t n o g r a f i i Powszechnej I H K M P A N w Warszawie podjął p l a n o w e studia terenowe n a d przeobrażeniami t r a d y c y j n y c h k u l ­ t u r pastersko-nomadycznych na przykładzie M o n g o l i i , pragnąc j e następ­ n i e rozszerzyć na teren i n n y c h k u l t u r pasterskich A z j i Środkowej. P r o ­ b l e m u przeobrażeń t y c h k u l t u r nie t r a k t o w a n o do t e j p o r y łącznie z p r o ­ blematyką przeobrażeń t r a d y c y j n y c h k u l t u r a g r a r n y c h . Co więcej, w oświetlaniu i c h s t r u k t u r y , organizacji i gospodarki nie można się o d ­ nieść d o materiału porównawczego z t e r e n u E u r o p y . I t a k n p . sprawa f e u d a l i z m u pasterskiego jest wciąż o t w a r t a . T r a d y c y j n a etnografia w za­ sadzie traktowała przejście o d k u l t u r y pasterskiej k u rolniczej, a następ­ nie c y w i l i z a c j i miejsko-przemysłowej j a k o nieodzowne fazy jednego p r o ­ cesu. Współczesna d y n a m i k a p r z e m i a n w s k a l i światowej, wzrost i n t e r ­ w e n c j i c z y n n i k a państwowego poprzez p l a n o w a n i e i centralizację zarzą­ dzania, środki p o m o c y i k o n t r o l i w s k a l i międzynarodowej i t p . — wszystkie t e c z y n n i k i powodują, że w w a r u n k a c h dzisiejszej współzależ­ ności gospodarczo-społecznej, obejmującej w zasadzie cały świat, p r z e ­ kształcenie społeczności o t r a d y c y j n y c h k u l t u r a c h nomadyczno-pasterskich w nowoczesne społeczeństwa o d b y w a się wedle i n n y c h prawidło­ wości, s t a n o w i w a r i a n t , a nie fazę w g l o b a l n y m obrazie dzisiejszych przemian k u l t u r o w y c h . Badania n a d przeobrażeniami t y c h ludów pasterskich w i n n y objąć następujące g r u p y zadań: 1) próbę odtworzenia w o p a r c i u o literaturę, źródła zastane i tradycję ustną obrazu d a w n e j k u l t u r y pasterskiej (w p r z y p a d k u M o n g o l i i okres przed rewolucją); 2) studia n a d współczes­ n y m i p r z e m i a n a m i k u l t u r y pastersko-nomadycznej, w t y m w a r i a n c i e przekształceń, który zachowuje n o m a d y c z n y t r y b życia i bazę gospodar­ czą pasterską, lecz modernizuje ją poprzez próby racjonalnego z h a r m o ­ nizowania zasobów p a s t w i s k o w y c h z liczbą pogłowia zwierząt, poprzez zabiegi zootechniczne, poprzez k o l e k t y w n e władanie stadami i p a s t w i s k a ­ m i i spółdzielczą organizację pracy; 3) studia n a d przechodzeniem od nomadycznego pasterstwa do osiadłego rolniczego sposobu b y t o w a n i a (rola c z y n n i k a państwowego, r o l a pomocy w s k a l i międzynarodowej, bez­ pośrednie p r z y c z y n y sprawcze p r z e m i a n , przebieg procesu, o p o r y wobec modernizacji, e f e k t y dziś obserwowane itd.); 4) studia n a d przechodze­ n i e m od nomadycznego pasterstwa do t w o r z e n i a miast i ośrodków prze­ mysłowych, w y t w a r z a n i e się społeczności m i e j s k i c h (rola c z y n n i k a pań­ stwowego, p o l i t y k i k a d r o w e j w k r a j u , d r o g i r e k r u t a c j i k l a s y robotniczej, przebieg tego procesu, opory wobec zmian, c z y n n i k i skłaniające do osied­ lania się w ośrodkach m i e j s k i c h , e f e k t y adaptacji ludności do n o w y c h warunków); 5) badania świadomości społecznej narodów: stopień i d e n ­ t y f i k a c j i z narodem, państwem. Rola t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j w t w o r z e n i u k u l t u r y ogólnonarodowej. Podstawowe aspiracje społeczne �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK 23 SPOŁECZNYCH i k u l t u r a l n e ludności. Koncepcja i n t e g r a c j i narodowo-państwowej a zróż­ nicowanie k u l t u r o w e (regiony, g r u p y etniczne, g r u p y społeczne i t p . ) . Wiodące treści k u l t u r o w e awansujące do r o l i reprezentanta k u l t u r y ogólnonarodowej. Równolegle do wyżej przedstawionych nurtów studiów e m p i r y c z n y c h nad kulturą ludową w k r a j a c h europejskich oraz p r z e m i a n a m i społecz­ ności pozaeuropejskich o d a w n e j plemiennej l u b feudalnej s t r u k t u r z e społecznej p r o w a d z i się w e t n o g r a f i i inne jeszcze studia. C h o d z i t u m i a ­ nowicie o próby budowania t e o r i i k u l t u r y n i e t y l k o w oparciu o długo­ falowe żmudne s t u d i a terenowo-empiryczne, ale p r z y w y k o r z y s t a n i u studiów polskich etnografów i d o r o b k u teoretycznego ogólnego dąży się do objęcia wspólnym schematem t e o r e t y c z n y m i jedną aparaturą poję­ ciową zjawisk k u l t u r o w y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h zarówno d l a k u l t u r l u d o w y c h t y p u europejskiego, j a k i d l a t z w . „społeczeństw p i e r w o t n y c h " . W t e j k o n w e n c j i teoretycznej r o z p a t r u j e się n p . t a k powszechne zjawiska w k u l t u r z e l u d z k i e j , j a k rodzina, społeczność lokalna, system pokrewień­ stwa i p o w i n o w a c t w a , obrzędowość związaną z c y k l e m życia ludzkiego l u b c y k l e m d o r o c z n y m i t p . T a ogólna t e o r i a k u l t u r y czy też ściślej mó­ wiąc — te p r z y c z y n k i do t e o r i i ogólnej k u l t u r y są n i e t y l k o r e z u l t a t e m pewnego nagromadzenia w i e d z y o przedmiocie, ale stanowią O n e i n s p i ­ rację i nadają k i e r u n e k poszukiwań s t u d i o m szczegółowym zarówno w zakresie europejskich k u l t u r l u d o w y c h , j a k i ludów pozaeuropejskich o o d m i e n n y c h s t r u k t u r a c h społecznych . 9 Z f a k t u , iż etnografia jest nauką pragnącą traktować kulturę w j e j i n t e g r a l n e j całości, w y n i k a to, że j e j współpraca z i n n y m i d y s c y p l i n a ­ m i zajmującymi się człowiekiem i jego kulturą zaczyna się już od sa­ mego początku rozważań n a u k o w y c h , a nie na szczeblu k o n f r o n t a c j i w y ­ ników badawczych t y c h n a u k . Zakresowo rzecz biorąc etnografia o b e j m u j e wszystkie działy k u l t u r y l u d z k i e j , stąd też p r z y analizie odpo­ w i e d n i e j dziedziny k u l t u r y , n p . s z t u k i l u d o w e j , m u s i być włączona w rozważania ogólna teoria s z t u k i . W p r z y p a d k u studiów nad organizacją społeczną g r u p y — p r o b l e m u t a k istotnego d l a w i e l u rozważań etnogra­ f i c z n y c h — myślenie socjologiczne, t j . w kategoriach s y s t e m u społeczne­ go, będzie musiało znaleźć miejsce już w p u n k c i e wyjściowym analizy. II. S T O S O W A N I E METOD I TECHNIK BADAWCZYCH Na m e t o d y stosowane do tej p o r y w e t n o g r a f i i można spojrzeć od s t r o n y i c h związku z zasięgiem badań. Z tego p u n k t u w i d z e n i a wskazać 9 P o r . poglądy London cieties, na ten temat 1954; t e n ż e , В. w Y a m eу, N o w y Y o r k 1962; E . W o l f , R. F i r t h, Capital, Elements credit of social and savings T h e P e a s a n t s , C h i c a g o 1964. organization, in peasants so­ �24 WITOLD DYNOWSKI należy na badania obejmujące szerokie t e r y t o r i a , j a k n p . wszelkie uję­ cia atlasowe, w i e l k i e p e r s p e k t y w y t e r y t o r i a l n e w ujęciu ewolucjonistyczn y m czy szkoły h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w e j . Z d r u g i e j s t r o n y etnografia w y ­ pracowała m e t o d y i t e c h n i k i i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h n a d n i e ­ w i e l k i m i społecznościami (wieś, małe g r u p y plemienne, i z o l a t y k u l t u r o ­ we). W o b u t y c h rodzajach badań etnografia wykształciła w i e l e t e c h n i k badawczych, uchodzących dziś już za k l a s y c z n y r e p e r t u a r narzędzi p o ­ znawczych w naszej d y s c y p l i n i e . W obecnych w a r u n k a c h główny p r o ­ b l e m e t n o g r a f i i sprowadza się n i e t y l e do s p r a w y r o z w o j u t e c h n i k b a ­ dawczych, co raczej w y b o r u m e t o d o l o g i i w szerszym znaczeniu tego słowa oraz do odpowiedniego zharmonizowania t e c h n i k badawczych z za­ łożeniami metodologicznymi. Powojenną etnografię polską, zwłaszcza w j e j studiach n a d polską kulturą ludową, cechowało d o m i n o w a n i e m e ­ t o d y historycznej, zasada analiz k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y c h . Obecnie, k i e d y można już mówić o nagromadzeniu znacznej liczby tego t y p u studiów szczegółowych, da się zaobserwować p e w i e n przesyt analizami r y g o r y s ­ tycznie h i s t o r y c z n y m i . Z d r u g i e j s t r o n y m e t o d y f u n k c j o n a l n o n s t r u k t u r a listyczne, t a k popularne w nauce światowej, wyjaśniają zjawiska k u l t u ­ r o w e w o g r a n i c z o n y m zakresie, n p . względnie mała jest i c h przydatność dla b u d o w a n i a t e o r i i z m i a n k u l t u r o w y c h w szerszej p e r s p e k t y w i e h i s t o ­ rycznej . Stąd też obserwuje się w e t n o g r a f i i p o l s k i e j — zwłaszcza ostatnio — próby krzyżowania ujęć h i s t o r y c z n y c h z a n a l i z a m i f u n k c j o n a l ­ n y m i czy s t r u k t u r a l n y m i . Przykładem może być analiza tego samego zjawiska k u l t u r o w e g o kolejno w różnych „warstwach znaczeniowych", np. spojrzenie na wiejską społeczność lokalną kolejno j a k o na układ s t r u k t u r a l n y , jedność funkcjonalną czy j a k o na twór h i s t o r y c z n y . Każda z t y c h „warstw znaczeniowych" odpowiada n a określony zakres pytań,, u j a w n i a specyficzne prawidłowości danego zjawiska. Spojrzenie na t o samo zjawisko o d s t r o n y różnych k o n w e n c j i teoretycznych i ujęć m e t o ­ dologicznych n i e s t a n o w i j e d y n i e pomnożenia typów analizy, lecz u j a w ­ niać m a szerszy zakres prawidłowości, n p . takie, które ukazują związki pomiędzy h i s t o r y c z n y m i u w a r u n k o w a n i a m i a postacią strukturalną l u b np. między u w a r u n k o w a n i a m i h i s t o r y c z n y m i a prawidłowościami t z w . „cyklicznych z m i a n " i t d . 10 1 1 P e w n y m wyjątkiem może być t u m o d n y w P o l s c e , ale f a k t y c z n i e n i e dość krytycznie dyskutowany s t r u k t u r a l i z m C . L é v i - S t r a u s s a . P o r . też L . S e b a g, Marxisme et structuralisme, P a r i s 1962, i С. L é v i - S t r a u s s , L e cru et le cuit, P a r i s 1964. 10 Por. Z. S o k o l e w i c z , O niektórych sposobach tłumaczenia społeczności lokalnej, „Roczniki S o c j o l o g i i W s i " , 1966, i Plon, obrzęd i widowisko, Wrocław 1967; też D . M a r k o w s k a , Rodzina wiejska, K r a k ó w 1964, s. 157. 1 1 �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK 25 SPOŁECZNYCH W h i s t o r y c z n y m spojrzeniu p r o b l e m „stawania s i ę " g r u p y etnicznej był zagadnieniem c e n t r a l n y m . W t y m r o z u m i e n i u jest o n nadal ważkim p r o b l e m e m dociekań etnogenetycznych, bazujących na współpracy p r z e ­ de w s z y s t k i m z archeologią i językoznawstwem. S t u d i a etnogenetyczne stanowią dziś jedną ze specjalizacji e t n o g r a f i i , jednakże w naszym k r a j u nie są one współcześnie z b y t często podejmowane. W w y p a d k u i c h p o ­ nownego ożywienia należałoby zastosować pewne k o r e k t u r y m e t o d o l o ­ giczne, a m i a n o w i c i e trzeba b y j e traktować m . i n . j a k o jeszcze jedną płaszczyznę śledzenia prawidłowości r o z w o j o w y c h k u l t u r y , t a k b y o d ­ powiednie w y n i k i badań etnogenetycznych dały się wyraźnie włączyć w n u r t bardziej u n i w e r s a l n e j t e o r i i k u l t u r y . W dziedzinie badań n a d współczesnością postulować należy najbliższy związek e t n o g r a f i i z n a u k a m i e k o n o m i c z n y m i . Rolę t y c h nauk należy widzieć zarówno j a k o t y c h , które dostarczają w i e d z y o systemach gospo­ darczych badanych przez etnografa społeczności l u d z k i c h , j a k i j a k o pe­ w i e n m o d e l n a u k i , mającej zarówno wykształcony system d e d u k c y j n y , j a k i rygorystyczną bazę empiryczną . W dziedzinie współpracy z soc­ jologią nacisk w i n i e n być położony raczej na proces i n f o r m o w a n i a o w y ­ n i k a c h badawczych i ujęciach metodologicznych. Podobną rolę pełnić może w naszej d y s c y p l i n i e etnopsychologia, którą traktować można r a ­ czej j a k o pomocniczą metodę niż samodzielną specjalizację w dzisiejszym stanie r o z w o j u studiów etnograficznych. W zasadzie dzisiejsza etnografia polska u t r z y m u j e d a w n e t e c h n i k i badań j a k o podstawowe, a m i a n o w i c i e : w y w i a d i obserwacja bezpośred­ nia. Wiąże się to z u t r z y m a n i e m i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h . W p e w n y m zakresie stosuje i stosować się będzie również badania m a ­ sowe i łączące się z t y m t e c h n i k i opracowań s t a t y s t y c z n y c h . Chodzi t u jednak raczej o szerszą ilustrację problemów rozwiązywanych w za­ sadzie w t o k u i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h . Opracowania statystyczne pełnić więc t u będą n i e t y l e rolę podstawy w n i o s k o w a n i a , i l e raczej i l u s t r a c j i liczbowej. Można b y się nadto zastanowić n a d poszerzeniem t e c h n i k badawczych przez Szersze stosowanie eksperymentów i testów. 12 III. ISTNIEJĄCA I POŻĄDANA ORGANIZACJA DZIAŁALNOŚCI NAUKOWEJ Badania etnograficzne zmierzające do realizowania powyżej omówio­ n y c h zamierzeń prowadzone są obecnie w Polsce w następujących p i o ­ nach: 1) placówki Polskiej A k a d e m i i N a u k , j a k odpowiednie działy I n 12 P o s t u l a t z podobną argumentacją zgłaszają J . M . H e r s k o v i t s w Anthropology, N o w y Y o r k 1954, i F i r t h, Y a m e y, op. cit., s. 17—19. Economic �26 WITOLD DYNOWSKI s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j , I n s t y t u t u S z t u k i , I n s t y t u t u Badań L i t e r a c k i c h ; 2) k a t e d r y e t n o g r a f i i podległe M i n i s t e r s t w u S z k o l n i c t w a Wyższego; 3) placówki podległe M i n i s t e r s t w u K u l t u r y i S z t u k i , j a k m u z e a l n i c t w o , ochrona zabytków czy Dział Popierania A r t y s t y c z n e j Twórczości L u d o w e j p r z y tymże M i n i s t e r s t w i e ; 4) placówki o nastawie­ n i u p r a k t y c z n y m , j a k c e n t r a l a Przemysłu Ludowego i A r t y s t y c z n e g o ; 5) t o w a r z y s t w a n a u k o w e i t o w a r z y s t w a społeczno-kulturalne, j a k Polskie T o w a r z y s t w o Ludoznawcze, Polskie T o w a r z y s t w o F i l m u Etnograficznego i Socjologicznego; 6) placówki muzealne działające w r a m a c h instytutów r e s o r t o w y c h , związków zawodowych czy podległe r a d o m n a r o d o w y m , j a k n p . M u z e u m Górnicze w Sosnowcu, M u z e u m S o l i w Wieliczce i t d . N a osobną wzmiankę zasługuje sekcja etnograficzna K o m i t e t u N a u k H i s t o ­ rycznych P A N . Działalność n a u k o w a w ścisłym tego słowa znaczeniu prowadzona jest przez d w a pierwsze t y p y placówek. Niektóre placówki muzealne (zwłaszcza niektóre muzea prowincjonalne) rozpoczęły ostatnio ożywioną działalność naukowo-badawczą. Byłoby rzeczą pożądaną, aby wszystkie muzea, niezależnie od p i o n u administracyjnego, któremu podlegają (rady narodowe, r e s o r t y o d p o w i e d n i c h M i n i s t e r s t w ) poza s w o i m zasadniczym celem, j a k i m jest gromadzenie zbiorów i prowadzenie prac i poszukiwań i n w e n t a r y z a c y j n y c h , podejmowały badania naukowe. Dotychczasowa organizacja badań nie s t w a r z a dogodnych r a m d l a podejmowania opracowań s y n t e t y c z n y c h . Jeżeli podejmuje się t a k i e o p r a ­ cowania, t o p r z y dużym wysiłku d l a przezwyciężenia trudności organiza­ c y j n y c h . W y r a z e m tego jest b r a k systematycznej i pełnej i n f o r m a c j i o posiadanych w naszym k r a j u zbiorach i p r o w a d z o n y c h badaniach przez placówki etnograficzne różnego t y p u , n i e mówiąc już o t a k istotnej p o ­ trzebie, jaką jest zorganizowanie centralnego a r c h i w u m etnograficznego (materiały terenowe, f i l m o t e k a , płytoteka, taśmoteka). Wymagałoby t o stworzenia samodzielnego k o m i t e t u nauk etnograficznych, stanowiącego pełną reprezentację w s z y s t k i c h placówek etnograficznych w k r a j u . W y ­ daje się, że K o m i t e t t a k i w i n i e n znaleźć oparcie w u t w o r z e n i u samo­ dzielnego i n s t y t u t u e t n o g r a f i i p r z y P A N . Jest w i e l e r a c j i przemawiają­ cych za wyodrębnieniem I n s t y t u t u E t n o g r a f i i . J a k powiedzieliśmy wyżej, na obraz dzisiejszej e t n o g r a f i i w n a s z y m k r a j u składa się w i e l e k i e r u n ­ ków specjalistycznych, w których wyraźnie dominują j e d n a k badania nad współczesnością. Potrzeba stałej współpracy z archeologią występuje wyraźnie j e d y n i e w dziedzinie dociekań etnogenetycznych, które są w n a ­ s z y m k r a j u słabo reprezentowane. Dotychczasowe 10-letnie pozostawanie e t n o g r a f i i w łączności organizacyjnej z archeologią i historią k u l t u r y m a t e r i a l n e j w obrębie I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j nie dało spodziewanych wyników w postaci ściślejszej współpracy n a u k o w e j . P r o - �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK SPOŁECZNYCH 27 b l e m a t y k a badań e t n o g r a f i i w planach n a u k o w y c h I H K M P A N wskazuje wyraźnie n a j e j odrębność w s t o s u n k u do pozostałych działów I n s t y t u t u , mających zdecydowanie p r o f i l archeologiczno-historyczny. Wyodrębnie­ nie samodzielnego I n s t y t u t u E t n o g r a f i i przez P A N stworzyłoby poza t y m c z y n n i k p a t r o n a t u naukowego nad placówkami e t n o g r a f i c z n y m i w k r a j u , niezależnie od p i o n u administracyjnego, któremu podlegają. IV. OPINIA O PERSPEKTYWACH ROZWOJU I ROZWOJU DZIAŁALNOŚCI BADAWCZEJ NAUKI Obecny etap w r o z w o j u e t n o g r a f i i polskiej można b y określić jako odchodzenie od drobiazgowych analiz k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y c h i studiów opisowo-monograficznych w k i e r u n k u takiego r o z u m i e n i a p r z e d m i o t u , j a k i reprezentuje antropologia społeczna i k u l t u r o w a . Dalszy owocny rozwój badań n a u k o w y c h w naszej d y s c y p l i n i e zakłada przede wszyst­ k i m systematyczną współpracę z i n n y m i , pozaipolskimi ośrodkami n a u k o ­ w y m i , systematyczną informację oraz podejmowanie badań porównaw­ czych w s k a l i międzynarodowej (na przykład badania na podstawie t a ­ k i c h samych standaryzowanych kwestionariuszy), s e m i n a r i a referujące w y n i k i badań nad p o d o b n y m i zagadnieniami, w y m i a n a doświadczeń m e ­ todologicznych i w a r s z t a t o w y c h oraz uczestnictwo w akcjach b a d a w ­ czych i t p . Wymaga to nadto stałej i pełnej i n f o r m a c j i o bieżących p r a ­ cach etnograficznych na świecie (przydatność i n f o r m a c j i o zakończonych już badaniach jest ograniczona, zważywszy, że w naszej d y s c y p l i n i e posługujemy się żmudnymi i czasochłonnymi b a d a n i a m i t e r e n o w y m i ) . D a l s z y m w a r u n k i e m r o z w o j u badań etnograficznych jest odpowiednie finansowanie zwłaszcza t y c h prac, które rokują dalsze p e r s p e k t y w y w skali międzynarodowej, a jednocześnie rozwiązują ważne p r o b l e m y współczesnej k u l t u r y . Jeżeli chodzi o k l i m a t współczesny, który sprzyjałby r o z w o j o w i s t u ­ diów n a d człowiekiem i jego kulturą, to w y d a j e m i się, że konieczna byłaby t u systematyczna, szeroka i n f o r m a c j a wyjaśniająca, iż n i e wszyst­ k i e r e z u l t a t y t y c h badań mogą być bezpośrednio spożytkowane przez praktykę, że sens r o z w o j u t a k i c h d y s c y p l i n polega m . i n . na i c h udziale w kształtowaniu osobowości obywatela. Z t y m łączy się również postulat p r a k t y c z n y , a m i a n o w i c i e wprowadzenia do wszelkich f o r m szkolenia elementów w i e d z y o k u l t u r z e l u d z k i e j . D o t y c z y to zarówno szkolenia t y p u kursowego d l a różnego rodzaju pracowników k u l t u r y i i n s t y t u c j i społecznych, j a k i szkolnictwa średniego, gdzie w ostatniej zwłaszcza klasie można b y wprowadzić do p r o g r a m u elementy t e o r i i k u l t u r y . D o ­ t y c z y to przede w s z y s t k i m wydziałów h u m a n i s t y c z n y c h m i n i s t e r s t w a szkolnictwa wyższego, które obok t e o r i i własnej d y s c y p l i n y w i n n y sze­ r o k o uwzględniać ogólną teorię k u l t u r y , i t a k n p . d l a literaturoznawców �28 WITOLD DYNOWSKI obok t e o r i i l i t e r a t u r y , a d l a historyków s z t u k i obok t e o r i i s z t u k i w i n n o się wprowadzić wykłady z zakresu ogólnej t e o r i i k u l t u r y . V. OPINIA O SPOŁECZNYCH BADAŃ NAD POŻYTKACH CZŁOWIEKIEM I WYNIKAJĄCYCH Z ROZWOJU SPOŁECZEŃSTWEM W p r z y p a d k u n a u k o człowieku i społeczeństwie skala p r a k t y c z n y c h korzyści społecznych, czy inaczej mówiąc odpowiedzi na „zamówienie społeczne", jest rozległa. Jako pierwszą grupę można b y t u wymienić badania podejmowane bezpośrednio n a określone zamówienie społeczne, n p . badanie t r a d y c y j n y c h n o r m dziedziczenia z i e m i pod kątem w i d z e n i a p r z e w i d y w a n e j efektywności działania u s t a w y zakazującej podziału gos­ podarstw. Badania tego t y p u są najczęściej użyteczne wówczas, g d y przeprowadzane są i o p r a c o w y w a n e bardzo szybko. Można b y z a r y z y ­ kować twierdzenie, iż m a m y wówczas do czynienia z usługową rolą n a u k i wobec p r a k t y k i p r z y znacznie słabszych efektach ściśle n a u k o ­ w y c h . Można b y wskazać n a t o m i a s t na inną rozległą sferę użyteczności społecznej studiów n a d człowiekiem i jego kulturą. W y d a j e się, że w d z i ­ siejszych w a r u n k a c h staje się ona n i e o d z o w n y m elementem wykształce­ nia profesjonalnego w w i e l u specjalistycznych zawodach. Przykładem tego może być S t u d i u m A f r y k a n i s t y c z n e p r z y U W , które różnym spe­ cjalistom (lekarzom, inżynierom i t p . ) dostarcza między i n n y m i w i e d z y o k u l t u r z e ludów A f r y k i , przygotowując i c h w t e n sposób do umiejęt­ nego zachowania się w t y m środowisku w razie pełnienia zawodu. N a ­ leżałoby się zastanowić, czy podobnego szkolenia nie p o w i n n o się zor­ ganizować d l a w s z y s t k i c h specjalistów z różnych dziedzin, wyjeżdżają­ cych do krajów pozaeuropejskich w związku z p r o w a d z o n y m i t a m przez Polskę b u d o w a m i czy organizowaniem służby z d r o w i a i t p . T e n t y p szko­ lenia specjalistów o d d a w n a p r o w a d z o n y jest przez państwa k o l o n i a l n e (zwłaszcza przez Wielką Brytanię) d l a zapewnienia efektywności działa­ nia a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j . W naszych w a r u n k a c h , k i e d y „eksport" specjalistów m a mieć n i e t y l k o sens ekonomiczny, ale ważne znaczenie propagandowe, p r o b l e m takiego i c h p r z y g o t o w a n i a , aby w y k a z y w a l i zrozumienie d l a s p e c y f i k i k u l t u r o w e j środowiska, w którym w y p a d n i e i m pracować, jest sprawą w i e l k i e j w a g i , mającą również sens p o l i t y c z n y . E l e m e n t y w i e d z y o człowieku i społeczeństwie w i n n y zresztą stanowić także składową wykształcenia zawodowego w w i e l u dziedzinach życia w naszym k r a j u , n p . pracowników r a d n a r o d o w y c h . Wreszcie wskazać trzeba na pośredni pożytek społeczny r o z w o j u n a u k i o człowieku i jego k u l t u r z e , polegający n a p o p u l a r y z a c j i środkami przekazu masowego wyników badań n a u k o w y c h i s y s t e m a t y c z n y m kształtowaniu w społeczeństwie r e f l e k s j i h u m a n i s t y c z n e j . �ETNOGRAFIA Witold W ROZWOJU NAUK 29 SPOŁECZNYCH Dynowski ETHNOGRAPHY IN CURRENT TRENDS OF THE SOCIAL SCIENCES S u m m a r y In recent years U N E S C O has been taking an interest i n the future of the social sciences. I n connection w i t h this, scientific and r e s e a r c h institutes a l l over t h e w o r l d h a v e b e e n e x p r e s s i n g t h e i r v i e w s on e t h n o g r a p h y and on the prospects for i t s d e v e l o p m e n t . E t h n o g r a p h y (the t e r m i s u s e d i n t e r c h a n g e a b l y w i t h and social anthropology) differs from other disciplines concerned ethnology with human c u l t u r e i n t h a t i t t a k e s a s p e c i f i c v i e w of c u l t u r e , t h a t is, it t a k e s a n i n t e g r a l v i e w of m a n as a c u l t u r a l p e r s o n a l i t y a n d of society as a c u l t u r a l product. E t h n o g r a p h y is c o n c e r n e d p r i n c i p a l l y w i t h t h e differences b e t w e e n c u l t u r e s a n d t h e r e a s o n s for t h e e m e r g e n c e of t h e s e differences. I t a i m s at d i s c o v e r i n g l a w s of increasing generality. S i n c e the w a r , ethnography involved in the change-over in Poland from has been c o n c e r n e d w i t h : 1) p r o c e s s e s a community w i t h a traditional, rural, peasant c u l t u r e of the E u r o p e a n t y p e , to a m o d e r n industrial and urbanised 2) the t r a n s f o r m a t i o n of n o n - E u r o p e a n , t r i b a l , or f e u d a l societies with a centralized State authority and society, a n d c o m m u n i t i e s into m o d e r n elements of industrialization; in p a r t i c u l a r , it h a s b e e n i n t e r e s t e d i n the processes w h e r e b y p a s t o r a l , n o m a d i c c o m ­ munities change into m o d e r n societies w i t h both an agricultural, settled type of c u l t u r e , a n d t h e b e g i n n i n g s of i n d u s t r i a l i z a t i o n a n d u r b a n i z a t i o n . In post-war Polish ethnography the historical approach has been predominant. T h e p r e s e n t is t r e a t e d as a l i n k i n t h e h i s t o r i c a l process. O n e of the m o s t impor­ t a n t t a s k s is to d i s c o v e r the c a u s a l c o n n e c t i o n s b e t w e e n s u c c e s s i v e p h a s e s of deve­ lopment. T h e n e c e s s i t y for a t y p o l o g i c a l - h i s t o r i c a l a p p r o a c h , h o w e v e r , is b e i n g s t r e ­ s s e d m o r e a n d m o r e often, a n d t h e s e l e c t i v e r e c o n s t r u c t i o n of p r e v i o u s p h a s e s of d e ­ v e l o p m e n t is r e c o m m e n d e d . P o l i s h e t h n o g r a p h e r s be stress that the same theory m a y used i n t h e s t u d y of b o t h t r i b a l societies a n d E u r o p e a n folk cultures. A m o n g the l e a d i n g c u l t u r a l p r o c e s s e s t h a t h a v e b e e n t a k i n g p l a c e i n this c e n t u r y , s p e c i a l e m p h a s i s is p l a c e d on p a s t o r a l f e u d a l i s m , p a r t i c u l a r l y i n s t u d i e s of t r i b a l societies, o n u r b a n i z a t i o n a n d i n d u s t r i a l i z a t i o n , a n d the role of folk c u l t u r e i n t h e f o r m a t i o n of a national culture. T h e same theory and the same conceptual apparatus are u s e d i n a t t e m p t i n g to solve t h e s e p r o b l e m s . S i n c e e t h n o g r a p h e r s t a k e the v i e w t h a t c u l t u r e is a n i n t e g r a l w h o l e , t h e y f r e q u e n t l y m a k e use of the a s s e r t i o n s a n d r e s u l t s of other d i s c i p l i n e s to s o l v e t h e i r o w n p r o b l e m s . C o - o p e r a t i o n w i t h other b r a n c h e s of science must take place study with of contemporary economists, results. With anthropology, present-day and regard at the v e r y b e g i n n i n g problems, make to archaeology, use ethnographers of their ethnogenesis, and of a r e s e a r c h project. co-operate well-developed ethnographers Polish ethnographers may research draw linguistics. Depending on particularly from the use t h e t e c h n i q u e s of In methods the type of the closely results and of problem, intensive field re­ s e a r c h o n s m a l l s o c i a l groups, or t h e y m a y t r a c e t h e d i s t r i b u t i o n of c u l t u r a l t r a i t s or g r o u p s of t r a i t s i n a single c o u n t r y or t h r o u g h o u t the w o r l d . I n doing so, t h e y d r a w f r o m t h e e x p e r i e n c e of d i v e r s e schools a n d t r e n d s . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/516195db171bdab7aaca1e9c413dab93.pdf 40e10841ac9ceeb5428a8a290ef80912 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1810 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource Bułgaria - etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1677 Title A name given to the resource Etnografia w Bułgarii/ LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.171-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Adamczewski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1435 II. ARTYKUŁY, OMÓWIENIA, MATERIAŁY .JERZY A:DA!MGZEiWSKI ETiNOGlRAiF'IiAW BUŁGARII Doro"OOk.po,1s1kiejetno~a;Ei wzalkres~e bułigM"y'Stykijest balidw szczupły i w większości przypadikowy. Do II wojny całość pra'cdOltylczyła zagadnień etnopo'1irty'cznych, na·tooniastettnog~afia sensu stricto, a więc studia nad kUll:tuxą,były wówczas ,7J!liJkome.Znajdujemy ledwie killikanaście arty~ułów i receI1lZ}ina tematy fo1kllo~ytstyczne lU/b dotY'czące zWY'czajów ludowych Bułgarii. Dopiero badania terenowe K. Moszyńskiego i J. Obręhskiego w lata'ch 1927 i 1928 w Biułlgar'ii wn10sły realny ma'teriał empiryczny, włączony do dzieła K. Moszyńskiego Kultura ludowa Słowian. Po 1945 roku na'j'war.iniejszym wyldarzen1am było wydanie w 1965 roku, w iPoJskdm pmekładzie Kole SimiICzijewa, pra:cy C~isto Wakare1sk1ego Etnografia Bułgarii, ukazująoej obraz tradycyjnej bulgarskiej ku1ltUtl"Y ludowej do 1944 .roku. Pa:aca stwarza jedno·cześn1e możHwości ~ześledzenia procesu rOlZlWars'1lWienia tej kJuUury. Ukaza1nie się tego dzieła w języiku pOlSkim było waiJkim wy1darzeni,em w dziej'a'ch IITauk'ip()ls~iej, gdyż pogłębiło ono nurt e\bnografiICznY'chstudiów slawistY'cznych. A!rtykuł ni:niejLszy jest wyniik.iem zainteresowań autora pogłębionY'Ch miesięcznym pobytem w Instytucie BtnOlglrafii i Muzeum w Sofi:i. Zebrany w czasie pO/bytu w Instytucie ma1eriał został wy1kOir:zy\Stany W pracy magistea-skiej "E'1Jnografia Bulgar;i:i i jej problemy", napiJsanej podkierunkiem !prof. dr Józefa Bw5'z.ty w Kaitedrze Et'Iltlgrafii Un~wersy'teltu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w 1980 roku. Niniejszy artykuł stanowi syntezę tej pir8'Cy. < GENIEIZiA iI DZiLElJiE ETNOOU BULG.ARSIK[IEGO Proces wyodrębniani.a się przodików ,płemiennych narodu bułgail"Sikiego rozpoczął się już w p~elr'WslzJ1ch sltułeciach naszej ery. Amali:za OIkresu wędxów~ ludów poZ'WOliławysunąć wniosek, iż Bułgarzy repr:ezen- �172 JERZY ADiAMCZEIW5iKI tują naród południowosłowiaiisiki, który W)'lks~łcił się na obszarach objęt)'lCh fa~ą mtgracji sklawińsko-aI1lty'jskiej wywodzącej się z połJUdniowo-wschodniego ugI'UIpowania Prasłowian. Dzisiejszy naród bułigar5'ki powstał w wyniku dy1ferencjacj.i SłQWia'n napływających do wschodnie'j części Pó~wyspu BaŁkańskiego od końca V wielkunaszej ery oraz różnych grup etnkz.n)'lCh ludności indoeW"oq>ejsiki!ej, zajmującej te obszary pra'wdopodobnie od dwu tysiącleci. Presłowiańską ludność miejscoJWą w połowie pierwszego tysiądecia naszej ery tworzyli: Dako-Mezyjczycy, Trakowie, Grecy i Macedończycy. Osiedlamie się SłO'Wi.amnapływający,ch w ciągu VI i VII w. na Półwysep Bałkański spowodowało początek krystalliza<:ji ~tosuników etniany<:h. W d.trlUlgiejpołowie VII w. nasiąJPiła kolejna fala etltspansji. Tym razem byl1i to Protobuł!ga'l"zy - spokrewnieni z huńslw-taJtarr-skim odłamem wieWkiej rodziny ludów tureckich - pod wodzą chana A'SparUicha. Utworzyili OtUisojusz ze Słowianami ,w 681 roIku, co dało po<:zą1:eikpaństwu bułgarsko-'SłoJW<iańskiecmu. Kolebką naTodu i państwa bułgarski'ego były tereny między DuJnajem a Starą Płaniną, które zawsze stanowiły trzon teryltoria['ny pańSItwa bułgarskiego ,(MarlUS'Zcza!k, s. 83). NaJród bułgarSki powstał w wyniku asymilowania i slawizacji miejscowej ludlności dako-merzyjskiej i traCkiej, przede wszys,tJkJimna drodze pokojoweJgo współlŻyiCia.Świadczy o tym m. in. S'trukrtura antropołogiczna mieszkańców dzisiejszej Bułgarii (Czekambwski, 1967), zachowalnie się toponimii dako-mezyjsko-trackiej (Maruszczak, 1971) oraz przetrwanie tradycji antylClznej s:zA;u1ki (Mołe, 1962). Dla ostatecznej sla'wizacji de<:ydujące :ma'Cz·enie miała chTySltiani'za1cja w 865 r., Wiprowadzenie jęzYfka słowiańskiego do liturgii i powstanie piśmiennictwa słowiańskiego. Proces asymilowania przez Słowian zarówno miejscowej ludności dako-trackiej, jak i P1ro/toJbułga;rów,doprowadził do powstania słowiańskiego etnosu bułgarskiego, kJtÓlregonie była wstanie złamać naJWeJtpięciowielrowa IlIiewoła tureclka . .Narastają<:y w XVIII w. krr'yzyiSi O'SIta'tecznywpadSk ture<:kiego, lennego systemu ~pahijskiego dO'proward7.riłdo wyksz'ta'lcenia się początków ka'P~taliz:mu. R07.ipOCząłsię wówczas pToces rozwarstwienia klasoJWiegoludności buŁga!TsIk<iej spowodowany nowym sj'\Stemem produkcji towarowej i obrotem pienięrżinym. Wybuch wojny rosyjsko-tureckiej w 1877 r. doprowadził w następnym roku do wy:zwoil.enia Bułigalrii. Na wY"Zlwol1onych z niewoli terenach bułga~ich nastąpiły Z'naC1Jne7lIl'liamyetniC7lIle. OdlbytWała się 'wówcz.as wieloSltro'IllIlawymiana ludności między Bu~arią, Turcją i Grecją. Poddbne migJTa'Cjemiały miejsce i po II wojnie światowej, co spowodO'Wało, że �173 obecnie ud~iał mniejszości narodowych w gr.ankalCh polityczny,ch. BułgaTii wymo&ijuż tylJko 12% ~.wo!bec 23% w 1900 r., z .czego najwięcej stanowią 'f'oocy - ok. 9% i Cyganie 5% (Byozkdwski, s. 106). KSiZTAŁTlOlWiAIN1IE ,gilĘ JBIUŁG:AIRlSiK~J KULTIURY [JUDOIWEJ Z procesem powstania i historią ebnosu bułigatskiego nierozerwai111ie Zlwiązane są d~ieje kwlJburyludowej. Jest ona rezu)~tartem inJtegracji kultury ludności antyc2)nej, kul'1Jury SłOlwi'an i Protolbuhga'l'Ó'W.Ze wszystkJi'chzłoŻO'ny(:hproC€sów eItmQgenet)'lcZ'llych,zderzeń i zmieszań róŻffiych składników etnicznych i kompleksów kulturowych żywioł słowiański wyszedł zwycięsko, lecz jego kUll!tlJ['azostała ,wzJoogaIConawielOlffiapie;rwiastkami abc-ego pochOidlzenia(Wa!karelski, 19,65). Generahzując można stwierdzić, iiŻ bułgarska kultura ludowa jest ~offi'p~la!cją słOiwiańslkich i niesŁowiańsikkh komponell1'tÓ'wkulturowych ze ZlnaeZ'lląprzewagą tych pi€!I'wszy!ch. Kultura ta wykształciła się w okresie między VI a IX w., w czasie pOWiStaniai kon:soJlida'cjietnosu buł'garSki€lgo. Wprowadzenie w IX w. nowej reIirgii doprOiWad'ziłodo Z'ró~hioowa.nia na ku1tlJ['ę Ma'sy feudalów-boja.rów i na kulturę ludu. Ta dr'Uiga zachowała swój słowiański charakter równieri; w okresie panO'wamia tm·eCikiegow XIV - XIX w. Z chwilą liIkwida,cJi kilasy feudałów świedkich podeza\5 niewo:li tureckiej, kUlIbura ludu stała się kulturą naroidową, homngeniJczną, tym bardziej, że była fundamentem ś>wiadomości o odrębności narodowej Bułgarów. Była ona zastygłą magmą sipołeczno-ikułburową, ograniczającą do minimum możliwości oddziały-w8lnia kuil!tury tmeckiej. Sp~tryf.ilkowa'ne formy społe,czne broniły spoistości Bufigarów i teh kultury. Homogenizacja kultury doprowa,dz'i1a do stworzenia mldd€'lu kultury o wysoodm stopniu integracji, całkow~cie ~sp,oikajająoej potrzeby całej ludności. Odi~zo.lo'Wana od turecki'ch peneibra'cji, była ona koonpleksem tradycyjnych elementów Iprze:1{oazytWanych tyllko drogąprootychkorutaMów międ:zylouJd~bch. W połowie XVIII w., z chwillą pojaiwienia się sympltomów kapitailizmu, zaJpoczątkowany został proces rO:zJwa:nstwi'eniaklasowego dość jednorodnej dlOltądludnośd. Kultura ludowa, jako system zaSlPo'kajają'cydotychczas potnz€lby całego społeczeńs'obwa,,przestała obejmo'wać swoim ~sięg-iem wsz)ll'>tkie,kręgi społee:lnre. Z chwilą tą rozpoczął się proces OIbumiemnia kultury chłopskiej. Funkcjonowała ona j'Uż jedynie wśród ludności wiejskiej, nie OIbejmOlWałana\oomiast wyższych waTstw społecmly,ch w mieście. W okresie międz)'lwojennym, .pod wpływem wielO'płaszcz~no'Wych �174 kontalk!t6w z miastem oraz cora'z baTdziej i:ntensylW1llegooddziałylwania kultury masowej, wystąpił na wsi bułJgal1"'S1kiej zdecytdowany regres tra.;. dY'CyjiUejkultury ludowej. I~alkIt kUlItury mie-jsikie,jna wieś ob'jął przede WlSzys'tikimmłode po1rolenie. Dotarcie kCliPi:talh:mnu i kułtuxy masowej dO!prowadziło do ro7Jkładu doltychczaoowej jednoMej społeczności wiejskiej jako zbiorowości połączonej tradycyjną więzią społeczną. Naruszenie tej więzi doprowadziło do dez'IDltegmcji trady'cyjnej S'połec~I1Ości wiejsik'iej. Po II wojnie świawwej kulltW'a ludowa przerżywa głęboki ,kryzys i ulega talk szybkiemu ro'~kładJ()\wi,~e staje się zespołem cora:z bardziej niknących przeżyrtków. WiąiŻe się to z faktem zaspolkojenia po1Jrzeb wspókzesnego człowieka przez egahtarną kulturę narodową mającą do dyspozycji ws'zelrldego rodzaju i:rus.tYltucje,organizacje i sztukę profesjonalną (tea1tr, kino, radilo, TV). W sytuacji wZlpadania się tra!dy,cyjn'ej kulitury ludowej poja1wia się zjawisko fo,lkloryzmu. Jest on Jwmpi[ia'cją różnych prlZe'1Jrarnsponowanych aspektów fO!lkloru prz'eniesiony'ch w zU!pełlllie inne środowisko, 00 powoduje, że jest on różny od aurtenJtyc~nego. Na miejs'ce ustępujących relik1ów wchodzą nowe zjaw'ilsika, nowe wa::.-'toś'Cii wzory kultury. Następuje przetworzenie tradycji i adaplta'cja jej do współ'OZesnych warunków. TYlpowym tego przykładem jest współ'czesny, bułgarski system świąt. Na pods,tawie nielktórych tradYlcyjny'ch świąt, jak Trifonden czy Georgewden, powstają nowe święta Zlwiązane z życiem koopera1tywnej wsi. Procesy takie są ZTiesztą cha:ra<Merystyczne dla wszystbch społeczeI1slvwin!du:striailnych i uribaJni:zują,cychsię. POCZĄTKI r RiOZiWOJ ZAiIN!l'ERESOiWU\Ń IBiULGAiRSlKĄ KULTIURĄ DO [f\QW(STANIA nYSiCYIPL:fNY NAUKOWEJ LU[)OiW Ą· ZainteresolWania własną ku11urą ludową pojawiły się w Bułlgarii w pielf'Wszej połowie XIX wieku. Poeząrtki zairrter,esowań e~nograficZinych wiązały się z walkami o niepodJl,egłość w drugiej połowie XVIII wieku. Narody uciemiężone szukały uzasadnień swych dą0eń separatys'ty'cznych w stosunku do krajów nad nimi panujących właśnie w kuilturze ludowej, gdzie pierwiasltki autentyczne, rodzime, były różne od kU 1tury zaborców. KUl1tura ludowa uważaJna była za "nuJ"lt najbar<1ziej tlfwały i rodzimy, dający opaT'Cie dąrżeniom do samodzielnośd' (ZadrO'żyńska-Barącz, s. 20,8). UrzeczYlwis1;nienie tych idei nastąpiło już na początku XIX wielku, kiedy to po'ja'wiła się idea ludowości. Fala romaJntyzmu z jego fascynacją ludem, która opanowała cały kontynent, a która w krajach podbitych została podbudowana jeszcze wiarą w "czystość i nie skażenie" I �1750 własnej kU'1tury ludowej I stała się decydująca dla podjęcia, oczy.w~cię je~ze nie naulkowych, badań w tej dziedzime. Na pierws'zą poławę XIX wieIk'U pIlzYiPada ]?O'Cząrt;ek i rozwój buł1garskiego ruchu kUilftUTOW.egO o char,aktetI"ze narodowym. PierW\Szym wielkim ideologiem był ojciec Paisij z klasztoru Chilendarskiego, autor Istorii Sławenobyłgarskoj (17.(j2). W roku 1824 ulkazał się drukiem pierwszy €IlementaTz bu~gaT'Ski, a w 1835 r. zootała załoŻO'Ila w Gaibrorwie pierwsza bułgaJrska S1Jkoła świ'eC'ka. Od 1855 roiku zaczęto zakładać ludowe świetlice-oezytelnie (czytaliszta), które odegrały OI1brzymią foUę w procesie krzewienia oewia!ty i kultury. Najstalfsze, zna:ne buŁgansikie pieśni ludowe, pochodzą z XVI w. Znajdują się one w starym ;rę!kopis'i.ez Kos:tuTska, nalPllsanym aIrfabetem greckim. Równie interesujący jes't inny zbiór pieśni pochodzą'cy z XVIIIw. Twórca tego zibiOlrupOizosltałanonimQ!wy, wia,diomo tyJiko, i,ż z pochodzenia był on Niemcem, a żył w Aust!ro-Węgrach wśród Serbów i Chorwatów, między którymi byli i Bułgarzy (DiJnekow, 1959, s. 83). ZaiJnt,eresowania własną, rodzimą twóriczością zostały rozbudzone ~zez dwóch sŁowiań&kiJchZJbieraczy - V. Karad~jci,a (1787 - 1864) i Rosjanina J. Wenelina (1802 - 1839). Kara,dZić był piell"wszym popularyzatorem bułgarskiej pieśni ludowej na terenie Słowial1s2jCzyzny. Wenehn, jeszcze przed swo'imi badaniami w Bułgalfii, postawił soibie szereg problemów badawczyoh oibejmu'ją'cych prr-awie całą kuJ:turę łudową. WytyczOlI1Yplain badań nie wstał jednak w pełni zrealizowany, gdyż na pTzeszJkodziestanęła plfjzooWicwsnaśmierć (1839). Wenehn intereS'O'Wał się również historią ludu bulgamskiego, czego wyrazem była praca z 1829 roku - Drewnije i nyniesznije Bołgare w politiczieskom, istoriczieskom i religioznom ich otnoszenii kRosjanom. Pierwszy bubgaroSkiZJbiórpieśni i przysłów wJldał w 1842 r. Rosjanin I. Bagoraw - Bylgarski narodni pesni i posłowicy. Kniżka pyrwa. Obejmowała ona 12 pieśni i 200 przysłów. A najp.ełnie'js'zy zbiór bu~gaTskich pieśni ludowych wydał w 1855 r. w Mo\Skwie P. A. BeZJSon!Qiw - Bołgarskije pesni iz sbornikow Wenelina, Katranowa i drugich Bolgar. Zaw,ierałOlI1 152 Ipieśni liryczne i epidkie. Większość pra'c z tego okresu była wyłą'czni'e owocem zbierania ma1teriałów w terenie. Do największych dzieł XIX wieku na~eży pra1ca D. i K. MiJlaidi!nowów- Byłgarski narodni pesni (1861), zawierająca 665 pieśni oraz opisy licznych obyczajów doro azny'ch, wielI"zeń,dalej przy\s~oiwia,gry i zagadki. Cały ten :zjbiór zawierał otbrzym'ie bogactvvio materiału, ukazującego rÓ'ŻJnorod!nośćkultury ludolwej, aZIWłas'zczapieśni. Równie wari:ną pOlZycję stanowiła ipraca bo'ŚnialC'kiego archeologa, S. WerlkO'wicia (1&211- 1894) - Narodnije pesnie makedonski Bułgara. Kniga pyrwa. Zenskije pesnie, wJlda,na w Belgradzie. ZaWlierała ona 335- �JE/RZY, ADlAMCZEWS:KJ: pieśni, główlnie .1irj'lczn)llC'h,z którylCh 270 zostało spisanych od jednej śpiewaC7Jki ludowej - Dafrny z Prosen~k. Wszystkie te pieśni były baT<łzo interesujące ze względu na swój język - macedońSkie narzecze, kJtóre żyje do dzisiaj w ustach ludu (DiJnekow, 1959, s. 100). iP,ierwsze ipróby naukowej interpr'etacji zehranego ma'teriału, dort;yczącego problemu genezy ludu bu~gafl"skiego,były dziełem G.S. Rakowskiego (18-2'1- 1867). 'I'wierdził on, że "BuŁgarzy dosvli tutaj z Hindusami w rnaj!daills1z-ej przeszłośd, kiedy wi'erzyli w boga Siwę, przesi'edlenie nastąpiło pr~e.d tym, kiedy ro2'idzielHy się plemiona awanskie w Hi:I1Idustanie" (Byłgarska starina, 1865). Przeciwnikiem koncepcji Rakowskiego był M. Drinow (1838 - 1906). Jego pra'ce sta,nowiły pO'CząJtelk w pC>7mani'll etno-genezy Bułgarów. Twierdził OlD, że w prooesie fo;rmQlwatniasię ludu bułgarskiego domi:nujące znaczenie miał'a kOlll(pOnenta sŁowiańska i za protoplastów Bułga'rów uważał on Słowian" którzy lIla pnełomie .Vl i VII wie:k'll zaczęli najpłY'wać na półwy\sep BałkańSki (Dinek{)lw,1959, s. 7). Po wyJZJWoleniuz niewoli tur'eokiej w 1878 roku rozpoczęła się sj'\S'tematyczna i zorganizowama dz·iał'aJlm.ość.Naukowe podsta'wy ZJbioru materiałów etnograficznych i główne problemy. prac badawczych zostały opraeowane !»'zez I. Szitszmamowa (1862 - 1928). W 1889 r. wystąpił on z programowym artykułem Znaczenieto i zada czata na naszata etnografija otwierającym pierwszy tom wydawnictwa - "Sbornik za Narodni Umo1Jworenija, Nauka i Kni'żnina". Sziszmanow ,na':zJwałten współczesny sobie okres w historii bułgarskiej etnografii filologicznym, określając w nim główne miejsce dła badań follkloru w ścisłym jego :zJwią:ikuz obyczajami i zwyczajami, postulująrc i'ednooześnie zjednoczenie ,pod :pojędem fo1kloru 1iwór'Czoś!Ci poetyckiej, ludowych oib)'lczajów i obrzędów ora,z sZJtukiludowej (SzilSmlanOW,1&89). Nieco późlIliej Szismlanow .ZTeformo'wałp!'zedm~ort;etnografii włączają'c w ,krąg jej ZlaiIllteresowań kulturę materialną oraz prawo obyczajowe. Podał dwa sposoby rozumienia terminu etnografia: jeden dawał pTizewagę kulturze duchowej, drugi zaś preferował pojęcie etnografii jako kultUfl"y IUldowej w całości. W obu przY'padkach f.oNdor stanowił nierozerwal1mączę§ć etnografii, jeidnakże w pierwszym p:rzYIPa.dkuna pierwszy plan wysuwamo przeka:zy 1Jwórezościustnej, a batda'czy tego tradYiCyjnego spoSlObu transmisji kulrturo<wej nazywano f'olJk.lorystami (Szilsmlano!W, 1889). ;Wśród zask1g S'zilszmanOJWa d'la ertmograLi bułgalrskiej wymieiI1ićtTJzeba stworzenie naukowych podstaw etnografii jako nauki oraz wydawanie i. redagowanie periodyku "Sbornik za Narodni Umotworenija, Nauka i Kniżnina" od 1889 roku, którego przez 18 lat był głównym redaktorem. Oka'zał wj'lda1ną pomoc przy pOiWstaniu Mu~e'UlIl1EtnografiC'1Jnego �Etmo,grajia w 177 B1J,l,garii w Sofii w 1906 roku. W ciągu dziesięcio1etniej ,pracy w terenie zebrał On 3151 pieśni, 6'88 bajek i baśni, 10<8podal'l, 3046 wierzeń, 117M przysłowia, 1176 zaga/dek i 372 gry d~iecięce. Genera'lnie rzecz ujmują'c, bułgarsrkie badania etnrograficzne do końca XIX w:ielkupolegały na Zibieraniu materiałów z za'kresu foIJklOlru,przeważnie o charalktelI"zepartJ.rilotyczmym.Natomiast inrterpr~ta'cji naukow)T'Ch o chaTa:k:terzesyIllte'tyC'Onymbyło jeszcze bardzo mało. ETNOG'RAJFM. iDO DIR'UIG[IEJ WOJNY SW[iATOWEJ Począwszy od lat 90-rt;yrehXIX w. mamy już do czynienia z nową wartością w dziejach etnografii bułgarskiej. Powstają wtedy ośrodki naukowe o ,profilu etnogll"afi.czmyrrn,rozwijają działallllość pierwsze periodyki, powstaje amatorski ruch ludoznawczy ujęty również w ramy organizacyjne. Zaznaczyć jednaJk trzeiba, że etnogTafia jarko nauka nie wyemancypowała się jeszcze z kręgu lIlaulk humaonisltycZinych,czego dowodem są j~j liczne związki z innymi dyscyplinami nauikowymi. Etnografia jako na ulka nie pIOsiarciają'ca sta'tUi8Uakadem~ckiegrO,musiała oprzeć swą dzialaiJrnośćna pracy amatoll"ÓW, którzy !la poJ.e badawC'z;eludoZJllaJWstwa prz,eszli z innych, samodzielnych już nauk albo całkowicie zmieniając swą specjalizację, albo też plTowraidzącbadania etnograficZine niejako marginesowo. Szeregi ehliografó'w zasilili hteraturo7Jnawcy (Arnaudow), języikozma'wcy i history;cy (Miletić i Roman\S'ki), geografowie (Zachariew) i antropo·lodzy. Pl"Izędmiotem Sltudió'w była przede wszystkim ,traidycyjna kultura chłopska, która stawała się ,poworliz;espołem reli!k'tów i archaizmów. Niez,ależnie od anailizy pojedyńczych działów ~ultury ludowej, dążono do etnograficznej charaJkrterystyki pO'sZlcz;egoonych regionów Bułgarii. Generalnie przeważ'ała jednak amatorska mmotema'tyka Zibieranych materiałów. Garstka profesjonalnych etnografów rozdrabniała swoją uwagę na wielu dziedzinaich badawczych i tylko naukowa me1todyfka,którą się posługiwaJi, odróżniała i,ch działalność od działalności amatorów, wielbirCieli kultury łudo'Wej. Mo'żna pokusić się o wyróżnienie kiJlJkupodstawowych kategorii badaczy. Do piell"ws~ej .zailkzyć można szerolkie TZ€'S'zeamaltorów dążących do Zigromadz€nia morż;l;ilw.ie ja'k największej ilości materiałów, nie podda1wanych joonalk inte<rprerta,cji. Do drugiej mOlŻna włączyć wybitnyoh zbieraczy posługujących się juri: metodami naukowymi. Trzecią grupę stanowiła ograni,cZOInaw zasadz'ie do ki~ku osób grupa teoretyków i komparart:ystów w rodz:aju M. AxinaudO\wai Ch. Waika!l"eilskiego. Byli to ludzie o gruni'O'wnym pr:ZY'gowwaniu zaw;odl()wym i to - jalk tv przY'padiku Ch. Waika!l"eJlskiego- uzysika1nym w tra~ci'e studiów zagrani!CiZnych. U "LUd" - tom 55 �178 JERZY ADAMCZEWSKJ Brak tka:te:dry etmograrfii na Uniiwersytecie SofijskimzQlstał CZęSClOwo zrekampenoowany prz-ez kurs etnog:raiii słowiańSkiej, zaJpoczątk<Jwany w 1893 r. przez D. MatOiwa, prowadZlOny od 189,6 do 1918 przez L. Mi:l,ehcia i do 194'5 przez prof. Sto Roma!I1S1kiego. PwwaidiZJonybył również wykład z fO'llkil'Orll ze szczególnyrrn U'WlZJględJnieniem pi'eśni ludowych. ()drbywał się on przy Ka'teckQ;e LiteratuTy BuŁgarskiej, a prowadzą'cymi byE m. in. L Iwanow, M. Arnaudow, P. Dinekow. Na przełomie XIX i XX wieku il91Jniaływ Bułgarii dwa oentra naukowe etnografii. Jednym z nich było Ministerstwoto na Narodnoto Proswesztenije, które od 1:8'89,T. wydawało "Slbornik za Narodni UmotworenJija, Nauka i KiI1iżnilna" - pi'€!rwsze ś'ciŚ'1enauikowe wyd:awni<ot:wo.W 1906 r. powstało w So,fi:i Państwowe NaTodowe Muzeum Eltnogra:fiez.ne, kltóre stało się drugim ,cerrLirumpra'cy badaiwczej : ZJbieralCzej.Muzeum pUlblikowało "Izwiestija na Narodnija Etnografski Muzej w Sofija" (14 tomów do 1943 r.). PietrlWlSzymdyr€lktorem mUlJe'UInbył D. Marinow - czołowa postać wśród e'tnograIfów buliga:rsildch tego okresu. Marinow zebrał wieJe maieriałów z rÓ'ŻII1yJch dziwzilll kuLtury ludowej z płn.-wsch. Bułgarii, zaIWartych w siedmiotomowej pra-cy Ziwa starina stanowiącej 'prawdzirwe kompendium wiedzy o bułga~iej kułtU1"ze ludowej. Wiele uwagi teo!f'etY'cznym a\S1P€lk!tom etnografii poświęcił M. Arlllaudow, W kręgu jego zainlten~orwań sZJozególne miejsce zajęła kuJtura duchowa ludu bulig'amkiego, uważana przez Arnaud'Owa za przedmiot badań folklorystytki, a nie etnografii (Arnau:dQlw, 1942, s. 5). Etnografia w jego rO'zumieniu była naltomiaiSltna'ulką opisującą ma't&ia'1ną stronę życia ludu, ~wiązaną z historią, warunkami goografiJcznymi, plemi€unymi reliJktami; fo:JJldorystyka zaś inter€\:,·'ujesię tym na tyle, na me pozwala to 7JI"ozumiećzalWiłości życia duchowego. Etnografia i fo1klor w rozumieniu Arnaudowa, to dwie strony Iudo~na'wstwa (ArnautlolW, 1942, s. 89 i 313). Założenia teoretyczne Arnaudowa były kompilacją założeń różnych kierunków naukowJiCh. Przyjmował on zarowtno ideę rozwoju od form najiP!fO~zYJChdo bardziej złożonych (ewolucjonizm), jalk i założenia szkoły dy[uz'jonistów. Twi-erdził, że korzenie więksZlOŚCiobyczajów Bułgarów sięgają kU]itUTaIlitY'cznj'lchGrecji i Hzymu (ArnaudO'w, 1920, s. 314 i 31,5). U podstaw tego twi€rdzenia leżała z jednej strony idea a rOZJprZ€'Sitrzenianiu się ku1Jtur z centrum o na'jbaridziej ro<~win.ię'tej cywih!zacjl, a oz drugiej twierdzenie elWolucjoniiStów,że mare obyczaj€ to talkie, które posiadają prostą obrzędowość, zawierające niewielką iLość lOkalnych wa~ riantów (ArnaooolW, 1923). Podstalwowe dzie'ła Arnaudowa, to wa::źinyetaip w rozwoju bUlłgarskiej etnograrfii. Zostały w ni<:h postawione zagadnienia dotyczące historycznych korzeni współczesnyJch mu zjawisk kUlIturowy,ch , związlk.ibułgarskiej �w Etnografia Bułgarii 179 kultury ludowej z kulturą babkańską. Autor wytkazał przydatność kartografowania zjawisk kwturawych d~a badań komparatystyczJfiych. Do najważniejszych postaiCi tego okresu zaliczyć należy Ch. WaJkarr-elskiego (1896 -1980), L. Miletióa (1863 -19.37) i Sto Romaookiego (1882- 1959). L. MHetić i St. Romanski, jaJko językoznawcy, in1eresowaJi się zarówno problemami e1mogenezy, jak i histo,::ii etni<cznej Bułgarów oraz grup etnografłcmlych. L. Miletić po śmierrci D. Ma'towa prowadził kurs etnografii słQ'wiań.skiej na Uniwersytecie Sofijiskim. Zasooni,czym zadaniem wykładów było zapoznanie słucha'czy ze sta!l"ąkulturą słowiańl9ką ocaz prohlemami etnogenezy Słowian i podziałem ich na trzy grUlPY: wschodnią, za'chodnią i południową oraz konsekwencjami kulturowymi wypływającymi z tego faktu. Sto Romarus1kiuznawał teorię autochtonizmu Słowian na Bałkanach, wkalizując ich praojczy2)nę w części połudmowoTosyjsl1dch stepów i na Przykal'lpadu. Zajął się także etnogienezą Rumunów żyjący'ch między Timakiem i MorCl!wą(Roma,n,sk,i,192 6), opra1cował też etnografJi<cznąmapę Dobrudży (Romanski, 1929). P!I"ekUJr\Sorembad.ań a'1'1t!I"O'pOIgeog!l"aifilcznych był w Bułgarii prod'. A. Iśmkow (186'8 - 19,37). UZJnawał on wpływ czynników geograHcznY'Ch na kul,turę ludową Bułgarów. Kontynua'oorem bad.ań tego typu był J. Zachariew (1877 - 1965). Duże zainteresowanie roZ/budziła sztuka ludowa. Studia nad. nią przyniosły no.we, nieznane mat€r,iały i przyczyniły się do pozn<ł!niai uznania wysokich wartości dzieł wiejskiego artysty. Główną postacią na tym polu badlllwczym był St. Kosiow (1879 - 1939), długoletni dyr€lktor Muzeum Etnogr'aHcznego w So;fii. Spośród rÓŻIly;ch aspektów s'Z:twkiuwa'gę Kostowa przyciągały przede wszys1Jkim ornamantytka odzieży, ceramika i metalowe o71doby. Muzyka ludowa, choć od daJWna,przY'aiągała uwalgę etnograrfów (folklorystów), dopiero w 1925 r. OIb'jętazostał'a ramami zorganiwwane1j p!I"acy badawcz'ej. Pod przewodnilotwem Wasiła Stoi'1la (1880 - 1938) i z jego udziałem zostało :LeibranY'ch30 000 pieśni łuduwy,ch - telmtów i me1odii. W stworzonej .przy Muzeum Eltnog:ra!fLcznymw Sorfii sekcji muzyiki ludowej zaczęto prowadzić naru/kolWeopracowania zeibra1negomateriału. Podsumowując dorobek etnografii bułgarskiej do II wojny światowej stwie:rdzić naJeży, że był on kontynuacją stanu z O\Stal1mich lat XIX wieku. Mimo iż narod2ń.ła się świad.omość odr ębno\Śicietnografii jako dyscypliny posiada'jącej własne pole badawcze (tradycyjna kulrtuTa luldowa), odrębne Ź!ródła i specy1fit:zne sposoby ioh zdob)'lwania (badania t€TenQwe i autopsja), to jednaJk nie stworzono :zJbytwle'lupodTęcznikó,w syntetyzu1 �180 JElRZY AD:AMCZEWSKJ: jących wiedzę o kUJlturze ludowej, nie wypracowano konkr€ł1!nych beorii striote naulkOfWych.Aczikolwiek wystąpił proces znac7Jnego ro'zszerzenia i zróżnilcQlwaniaza'1n1:er'esowańnaukowych, to jednak kultur'a materialna tralkltowana .była p:rio!I'yteltowow stoS'UJnJku do innych działów kulitUTYludowej. A teren bad.ań ograniczono do ohszaru objętego grani,cami poli~ tyczmymi Bułgari,i. W!S(FOLOZlESiNtA IEmNiOGiR!AIFIA BULGARJS(K.Ą R a fi y o r g ,a<fi i z a 'c y j n Ie. Dla rozwoju etl1lOlgrahiw Bułgarii dkres po 1944 roku jest szczególnie wa'Żny, decyidujący o założ'eniach teoretycznych, kierunkach i problematyc'e prowadzonych badań. W okresie tym e1:nografia bułogarska Uległa zasa1dlllczym przeobra~eniom, określającym ni€ tylko charakter i zakres pnedmio1Jowy prac podejmowa'ny,ch przez ośrodki naukOlwe, aJ·e i dalsze ukierunikowania metodoJogiczne i te~ matyczne. W wynilku wkroczenia Bułgarii na drogę so'cjaliZllTIu(9 IX 1944 r.) etnografia wraz z innymi naukami społ'€Icznymi przeszła okres arganiz'acyjnej i irdoologticmej przeburdowy. W 1947 r. p;o1W'stał Irustytut Etnograf,ij połączony z Narodowym Muzeum Etnogra;fitcznym w Sofii w ramach Bułgarslld<ejAlkademii Nauk (IW da'1szym ciągu skrót BAN), w jedną instytucję ,pod na'zwą Insti1tu't i Muzej pri BAN działający do chwili ohecnej. W 1953 r. po'wstał nau'klawy organ tej instytucj,i - "Izwiesitija na Etnografskija Institut i Muzej na BAN (w dalszym ciągu skrót lEIM). Pracolwllli:cynauJkowi Instytutu skupieni byli wokół trzech sekcji: kultury ma'terialnej i sztu!ki lwdo wej, kultury społecznej i etnografj,j historycznej OTa'zseke:ji folJkloru. Taka była baza dla dalszego roz1woju etnografii bułgansbej. Decydujące znaczenie dla da,lszego rozwoju etnografii w Bułgarii, co jest Z'reszią dosyć specyficzne, miał V ZJazd Bułgarskiej PaTtii Komunistycznej w 1948 r. Postawił on prred :.t'czonymi bułgaI'.9kimi zadanie przyswrojenia me/todołogii marksistow&co-leninowskiej, przygotowanie kadr w nowym duchu i zwróoenie uwag,i na śdJSły związek naukol\"1ej działalności z budownictwem socjaltS'tyczmy"n (Markowa, s. 60). W 1949 r. wznowiono wydawanie "Sbornika za Narodni Umotworenija" już pod znakiem LnsJ1;Y1butu Etnografii. W 1953 r. prezydium BAN pO!djęło specjalną uchwałę naikTeślającą problematykę dalszych badań. Dy.:. rektor ImstY'twtu, akademik Stojan Roma'nski, wystąpił z pr:ogramowym artykułem na:k1-'eślającymprzySZ'łą,problematykę badawczą. Głów/nym zadaniem, jakie pomawiono, było poz:nanie kultury i życia Bułgarów, poprzez pra'ce obejmujące pojedyń,cze za,gaid:nieniaaż do ujęć syntetycznych, w szczególnoŚiCizagadnienie e1mogelnezy i etJnoku1tUirowych zwią~ów i �E,tnogrn#a w Bułgarii 181 Bułgarów z innymi narodami, rozwój kultury maltenia[nej l społecznej oraz przemiany w żylCiu ludu w okresie przejścia od ka'Pittal'izmu do socja'lizrnu. Były to plany perspektywiczne, na najbliższy okres zaś plY8tawiono sobie za 001 zebranie jak najwięikJs.zej ilości materiałów i ka,talogizację J)I'izedmiotów kuJtury materiailnej i moitywów folklorystyaznych. W 1958 r. kierowillotwo Instyltutu objął hiS'tory1k, pro;f. ChriJsto Gandew, a w 1959 r. InstytUJt Etnogra!fii i Muzeum prz-es-zły z działu jęzjńkoznawstwa do d~iału nauk historycznych BAN. EtnogT-afię jalko specja1iza-cję wybierano na fakUlLtecie hilstoryczno-filo7Jof.iczm:ym,a nie filologi,cznym, jak było uprwdnID. Obecn~e przy katedrcze "Specjalny istoricwskie disciJpliny" znajduje się s€lktor etnograflii. W ramach czteroletni:ch studiów his,t'O'I"ycZJllych jest specjaQiz-a,cja z dziedziny €Itnografii. Na pierwszym roku prowad:ZOJny jest kum ebnograEi ogólnej, na drugim tzw. speckurs, na którym prolWadzone są wykłady ze sło,wiański,ej etnografii z za,kresu bułgarskiej kultury ma'teria'lnej i duchowej, bułgarsk~ej s:ztuJki ludowej, folkloru, dia'leik:tk:>~ogii, antropo,1ogii oraiZ fołk~oru muzycznego Kurs ten kończy się zaEczeniem na prawach egzaminu. Na trzecim roku studenai piszą tzw. "kursową pra,cę", a na asta'1m1m pracę dyplomową· Z począrtlk.iem lai 70-,1;ych zapoczątkowany zosltał ,proces reorgan'izacji systemu naukoiWego. W 197!1r. nastąp.ił.a .przebud.owa struktUTai)'no-K)lrganizacyjna naukowych oddziałów BAN. Sekcja folkloru Instytutu Etnografii przeniesiona została do n:owo.poW\SltałegoInstytutu Fol1ldoru BAN. W 1972 r. nowym dyrelk:<1:or'em I'rus,tytUituzastał historyk, Weselm Hadż.inikołow. Pozostaje on na tym stano,wiSku do chw:iJJi obecnej (1980). Pora-co!WIli-cy Instytutu dZ'iałają w trzech sekcjach. Pierwsza zajmuje się prolbI.emami etnogenezy ludu bubg.aT5kiego i bad.aniami z zakresu etnohilstorii i etnosocjo~ogri.i OTaz kuLtury duchowe'j. Druga - kuł,tUTą Illaterial'ną i sztulką ludoiWą. W połowie lat siedemdziesiąty.ch powstała sekcja problemów współczesnych zajmująca się badal111'emkultury socja'li.stycznej i wapół'czesnych S'tosu'l'llkówmięidJzyetnieznych. Wszystkiie te s€/kcje stanowią dział naulkowy Instytutu. OprÓic3niego jest jeszcze dział informa-cji naukowej i dokumentacji, air'chilwum, bibilil()teka oraz pra,cownia fotogoraHczma. M u z e a. Muzea etnogra:£'kzne i krajoznawcze z działami etnograhcznyrni objęte są systemem Minis:teTSitwa Kultury. Wszystkie mUlzea podzielone są na cztery gru!pY: cen:tra(lne przy BAN, muzea narodowe' (ogóLne), muzea specjałJ.s.tyczne, domy-muz€<1. Pro'wadzą one działaliność gromadzenia obi€lk<tów, inwentaryzacji i dokumentacj'i zaby1lków, lecz pr.iorytet'Qlwo tra.ktolWana jest działalność ośw:i.ai1;owaoraz urządzanie wystaw eiksponując)7lch przewa~nie sztukę ludową, strój, wyrt:wór,czość domową i TZoemieś1niczą,hurlowni'C!two i urząd-zenie wnętrz. �182 JERZY ADAMCZ'EWSKrr Naj:więfkszym i zara2Jem IlIajstaTszym muz·eumetnograiłcZJnym jest Narodowe E1tnogra,hcz;ne Mu'zeUJm ,przy BAN w Sofii. Powstało ono w 1906 r., aile zaJ.ą0kiem jego ,była /pierwsza bułgarska wystawa pr:remysłJOwa zorgani:zowaJoo w Plowdiw w 1892 r. Ogromne i wartościowe materiały ,etnograItic:zne tej wystalwy stanowiły podstawę jego otwareia. W okresie od 1920 do 1944 roku trrluzeum wydało 14 tomów swego naukowego organu "Izwiestija na E'unografSlkija Muzej". W czasie wojny w 1941 r. w wyniiku hamtharoowa'nia zniszczenru uległo 2/3ekspon:atów, spłonęła również cała biblioteka, pracownia fotograficzna i archiwum, Po 1944 r. 'przystąpiono do odbudowy z.niszCZiQ,nych ZJbiorów, nasilono w sposób zdecydowany działaIność zJbiera,dką. Po obw.arciu €lkspozY'cjiw 19:54 r'oIku, na której przedsltawiono stary, tradycyjny sposób tżycia Bulgarów, zaczętozas'tanawiać się nad mo~liwoś'Ciąstwolrzenia wystawy prez'en:tującej jednocz,eśnie ws:pókzesną wieś. NastClipiłaprzebudowa ekspozycj<i mU2Jealnej, ~tóra dDlpJ"oWladziła do preze.ntOłwa:niajednocześnie starego 'i współcz,esnego by;tu. Historyzm i klasowe ,podejście były i są nadal podstawowymi me-to,dami tworrenia wystaw etoogTiaficz:nych.(BożiJoow, 19,65,s. 40). W osba:tnich .lataoh !kierownictwo mUZl€UIffi {dyrekltor - Penko Puntew) wystąpiło z cie/kawą Ipropozycją !Organizowania - obok stałejeikspozycji - wystaw czasowych prezentujących iboga-ctlWoposzczegóJnych regionów etnograficznych BuŁg:alrii.Pr~ozycja ta była ci~awai jednocześnie :niezwytkle potrz.ebna zrw,alŻywszy'na fakt, i~ Bubgaria ciągle jest jecSZC2Je ,krajem o duży;m bog.a'Ctwie ebnograf1czny;m. Eksponaty twor.zące okresowe wystawy IPOSl;cze.gó:1n)7l0h regionów pochodzą z muzeów okręgowych i są uzupełniane '!IlJart er iałam i Z muzeUJm :W Sofii. We wszystkitch muzeach etnograficznych, z .który,oh najbardziej znane 'Znajdują się w Płowidiw, ThajikOlwie,Smoljan, Warnie i Burg-aiS,zebrane są eikS(po.nartyludowej ,kultury materialnej, glównie z .zalkresu gospodarstw,a wiejsikiego, rzemiosła i odzieży. Coraz hardziej TO'ZJbudowywa.n.a jestdzialalność wyrdawnicZJaIffiuz,eów l o.becnie najwię:ksz,e zni!ch posiadają własne wydawnictwa. Działa!lność ta wiąże się z 'coraz .bardziej wirdo:cznym :procesem unaulkowienita muzeów. Służą temu teQ:ścisłe, il1aulkow€ko:nJtakty z ectnO!grarfami-nauikowcrami z Instytutu Etnografii w Sofii. Jedynym istniejący;m do tej pory :w Bulgarri skansenem jest "Etyr" koło Gabrowa. Ideę jego !powstania stworzył mieszkaniec GaJbrowa Lazar Donlko'W - jego :pierwszy dyrektor. SZlcrególną uwagę zwracał on na etnograhczną specyfikę t'ego piękne.gc r'eigionu środ!kowej Bułgarii. W szcz'egó1ności inter,esOIwała Dcm'kowa historia i TO,zWÓjrzemiosła :ludowego i ludowej ar,ehitektury. Gabrowo znane było jako centrum rzemieślnicze. już od XVII wieku. NaUlkową podstawę ska'l1lS€nusta- �183 nowiły źródła hiiSrtoryczne i 'etruogrrad'i!czneorraz lilteratUI"a dotycząca rozwoju rzemiosł ludowy,ch i architektury Gabrowa i jego oiIDolk. Terren, na ,Mórym ,zaczął Ipowsta'wać w połowie lat 60-ty'oh ~kansen w odległości 6 ikm ord Gabrowa,zajII1'u}e6 ha pOlwierzdmi. Główne miejsce zajęły obiekty oibrazujqce his1Jorię i rozwój rzerrnio'sł ludowych szeroko wy1knrzystujących siłę wody. Zazna'czyć jednak <trzeba, źe wsz)'LStkie obiekty działają i pracują taik jak iPrzed latami. W oSltatnim okresie nastąpił zwrot wberuniku stworzenia wielozakresowego i wielofunJkcyjnego kompleksu etnograrhcznego, w którym znajdzie miejsce cała tradycyjna ikultura material~na i dudliowa ludności okręgu gaibToWlSkiego. P r o b l e ma t y k 'a b a d a w c z a. W dziedziJnie rbada'wczo-naukowej zaznaczyły się w okiresie powoje'nnym .dwa nurty. Jeden związany z ,etnografią Bułgarii, drugi ze :adobYWlająicą'coraz powa'żniejszą pozycję etnografią slowiań'slli:ą, rozwijaną w ramaoh badań z zakresu balilmniS!tyki. Dzięki badaniom tej suibkomplelksowej .dyscYIPrliny,etruografowie bułgarscy wyszli w swoich pracach poza ramy etnografii narodowej. Z dziedzin tmdycyjnej etnografii, która najczęściej była 'pTzedmiotem badań 'w okresie przedwojennym, wymienić Ina~elŻYna pierwszym miejscu Ikulturę marterialną. W miarę nawarst'wianiJa się nowych potrzeb i kształtowania się IThowy,chzałoiŻeń meto'ciologic,znycih 'oparitych na materialiźmie dialekty,cznym i histoT)7Icznym,zaezęto odchodzić od dawnych schematów na rzecz bardziej całOiściJowych ujęć, uw~g,lędniają'cych IPro<cesy pri'emian orbserworwane w różmych dziedzinach wsi. Z te!n1!a1tyki szczegółowej podejmowanej w hadania,ch ikulitury mater'iJallnej wymienić Inależy przede wsz)'LStkim odzież, ,tradycyjne inarzędzia rolnicze \Oraz budownirctwo i rz,emiosło. ZzaIkresu !kultury społecznej na Iplan Ipi'eTwszy wysunęły się badania z zakresu rodziny, srbosunków i terminoliorgii s)'LS'temów kre'wn~a'czych. Wśród tendencji ha:dawczYloh na lPierw15Ziemiejsce wys'UJw,arnobadania współcZiesnych pr,zemian w kult'urze (wsi :wywoła:ny,ch nowymi warunlkami społecznego ro'zwoju. Zaniedbano natomiast n1elco !badianielkUl1'tury duchowej. Jej a'spe'kty traktowaJIJJo Itrochę marginesowo w porównaniu z 1nnymi dziedzinami kultury ludoJwej. Priorytertowo :traliktQwane badania z za/kresu kultury matell'iJalnej i społ'ecznej zepchnęły w cień badania kuJltury duchowej. Etnografowi,e posltawili sobie 'za ceil.\prześledzenie etapów hilStorii etnicznej Bułgaró1w wraz z ~ozwojam }ej trzech podstawowYIch kOlIlllPornentów etnicznych: Trakij,ców, SŁowirun, Protobulgarów oralz zibadanie społeczno-ekonomic.znych uzasadnień :pIOmostałości'w ikulturze ludowej pierwiJmstkówIPolchoidzenianieibuŁg,arslkiego.W począ'tJkaichlalt 70-tych ukazało .się wiele prac poświęconych zagadn1eniJolm etnogenezy ,i ewo'lucji Ikultury �184 J1ERZY A!DAMCZEiWSiKI ludu buiłJgamkiego. Morbla je podzie'lić' Ina dwie grupy: jedne tra/ldują o etnicznym pochodzeniu badanego ooiekJtu, drug,ie zaś do,tyczą powiązań zagadnień etnogenetyc:lmych ,z rozwojem języika, a przede wszys,tJkim z formowaniem się dia[ekty;c:zmej .grJarnicyjęzyka bubgar&kiego {tZJw."jatewa granica"). W pracach zwróco.no uwagę na słowiańskie dziedzictwo, któremu wielu autorów przYIPiisuje główną rolę w formowaniu się oiblicm .bu~ganskiej kultury ludowej. Według M. Welewy, wieł'e elementów 1Jrady'cyjnej odzieży ma swoje słolwiańlslkie korzenie (Welewa, 1965). ,zagadnienie słowiańskich cech w kulturze ludowej było przedmiotem badań A. Primowskiego wśród ludności Rodopów, część ikt.órej stanowią Bułgar.zy, kJtórzy w czasie panowania ,tureckiego, IPO'dwpływem ideol1ogii muzułmańskiej, zatraoe:i!i swoją narodową, bułgarnką świadomość. Prowadlzi!lioni zamknięty tryftl życia, .dzięki czemu !Zachowało się 'wiele arehaicznychceeh, iktór,e w więlkswśei mają słowiań.9ki ,eharakrt€rr'.Primowski wyikazał w życiu h.Iidności rodqpSkiej wieile L'ech wspólnych, jaik i specyficzny;ch, podkreś'lićl'jącW\9Pólnotęku1t:ury ma'terialnej ludno'ści wyznania chrześciJańskiego i muzułmańSkiego. Oddaje on ,pierwszeństwo słowiańl5ikiemu zasied1l,eniur(ibuł1ga;rrskiemu), wskazująie jednocześnie na wiele przeżytJkóiWs:tarosłowiańs!lóch~Pr.imowSki, 1973). Wa:imość tematytki jedności hiistoryczno-etnograd"icznej ludności bułgarskiej w Rodopach slPOwoocioWla'ła komwle<kscwe badania wśród :tam'tejszej ludności. Badaniom tym przewodniczy Komisja Poznania Kraju Ro~ dQPskiego dJzialająca przy BAN. Re.zultaty prac .gru'PY etnografów zostały opulb:liikoWla,ne w Narodnata i bitowa obsztnost na rodopskite ByłgarU. Na materiala,ch 'z zalkresu IOdz1ieQ:y i{tWełe'Wa),mieszkań (Ge.nczew)" narzędzi roiLnicz.y;ch(tMarinow), obyczajów (Prirrnowsiki), rodziny (Kolewa) i f.o~kloru wyikazano kulturową jedność Bułgarów - z,arówno chr~eśtCijan, jaik i muzułmanów - oraz r6żn1c,e w kulturze ich i Turków. Wykazano równie:ż w"Wó.Inyrooowód oibu grup iludnoŚ!cibułgarsbej różnego wyznania. W wielu pracatCh stam!1JOsię owykarnć, iż w buł.gar~iej kuilturz.e ludowej znajduje się wiele pierwiastków 'anltycZ1n€lgo .pochodze.nia etnicznetgo. M. AJrnaudow ,przyjął .tezę, 'iJż wiele tbuł1garrn'kichobyczajów ludowych sięga kor~eniami .anty;cznego :z;a",i.eodlenia (Ar llaudo w, 1920). Uważa,}, ,że antyczne tr,adycje gr,ed1w-Tzytm61kie IPr.Z€lSzłydo Bułgarów za pośrednictwem Frak'ij;ców {Trakijców) w procesie dlch etnicznej lkx>nsoilidacji :ze Słowianami. P. Pietrow wykazał wzajemne wpływy kul't'urolWe Słow'itan i Trakijców w płd.-wsch. Bułgariianahzując w :pra,cy Kukieri i surwakari analogie w kostiuma'ch ku/kierów i surwaikall'ski,ch rekwizytach. Duko'W stwi'eridził, ,ii formy tra'<iycyjny;ch bułgarskich narzędzi wiejskich były .ZJnanejuż w ·chwili ;przy:byda Słowian Ina Ba~kany. Narzędzia te są dharakteryst)'ICz!ne dla 'ludnośc.i tnkijSkiej, na którą nałożyły �Etnoorafia w Bułgarii 185 się wpływy rzymiS!kie. Zjawisko to tłUJmaczy się jako przejaw .kUlłtury całej historyczno-etnograficznej części świata antycznego. SitosunJkowo słabiej opr8.'cowane jelSit :zJagadlnieniedziedzictwa protobułgarskiego. Prolbl'emem tym zajmował się m. in. 1. Kojew .widząc ślady tego trzeciego z kOiIllQ)OIlentów eitnQlSubułgarSikiego przede wszystlcim w odzieży (wys;zywaniu), r€lkw,izyta.ch weselnych III jednej ze statrylch grup Bułgarów w płn.-wsch. Bułgarii (Kojew, 1971). Jednym z najibardziej irrteresująJcych zagadnień ,z ~a!kresu hałkanisty;ki jest geneza dia[elktycznYich i \kulturowych zróżnicowań na wschód i zachód od rzeki lskyr i od mas)'\wu gór Riła. Cho.dzi tu o tzw. "jatewa granica". W języko7JI1awst/wiebuŁgarskim istnieją trzy teorie dotycząc'e ,tego proiblemu. PierwsZJa, n:wrezen'towana pr,zez Georgijewa zakłada, ·iż u pods,taw .zróżni{'O'watniadialeiktycznego leży dziedzictwo su.bstratu tral}ijskiego (granica między dwiema grupami plemion trakijs!ki.cth z;bb:żJonajest do "jatewoj granicy"). Drug-a, reprezentowana przez Stojkowa i Mł,arle.nowa głosi, i!ż dialektyczne rozgraniJczenie wywodzi się stąd, że terytorium dziis1ejszej Bułgarii zostało zasiedlone przez diwie różne grupy SłOIwian. Trzecia zaś !dotyczy historii rozwoju samego języka .bułlgarslkiegow .końcu XI wieku {Geol'\gijew, 1959, s. 9). Etnografowie skłonni są uznać drugą koncepcję widząc w niej różnice kul'tur owo..,bytowe między ·za1chodnim .: wschodnim :zasiedlooiem Bułgarii, które to różnice odnoszą się do całego s.łowiańskiego Ikom¢eksu kultury. Problem ten został slkarto.grafO'WlaIlYw Etnograjija na Bylganja Ch. Waikare1lsikiQg>O. Irstni'enie "jatewoj granicy" doprowadziło do zróżn1colWa:niaw oihrębie róimY'ch dziedzin hułgarslkiej kuiltury d:udolWej.NIP. granica występowania różnyiCh podtypów odzieży jest 7Jhieżna z granicą diale1ktyc:zmą· Również zróżnicow3iuia w zaikrelSie dbrzędów pogrZJelbowy,chwylmlzują zwiąrzek,z tą granicą· Przedmiotem wielopł.asZiczyznowy~hbadań ,etnografów bułg.arskich Ibyłoi jest zagadnienie tyipÓIWtradycyjnej rodziny chłopskiej, jak również systemu, poiklrewieństW>a.R. PeszelWa wy'korzY'stują,c t€Orie Koswiena o dwóch tY'p.3'ohw1ell:kiejrodziny, TO'zszerzyła ją do rodziny IbułJgarskiej i jeszcze szerzej - południowosłowiański€j. Podstawę różniJc w wielkiej rodzinie w waru.nJka'ch prrzedsocja:listyczny1ch widzi ona w ró:tnych rodzajach Iwłasności tych rodzin :(kole\ktywnej i prywatnej). Wielką rodzinę okresu kapitalistyczne.go wY'dziehła w oddziełny typ na:zyw.ają'c ją "semejlI1Jo-kolekltiwnym-dOlIIlochooilaj'stwem". T. Kolewa Zina!lazła w Rodopach rodziny (pr'ezentujące różne ,etapy ewolucji fol'\ffir'ooziny (Kolewa, 1970, s. 152). 1. Georgijewa, D. Ma:nk!owa,L. Rade'wa pudjęły pierwszą Ipróbę przedstawienia terminologicznego systemu pokrewieństwa w Bułgarii na pod- �186 JERZY ADiAlMCZE,WSiKI stawie materiału .pochodzą,cego z .końca XIX li po;ozątków XX ,wieku. Uzupełniono go danymi z badań terenowych, które pozwoliły na wybranie informatorów żyjącyc<h lponad 90 lait. Anahza materiału empirycznego ,]X>'Zwohła wykreślić pewne schematy termino1olgiczne. Przy ich zestawieniu hrano !pod uwagę kr'ewnych zarówno ojca, jak i matki, w linii prostej i :bocznej. StworzQny schemat pozwolił .na wydz'ielenie czterech regionów: Pirłnu, RodOlpów i 'części S1Jrandży; płn. Tra,cji; środkowej, płn. i płn.-wsch. Bułgarii oraz pojedynczych enklaw charakteryzujących się specyficznymi oooibftiwościami .powstałymi w pro:cesie zróżni'cowanego rozwoju socja:Lno-elko.nomiconego. W ,przeprolW,a.dZlOnych badaniach stwierdwno 'mt€r-esują'Cą:koruserwatywność systemów rodowych. Niez'afteŻ'ni<e od zmia:n zaohodzących w społeczności wiej~iej ,czy w stosun.kJach rodzinnych, w systemie pokrewieństwaza,chowały się .pr:zeżytki, geneza których sięga dalekiej iPneSizłości. Druga przy,czy1na .zróżnkowania w ,tym systemie wywodzi się ze skompl1kowa:nego rozwoju ludu .bułgarskiego (Georgij'erwa, 1972). Nowym kierunkiem badań jest paleoetnografia. Na !podstawie analizyprzesądó1w o pianiu koguta ()(bw~elS~zającegośmierć, z szeroJkilmwykorzystaniem dany,ch z zakresu foJJldoru, jGzyka, archeologii, botaniki i paleobotaniki, zoologii paleozoologii, P. Pietrow zlokalizował wspólnotę słowiańSko-hałto-gernnańSką na terenie północno-wschodniej Europy (Pietrow, 1966). Ta kontrowersyjna hilpoteza spotkała się ze zróżnicowaną oceną, co jest r.zeczą zrozumiałą przy tego typu a,naftizach. iNiezal€lŻnie je'dnalk !Odjej dysikusyjnośC'i autor zademonstrował duże mo71lilwości wykorrzystania !Źródełetnograi£iczny;oh,przy poznaniu najstarszych epok historii ludów. Praca Pietrawa była pionierską na gruncie nauki bułgarskiej, wiążąicą pmb'lematykę etnogenezy Bułg,arów IZ 'paleoetnografią Słowian - i jeszcze starszych lZIW,iąza.nych :ze Słowianami wsp61no,t eltnicznych, na podstawie szerolkiego wyłkoTZystania OOn)'lC'hetnograficz:ny'Ch' dotyczących ludów iJndoeuro.pejs!lcich. MaŁo jest natomiast ,prac doty;czący,ch grup mniejszościowych w Bułgarii. Opisano jedy.nie kU/lturę lurlową ,t,aikiohgrup, jak TUTcy, Cyganie, Kara:kac~nie. Prz~r.orwadzono też charakJterystykę (porównawozą z ku,lturą ludową Buł>garów oraz ich wzaj€lmlle wpływy. Wśród etnografów panuje przeikOlua:nie,że analogie kulturOlwe między BułJgarrami a mnymi narodowościami, to nie tyiJ.kodziediz!1ctwodługich, historycznych kontaiktów, ale i reperikusje znacznego uidziiału€ilementów bułgarskich w etnicznym zestawie tych narodowości. Z,a d a n i a w S'p ó ł cz e s 'n e. Do najważniejszych za,dań stojących przed współc:zesną etnografią ,bułgarslką nalerZyzhadanie etnokulturowych :procesów zachodzących w kraju oraz €Itnosocjologicrznych problemów �Etnograji>a w Bułgarii 187 w kompleksa:ch Tolnicw-przemysłowych. Dąży się do kontynuowania i pogłębiania badań zanikajqcej trady,cyjnej :kultury ma'teria:lnej i duchowej w obrębie różnych regionów etnograi£icznych, ze s:oczególnym uwzględnieniem badań w zaJkresie tradycyjnego osi~dila, transpor,tu, rybołówstwa, myśli.'Stwa. Dąży się do prowfaldzenia badań, które dały asumpt do poznania i do zrozumieniJa wzajemnycih stosunkó.w między ilmlturarrni etnicznie różnymi, 00 umo;i;liwiło\by współozesną integrację !kulturową. Z zahesu prac pu:bli1ka,cyjnychprzygO'towuje się do druku 3-tomową sy,ntezę "Etnografia Bułgarów". BuŁgarska ku:ltura ludowa została ujęta w his,toryczno-etnogr:aiicznym zaTysie. Dotyczy ona kultury wszystJkich Bułgarów, niezaleŻITieod tego g'dzie żyją (Turcja, Macedonia, Ba natt, Rumunia). K'oIlltynuuje się prac'e nad Bułgarskim Atlaoom EtrrogTaficznym oraz Europejskim Atlasem Etnograficznym, w ramach którego etnografowie przygotowują część dotyczą,cą Bułgarii. Głównym za!daniem Bu:łgarsbego Atlasu Etnograficznego jest ukazanie m'etodą kartografii etnograficznej wszystkich typoJWych i specyficzn)llch cech lu.dowej ku¥tury materia!lnej i duchowej, ich Tozprz'estrzenianie ,i rozwój od hiJStor)'ICznychkorzeni, pOpIizeZkolejne e'1Japyewolucji, aż ,po stan współczesny. Utrzymuje się i Iprowadzi szeroką wspólpracę z europejskimi periodykami etnograficznymi: "Sowietskaja Etnografija" (Mo:skwa), "S[owe:nsiki NarodOlpis" (Bratysława), "Ethnoilogia Sławka" (BT1artysława),"EtJhrrographica" (iBmo), "Etnografia Polska" (Warszawa), "Ethnographia" i "Acta Ethnographica" (Budapeszt), "Zeitschrift fUr Balkanologie" (Berlin), "Folkliv" czy "Ethnologia SCćłJndi'llavica"(SztOlkholim,potem Lund). Etnografowie biorą czynny wdział w 'pracach M.iędzYII1<lTodoJWego Komitetu Nauk Antropologicznych i Etnograficznych oraz w pracach Międzynarodowego Stowarzyszenia do Badań Krajów Południowo-wschodniej EUTopy,którego centrurrn znajduje się w Sofii. METODOLOGII:A BlAIDiAŃ INrAD :WSPOŁC,z,ES:NOŚCIĄ W ujęciu współczesnych etnografów !bułg,aTskich "etnografia jest nau- . ką historyczną, poniew;aż przedmiotem jej badań są warunki życia (bytu), kultury narodu i mas ludowych w pas~czególny'ch formacjach społeczno-eikonomicznych" (Ga,ndew, 196H,s. 414). W tym rozumi<eniu, Jedną z najlWiększych słabości dol\;ychczasowego (do mniej więcej 1950 roku) rozwoju etnografii hułgarslkiej było to, re nie formowała się i nie rozwijała jako nauka marksistowska, była obca metodologii rdialektyczno-markststowskiej (Peszewa, 1963, s. 241). Z Ipoczą,tkierrn[at 50-tych etnografia buŁgarsIka zaczęła [przesuwać swój środeik dę:żJkośd ikierunku metodologii marksistowsko-leninowskiej, w �188 JIEiRZY AiDAlMCZEIWSKiI wykorzystują'c dośw1a1Gczenia,etlnografów radzieclkich. Etnograd'ia bułgarska p:r:z,eszłana porzy,cjędi.wlekt)7lcZlI1ego i historycznego materializmu. Za główne zasady metodo~()Igkzne \przyjęto: 1) analizę rOllWoju poziomu sił w)7ltwórczych, poz~omu dośw:i:adcz'eńi charaIkteru stosUInków produlkcji, 'czego Ikonsekwencją była kLasowa interpretacja i charakterystyka zjawisk; 2)ana1lizę !powiązań i wzajemnego oddziaływania zj;awiSlkze sf'ery balzy i na'db'l.llGolWy, analizę ToH środowiJska geogTaficznego i przyrodnrczego (Gandew, 1968, s. 415). Przyjęcie podstaw marks iSlt()lwslde j teorii i metodologii wiązało się z dużymi 'wpł)7lwami etnografiri radziedldej : kontalktami z tamtejszymi etnografami. Wpływy szkoły radziedkiej wiązały się z faktem, iż w ZSRR ro.związano zagadnienie elUnograifiij:ako nauki, która bada wszy\s'ttldekulturowo-bytOlwe osobliwości ró:imych ,ludów, czy grup etnogTaficznych jednego -lU1bkilku ludów i rOIzpatruj.e wszystJkie zjawiska w j.ej historycznym rozlWoju ,(Todorow, 1957). Etnografia s'tala się naUlką IPorównawczą. Wywodzi się to stąd, Żie obiek'tem jej ohserwa'cji są ni~powtarzalne, indywidualne ,zjawiska zaohodzące w danym !kraju i okresie. W Ikręgu jej zainteresowań leżą f~ty o charaikt'erz'e masowym, typowe dla kuJ.'tury dnia codziernnego. Fakty te rozpowsz.echniają się na Tnne obszary i stąd trudności w oikreśleniu pochodzeni:a pierwoJtn)l1chfarm :i funkcji. Stąd t'eż wywodzi fiię potrzeba stos()Iwania metody his,toryozno-porównawcz'ej. Generalnie dominowały tendencje do stwa:r:zania kryterió'w do wydzie'1e:nia i okreśilenia osoibliwości w całokształcie kultury ludowej. DUlży wpłYJW,na metodylkę badań miała ide'a o funlkcjonailnym znaczeniu :prz·edmiIO'tuozy zjawiska w kulturze ludowej. Idea ta pozwoihła zwrócić uwagę .na związ'ek formy z treścią i daŁa asumpt do uW7Jględnienia funkcji wytWO'TÓWkulturowych przy ioh typologi~a,cji. W prarca·ch współc~esnych ,ei'nografów bułgarskich dosltrzegaln:a jest tendencja do IPTlzed8tawialllia'wszystkiiC'h,pr;zejawów kultury, czycałościowych komplesaw !kulturowych - nie jako zestawu elementów składow)l1ch!kultury, aile jako systemu. ,w Bułg:ari:i i rnnych krajach socjarhstyeznych panuje przekonanie, że 'etnografia :bada nie tyiJlkop'Tzeszłość i jej wspókzesne przeżytki i r,elilkty, ale talk:żlewszystkie prz'emiany zachodzące w posz'czegó<lhychetnosach i iJchikUi1:turaohobecnie,vvlspółcześnie. Ramy .chronologiczne "etnografii współczes.ności" zawierają się \W ostatnich 30 - 50 lat:ach. Etnografia badająca współc:zesność posiada swój samodzielny pmedmiot i podstawowe kieruniki ibadawcze. Z jednej strony zajmuje się wspókzesnymi procesami ,etnicznymi w10dącymi ku rozdzi·elenru lub zjednoczeniu (konsolidacja, asymi!lla'cjia,rntegracja kulturowa), a z drugiej zaś -~mianami kulturowo-byTtowymizruchodzą·cyrrn:i wśród ludności wiejskiej i miej- �Etnografia w Bułgarii 189 skiej, a obejmującymi ku1turę ma'terialną, duchową, systemy o:brzęoowe, święta itd. W.aimyrrnkierun:kiem "etnogr8Jf:ii współczesności" są talkie' e'tnddemografic:ane prz'emiany ,zachodzące wŚTód narodów w 'ich etnicznych i etnografic~nychgrupa'ch; taMe formy pTZej.awów tradycyjnej kurl:tury ludowej i jej miejsce w formującej się współcześnie kulturze narodowej. Etnografia współczesności jest perspektywicznym działem badawczym etnografii jako ,nauki. Jej zakres badawczy TOZ1Szerza się z ka'żdą chwilą zantku tmdycyjnej ,kultury ludowej. W Bułlgarii 'wylksz1takiły się dwa podejścia w poznaniu współczesności: 1) zwraca się uwagę na poziom bytu i kultury, na ich ocenę z punktu widzenia potrzeb społ€!Czeootwa socjaI1istY'cznego; w ,podejściu tym pr2;ewaia so~jologkzny pun1kt widzenia; 2) kOiIlcentruje się na oSQibliwaściach ,bytu; jest to '00 tyle trudne, że w wyniku moderniza'cji i urbanizacji osohhwości te coraz bardziej za'nikają. W swojej wspókz.esnej problema'tyee etnografia stoi blisko życia rna'S pracujących - pods,tawowego .twór,cy r07Jwoju 'historY'Oznego - pozn.aje konkretne zj.awiska z dziedz1ny bytu i k'Ui~tury.Bada proces wałki między"staryrrna nowym" we współczesnej !kulturze. W 1966 r. zainicjowane 'zastały, w myśl umowy między BAN i Po'1Ską Akad€'r!lią Nauk, bułgaTsko-polskie hadani,a etnl()grad'ic~ne,których .przedmiotem były przeobrażeni.a kulturowe pod wpływem U1Strojusocj'alistycznego we wsi Gramada w okręgu Widin w płn.-z,a1ch.Bułgarii. Zada,niem szeroko zakrojonych badań byŁo nie t)'i1JkouchwyQenie przemian izaohodzących w różnych dz:iedzinachku1tury WSI, ale talkże zdobycie materiałów umożliwiający.ch .po:zmanieprawi·dłowości tego rodzaju procesów celem dOIkonania zestawień po'rów.na'wczy;chz podohnymi .pr,ocesami występującyrrni w innych kraja'ch socjalistycznych. Ze strony bułgarskiej w b:adania'Clh!pod przew,odnktwem prof. Christo Gandewa uczestniczyli: T. Ko,lewa, G. Mlchajłowa, B. Tu:mangelow, S. Genczew. Założeniem metodologieznym 'badań było rozważenie historycznego pro'cesu iprzemian społec:mJ:o-&ulturo'Wy;chod przełomu XIX i XX w., aż do w~ółczesnych czasów pod ką,tem ustalenia tych prawidłowości, które w:arunkująaktuarlne, gwałtowne i radykalnie odmienne jakościowo przeohraże.nia kulturowe. Badania procesów kUllturowych wspókze_snej wsi bułgarslkiej mają don~osłe znaczenie dla ustalenia ogóln)llChprawidłowości przejścia od kultury tra,dy;cyj'nej ku dzisiejszym fomnom socjaliso1y;cznego byto'Wani:a. Kultura ludowa wsi bulgarskiej ulega ,ciągłemu prooesowi przeobrażenia dziedzictwa kulturowego narodu - procesowi obejmującemu zaTówno materialne warun/ki bytu, jak i stooun/ki społeczne oraz sferę systemu wartości i 'ŚwJ.a,topoglądu. �190 JERZY ADAMCZEWSKl Tatiana Kolewa przeanalizowała rolę obrzędów rodzinno-rodowych we wsi Gramaida jako formy reguLowania systemów socjalnych w grupie l'odzinll'o-rodo'wej. B.adania wykazały, że w obecnej postaci obrzędy rodowe stanow'ią odbiJcie społecznytC'h,iid€Oll)gicznych i ekolIlomi'CZ'Ilych warunków panujących w apołec7illOŚcirodowej, zmieniających się wraz . z ewohlicją systemu rodowego. Ganka MiichajłO'wa ana;liiZlowlałaodzi'elŻjako źródło wyjaśni:ają'ce SltOsunJki społe.czne we wspókzesnej WlSli.Badania nard. odzieżą pozwoHły uka:zać drogę roz'woju wiodącą 00 trauYJcyjnego s'troju ludowego, poprrez powSIbanie licmycl1 wariam.tów i modyfikacji orazpoprzeiZ różnego rodzaju za\p0żYJcz'enia,ku dzisiejszemu Uibiorowi o cechach pOJWSzechnie występujących wśród ludności cał'ego kraju. Przeobrażenia zachodzące w zakresie stroju uwidoczniły też proces niwelacji różnic kulturowych między miastem i wsią. Eksploracją w zakresie zmian w kulturze współczesnej objęto także ośrodki miejskie. GrUlPa praco:w:nilkó'wInstytutu Etnografii badała kulturę i byt roibotników miasta Pernilk, Sli:wen, Burgas. Rezultaty pra'cy badawczej podJkreśliły ialkJt,iż migTalcja i urbaniza'Cja wiodą ku redukcji funkcji niektóryoh wsi w uprzemysłowionych okręgach. Niektóre wsie stały się łub staną w n:ajbHlŻlSzejprzyszłości ośrodlkami wypoczynlku i turystyiki,za'chowując joed:nocz,e,śnie postać centrów hist01"yczno-etnograficznych i .architektoni!cznYJch. Generalnie stwierdzić na'leży,że .najlbaiższe laita charaMeryzować się będą coraz większymi zmianami w s.k:a:1iogólnolkrajowej, co dO'prowadzl do dalszego zróżnicowania społecznego wsi ;na drodze przejścia od spoleczeńsitwa homog,enicznego ,do heterargenicznego. W s,połeez,ności wiejskiej jako całości,a takrże w środowisku ohłopsko-ro:lniczym, wzrrnagać się bę<lą procesy iP'ro.fesjO'na:lizacj<i pra'Cy. Społec~ność wiejska z,najdzie się w o~bicie oddziaływania strufktur urtbanistycznych. Postępujący rozwój społeczno-!zawooowy ludności rÓ'żmicowacbędzie pO'trzelbyspołeczno-!kuhur,alne i wzory kulturowe wsi, pr;zy 'równoległych tendencjaoh unifikujących :na wspólnej płaszczyżnie kultury urbanistycznej w dobie unifiJkującY'chtendencji kultury masowej. S!I)ecyfika kwltUTowaspołeczeństw wiejskich zdaje się być w.acr-tością.niezwykle cenną, zdo~ną do zróżnicowania środowiSka i grup łudzikich w znaczeniu pozyr1;yWlnym, dając im Jednocześnie poC'~uci'eświadomości udziału v·; two'rzeniu iku~tury. FOiUKLOiR YSrrYIKA BUŁGARSKA WspóllCzesna fo;]/Morystytka .bułgarska jest ściślle zwią;zana z etnografią, choć obie nauki rozwijają się para;]elni€. Związki między nimi były jasne dla folklorystów już w przeszłości. DobiJbnym tego przykładem �Etoografrbaw Bul:ga.rbi 191 jest artykuł L Sziszmanoma Znaczenieto i zadaczata na nasza ta etnografija z 1889 r., w którym obok ,~arlań etoografii znalazły miejs.ce i problemy fo:.lłkilorystylki bułgarskiej. Kiedy rozpatruJe się wzwój fo]klorysty1kl bułgarskiej pTzed II wojną światową, konieczne staje się wydzidenie ki,lku wawych momentów. Pierwszy to dziedzictwo, jakie współczesna d:olkłorystyka posiadła z przeszłO'ści. ZaiI1ftexesowarnialudową twórczośdą poetycką pojawiły się w Bułgar,ii .w ,pierwszym dzi:esięci,()IleciuXIX w. i były m. in. reakcją na idee romantyZlffiu. Pierwszym organizatocem narodowej f0łkJorySlty!ki bułgarskiej był Arniłow (1787 - 1847). W lataich 40-tych i 50-tych XIX w. działaLność folklorystów slku.piała s.ię na .zJbieraniu i .publikowaniu pieśni, bajek i przysłów. Naj1bard7Jiejzna'nymJi. posnadami na tym polu bytli: (bra'cia Miladinowie, L. Karawełow, M. Drinow, D. Ma'tow, St. Wrraz, K. SzalPkarew. Po wyzwolleniu rozpo.częła się systemaltyczna i zorganizowana działalność iolIDlorystów. We 'Wspomnianym j1lJŻ artykule SziSzmanowa zostały pos,tawione trzy zadania: 1) Zibier:arniei wydawanie ma!ter,iiałów z zakresu fo.J.ki1oru;2) naulkowe badanie twórczości ludowej w Bułgarii i w innych krajach; 3) popularyzacja folkloru wśród społeczeństwa. Najwi~ze sukcesy. zanotowano w pierwszym punkcie programu. Zgromadzono olibrzymi materiał falktQgTaJi'icznyz zakresu pieśni, .bajek, legend, podań, przysłów i zagadek. ~ W 1905 roku M. ATna'ooow w pracy Byłgarskite narodwije skazki dokonał pi€lrlws'zeji jedyn'ej do tej ,pory w Bułgarii klasyf1'ka,c:jitego rodzaju folkloru. Prowadmł też teorety'czne wywody .na pClt'dstawiezgromadzonego materiału. Arnaudow był w zasadzie pierwszym teoretykiem z Zlakr'e8U foIlilcl.orysJtyki w Bullgarii. Drugim waimym ,czynnil1óem w historii folkllOTy'Stykibyło wykorzystanie doświadczeń fon~aorystyki ,radzieckiej. Częslte kontakty z fulikllorystam,j tego !kraju doprowadziły do wydania przez Rosjan iki'lkuprac z zakresu folkloru bułgarskie.go (ipra,ca Derżawinlł, Kra wrowa , Bezsonowa). Rozwój folklorystyki do 1944 roku przebiegał nieco inną drogą niż etnogiI"a:fii.Wynikało to z faktu, iż fołklor siał ibli'żej literatury '(iliteraturoweden~ja). Folkloryści skUlpi'en'i by1i w k~l!ku ośrodka'ch: w Mtnisterstwie Narodnogo Proswi'eta, w Byłig;a!I"sko Narodno Oibsz:tetg,two, w Muzewn l%nogTafi:oznymw Sofii. Pierwszym zadani'OOl,ja'kie postaWiono przed. folklorystyką bułgarską po 9 IX 1944 roku, byłoZ\badanie świeżej jeszcre .w pamięci d~ie;d2Jiny kU1tUTy- fo~kloru antyfaszystowsk'iego l partYiZanclóego. Najważniejszymi praoami z tej dziedziny były prace W. Stoina Narodni partizanck.i pesni, Kaurfmana Sewremennata rewoLucjonnata pesen ·i Kojnakowa Par-· �192 tizanckija folklor w Plowdiwsko. Należy pOOllcreślić,że Bulgaria była pierwsa:ym krojem ,z olbozu soojaliJstycznego, który .podjął badania w tym zakresie. Po wojnie fo'llk:lo:ryścizajmowah się dwoma głównymi kierunkami badawozymi: 1) .poznaniem ,współc:resnych zjawisk w folJk[or.'l.e;2) badaniem folkJloru tradycyjnego. Główną uwagę skiero'wano na pierwszy dział hadawlczy. Zajęto się badaniami, k:tóre ukazały i u!IDorżll1wiły poznanie "nowego" w folklorze. współczesnych przejawów ,tradycyj,nych fOTm folkloru, perspektyw je.go rozwoju 'w przyszłości. Drugi dział badawczy także był penetrowany w całej rozciągłości, chociaŻiby z tego w~ględu, że posiadał kilka słaoo poznanych jeszcz€ aąpektów, jak nie dostatecznie zJbada'ne 'przysło'wia i powiedzenia ludowe, słaho po~nany follklor okresu kapiitalizmu, fo:lkdor miejski. Prace 00dawczeprowadzone są na maI"ksis'towsko-41eninow\9'kich ,podstawach z pełnym wykorzystaniem metody historycznej (Romaruska, 1965, s. 34). Rozpatrując osiąJg:nię.ciafoaJk1.orystytkibułgarskiej po II wojnie światowej ,trzeba zauwazyć kilka zas:aidnkzyoh punktów. Przede wszystkim pojawiło się kilka prac o charakterze uogóLniającym, syntetycznym z zakresu bułgarskiej ludowej twór·czości .poety.ckiej, fi. i·n. Byłga-rsko narodno tworczestwo (praca zbiorow:a pod redakcją Keremidczijewa), Bylgarskite narodni pesni (Iwanow), Bylgarski folkl0r (RomaTlSka). Wzrosła ogólna liClZlbawydań żzakresu rolklotTysrttki.Wydania te mają różny charolkter, od typowo n:a'Ulko'\Me.go, aż do ujęć 'popularnych. Do ty'ch pierwszych nalezą na pewno tamy od XLIV do LII periodyku "Sbornik za N.arodni Umotworerrija". Zamieszczo.nf::są tam bogaite icieikawe zaraGem ma'teriały z badań prow:aidzonych m. in. w Sofii, Kopriwsztici, w Rodopa,ch, 'Dracji :i Ban·acie. Zauwatżyć jednak trzeba, -iż folklorystyJka bułgarska posiada wieł,e słabo jresz10zepoznanych dziedzin. Zaliczyć do .ni'ch należy prflede wszystkim bardzo zaniedbane bwdania żywyohnos'icieli folkloru, ludowych pieśniarzy i gawędziarzy. ChYJbanajdohi'tniej świaJdoezy{) tym fakt, że do chwili o,becnej ukazało się jedynie !kiJlkaprac poświęconych temu zagadnieniu. Najwacl.niejsze z nich to: Folklor od Elensko M. Arnaudowa jeszcze z 1913 roku ,oraJZ:monografia G. Keremidczijewa Diado Wic.zo Bonczew z 1954 roku. Wyraźny jest też braik: badań z zakresu form teatru ludowego, mito1ogii i demonologii. Pr;zed folJlclorystyiką bułgarską stoi więc k'iłik:a zasadni-czych zadań: 1) kontynuowanie dotychczasowej po,l'ityki wydawnicrej z zakresu ,twórczości .poetyckiej; 2) nasilenie prac teoretycznych obejmujących na}bar'dziej charakterystyczne cechy folk~OTu, jego ruchliwość, dynamiozność na konkretnyoh przykładaoh; 3) rozwiązanie konkretnych zagadnień do- �Etnografia w Bułgarii 193 tyczą~J'lCh teoretycznych problemów związanych ze specyf.i!ką fo1kiloru i jego gran~cami, przejawami, rO'21wojemi metodyką; 4) kontynuowanie pracy terenowej i prowadzenie badań we wspomnianych już ,.deficytowych" dziedzinJa,ch folJk1Oiru,5) pr6ba stworzenia teorii o współiC7Jesnych W7;ademnych wpływach między fo:lklorem a literaturą. Obok lIliewątJpliwych osiągnięć £OOkJloryst;y'ka bułgarska posiada zatem Jeszcze wiele luJk, uzupełnienie których jest najwaŻlIliejszym zadaniem postawionym .na Inaj;bliŻl5zelata. M. Arnaudow, Kukieri i rusalii, "Sbornik za Narocini Umotworenija", kn. XXXIV, Sofija 1920. 2. M. AIIlnauidmv, GrycJcd wl4j.anija w bY~T.mita fotklor, CIZ. I, &oiliiJja il9'233. M. Al1Iltaiudow, D. Marinow a bylgarskata narodouka, TSU iist.-,fił., t. XXXVIII, SofIilja ,1942. 4. B.Boiiidrow, Naroden ,etmQg!rajskti17l/l.l,2ej pri BAN. Systojanije i zadacZJi,,,1Jzlwtie'Slbi:jana~raifslci iLnsUiItiurti ilVIflwej", \kin. VIII, 19ti15, s. 3ft - 50. 5. J. BY1C7JkOWlsllci, Mrndejsz,ości'7WITodowew E:uropie, Otpoil'e H1'76. 6. J. Czekano.ws'kJi, Czlowiek w czasie i przestrzeni, Warszawa 1967. 7. P. Dilnelrow, Byłganski folkl.o,r, SOIflil.}a,],'9'59. 8. Oh. GClillldaw, O w,spókzesmej metodologii ,m.arksis:towsko-lenlinoiWSk:ź,ej i probLemach e1tnografriJibulglarskiiej, "Etoo@'!ai.ia !Poliska" 1968, t. XXI, s. 414 - 43il. 9. W. GOOl'~jaw, Wyprosli na Bylga'l'skija eUmobogija, ISoiD1jalloo.9. 10. L :Goorigitjawa, D. Ma~OWIa, L. Rarlewa, TerrmAnowg.i'cznasis,tiema na ;k.rywoo rodstwo u Bulgarite, "Iz'Wliestija na Etnografskija Institut i Muzej", k. XIV, lS7tl, .s. 1519- 172. 11. T. Ko1awa, S:iemiejstwo i siemiejni otnoszenija u rodopskite Bylgari (w:) Narod-ooOOi bitowo obsz.tmosrt,SO!£Lja 1'9'70. 12. L. Mat~owa, Etnografskaja nauka 'U:I Narodnoj Respublice Bolgarii. (w:) Etnograjija w stranaohsocjaLizma, .MOISlkJwa10015, 's. 52 - 94. l3.. H. iMa1u:sI7JCFLa/k, Butg,aoo, J.9.'1!1. 14. W. Mole, Sztuka Słowian Polud:rvwwych, WlI'odaw 1962. 15. R. 1P.~awą, Za osnowne '1lLLOOki ma Byłgarska Etnogrrajija, "wWlielStilja ll1ia Et:no~aIDSIciija Imti/tJuJt i MJuuJed" 1963, ikln. VI, :s. MI - 250. 16. A. iPIr:im0Wl9lci,Bit i kuLtura 'l1Ja Rodopskite Bylgary. Materialna kuJ.tura, ,,&'boa:IrJJiIk!Za NCliJ.'lOOJnIi UmO!llwOIl'eJnlid,a"191m\ 11;. LlIV. 17. St. RoanClJlllsiloi,EtrTUJlg;rafskarta karta nowajmmynskaj J)oib.T1Ldży, Sodiija 1~9. 18. 1. SiAmanow, Znaczenieto i zadaczata na naszata etnografija, "Sbornik za NalI10IdInń Umolt.WlOlI'enija" N.Cliulkali KsniŻlndlna", &oif,ija ;11889', s. 3 - 30. 19. T. TootOlI'<JIW, So.wietsJooja etnogratriJia i n£ejoto zna{:ze:ruije za byliga'l'skiija ocnograjija. Nauczna Sesja, Sonja 1957. 20. Oh. W,aikaJI'leliSkJi,Et:nog;ra;fiaBułgara, IWII;'Ocl:alw 1965. 21. M. Welewa, Sintez na etniczeskite elementi w by~garskoto onarodno obleklo, "lzwiesti!ja na e1mografs:ki InstiJtut i Ml\ltzej" 1965, t. VIII, s. 60 - 71. 22. A. Zadr.ożyńska-Barącz, Nowa dziedzina deficytowa etnografia Europy, "Ebnografia Pols<ka" 1970, t. XIV, z. 2, s. 207 - 214. l. 13 "Lud" - tom 85 �JERZY ADAMCZEWSKI ETHNOGRAPHY IN BULGARIA (Summary) The early stage of ethnographic interests in Bulgaria dates back to the second half of the 18th centuryand is closely connected with Bulgaria's struggle for independence. The origin of interests in Bulgarian folk culture, however, goes. back to the first half on the 19th centuryand results from the development of a folkloric movement. Propagators of this movement assumed that there is an enormous wealth of folklore among country people, which should be brought out. Intelectual culture as well as folk poetry and folk oral· literature were especially taken into consideration. The oldest known Bulgarian tolk songs date back to the 16th century. They can be found in an old manuscript from Kostursko. V. Karadzic and J. Wanelin. two Slavonic collectors, stimulated the people's interest intheir own folk culture. Some other researchers, as, for example, the Miladinowows, S. Werkowi~ and G. S. Rakowski, made the first attempts to' interpret the genesis of Bulgarian. tribes (M. Drinow). 1. Sziszmanow started the collection of ethnographic specimens and set up. a basis for scientific research. In 1889 he published an article "Znaczenieto i zadaczata na naszata etnografija" which was an embryo of scientific ethnography .. From the beginning of the ninties of the 19th century scientific ethnographic centers (Ministerstwoto na Narodonoto Proswesztenije, National Ethnographic Museum) and folkloric movement were developed and first periodicals ("Sbornik za Narodni Umotworenija", "Nauka i KniZnina", "Izwiestija na Narodnija Etnografski Muzej w Sofij a") were published. Traditional folk culture was the major subject. of research, although nonprofessional collecting of various data prevailed. M. Arnaudow, D. Marinow, D. Matow, L. Miletic and St. Romanski were the· most known Bulgarian scientists before the II World War. After 1944 ethnography became a historical discipline. Ethnographic museums in Bulgaria play quite an important role in protecting specimens of traditional folk culture. The biggest as well as the oldest museum is the National Ethnographic Museum in Sofia; there are some others in Plowdiw, Rajkowo, Smoljan, Varna and Burgas. The only skansen-museum, called "Etyr", is located in central. Bulgaria near Gabrowo; Bulgarian ethnography is based on dialectical and historical materialism using. historical and comparative methods.There are two trends in the domain of scientific research; one of them is connected with the ethnography of Bulgaria, while the other is concerned with Slavonicethnography, .especially Balkan studies. The following problems are of major interest: - ethnic history of Bulgarians and relics of non-Bulgarian origin in contemporary Bulgarian folk culture (A. Primowski, M. Walewa, D. Marinow, T. Kolewa, S. Genczew, P. Pietrow, P. Dukow, L Kojew); - genesis of dIalectical- and cultural differentiation .(Ch. Wakarelski, Stojkow); . -'- traditional peasants' family kinship ssytem and terminology (R. Peszewa,_ 1. Georgijewa, D. Markowa, ·L. Radewa); �Etnoorajia w B1L~.aTii 195 - ethnography of modern times contemporary ethnic processes leading to cultural consolidation and integration, cultural and living changes, different aspects of traditional folk culture and its role in contemporary national cu'1ture - field :esearch in the village of Gromada (T. Kolewa, G. Michajłowa, B. Tumangeło-w, S. GenczelW). Investigations on ethnocultural and ethnosociological processes occuring in agricultural and industrial areas are the most important for Bulgarian ethnographers. They aim at increasing in thoroughness the investigations on disappearing traditional folk culture in different ethnographic regions; such subjectsas transportation, fishing and hunting and relationships between different ethnic groups are especially taken into consideration. �