13
50
4499
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43beee06bbc953a2cbb21c5433064f48.pdf
b128064e87fd72d91d693be4ef1620d3
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6504
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Subject
The topic of the resource
antropologia kulturowa
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6076
Title
A name given to the resource
Coming Back Home.(In Praise of the Province) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.47-60
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Benedyktowicz, Zbigniew
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
W
hat ancestor speaks in me? I can’t live simul
taneously in my head and in my body. That’s
why I can't be just one person. I can feel within
myself countless things at once.
There are no great masters left. That’s the real evil of
our time. The heart’s path is covered in shadow. We must
listen to the voices that seem useless in brains full of long
sewage pipes of school wall, tarmac and welfare papers.
The buzzing of insects must enter. We must fill the eyes
and ears of all of us with things that are the beginning of a
great dream. Someone must shout that we’ll build the pyra
mids. It doesn’t matter if we don’t. We must fuel that wish
and stretch the corners of the soul like an endless sheet.
If you want the world to go forward, we must hold
hands. We must mix the so-called healthy with the so-cal
led sick. You healthy ones! What does your health mean?
The eyes of all mankind are looking at the pit into which
we are plunging. Freedom is useless if you don’t have the
courage to look us in the eye, to eat, drink and sleep with
us! It’s the so-called healthy who have brought the world
to the verge of ruin. Man, listen! In you water, fire and
then ashes, and the bones in the ashes. The bones and the
ashes!
Where am I when I’m not in reality or in my imagina
tion? Here’s my new pact: it must be sunny at night and
snowy in August. Great things end. Small things endure.
Society must become united again instead of so disjointed.
Just look at nature and you’ll see that life is simple. We
must go back to where we were, to the point where we took
the wrong turn. We must go back to the main foundations
of life without dirtying the water. What kind of world is
this if a madman tells you you must be ashamed of your
selves!
[Fragment from Nostalghia, a film by Andrei
Tarkovsky1]
ZBIGNIEW
BENEDYKTOWICZ
Coming Back Home.
(In Praise of the
Province). The Italian
Experience of
Tarkovsky and Kantor
minutes of work on the final image; I am well aware
that considering the time intended for presentations
at our conference this might prove to be a rather
risky attempt. The sequence starts with Domenico’s
speech. Let us then briefly recall who he is. W hat is
Nostalghia about?
Domenico is an apparently deranged former small
town maths teacher, who for seven years forbade his
wife and children to set foot outside their home in or
der to protect them against the end of the world, a
catastrophe whose approach he fears. Having set his
family free, he becomes possessed by an idée fixe - we
learn that every so often he is detained by the police
and then escorted home, rendering the realisation of
his project impossible. This is the way in which the di
rector described Domenico‘s dramatis persona, whose
role grew while shooting the film:
Tonino Guerra [the co-author of the Nostalghia
screenplay - Z. B.] found this person in a newspaper clip
ping and we since developed it a bit further. (...) He is
obsessed with the thought of committing an act of faith,
such as walking straight across a pool —a gigantic, square,
old Roman bath in the centre of the Tuscan village of
Bagno Vignoni — with a lit candle in his hand3. On
the eve of his return to Russia (the Soviet Union),
Gorchakov - the film’s leading protagonist, a Russian
intellectual, poet, scholar, and expert on Italian cul
ture conducting a scientific trip around Italy in the
footsteps of another Russian émigré, a musician and
a composer (more about him in a while) - decides to
carry out Domenico’s plan. He does so just before go
ing back home, having found out about Domenico’s
act of sacrifice on television news. - “Switch on your
TV “ - an Italian translator, Gorchakovs‘ travelling
companion, phones him. Domenico left for Rome to
commit self-immolation next the statue of Marcus
Aurelius on the Capitol and in this way to stridently
convey his protest; the pertinent scene, however,
shows him calmly warning about the state of the con
temporary world in the throes of a crisis and on its
way towards self-annihilation. A t the same time, Gor
These words originate from a speech given by
Domenico, one of the protagonists of Andrei Tark
ovsky’s film Nostalghia. Actually, I am fascinated
by the extraordinary and memorable final image,
introduced by Domenico‘s statement. In his excel
lent: What Is Nostalgia? Leonid Batkin conducted an
in-depth and detailed analysis of the film, conclud
ing that the whole film is actually a two-hour long
preparation for a single frame shown at the very end.
I cannot surmise how this was accomplished, he wrote.
Nonetheless, the whole plot is resolved in this astonish
ing drawn-out take. I am ready to explain the whole film
as a two-hour long preparation for a single frame that
is not simply the last but prime and essential. All that
which appeared to be overly obvious, demonstrative, and
allegorical, all those banal conversations, the instructive
story of Domenico or the intentionally “wise" conver
sations with the “simple folk" suddenly disclosed their
amazing sense. The concluding single take restored an
air of mystery to everything2. We shall watch only 12
47
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
fall on the man gazing ahead, the dog at his side, the
house, and the church. It starts to snow.
The dramaturgy of this sequence is probably best
evoked in: The final editing plan of “Nostalghia”, re
corded in Tarkovsky’s Diaries [Time within Time: The
Diaries]:
chakov (his suitcases packed and waiting in front of
the hotel) cancels his ride to the airport (the taxi is
ready), and returns to Bagno Vignoni, where earlier
he had learned about Domenico’s “story“, met and
talked with him at his home; now, he intends to ful
fil Domenico’s irrational project which, he believes,
will save humankind. Gorchakov walks into the pool,
which at that moment is being cleaned (the water
spouting from the steamy springs is shallow, and the
small-town dwellers are engaged in removing assorted
debris of contemporary civilisation, bottles and coins
thrown in for luck by tourists); he lights a candle and
embarks upon the arduous attempt at carrying it from
one end of the pool to the other. Gorchakov is sick
and weary (this is the way he appears throughout the
whole film - he suffers from a heart condition). Fi
nally, after two unsuccessful attempts (the wind puts
out the candle midway and then just before complet
ing the task) Gorchakov, who each time starts anew,
shields the flickering flame with his coat and hand
(watching him, we can almost feel his physical effort
and fatigue) and manages to place the candle at the
foot of a wall on the opposite end of the pool. From
here, a single long and slow take leads us to the abovementioned final shot: a wooden cottage straight out
a Russian village, inscribed into the ruins of a Cister
cian abbey, the twelfth-century Gothic cathedral of
San Galgano. Actually, we do not see this image right
away and it comes into view gradually. First, there is
Gorchakov sitting on the ground in front of a pud
dle; behind him there stretches a Russian landscape
with the cottage and a path gently winding down into
a valley and leading to the house. This is the same
house, which appeared at the beginning of the film as
part of a dream, a reminiscence (?) accompanying the
protagonist on his Italian journey. The dog lying next
to Gorchakov is the one from the recurring images of
the Russian country house, and from an Italian hotel
room where at night it sleeps next to the bed of the
tired Gorchakov. This is the dog from under the col
onnade in Piazza de Campidoglio amidst people indif
ferently listening to Domenico a moment before his
self-immolation, the same dog which anxiously twists
and turns, and howls in fear and pain as it witnesses
the flames embracing Domenico’s convulsively writh
ing body. In the last shot, the puddle reflects three
rectangular shafts of light. The slowly withdrawing
camera pans back, revealing the architecture of the
cathedral; only then do we see the image in its en
tirety: man, dog, and country house inserted into the
walls of the ruined cathedral of San Galgano. The
light glistening in the puddle actually shines through
the empty windows of the presbytery. We hear sing
ing, a plaintive chant, a Russian folk song resembling
a blend of a lament and a lullaby. Illuminated snow
flakes melting on the ground and in the puddle slowly
(...)
9. Campidoglio
The deranged; Domenico on horseback; Gorchakov
returns to Bagno Vignoni; Domenico’s two hour-long
speech; petrol; broken tape recorder; fire; Domenico’s
death; Beethoven.
10. Crossing over with a candle; Gorchakov’s death;
Gorchakov’s country house within cathedral walls; Freezeframe; Russian song; Verdi.
11. Dedication: In memory of my mother.4
Let us once again cite Batkin and his description
of the closing image: This shocking, surrealistic and
possibly ingenious shot is constructed in such a way
that space is perceived completely naturally as a ho
listic image stemming from the film’s theme. It sim
ply remains in front of our eyes, and will always do
so. This is the afterlife future, the next world. Inside,
there is our Italian present, the courtyard of a church
already mentioned by Dante. The future within a Ro
manesque church, Italy, emigration, and the present.
Russia is that village with the protagonist sitting on
the slope of a hillock and the same dog at his side.
Initially, the camera notices only a puddle strangely
divided by sunbeams. A t first, I was unable to un
derstand the nature of the rays and the source of the
light falling through an arcade of an Italian, probably
twelfth-century church.
Finally, all became one —the past, the present and the
future, Russia, Italy, life and eternity. All matched the
space of that world, surrealistically constructed thanks to
the magnificent quality of the image. The most amazing
thing is that we are simply unaware of the editing. Italy is
the suitable place for this green slope, that glistening pud
dle, all that which is Russian. Peace descends upon the
soul. And yet this is one of the most artificial moments in
the whole film...
I felt confused. After all, everything that which I liked
and disliked in this film, its epiphany and suffering, its sin
cerity and artificiality, came together in the finale. This is
a blend of higher art and truth, the demonstrative quality
of the idea and visual conviction. I do not know how this
was achieved. Nevertheless, the whole plot is resolved in
this unusual, long take.5
Why have I decided to take you back to this symbol
at a conference about the Images and Myths of Europe?
The Western and the Eastern Perspectives? There are at
least several reasons. To start with the most obvious
one, I believe that the image in question could become
48
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
a framework for further reflections, or constitute a
firm point of reference and landmark in the course of
our discussion. One could say that Nostalghia and its
closing or, as Batkin declared, “prime and essential“
depiction contain almost everything that is associated
with the province and its eulogy: a Russian country
house inscribed into the walls of a cathedral. That
which is connected with the landscape of folk, provin
cial and “low“ culture, that which is low, mundane,
simple, human, and local has been installed into that
which is lofty, universal and high. The architecture
of the towering cathedral, whose raw, unadorned and
decaying walls and transparent openings-remnants
of a rosace and windows let in the light from above,
embraces the whole image. “This world“ (“my local
world“) has been literally incorporated into “that
world“, a historical, geographical, cultural, mythical,
existential, religious and metaphysical dimension. You
see how difficult it is to describe this composite, poign
ant and original image, which I regard as part of a cer
tain tendency that could be described as an “Eastern
perception“ of Europe and art. I discern an amazing
coincidence between Tarkovsky’s imagery with that
which in the 1980s (at exactly the same time, since
Nostalghia was made in 1983) Janusz Bogucki (art
critic and author of numerous exhibitions) described
in a series of displays featured in Poland as “art go
ing back home“, “a return to the church“. I have in
mind his “Labyrinths” series, shown in the ruins of a
church undergoing reconstruction in Żytnia Street in
Warsaw, or later in the austere interior of a church
under construction in the district of Ursynów. In the
1990s, the same current was present in the “Epitaph
and seven spaces“ exhibition at the “Zachęta“ Gallery
in Warsaw and at the nearby Ethnographic Museum,
the site of an encounter of popular folk art accompa
nying the cult of the images of Our Lady of Guadalupe
and Our Lady of Częstochowa. The leitmotif of these
shows was a fusion of secular and religious art, high art
and “low“ folk art, popular native art with the art of an
ostensibly distant culture, and, finally, modern art and
art inspired by folk architecture. In “Seven spaces“
Holy Mount by Grzegorz Klaman, Tents by Magdalena
Abakanowicz, and School Desks from Kantor‘s The
Dead Class were shown together with Home by the
Group from Lucim (Bohdan and Witold Chmielewski,
Wiesław Smużny).6 The concept of these exhibitions,
apart from emphasis on the multi-cultural experience
of the sacrum, was to arrange a meeting of assorted
religious, spiritual traditions. (The subtitle of “Seven
spaces“ was: “The paths, traditions and peculiarities
of spiritual life in Poland reflected in the mirror of art
at the end of the twentieth century”).
Could there be a more apt description of the com
plex imagery proposed by Tarkovsky in Nostalghia
than “going back home - a return to the church“? We
49
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
Photos from the Nostalghia, by Andrej Tarkowski
ing again and again, for instance, what rain signifies in my
films; why does it figure in film after film; and why the
repeated images of wind, fire, water? I really don’t know
how to ideal with such questions.
R aif is after all typical of tha landscape in which f srew
uSi in Russia you have those Iona, dresry, persistent rains.
And I can
say/
that:
I
iove
nature —I
and aeei perfectly happy when S’m away erom the para
phernalia of modern civilisadon, just as t felt wonderful in
Russia when I was in my couatra house, with three hun
dred kiiometret between Moscow and myself Rain, fire,
water, snow, dew, the driving ground wind —all are part:
of the material setting in which we dwell; I would even
say of the truth of our lives. I asm therefore puzzled when I
am toid that peopte cannot simply enjoywatching nature,
when it is lovingly reproduced on the screen, nut have to
look tor some hifdsn mepning they feel it must coniain. O f
course, ruin can be just seen as tad weather, wherefs I use
it to create a particular aesthetic setting in which to steep
intsopuce the plot. But that is not at all the rame things
as bringing nature into my films as a symboi of something
elso. Tteavenforbid! In commersial
cinema nature often does nol exist at all; aii one has is
the most advantapeoue lighting and exteriors for the pur
pose of quack shoo ting — everybodyy follows the plot and
no one is bothered by the artificiality of a settieg that is
more or lese right, nor by tie disrepard for detail and at
mosphere. When the screen brings the reai world to the
aedience, the world as it actually is, so that it can be seen
in depth and frem all sides, evoking its very smell, allowing
eudiences to feel on their spin its moisaere or its dryness
come across the s ame spirit, tone, reflection of an idea,
and longing Sor unity in yet another arrival from “a dis
tant land“ ; the discussed image reflects a conception
close to the viiion expounded by John Paul II when
lie spoke about trine two lungs of Europe (eastern and
waetern tradition).
It is a known fact that the author of Andrei Rublyov
frequently disassociated himself from symbolic and
m etcphorical interpretations of his films. Actually, the
whole question Ss mneh mora com plicated7, since it is
possible to formulate and justifiably defend the thesis
that we are dealing with a pure symbol, a combination
(Greek: ssn-balio, tymbafein) of two sepaoate parts, in
other words, Nostalghia pnd ittfin a l Smage possess a
feature described by Richard R. Niebhur writing about
the symbol: We do not embe(lish our experiences with
symboSs but it is they, which coo.erate with our experi
ence via processes of affiliation, which we understand onis
partially. To symbolize means to arran.e those partscles
and elements oh a flrwina stream of cxScrisnces, which,
once united, create luminescence, temporary or perma
nent rays, in whieO a part of the cosmos, a corner of our
habitat or some dork subterranean labyrinth ligfiens up8.
In Tarkovsky’s film this merger and luminercence
tire conspicuous. The director’s distance towards the
symbol neoer changes. In a chaptrr on Aptes Xinishino
Nostalahia in his Zapiechttennoye vremia (Sculpting Sn
Tim e) he wrote: O f late, I have frequently foundmyself
addressing audiences, and I Sraee noticed that whenever
I declare shat there are no symbols or metaphors in my!
films, those present express incredulity. They persist in ask
50
�COMING BACK HOME
Zbigniew Benedyktowicz
— it seems that the cinema-goer has so lost the capacity
simply to surrender to an immediate, emotional aesthetic
impression, that he instantly has to check himself, and ask:
‘Why? What for? What’s the point?9
Slightly further on, in a reference to the image of
interest to us, the director added:
I would concede that the final shot of Nostalgia has
an element of metaphor, when I bring the Russian house
inside the Italian cathedral. It is a constructed image which
smacks of literariness: a model of the hero’s state, of the
division within him which prevents him from living as he
has up till now. Or perhaps, on the contrary, it is his new
wholeness in which the Tuscan hills and the Russian coun
tryside come together indissolubly; he is conscious of them
as inherently his own, merged into his being and his blo
od. And so Gorchakov dies in this new world where those
things come together naturally and of themselves which in
our strange and relative earthly existence have for some
reason, or by someone, been divided once and for all. All
the same, even if the scene lacks cinematic purity, I trust
that it is free of vulgar symbolism; the conclusion seems
to me fairly complex in form and meaning, and to be a
figurative expression of what is happening to the hero, not
a symbol of something outside him which has to be deci
phered.10
There is no time for expanding and justifying the
thesis that the discussed image is a symbol if only due
to those features whose presence is stressed by hermeneutist: the ambiguity, multiple meanings, composite
nature, complexity, and, more precisely, the dynamic
and dialectic of the symbol are the reasons why it is
both simple and complicated, ever enrooted in the
concrete and reality. Why it combines the sensual
and the intellectual. Why its characteristic traits in
clude the retention of a dual character: reality and
unreality/irreality since it would have not been a sym
bol if it had been only real, it would have been a real
phenomenon which could not be symbolic; only that
which within one thing encompasses another is sym
bolic. If a symbol were to be unreal, then it would be
empty and imaginary, with no references to any sort of
reality, and thus it would not have been a symbol (C.
G. Jung); the symbol always contains something or
ganic, archaic (S. Avierintsev, Y. Lotman). They are
the reason why one can see the whole via a particle:
each time it refers to that what is most prominent —the
idea of the wholeness and unity of the world, a fully cos
mic and human universe (S. Avierintsev, Y. Lotman).
Why the symbol is not only (a single) given meaning,
but a “task“ —the sense of the symbol comes into being
not solely as a ready presence but also as a dynamic ten
dency: it is not given but assigned. You must change your
life [ultimately, this is Domenico’s message to the
divided world of the “healthy“ and the “normal, the
“people from the centre“ and the “peripheries“. His
sacrifice takes place in front of an uninterested audi
51
ence to the strains of Beethoven’s Ode to Joy from the
Ninth Symphony, today the hymn of a united Europe];
the sense of a symbol cannot be deciphered through the
effort of the mind alone, one must “enter into its spirit”11.
Finally, they are the reason why it has a dialogical
structure, and why consideration of the symbol is a
dialogical form of cognition (S. Avierintsev). And so
on, and so forth.
On the other hand, it is worth drawing attention
to yet another factor essential in the structure of the
symbolic image from Tarkovsky‘s finale. In its primary
meaning, the symbol was identification. In antiquity
- a topic extensively discussed by Pavel Florensky in
his Ikonostasis12 - the symbol was an object made of
clay, wood, or metal, divided into two parts, a pic
ture cut into two, a document, a cube, a tablet, or
anything which after being put together regains its
meaning and once again serves as an identification.
It was mutually offered by friends, business partners,
debtors and creditors, pilgrims, people linked by vari
ous bonds, who split the “symbol“ into two fragments
that in the future, placed side by side either by them
or their messengers could comprise an identification.
The symbol made it possible to recognise one’s own.13 It
contains all the warmth of a secret that binds togeth
er. The symbol acts as a sign of identity and unity (it
is also a credo). In the case of Tarkovsky, it is two
different parts, two different images brought together.
These are not merely images of Europe as such, W est
ern Europe, Italy and the Russian provinces, but ba
sically of two provinces: the West European, Italian
province (Tuscany) and its Russian counterpart. Im
ages of the country house and the cathedral, parallel
symbolic images of the world: the house and the c h
u r c h (both comprising imago mundi, essentially the
home and the church are one14) are here put together
and coalesced into a single organic whole without ob
literating the differences. This surreal image-symbol,
an identification, assembled and offered in the final
act of Nostalghia, expresses, demonstrates and discov
ers that which is held so dear by anthropology, and
which is close to its motifs and fundamental expe
riences, as well as the European vision and idea (of
what Europe is, could or should be). It is a discovery
of unity in diversity.
Returning to the main theme, I shall try to propose
a greatly abbreviated designation of the foremost land
marks and motifs on our map of meanings contained
in reflections about the province; produced by that
special perception of Europe seen from the East, this is
the vision recorded by Tarkovsky in the oft-mentioned
finale of Nostalghia.
In the person of the leading dramatis persona we
have: 1. an arrival from a distant province, 2. a motif
of the home and going back home, 3. an attachment
to one’s native land and a longing for it, 4. nostalgia:
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
suffering caused by separation from the home and
motherland, the impossibility of going back home or
the efforts such a return entails.
N ostalgia
Gorchakov is a poet who travels to Italy to collect
material about Beryozovsky, a Russian serf, musician
and composer (in the film he is mentioned as Sosnovsky). Beryozovsky is an historical figure, Tarkovsky
wrote. He showed such musical ability that he was sent
by his landowner to study in Italy, where he stayed many
years, gave concerts and was much acclaimed. But in the
end, driven no doubt by that same inescapable Russian
nostalgia, he eventually decided to return to serf-owning
Russia, where, shortly afterwards, he hanged himself;21
elsewhere, the director added: ... he turned alcoholic
and subsequently committed suicide.22 A t this point, we
arrive at the specific phenomenon of nostalgia, whose
very meaning is enclosed in a combination of two
Greek words: nóstos - return, and algos - suffering. In
the earlier mentioned essay: What is Nostalgia? Leonid
Batkin, whose interpretation is often extremely criti
cal and full of scathing irony and malice towards the
film, its author, and the solutions applied in certain
scenes, acknowledged the importance of the closing
image, which “restores an air of mystery to every
thing“. (I shall never forgive Tarkovsky this, from my
point of view, disastrous film in which his heretofore
poetics falls apart). On the other hand, Batkin appears
to agree with the director as regards one thing: Rus
sian nostalgia is exceptional. Batkin started collecting
solutions to the key question concerning the nature of
nostalgia by comparing poems by Josif Brodsky (De
cember in Florence, and then other works) with Tarko
vsky’s film in order to disclose the strikingly unusual
condition of the main protagonist. While travelling to
and across Italy Andrei Gorchakov constantly turns
away from its beauty and outright tries to ignore it. (I
shall cite only a fragment of the poem mentioned by
Baktin, indispensable for the clarity of further argu
mentation):
Home
The home appears already at the very onset of the
sequence: Domenico sets fire to his body, “the home
of his soul“, and someone else (Gorchakov) carries
the light to the other end of the pool in his stead. In
Nostalghia we have, therefore, not only a forecast of
Tarkovsky’s next film The Sacrifice (whose finale fea
tures a burning house), but also a continuation of the
theme and image of the home present also in this di
rector’s other films preceding Nostalghia. In her essay
Home and Road, Neya Zorkaya15 extensively discussed
the significant motif of the home in Tarkovsky’s oeu
vre. We see it in Solaris: The home- ideal and the homereminiscence —this is the home of Kelvin-the father, built
not in a fantastic landscape but in native Russian coun
tryside: a house standing under oak trees, a green glade
on the banks of an overgrown stream.16 “The thinking
ocean bestows peace upon Kris‘ troubled soul, offering
him an image of his father’s home. Ivan [My Name is
Ivan (Ivan’s Childhood)] wanders across a wartime wil
derness, while the charred house gazes after him with
empty eye sockets”.17
In Mirror it is the family home, enveloped in love and
the sadness of nostalgia, made out of beams and stand
ing under pine trees —the promised land of childhood.18
In Stalker the dream-sequence room, to which the
hero keeps on returning, shakes to the rhythm of a
speeding train - the lamp, the table, the whole room
tremble. It is simply impossible to ignore the oneiric
motif of the “dream home“, whose portrayal in Nostalghia accompanies the protagonist in his dreams and
reminiscences throughout his Italian voyage and re
appears at its end. It is the home described by Gaston
Bachelard:
The real world becomes obliterated whenever we
transfer our thoughts to the home of our memories.
What is the significance of the houses we pass by while
walking down a street if our memory recalls our fam
ily home, the home of absolute intimacy, the home
from which we derived the very conception of inti
macy? This home is somewhere far away, we have lost
it, and no longer live in it, and we know, unfortunately
for certain, that we shall never again do so. Then the
home becomes more than a mere memory - it is the
home of our dreams. (...) What is real: the home in
which we go to sleep, or the home to which we loyally
return once we had fallen asleep?19
Tarkovsky wrote about Gorchakov: (...) acutely
aware of being an outsider who can only watch other pe
ople’s lives from a distance, crushed by the recollections of
his past, by the faces of those dear to him, which assail his
memory together with the sounds and smells of home.20
In a smoke-filled café, in the semi-shade of his cap
He grows accustomed to the nymphs on the ceiling, the
cupids, the stucco
(...)
A sunbeam refracted against a palace,
The dome of a church with Lorenzo’s final resting
place,
Permeates the curtains and warms the veins
Of dirty marble, a vat with a flowering verbena:
And trills resound in the centre of Ravenna made of
wire.
Behold, a Russian émigré in Italy, Batkin wrote. His
name is Josif Brodsky. Perhaps he is the protagonist of
Tarkovsky’s Nostalghia. The words used by Brodsky
convey visual impressions — “smoke-filled”, “semi
shade”, “dirty” (...) Gazing from under a Russian cap
(I made it up), he reluctantly and even with disgust gets
52
�Zbigniew Benedyktowicz
COMING BACK HOME
used to Baroque or Renaissance forms. Brodsky wrote
about the dome of a church with Lorenzo's final resting
place... Dear God, this is Santa Maria del Fiore! Quite
possibly the most amazing dome in the whole world. He,
however, does not want to look at it. The curtains are
drawn. A sunbeam indifferently passes the magnificent
church and occupies itself with something else: it warms
up the dirty marble and a vat. Such a vat could have eas
ily found itself in Tarkovsky’s film. We can easily imagine
the whole situation: a café, the camera focused on the
stuccoed ceiling, halting next to a birdcage, observing the
curtains penetrated by a sunbeam, and the dust floating
in the air. In a drawn-out take we see the veins of the
unwashed marble floor. The caged goldfinch, an impris
oned singer, exiled. Dante in Ravenna, and the Russian
artist —Brodsky or Tarkovsky, or simply some “Andrei,
the writer” —as an émigré, homesick, alone, in the wire
cage of Italy.23
Further on, there is no more scoffing, and the au
thor of Nostalghia and his interpreter concur. Nostal
gia is a truly serious issue.
ing us; the heart of the matter thus involves the tragedy
of being unable to communicate ... I have in mind com
munication in the supreme meaning of the word. (...) In
addition, we are forced to take into account the fact that
no translation of a literary work, even the most sensitive
one, can convey the true profundity and subtlety of a lan
guage. Take the example of the word “nostalgia". Even if I
were to become fluent in Italian, as a Russian I shall never
understand Petrarch entirely, just as an Italian will not
understand Pushkin. (...) We in the Soviet Union pretend
that we understand Dante and Petrarch, but this is not
true. And Italians pretend to know Pushkin, but that is
also an erroneous assumption.26
[About Gorchakov]: Knowing full well that he can
not make use of his Italian experiences increases his inter
nal pain, "nostalghia", which includes an awareness of the
fact that he is totally unable to share his experiences with
his dear ones at home, even with those who were closest to
him before he left for Italy.27
Batkin:
[About Gorchakov] "He says: I have grown bored
with your beauty, I don't want it for myself alone... [...]
This is the feeling of an utterly personal and terrible depri
vation committed by those who are not accompanying him
in Italy. An extremely private spiritual agitation. I consider
this question through the prism of my own experiences. I
spent my whole life studying Italy, and last year for the first
time I stayed for a few days in Rome and Bari. I became
haunted by a strange feeling: why only I? In such a mo
ment it is quite natural to think about those closest to us,
all those Russians standing at bus stops and in enormous
queues in front of shops, who do not even suspect that it is
possible to lead a different life. This is by no means some
sort of an altruistic reflection. We weep over our joint
plight, in which your individual life also takes part“28
Tarkovsky:
The nostalgia of my film is a fatal illness suffered
by someone who is far from his own origins and cannot
return there. It is an illness. How else can one describe
something, which deprives man of his vital forces, entire
energy, and joy of living? Not simply a feeling of sadness.
The victim becomes crippled, and a certain part of him
ceases to exist. A Russian will not harbour any doubts
—this illness is real. I find it very difficult to speak about
nostalgia in a manner comprehensible to people who are
not Russians. I repeat, this is a illness (...). If a person
proves incapable of overcoming it, it becomes a fatal ill
ness, contracted only abroad. Travelling across Russia I
might experience sadness but not nostalgia. (...) [Nostal
gia] is more than longing.24
Tarkovsky (supplementing this singular meaning
of the word “nostalgia“):
This is the reason why nostalgia is not grief for the
past (...)
And we Russians, for us nostalghia is not a gentle and
benevolent emotion (...). For us it is a sort of deadly di
sease, a mortal illness, a profound compassion that binds
us not so much with our own privation, our longing, our
separation, but rather with the suffering of others, a pas
sionate empathy.29
Batkin:
Russian nostalgia is exceptional, deprived of all hope,
and incurable . It is, however, the last level of that which
Petrarch, also familiar with this emotion, as is every man
of the West (there is no need to exaggerate: although we
live on different planets we still remain in the same galaxy
of culture), described as “acedia" —the final stage of an
inexplicable dislike towards the world.25
Nostalgia is caused by a division of the world.
O nce again Batkin, since the last word always
belongs to the interpreter:
Tarkovsky:
This will be a film about how appalling it is that in the
twentieth century we are incapable of enabling all those
persons dearest to us to witness our journeys. Or, on the
contrary, that we would like to tell everyone whom we
meet, in this case in Italy, about our native land, and are
unable to do this well owing to the great differences divid
What is this terrible Russian nostalgia? I asked myself:
was Gogol homesick while in Rome? He led a peaceful
life, loved the town, and wrote Dead Souls. Did Turgenev
long for Russia? We cannot tell. Perhaps he felt homesick
in the winter, but certainly not in the summer when he
53
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
moved back to his estate. Quite possibly, this is just com
mon human homesickness, a yearning for the homeland
experienced by everyone. In the case of Tarkovsky, how
ever, it is the longing of an exile, a political émigré, and
not simply the homesickness of a person who had left for a
short while. The exile's homeland has been amputated. He
cannot return whenever he wishes to do so. Unlike others,
he cannot see his native land. This is the first and sim
plest secret of Russian nostalgia. We are not dealing with
commonplace departure, but with amputation. When one
leaves at the age of fifteen, one turns into a Frenchman or
an American, and even more so if one leaves aged five. As
a rule, however, we set off as adults, and this means that
we become deprived of our childhood, youth, the best years
of our lives, our health and strength —all that which existed
in Russia when we were young, even if this was corvee-era
Russia. (...) To this we must add something, which Eu
genia [Gorchakov's guide and translator] noticed, namely,
that we never arrive from another country, but move to a
different planet. I believe that this holds true also for An
drei Tarkovsky; we never travelled while young, although
it has been known for centuries that one should start see
ing the world in one's youth. We find the West, America
and Italy strange. We arrive there when we are already
tired. We do not speak the language and find ourselves
in a different civilisation, not Russian and even more so
not Soviet. We adapt with much greater difficulty than a
Calabrian peasant woman in northern Italy.30
who, apart from fanatics and experts, not to mention
Western anthropologists specialising in nostalgia, is
familiar with the works of Tarkovsky and Brodsky or
even heard about them? This is why I regard the mod
el-like, serious, “Russian“ clinical case as noteworthy
and deserving to be included into our anthropological
musings. Even more so considering that the imagery
proposed by Tarkovsky combines the motif of the
home and going back home with certain findings by
David R. Lachterman about the relations between the
Greek noos - intellect and nostos - return. The article:
Noos and Nostos. The Odyssey and the Origins of Greek
Philosophy, was published in a special issue of “Kon
teksty” about the anthropology of memory. In places,
it sounds very specialist and philosophical, but from
our vantage point it is of great value owing to its po
etic and anthropological reflections. Those interested
in the whole argumentation are recommended to read
the article32, from which I have selected only those
trails that could cast a certain light on the profound
qualities of the imagery in Nostalghia and its closeness
to the archaic base.
In order to recall the dark and gloomy likenesses of
Italy recorded in Nostalghia let us see what the direc
tor had to say - after finishing work, he registered a
surprising reaction:
I have to say that when I first saw all the material shot
for the film I was startled to find it was a spectacle of unre
lieved gloom. The material was completely homogeneous,
both in its mood and in the state of mind imprinted in it.33
While reflecting on the connections between
noos-intellect and nostos-return, Lachterman drew
our attention to the absence of clarity in the con
trast between mythos and logos (which up to this day
serves as a basis for our characterisations of the myth,
contrasted with the precise speech of science, and
for comparing “pre-scientific“ poetry and suppos
edly abstract “scientific“ philosophy). He also traced
the subtle play of the meanings of the noos/nostos
combination recorded in the Odyssey (if only in the
names of those who assisted Odysseus in his return
home: Alkinoos [the king of the Phaiakians, alke =
force, power], and those who hampered it - Antinoos
[the leader of the suitors, anti]). Lachterman wrote:
There is no need to present in detail the studies con
ducted by Frame and Frei, each of whom ascertained
that noos is a derivative of the root* ne, historically
confirmed in the passive-active verb neomai and in
the noun formation nostos. Frame associated the
root *nes with “archaic solar mythology”, suggest
ing that originally noos signified “a return from the
dead to light and life”. Despite the fact that Frei had
less dealings with the Sanskrit he reached a similar
conclusion, indicating that the oldest (pre-Homer)
meaning of noos is “getting over something”, “a for
tunate evasion of danger”.
Why have I devoted so much attention to bitter re
flections about nostalgia (not by chance is “the writer
Andrei“ in Tarkovsky’s film called Gorchakov - from
the Russian word for bitter)? In contemporary culture
numerous types and variants of “going back to the
province“ or the concept of nostalgia in popular mass
culture (the cinema, television series) have assumed a
gentle character, and tend to resemble reminiscences,
an alluring return to the past. Or, even if this sounds
like a contradiction: a realised nostalgic return. N os
talgia has become fashionable. In Czytanie kultury
(Deciphering Culture) Wojciech Burszta31 devoted a
whole chapter: Nostalgia and myth, or on the mechanism
of the return to this mild version of facile and pleasant
nostalgia; here, nostalgia is situated in close proximity
to such concepts as fashion, pastiche, and stylisation,
and becomes a commodity. In Burszta’s meticulous
survey of assorted interpretations of nostalgia in con
temporary anthropological literature, based chiefly on
American works on the topic, we would seek in vain
an Eastern view of the titular question, its “difficult
case” (although the author should be praised for cit
ing Czesław Milosz’s poem Capri from the volume: On
The River Bank). Apparently, a division of the world
into the centre and the province, at least in anthro
pological reflections (a global world without bounda
ries and history), retains its firm position - but then
54
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
We discover all the motifs contained in noos/nostos
within the dark imagery devised by Tarkovsky, and la
boriously traverse them until we arrive at the final im
age of “going back home“, “getting over something”,
“evading danger”, “returning from the dead to light
and life“. Father Tomás Spidlik interpreted Nostalghia
as a transition from nostalgia to anamnesis: The con
cept of anamnesis is liturgical, but it possesses its secu
lar counterpart - nostalgia. There are two perceptible
variants. Nostalgia is experienced as a result of a past
regarded as lost. On the other hand, anamnesis is joy
ful reminiscence, which renders the past a fragment
of the present to an extent greater than when it was
first experienced. The film by Tarkovsky is entitled
Nostalghia. If I were to describe its contents I would
apply precisely those two concepts - the film shows the
enormous force of religious feelings, capable of trans
forming nostalgia into anamnesis.34
biguity. What do they have in common with the M a
donna del Prato, which the writer Andrei did not even
want to look at, as if he had specially come in search
of poor objects? Theirs is the true beauty. Poverty,
dirt and neglect, which Brodsky perceived as a con
centration of improbable and ultimate hopelessness
and longing, serve Tarkovsky as a source of some sort
of strange hope, prophecy and beauty. That which is
lowliest proves to be the most important. The poorer
the object shown while the camera descends increas
ingly lower - examining the details of earthly dust and
decay below our feet - the more we notice that, which
is heavenly.35
Below is a description of Kantor’s epiphany in a
seaside province, inaugurating his theatre of death, the
theatre of memory. Kantor wrote his texts in a curious
fashion and used capital letters to accentuate the rank
of words; in this case, the whole text was originally in
full capitals. I preserved only the long “pauses“ - the
spacing and underlining (added later?). The original
version is available in the second edition of Kadysz:36
“The year is 1971 or ‘72. The seaside. A small town.
Almost a village. A single street. Small, poor, groundfloor buildings. And perhaps the poorest of them all:
the schoolhouse. The time was summer and school
holidays. The school was empty and abandoned, with
only one classroom. One could look at it through
two small, wretched windows set low, right above the
sidewalk. The whole impression was that the school
had sunk below the level of the street. I glued my face
against the panes and peered for long into the dark
and disturbed abyss of my memory.
The Italian experiences of Tarkovsky’s Nostalghia
(1983) and Tadeusz Kantor‘s Wielopole, Wielopole
(1980, a theatrical spectacle staged as part of the
Florentine programme at Teatro Regionale Toscano,
Florence) share the motif of the return home, inscribed
into the Italian cultural landscape. The next problem
is the inclusion of local, own cultural tradition into the
universal entity. Both works share the motif of coming
back home, nostalgia, the experiencing of the prov
ince, an epiphany of poor reality, and the significance
of “reality of the lowest rank”.
In Nostalghia we are dealing with the same epipha
ny as in the case of Tadeusz Kantor - the epiphany of
“poor reality“.
While seeking beauty in Nostalghia, distinguishing
between the poetics of Brodsky and Tarkovsky, and,
simultaneously, accentuating the dissimilarities of
their perception of the West, Batkin described Tarko
vsky’s concept of poor reality:
Before I say what I think about the different ways
in which Brodsky and Tarkovsky understood the West
and its beauty, I would like to draw attention to the
most captivating frame in the film. I recall especially
two episodes: the little room, one of the longest shots,
in which the protagonist lay down, bowing his head
and assuming a cramped, uncomfortable pose, dozing
as if he were falling asleep, while outside the window
there is feeble, scattered autumn light and rain, rain,
rain. This scene can be watched for long without be
coming bored - one simply cannot grow bored. It al
most corresponds to the dirty marble - here too there
is a floor with puddles, rubbish, beautiful bottles, to
be observed for long, and light reflected in the bottles
and the puddle. Every bookshelf, window pane, and
Domenico‘s apartment can be studied at length, since
each poor life object is a thing of beauty harmonising
with the ruins and, at the same time, retaining its am
Once again I became a little boy, sitting in a poor
village classroom, at a desk scarred with penknives,
turning the pages of my primer, moistened with spittle,
with ink-stained fingers; the eternally scrubbed floor
boards had deeply ingrained rings, somehow matching
the bare feet of the village boys. Whitened walls, with
the plaster peeling at the bottom, and a black cross on
a wall.
Today, I realise that something important had tak
en place in front of that window. I had made a discov
ery. I grew extremely vividly aware of the
EXISTENCE
OF REMINISCENCE.
This declaration is by no means, contrary to ap
pearances, the result of exaltation and exaggeration.
In our rational world reminiscence did not have a
good name and was totally ignored in cold accounts
with reality.
All of a sudden, I grasped its mysterious, unimagi
nable force.
55
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
I
found out that it is an element capable of destruc
tion and generation, that it stands at the beginning of
creation.
A t the beginning of art.
Suddenly, everything became clear, as if many
doors had opened up towards distant, infinite land
scapes and spaces.
This was no longer that shameful symptom as
cribed to old age and young girls.
It transpired in its terrifying perspective, ending
once and for all, in the pain of passage, and in the
is
sweetness created by longing.
(...)
This fact,
at that precise moment when I was standing in
front of the mentioned window, would not have been
some sort of an exceptional reason for extolling rem
iniscence. This was a time when all art rapidly and
light-heartedly was losing its trust in V ISIBILIT Y .
On the other hand, placing this act of distrust
within a phenomenon which, I dare say, is despised
and suspected of mysticism and banal or senile senti
mentalism,
was an act of great departure from my
beloved practices, risking the flames of the STAKE
and the Verdicts of the HOLY INQUISITION OF
t h e in t e l l e c t .
In order to close this chapter
it became necessary to conduct a
r e v is io n
and a REH ABILITATION of the concept of the
P A S T.
I did that.
Wandering around the world I proclaimed the
T R I U M PH
OF THE PAST,
daring to believe that this is the only time which
real and significant
(in art)
because it is already in the past tense!
Finally, there came that memorable moment of
deciding that one should
EXPRESS REM INISCENCE.
It then became compulsory to learn about the
functioning of
MEMORY.
Thus began the decade-long era of
my two works
“The Dead Class” and
“Wielopole, Wielopole”,
which were to confirm
the truth of the blasphemous ideas that I pro
claimed.
This was an era of my own avantgarde.
Reminiscence lives beyond the range of our sight.
It grows and expands in the regions of our emotions
A N A VA N TGA RD E OF:
and affection
REMINISCENCE,
and tears.
m em ory,
I
could not have chosen a worse time, when the THE INVISIBLE,
tribunal of the intellect wielded indivisible rule.
EMPTINESS A N D
DEATH.
One was accused not of apostasy but
also of backwardness.
Death.
It ends that initially innocent
One had to possess a harsh heretical nature.
gazing through a window.
I regarded myself as a great heresiarch.
Since a window conceals many dark mysteries.
This nostalgia, which already for a certain time
The window awakens fear and a premonition of
had been
that which is “beyond“.
making itself known increasingly vividly,
And that absence of the children,
the impression that the children had already lived
T H IS R E V E L A T I O N
with something on the other side of the threshold
their life, had died
and that only through this fact of DYING,
of the
through death
V I S I B L E,
mysterious and imperative,
this class becomes filled with reminiscences,
this discovery of REM INISCENCE
and that only then do reminiscences begin to live
came right on time, because in that great battle
and assume a mysterious spiritual power.
against the visible and the material,
Then nothing is greater or stronger ...
in which I took part,
(...)“.37
the heaviest arguments of
SCIENTISM
This experience undergone in a provincial “small
which I found infinitely alien, had been brought
town“ was the source not only of the origin of The
Dead Class (1975), Wielopole, Wielopole (1980) and
forward!
56
�Zbigniew Benedyktowicz
COMING BACK HOME
and which continually dies.
Together with its dwellers.
These occupants are my family.
They all endlessly repeat their activities,
impressed as if on a plate, for eternity
they shall repeat, until boredom sets ig,
concentrated on the same gesture,
with the same facial grimace,
those banal,
elementary mediocre activities,
devoid of all expression ane purposegulness.
With excessive dull precision
with ierrifying ostentation,
successive spectacles: Let the Artists Die (1985), I Shall
Never Return (0988) and Today is My Birthday (1991)
- a proclamation of the itinerant Theatre of Memo
ry, with which Kantor triumphantly travelled across
the world, but also of new discoveries. “Many doors
seemed to have opened“, casting light on tlie meaning
o f “poor realisy“, the “peripheries“, the province.
In a commentary to Wiclopoh, WielopoL, which re
sounds with, ii a. an echo of Bfuno Sc°ulz (Book, of
Letters), Kantoz wrote:
Not everything, however, is lost. The periphcrios do
not denote fall end humiliation —My private diclionayy
contains the term Reality of the Lowest Rank. A terrain
reserved (illegally) for Art. And thus for all supreme human values. There, the peripheries have their own high
rank. Explosions of that myth, manifesting themselves in
the most unexpected places, transpire precisely in those pe
ripheries. Speaking in the language of art and poetry —in
the poor courtyard, in the pitiful corntr, where we conceal
our ionermost hopes, fur imagination our threacened hu
manity, and our personality. And - probably only therf
may we become redeemod. It is diyficulf to describe the
spatial dimension of reminiscence:
here is the room of my childhood,
which I constantly! arrange anew
persistentlr,
those petty occupations filling our lives...
DEAD DUMMIES,
graining reality and importance
through that obsgnate - REPETITION.
Quite possibly, this is a property of
Reminiscence,
this pulsating rhythm,
increasingly recurring,
ending in emptiness,
futile...
Bagno Vignoni
57
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
... And then there is the place “BEHIND THE
DO O R“
somewhere at the back and on the edges of the
ROOM,
a different space
in a different dimension.
Where our memories press together
our freedom breeds,
in this poor place,
somewhere "in a corner“,
“behind the door“ ,
in some nameless interior of the imagination...
we stand in the doorway, saying farewell to our
childhood,
helpless,
on the threshold of eternity and of death,
in this small, gloomy space,
behind this door
human hell and tempests rage,
the waves are gathering of that flood from which there
is no shelter.38
Everyone who has ever seen and remembers Kantor’s face looking at his actors knows that we are else
where... next to a very different window...
After all, the “room of my childhood”, mentioned
by Kantor in the above-cited commentary, is:
a dark and cluttered HOLE.
It is not true that the childhood room in our memory
is always sunny and bright.
It is merely rendered such by
a conventional literary manner,
it is a DEAD room
and a room for the DEAD.
Recalled by memories —
it dies.40
Kantor required only a window and a door, ... to
put this spectacle together.41 To build a room, to en
act his Forefathers‘ Eve rite,42 so that memory may
recall a holy picture, which, in the finale, served him
in arranging his dead at a table in a reference to the
iconographic depiction of The Last Supper by Leon
ardo de Vinci.
Franco Quadri, the author of an introduction to
the Italian programme of Wielopole, Wielopole, aptly
revealed the connections between the theatrical spec
tacle and the cinema:
In the centre - the figure of Tadeusz Kantor, who directs his actors and calls to life his heroes and who now
takes on a different dimension: he identifies himself in the
action and remains in a concrete way outside it, with this
décalage towards to the resurrected images which brings
to mind Proust or —iconographically - Bergman’s Wild
Strawberries, with old Sjôstrôm who introduces his old
man’s ruin into the discovered picture of childhood, to
produce the impression of a poignant confrontation. While
working in Florence, the anti-traditional undertakings of
the artist from Cracow extolled national tradition: a Polish
micro-cosmos, with its culture and religiosity, becomes re
vived in his father’s home under the incessant pressure of
the same motif, while the stations of daily life are unable to
free themselves from the presence of war and violence. In
the mythical village of Wielopole, where Kantor was born,
the stations of Christ’s Passion encounter a wartime night
mare. In a syncopated construction, edited in cinematic
fashion out of snippets from the past, history assumes the
form of a protagonist. The theatre of repetitions speaks the
language of universal quests.39
A t this point, there is a perceptible connection
with Bergman, who in one of his statements declared
that he had fallen under the spell of a painting enti
tled The Dance of Death, which as a child he saw in an
old mediaeval church; this was the inspiration for The
Seventh Seal. Perhaps while rehearsing his Florentine
programme Kantor had once stood in Milan in front of
the wall featuring Leonardo’s Last Supper and looked
at it through the prism of his Eastern memory to envis
age Wielopole, Wielopole?
This is what artists, masters from the East, had
brought:
A childhood room, a Forefathers‘ Eve rite inscribed
into The Last Supper.
A family home and Viechnaya pamiat’43 inscribed
into the cathedral in San Galgano.
Praise be to Italy for welcoming them and offering
refuge!
The province, the praise of the province, what
praise could be greater than the gamut of moods, tones
and shades that the province might contain: Arcadia
- Et in Arcadia ego...Auch ich war in Arkadien geboren...
- “the small homeland”, “the poor courtyard”, “some
where in a corner”, “Reality of the Lowest Rank”.
The home to which one returns. An asylum. But not
only, since just as in the case of the home, which one
has to leave, the province might turn out to be a prison
from which one must flee as quickly as possible...
This is why we end with three quotations from a
gloss once prepared for a similar topic44 and probably
of use also for our reflections on the province:
The comparison with Bergman, proposed by
Quadri, cannot be upheld in any feasible way. In Wild
Strawberries the image of the childhood home to which
old, frigid Professor Borg, played by Sjôstrôm, returns,
is almost Arcadian, with a garden basking in sunlight,
full of blossoming white flowers, and with white cur
tains fluttering in the summer breeze in wide-open
windows...
58
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
Endnotes
1 Nostalghia (Nostalgia), directed by Andrei Tarkovsky,
screenplay by A. Tarkovsky, Tonino Guerra, production:
RAI Rete andi Opera Film, Italy, 130 min. Premiere 16
May 1983 in Cannes.
2 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, transl. Rev. Henryk
Paprocki, "Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring-sum
mer 1995, p. 216.
3 Andrei Tarkovsky, Co to jest nostalgia? [in:] Kompleks
Tołstoja. Myśli o życiu, sztuce i filmie, selected, prep. and
preface Seweryn Kuśmierczyk, Warszawa 1989, p. 278.
4 Andrei Tarkovsky, Dzienniki, transl. and prep. Seweryn
Kuśmierczyk, Warszawa 1998, pp. 350- 351.
5 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 216.
6 On those exhibitions cf. my interviews with Janusz
Bogucki and Nina Smolar, Emaus. Za mało, czy za dużo
wolności? Z Januszem Boguckim i Niną Smolarz rozmawia
Zbigniew Benedyktowicz, "Konteksty. Polska sztuka
Ludowa”, no. 1/1993, pp. 22-29 and with Jacek
Sempoliński, O „Eptafium i siedmiu przestrzeniach" - roz
mowa z Jackiem Sempolińskim, ibid., pp.19-21.
7 More extensively on this topic cf. Dariusz Czaja,
Tarkowski i symbol, ”Kwartalnik Filmowy” no. 9-10,
spring-summer 1995, pp. 107-113.
8 Richard. R. Niebhur, quoted after: “Harvard Divinity
Bulletin”, October-November 1981, p. 3.
9 Andrei Tarkovsky, Czas utrwalony, transl. Seweryn
Kuśmierczyk, Warszawa 1991, pp. 146-147.
10 Ibid., p. 148.
11 Cf. special issue of "Polska Sztuka Ludowa”, no. 3/1988
about the symbol, containing texts by Sergei S.
Avierintsev, Symbol, pp. 149-150, Yuri Lotman, Symbol
w systemie kultury, pp. 151-154, and my Symbol w
etnografii, p. 145-148. Declaring that the symbol not
only ”means” but also exists in a dialogue, Avierintsev
appealed to the reader while citing Archaic Torso of
Apollo by M. R. Rilke: You must change your life.
12 Pavel Florensky, Ikonostasis, transl. Zbigniew Podgórzec,
Warszawa 1981.
13 Sergei S. Avierintsev, Symbol, op. cit., p. 149.
14 Gerardus van der Leeuw, Fenomenologia religii, transl.
Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1978, p. 441.
15 Neya Zorkaya, Dom i droga, transl. Rev. Henryk Paprocki,
"Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring-summer 1995,
pp. 130-136.
16 Ibid., p. 131.
17 Oksana Musiyenko, Tarkowski i idee ‘filozofii bytu’, transl.
Marta Sałyga, ’’Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring
summer 1995, pp. 232-236, 234.
18 Neya Zorkaya, Dom i droga, op. cit., p. 131.
19 Gaston Bechelard, Wyobraźnia poetycka, Wybór pism,
selection Henryk Chudak, transl. Henryk Chudak,
Anna Tatarkiewicz, preface Jan Błoński, Warszawa
1975, p. 301.
20 Andrei Tarkovsky, Czas utrwalony, op. cit., p. 142.
21 Ibid.
22 Andrei Tarkovsky, Kompleks Tołstoja, op. cit., p. 272.
23 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 208.
24 Andrei Tarkovsky, Kompleks Tołstoja, op. cit., pp. 270
271, 272.
25 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 212.
26 Andrei Tarkovsky, Kompleks Tołstoja, op. cit., passim.
27 Ibid., p. 272.
28 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., pp. 209
210.
Mirosław Żuławski:
I recall hazily the house, which I regarded as my fam
ily home although I was born in another. No photograph,
no drawing survived. But I could describe every detail of
its construction and every piece of furniture in each room.
Not a single utensil from that home lasted, not a single item
that existed in it at any time, not a single speck of dust,
which one takes out on a shoe, shakes off or keeps. Only
memory, which means more than all the others, remains.
This is why I am so sensitive to the house: the walls covered
with a roof and containing our family and its history. This
was our home, standing apart, and no one had anything to
say in it but we. It’s not true that people live in a country;
people live in houses standing in a country.
Witold Gombrowicz:
Fatherlands ... how is one to approach them? This is
almost a banned topic. When one writes about the father
land one’s style becomes warped. How is one to write, for
instance, about Poland without succumbing to the classi
cal: "because, we the Poles”, without turning oneself into
a European, putting on a brave face, humiliating oneself
or putting on airs —without overacting, hamming it up,
biting, kicking and shoving ...; how is one to stick fingers
into one’s wound without making all sorts of faces due to
the pain? How is one to tickle this Achilles heel without be
coming a clown? (...) In my case, perhaps owing to greater
geographical distance or greater spiritual distance (an art
work [Gombrowicz had in mind: Trans-Atlantyk] dif
fers from a Diary), this anti-Polish process became halted
and I always wrote about Poland unemotionally as one of
the obstacles making my life difficult and regarded Poland,
and still do, to be merely one of my numerous problems,
without forgetting for a single moment about the second
ariness of this topic.
Mircea Eliade:
For any exile, fatherland signifies the mother tongue
that he or she continues speaking. Fortunately, my wife
is Romanian and plays the role of the homeland, if you
will, as we speak to each other in Romanian. There
fore, to me “fatherland" is the language I speak with her
and my friends, primarily, with her. It is the language
in which I dream and write my journal. Thus, it is not
only an inner, dream-related land. Nevertheless, there is
no contradiction, not even a tension, between world and
homeland. Everywhere, there is a Center of the World.
Once one finds oneself in this center, one is home, one is
truly in one’s very self and in the center of the cosmos.
Exile helps one understand that the world is never unfa
miliar, once one has identified a center in it. This “center
symbolism" is something I do not only understand, but I
also live by it.
59
�Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME
29 Andrei Tarkovsky, Kompleks Tołstoja, op. cit., pp. 274
275.
30 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 216.
31 Wojciech Burszta, Czytanie kultury. Pięć szkiców, Łódź
1996.
32 David R. Lachterman, »Noos« i »nostos«: Odyseja i źródła
filozofii greckiej, transl. Wojciech Michera, "Konteksty”
no. 3-4/2003, pp. 213-216.
33 Andrei Tarkovsky, Czas utrwalony, op. cit., p. 142.
34 Father Tomás Spidlik, Religijne podłoże
filmów
Tarkowskiego, "Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring
summer 1995, p. 187.
35 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 211.
36 Jan Kott, Kadysz. Strony o Tadeuszu Kantorze, second
revised edition, Biblioteka Mnemosyne ed. Piotr
Kłoczowski, słowo/obraz terytoria 2007.
37 Ibid.
38 T Kantor, Wielopole-Wielopole, Cricot 2 Theatre,
Florentine Programme.
39 F. Quadri, ibid.
40 Ibid.
41 Ibid.
42 I discuss this more extensively and in greater detail in
the article: Przestrzenie pamięci [in:] Film i kontekst, ed. Z.
Benedyktowicz and D. Palczewska, Ossolineum,
Warszawa 1988, pp. 149-201.
43 An interpretation of Nostalghia and its closing image in
the category of Russian Orthodox liturgy in: Father
Tomás Spidlik, Religijne podłoże filmów Tarkowskiego,
"Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring-summer 1995,
pp. 178-190: Time does not disintegrate into fragments but
changes into eternity: viechnaya pamiat', p. 187. Cf. more
extensively a text by Michał Klinger: Wieczna pamięć.
Eschatologiczny wymiar pamięci, "Konteksty. Polska
Sztuka Ludowa” no. 1-2/2004, pp. 237-242: At the end of
the Russian Orthodox funeral ritual, which, as we saw, is
based on images of corporeality and its drama, there appears
a conception expressly borrowed from the Bible and the
Mosaic revelation: a grand hymn comprised of only two
words: ”Eternal memory, eternal memory, eternal memory
..." repeated endlessly, p. 241.
44 Home is where one starts from. Glosa, "Polska Sztuka
Ludowa” no. 4/1990, pp. 62-63.
60
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5478dafa398578411e60ad666147ad34.pdf
1403b1236147532c97320c182eece63a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6505
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Subject
The topic of the resource
historia sztuki
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6077
Title
A name given to the resource
At Home/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.61-64
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Poprzęcka, Maria
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
MARIA POPRZĘCKA
I
f we were to ponder for even a moment upon the
ostensibly commonplace expression used daily:
”I’m at home.... I feel at hom e...”, we might reali
se that it evokes one of the greatest values of life. After
all, ”to be at home” signifies not only to reside in one’s
home. It also denotes to be oneself, in harmony with
oneself and all that surrounds us. Moreover, it signifies
an extremely precious feeling of inner peace, an accord
with the world and a spiritual equilibrium.
In European painting - and probably only in that
particular realm - this emotion was expressed in ima
ges. In this case, the homes are not imaginary but, as
a rule, close to the life of the period. Characteristical
ly, paintings depicting interiors in which ”one feels at
home” remain the domain of Netherlandish, German
and Scandinavian art. The reasons are probably nu
merous: the cold that compels to seek a warm refuge,
the burgher culture that envisages the home as a ha
ven, the longing for privacy with a distinctly deline
ated boundary between that which is one’s own and
that which is alien, the need to possess space that is
ours and subjected to us, and, predominantly, the
yearning for a safe refuge in a world of our own, safe,
well-ordered, devoid of the haphazardness of fate,
predictable and closed against external threats.
The first to introduce the interiors of homes were
the Low Countries paintings of the fifteenth century,
making it possible to take a look into the prosperous
and neat chambers in which Mary feeds the Infant,
with all the spiritualia concealed sub metaforis corporalium. There are no signs of sanctity, but ordinary, stur
dy outfitting - fireplaces, benches, pillows, candle
sticks and mirrors endowed with religious significance.
This secular-sacral space is closed to the forces of evil:
in the Merode altarpiece St. Joseph in his carpenter’s
workshop sets traps for mice - the embodiment of dia
bolical forces. The order of the homestead is a reflec
tion of a higher, divine order.
The chamber in which Giovanni Arnolfini cere
moniously stretches out his left hand towards the pre
gnant wife is thoroughly secular but also full of hidden
meanings. The Arnolfini couple celebrate the por
trayed ceremony in the privacy of their home, conce
ived as a site suitable for nuptials. The painting by Jan
van Eyck is endlessly interpreted anew. The indubita
ble fact is that together with the painter-witness of
the event; we have been permitted not only to take
part in an important act but also to share the intima
cy of the bedroom of a married couple, a sphere of the
most protected privacy.
Paintings presenting home interiors create a specific
relation between the depicted world and the spectator.
We are looking at something that is not on view. Seven
teenth-century Dutch paintings of interiors place us in
the ambiguous role of invisible voyeurs. We are not gu
ests but neither do we trespass. Our unnoticed presen-
At Home
ce does not leave behind any traces on the immaculate
ly glistening floors in the pedantic interiors depicted by
Pieter de Hoogh and other masters of Dutch interieurs.
Our intrusion into this world of ideal burgher order
obviously goes unnoticed by the women absorbed in
their simple household chores. Even the little dogs ac
companying them do not detect the presence of a stran
ger. Nothing disturbs the tranquillity. Nonetheless, we
find ourselves in a strangers’ home. Are we invited, or
not? Are we stealing a look, or becoming involved in
a game played with the spectator by the painted image
of privacy? After all, this spotlessness, industriousness
and affluence of the home are demonstrated for our sa
ke. We are supposed to look and admire. It is art that
entitles and invites us to gaze at something which in re
ality is inaccessible to the sight of an outsider.
Another sort of apprehension is created by the
images of home interiors popular in German Roman
tic art and the Biedermeier culture. It was introduced
by the motif of the window, through which a solitary
figure, shown from the interior, looks out. For long,
this particular motif has been perceived as an image
condensing the tension and dilemmas characteristic
for the epoch, constructed upon a fundamental juxta
position between “here” and “there”, and based on
the contrast between distance and proximity. The
window is a border of the conceptions of life and the
world. The inhabited interior, the world created by
man, opens up to the great universe of Nature. It also
offers an opportunity to seek a haven against the
outer world in peaceful daily life, and a likelihood of
tackling its challenges and dangers. The orderliness
and matter-of-factness of the interior are contrasted
with a hazy and conjectural landscape, the concrete with imagination. The window is a threshold but also
a barrier. It divides the domesticated, intimate and fa
miliar refuge from distant, unknown and alien space.
It confronts secure enclosure and openness brimming
with uncertainty. We reside “here” - at home, in
a sheltered haven, but at the same time our gaze is
drawn to “there” - those worlds full of mystery and
unrest.
61
��1. Vilhelm Hammershoi, Interior with Easel and Punch Bowl, no date
2. Vilhelm Hammershoi, Interior with Woman Seen from Behind, 1903-1904
3. Vilhelm Hammershoi, Interior. With Piano and Woman in Black, 1901
4. Vilhelm Hammershoi, Interior with a Reading Lady, no date
5. Vilhelm Hammershoi, Bedroom, 1890
6. Vilhelm Hammershoi, At Woman Reading by a Window, no date
7. Vilhelm Hammershoi, Interior with Young Man Reading, 1898!
8. Vilhelm Hammershoi, The Tall Windows, 1913
Vilhelm Hammershoi, In the Bedroom, 1896
�M aria Poprzçcka • A T HOME
A t the turn of the nineteenth century, a period of
growing crises of the heretofore principles of creativity
and of approaching artistic revolts and revolutions, art
was not conducive for paintings focused on the peace
and quiet of home life. The exceptions were the repre
sentatives of Intimisme from the circle of the Parisian
Nabists, hedonistically fond of bourgeois wellbeing.
Another isolated and thus unique exception is the oeu
vre of the Danish painter Vilhelm Hammershoi, until re
cently forgotten, who remained perfectly indifferent to
the transformations of contemporary art. In willingly cul
tivated isolation he created a totally independent and in
imitable art, private and enclosed in a world of its own.
This is to a great measure a women’s world, seclu
ded within the home, with a frequent recurrence of
the identical motifs of an inhabited interior, empty or
with a solitary figure. Both the address and the model
are known: the artist portrayed his own flat in an old
Copenhagen town house and his wife, with whom
spent his whole life with no children. Nonetheless, the
imagery appears to be suspended outside a definite ti
me and place. Although in successive paintings we re
cognise familiar, meticulously rendered details: empty
grey walls, white varnished doors, sparse and simple
pieces of furniture - the overall impression is that of
something closer to a melancholic vision than a con
crete interior. Hammershoi built the unusual ambien
ce of his paintings by almost totally depriving them of
colour and submerging them in pearly greys, faded be
iges and browns contrasted with black and white.
These neat and simple rooms prove to be even
more intriguing when we compare them with the in
teriors of the epoch, which seemed to closely enfold
the residents and were full of colourful wallpaper,
plush drapes, carpets, soft upholstered sofas, armcha
irs, chaises longues, pillows, jardinières and bric-abrac... Instead of profuse decorations we are dealing
with ascetic moderation, which harmonises with the
painterly form, reduced almost to an architectural
drawing. Even the view from the window does not di
sturb the immaculate, geometric order, and shows
identical windows on an opposite wall in a cramped
courtyard. The pale sunlight on the floor, seeping
through the window bars, has been captured within
the rigour of a perspectivistic diagram. Nevertheless,
paradoxically, these are not interiors lacking “a wo
man’s touch”. Sometimes, there appears in them the
unassuming figure of the lady of the house, always
dressed in black and turned towards us with her back.
In these seemingly cold and impersonal rooms we fe
el her calm and warm feminine presence, though we
never see her face.
Similarly as in the Dutch intérieurs, in the Hammershoi canvases our role as spectators remains unc
lear. Captivated, we are nonetheless embarrassed by
this admittance to the privacy of a home that is both
“being at home” and “for each other”, never merely
for show. But once again, it is art that offers us the key
to a stranger’s home, which, fortunately, remains
unaffected by our presence.
Vilhelm Hammershoi, Interior, 1898
64
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a1851e7b0dc2cd0dcd07f52d5be4b35.pdf
04765ed97da11d9f76a613a573f49e8d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6498
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Subject
The topic of the resource
spis treści
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6070
Title
A name given to the resource
Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
redakcja PSL- Konteksty
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Polska Sztuka Ludowa
KONTEKSTY
f
CULTURAL ANTHROPOLOGY f ETHNOGRAPHY f ART f
Special Issue 2014 ISSN 1230-6142.
INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE
C o n te n ts
Volume I: Anthropology of Contemporary Culture
Zbigniew B enedyktowicz
The Symbol in Ethnography................................................. 6
L udwik S tomma
The Alcmene Myth ............................................................. 13
RYSZARD K apuściński
On Memory and Its Threats [Ryszard Kapuściński Talks with
Zbigniew Benedyktowicz and Dariusz Czaja ............... 21
Province
CZESLAW R obotycki
The "Province” from an Anthropological Viewpoint.
Reflections from the Perspective of the Dilemmas of Cultural
Communication .................................................................. 34
DARIUSZ C zaja The Paradox of the Province ............................................. 41
Zbigniew B enedyktowicz Coming Back Home. (In Praise of the Province). The Italian
Experience of Tarkovsky and Kantor ................................ 47
M aria Poprzęcka A t Home ............................................................................... 61
JACEK WALTOŚ
The Studio —the Partially Domesticated, Portable or Transitory
Hom e .................................................................................... 65
DARIUSZ C zaja My Mobile Home. The Travelling A rtist .......................... 67
W iesław K uba S zpilka My Province......................................................................... 79
Center, Metropolis, Cities
Zbigniew B enedyktowicz
A Phantom of the Centre of the World. A Contribution
to the Anthropology of Contemporaneity ......................... 84
LUDWIK S tomma
The Beauty of Human Error ......................................... 112
DARIUSZ C zaja
Fragments of the Venetian Discourse ............................ 120
JUSTYNA C hmielewska
Istanbul: Recollections from a Lost City ...................... 144
TOMASZ S zerszeń
Phantom Houses and Voyages to Nowhere ................... 151
W iesław K uba S zpilka
Poor Ethnography............................................................. 156
Ethnologist en route
JERZY S. W asilewski
The Secret History of Objects ........................................ 163
JERZY S. W asilewski
People of the Taiga, the Reindeer People,the People... . 168
JERZY S. W asilewski
Who Says Bonjour to Whom on Mont Blanc ?
Attempted Anthropology of Conventional Behaviour.... 177
1
�CONTENTS
Anthropology of Memory
WOJCIECH M ichera
TOMASZ S zerszeń
The Homelessness of Odysseus ....................................... 187
Anthropology as a Mask, a Costume, a Metaphor:
the Case of Michel Leiris and Roger Caillois ................ 193
W ojciech M ichera
Image, Crypt, Interpretation ........................................... 197
JERZY S. W asilewski
Transgression and Tragedy, Laughter versus D eath ...... 204
DARIUSZ C zaja
The Shadows of Europe. History and M etaph or ......... 211
SŁAWOMIR S ikora
Living Monuments. Forms of Memory and Oblivion
in the Film Gyum ri.......................................................... 221
Volume II: Anthropology of Film
Zbigniew B enedyktowicz
Anthropology of Film. Introduction ............................... 228
T eresa R utkowska
Fellini’s Wandering........................................................... 232
A leksander J ackiewicz
Charlie on an Italian Road ............................................ 243
Zbigniew B enedyktowicz
Road Movie —a Poem about the Pebble......................... 245
WOJCIECH M ichera
Nights of Cabiria by Federico Fellini
(Anthropological Notes) ................................................. 264
GRZEGORZ N adgrodkiewicz
Tragicomedy dell’arte, or Pierrotade d la G o d a rd ........ 269
WIESŁAW J uszczak
The Work and the “Boundary of M eaning" .................. 277
DARIUSZ C zaja
The Eternal Moment. On Babette’s Feast ................. 282
Zbigniew B enedyktowicz
Mary and Martha (Remarks on Babette’s F east)........ 289
MARTA L eŚNIAKOWSKA The Sin of Gluttony and the Cultural Conflict.
On the Margin of Babette’s Feast ................................ 294
W ojciech M ichera
In Front of the Room (Stalker)..................................... 296
DARIUSZ C zaja
Cipher and Epiphany. Several Remarks on n .................. 305
RYSZARD C iarka
Film and the True State of Things .................................. 311
SŁAWOMIR S ikora
The Predicament of the Meaning of Blow-up .............. 317
D ariusz C zaja
Why Is It the Way it Is? .................................................. 324
W ojciech M ichera
The “Image" in Blow-Up
—the Problem of Focalisation ......................................... 333
DARIUSZ C zaja
WIESŁAW S zpilka
Le Chef-d’oeuvre inconnu . Balzac and Rivette ......... 341
To See the World. Ethnography vis a vis Film
and M ass Culture................................................................ 352
W iesław S zpilka
MONIKA S znajderman
Batman —a Story of C reatio n ....................................... 357
What’s Under the Mask. On the Motif of the Man
Who Laughs: Several Remarks on Batm an................... 361
A nna S obolewska
The Construction of Existence ...................................... 365
Zbigniew B enedyktowicz
Tango - a Dance of Universal A lienation ................... 370
DARIUSZ C zaja
Fragmentary Presences. Portraits of Carlo Gesualdo .... 378
K arolina K osińska
The Androgyne Who Fell to E a r th ..................................391
DARIUSZ C zaja
Homo Faber. Accident or Necessity ............................. 402
B eata K osiń SKA-Krippner
The Parodic Nature of the Appropriation of Factual
Codes and Conventions in Mockumentaries ................. 414
Notes on Authors ......................................................... 429
Bibliographic Note ........................................................ 432
2
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2bacb139df297d041cca3a1aad83b20.pdf
30f49da6f1f252937ac59d386d549fc6
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6499
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Subject
The topic of the resource
kultura symboliczna
etnografia
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6071
Title
A name given to the resource
The Symbol in Ethnography/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.6-13
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Benedyktowicz, Zbigniew
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
reader to the term: “sign”. A lthough the word: “sym
bol” as such appears many times on the pages of this
book in assorted combinations, variants, and contexts
(e.g. in entries on “symbolic culture”, “myth“, “ sac
rum - profanum"), and although the authors in vari
ous places stress the part performed by the symbol in
culture, as in the case of Zofia Sokolewicz in the entry:
’’anthropology of comm unication” - (...) It is argued
(S. K. Langer) that the terms like “sign”, “m eaning” in all
ZBIGNIEW
BENEDYKTOWICZ
The Symbol in
Ethnography
theirs variants are the dominating terms in our times, and
that the sign, the symbol, the processes of signifying and
communicating belong to our current cultural resources.
Since the 1960s at the latest these terms are being intro
duced into ethnological sciences - we would look in vain
for reference to “symbol” or “symbolism” as one of the
numerous trends listed by the author and which con
sider studying the symbol.5 T o put it in more graphic
terms, in this contemporary compendium of knowl
edge about ethnological terms the “’symbol” collapsed
and concealed itself amidst numerous entries merged
with “sign” . If, however, one takes a closer look at
the entry: ”sign” then one could say that it had been
placed there by force or, to put in gentler terms: “in
serted” . Despite the fact that we read: Symbols might
be regarded as a special group of symbolic signs, and it is
m entioned (with reference only to E. Cassirer and S.
K. Langer) that: The concept of the symbol occurs often
I
t is unnecessary to explain why a consensus regarding
the meaning of the word “symbol” could be of value for
all sorts of studies on art or literature, M arcin Czer
wiński wrote in Symbol dzisiaj, 1 published in “Polska
Sztuka Ludowa” . Regardless of the answer to the posed
question: Is such an agreement possible? each attem pt at
a presentation of assorted stands concerning the com
prehension of the nature of the symbol appears to be
equally valuable.
Num erous emergent studies dealing time and
again with reflections about the symbol confirm and
reflect this need for rendering precise both the term
“symbol” and the need for constantly delving into its
meaning. Although such inquiries are undertaken in
assorted fields of research, and formulated in vari
ous languages, it is possible to find numerous tangent
points, similar intuitions, concurrent lines of reflec
tion, shared motifs, and alike problems. It would be
thus needless to explain the benefits of such investi
gations for representatives of ethnography, ethnology,
and the anthropology of culture - domains that have
made such a considerable contribution, and continue
to do so, to research dealing with the symbol.
In the cited article M arcin Czerwiński frequently
drew attention to science’s enmity towards the sym
bol, the distance and even antagonism between the
two: Science behaves towards primary language only part-
within a wider conception of man comprehended as animal
symbolicum, only half a column out of a total of nine
devoted to the entry on the sign had been intended
for the symbol.6 In this manner, so to speak, the sign
swallowed the symbol.
M eanwhile, different authors, such as P. Ricouer,
M. Bakhtin, S. A vierintsev, Y. Lotm an and others
accentuated in their characteristics of the symbol the
differences between the sign and the symbol. In his
eidetic analysis Ricoeur considered the specificity of
the symbol contrasted with the sign, the allegory, and
the myth: symbols are signs (...) but not every sign is a
symbol. 7 In a similar vein, A vierintsev, while writing
about the symbol as a universal category o f aesthet
ics added that it can be best discussed via an opposi
tion to adjoining categories: on the one hand, the
image, and on the other hand, the sign.8 Is, however,
a dictionary of contem porary (or rather: yesterday’s)
science, depicted by M arcin Czerwiński and oriented
exclusively on “ejecting am biguities” , familiar with
only one way of enunciation: a discourse meeting the
sharpened criteria of explicitivity, a science protecting
itself against the wavering of meaning, capable of ac
cepting and including such “im precise” and uncom
pleted sequences as those that we may come across
am ong tireless researchers dealing with the symbol,
which, in my opinion, can best bring us closer to its
essence:
ly as an opponent, but in relation to the symbol it maintains
total opposition (...). 2. He went on: True, in the course of
centuries the role of discursive statements incessantly grew
in multiple if not all domains of social life. Science, in the
form in which we see it today (or rather in which it was
seen still yesterday), has questioned the rank of symbolic
statements. 3
In the case of ethnography and its attitude towards
the symbol the situation remained more complicated
from the very onset, and generally speaking did not
deviate from the general model of science. The most
vivid evidence is the absence of the entry: “symbol” in
the contemporary Słownik etnologiczny. (Ethnological
Dictionary) 4 In the suitable spot the authors refer the
6
�Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY
The word and the image — (an object, an ethnog
rapher could add at this point - Z. B.) — are symbolic
when they contain something more than that, which
can be recognised at first glance (C. G. Jung).9
tradiction between the truth contained in the material
and his interpretation.
Ethnographer:
As we already partially know, not only the features (e.g.
The memory of a symbol is always older than the memo
ry of its non-symbolic textual surrounding (Y. Lotm an).10
hardness, sharpness...) but even the functions (...) of certain
objects (...) are comprehended by the primitive and unen
lightened mind in such a way as if they comprised - speaking
in our language —something akin to condensed matter or en
ergy embedded in those objects or even tantamount to them.
Consequently, each such object can be and is interpreted by
the uncivilised mind from two or even several sides. A stone
or a piece of metal are, i.a. an ordinary stone or piece of
metal, but apart from that they can be also something that
we may describe as condensed might, hardness, resilience;
a thorn is a thorn, but apart from that it can be condensed
sharpness or the function of piercing; a lock is undoubtedly
a lock, but it is also a condensed function of closing; an egg
is, i.a. condensed life in statu nascendi, and a double nut or
an ear of grain, etc. is, i.a. a condensed gain, i.e. potential,
fruitfulness (and thus also happiness). And so on.
N ot only do we live in a world of symbols, but the
world of symbols lives in us (J. Chevalier).11
Finally, a contemporary science dictionary could
include sentences whose veracity, in the existential
experience, could be confirmed by many; the m ean
ing of such sentences appears to be particularly legible
and important as regards studies on the still unclear
processes of artistic creativity (regardless whether we
encounter it within the range of primitive folk art or
high art).
We do not embellish our experiences with symbols but
it is they, which cooperate with our experience via proc
esses of affiliation, which we understand only partially. To
symbolize means to arrange those particles and elements of
a flowing stream of experiences, which, once united, create
luminescence, temporary or permanent rays, in which a
part of the cosmos, a corner of our habitat or some dark
subterranean labyrinth lightens up.
(...) At any rate, the first syntax of the defined, embod
ied spirit is that of symbols.12
M. Eliade:
By way of example, whenever the "cult of stones" is
mentioned not all stones are regarded as holy. We always
encounter only certain stones worshipped due to their
shape, size or ritual affiliations. The heart of the matter is
not the cult of stones, but the fact that those stones were
worshipped as long as they were not ordinary stones, but
hierophanies and thus something more than commonplace
"objects”. (...) A certain object becomes sacral as long as it
embodies (i.e. reveals) something else, something different.
At this stage, it is meaningless whether this "difference”
should be ascribed to an original shape, effectiveness, or
simply "might”, or whether it originates from the partici
pation of that object in some sort of symbolism or is the
outcome of a consecration rite or the voluntary or imposed
situating of the object in a sphere suffused with sanctity (a
holiday, holy time, some sort of an “event": lightening...,
etc.).13
A s has been said, the attitude of ethnography to
wards the symbol has been complicated from the very
beginning. On the one hand, ethnography as a science
emulated and realised this general model of science
opposing the symbol, while on the other hand, ow
ing to the object and scope of its interest, it not only
docum ented but also adapted for one-sidedly oriented
European civilisation the world of mythical thought
and imagination, the "products of the primeval mind”,
the language of the myth and the symbol. It rediscov
ered them, with time increasingly consciously and
thoroughly, identifying their cognitive value, diversity,
and depth. In order to demonstrate more clearly this
complex attitude of ethnography towards the symbol I
would like to resort to a comparison of two extensive
quotations. The first is taken from a classical ethno
graphic work and the second comes from Treatise on
the History of Religions by M ircea Eliade. By means of
this contrast I would like to show how close the author
of a classical ethnographic text is to Eliade’s descrip
tion and comprehension of the symbol, and how many
years prior to Eliade he described that, which the
author of Treatise called "hierophany”. Then I shall
return to the first quotation revealing the authorethnographer and a further sequence of his arguments
in order to demonstrate how in accordance with the
accepted scientific convention these opinions turn
against the symbol and how the convention accepted
by the ethnographer led him towards a profound con
Let us return to the first quotation borrowed
(as could be surmised right away) from Kazimierz
Moszyński’s Kultura Ludowa Słowian (The Folk C ul
ture of the Slavs), since he is also the author of this
fragment, so close and affiliated to the spirit of the
text by M. Eliade ... and we shall see how many sur
prising and contradictory conclusions can be drawn.
I intentionally repeat parts of a fragment already fa
miliar to us, so as to faithfully render this link with
the next paragraph containing conclusions in order to
faithfully render the whole drama of the contradiction
contained therein.
...A stone or a piece of metal are, i.a. an ordinary stone
or a piece of metal, but apart from that they can be also
something that we may describe as condensed might, hard
ness, resilience; (...) an egg is, i.a. condensed life in statu
nascendi, and a double nut or an ear of grain, etc. are, i.a.
a condensed gain, i.e. potential, fruitfulness (and thus also
7
�Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY
happiness). And so on. Absolutely undisputed and simul
taneously innumerable examples of similar concepts are
preserved among all the unenlightened peoples on Earth.
One of the most vivid mistakes in ethnology is to dispose of
the discussed products of the primitive mind by using the
term: s y m b o l; I do not know in ethnology a more naive
view that the one claiming that, in its day, in folk magic a
double ear of grain played the role of a fertility symbol, and
an egg - that of a symbol of life, etc.14
overly refined intellectual creativity. In other words,
Moszyński’s enmity towards the term: “symbol”, his
postulated turn towards empiric research and descrip
tion of those concepts and “psychic products”, so char
acteristic for all unenlightened peoples and the world
of folk culture whose examples he had just described,
could resemble identical hostility and be modelled on
the critical attitude towards symbolism that appeared
in the poetry and aesthetics of Die N eue Sachlichkeit,
among representatives of Acm eism or the sort we en
counter in the case of Osip M andelstam , returning to
classical sources of the comprehension of the symbol
and describing literary and poetical symbolism outright
as faux-symbolism.17 Quite possibly, this resentment
towards the symbol in the case of Moszyński, with a
simultaneous postulate of a factual description of the
m atter of those primary concepts, could have the same
source and in praxis is caused not so much by animos
ity towards the symbol in general as by enmity towards
interpretations posing a threat to ethnology. However
deep we would delve into the intentions of the au
thor of Kultura ludowa Słowian or explain his aversion
towards the term: “symbol”, facts remain facts. D e
spite the fact that in his introductory reflections about
spiritual culture 18 Moszyński with great caution and
numerous reservations accepted the premise that it is
impossible to speak about progress in religion and art
(at least in the meaning of progress mentioned in the
preceding volume, in reference to material culture),
the cited fragment, whenever there is mention of the
symbol, and the whole opus reveal a distinct division
into the world of primeval man, an unenlightened and
primitive mind, and the world of m an of the culture of
writing and developed civilisation, a world to which
the contemporary researcher belongs. Between those
two worlds there yawns a chasm. Naturally, it would
be superfluous to recall that in this conception the
former world is devoid of symbolic thinking and the
symbol of the sort that may appear in the latter world.
In an even more vivid presentation of this question,
and posing a possibly caricature question: Can a peas
It does not suffice to merely quote yet another ex
ample of the opposition of science vis a vis the symbol,
which at times assumes outright the shape of an anti
symbolic manifesto. I try to delve into the intentions
of such astonishingly contradictory conclusions. W hat
do they conceal? W hat forbids Moszyński to recognise
the symbolic dimensions he had just described as sym
bols? First and foremost, we are dealing here with a
certain already anachronistic understanding of the
symbol. Defending ethnography against the symbol
Moszyński presumably secured it against the loom
ing danger of excessive poetisation, an invasion of su
perfluous literariness, and a flood of aestheticisation.
Moszyński warned against the tem ptation of treating
those beliefs or, as he put it, those “products of the
primitive mind” as metaphors, and against the appli
cation in relation to them of some sort of allegorical
interpretations. Remember that the author of Kultura
Ludowa Słowian wrote the book, or rather those parts
relating to spiritual culture, at a time of ever strong
and increasingly lively disputes about the symbolic
or “imaginary” nature of the construction of Wesele
(Wedding) by Stanisław Wyspiański, when assorted
symbolic interpretations of the spectacle tended to
multiply, and when a publication of the unequalled
study by Stanisław Pigon: Goście z zaświata na Wese
lu (The Guests from the Other W orld at W edding),
which contains a reference to ethnography and the
world of folk culture, was still far off. 15 Finally, in his
capacity as an active poet 16 the author of Kultura Lu
dowa Słowian must have been familiar with the most
varied fate and adventures of symbolism in poetry,
including the extreme degeneration attained by sym
bolism in Russian poetry (if only in the works of A.
Bely, a theoretician of this m ovem ent and the author
of Simvolizm, 1910).
One may thus suspect and deduce that whenever
Moszyński used the word “symbol” he treated it as a
synonym of a poetical metaphor and even allegory. A t
any rate, from this viewpoint the symbol appears to
be not something embedded in an ethnographic con
crete, abstract, arbitrary, and dependent exclusively
on man, creator or interpreter of the symbol and ar
bitrarily evoked by him. In this approach the symbol
seems to be predominantly something distant from
the world of primitive culture, something literary and
devised, as if exclusively reserved for sophisticated or
ant (a person living in the primeval world) think symboli
cally?, Moszyński proposed both in this fragment and
in many others an unambiguous answer: He cannot.
Nothing resembling a symbol exists in the primitive mind.
Several verses after the cited fragment rejecting
the possibility of symbolic interpretations in ethnog
raphy Moszyński disclosed the chasm separating the
world of primitive, primal man and that of civilised,
contemporary man:
It is impossible to precisely describe the essence of the
psychic creatures with which we become acquainted at
this moment. Their completely elementary and sponta
neous simplicity cannot be embraced in our concise con
cepts. At any rate, they do not belong to a world ruled
by clear-cut views and sober thoughts but to a totally
8
�Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY
different world, whose roots, trunks, and branches are
“primitive” man and that of contemporary m an (the
embedded in the subconscious while we see only their
world of the researcher), is still preserved, although
tops. 19
in a slightly altered form. This modification consists
of a certain shift. In the case of Moszyński the sym
This time, in the light of the above-cited words,
the “symbol”, rejected a short while ago, deprived of
bol exists only and exclusively in a world of high cul
ture or within the range of complicated contemporary
the right to exist in the world of primeval man, and
feasible only in the world of high culture and sophis
culture, and is absent in folk culture. Such division
ticated activity pursued by the intellect, appears to be
reflects the conception launched by Levy-Bruhl and
his partition into the world of the primitive, infantile
a synonym if not of a precise, lucid, and unambiguous
m an at the stage of pre-logical thought and the world
concept then certainly of one that is endowed with
of civilised man. For the present-day researcher, and
concise contents and thoughts. Upon numerous oc
in particular for the empirically oriented ethnographer
casions Moszyński, describing those products of the
primitive mind, so different and distant from the world
for whom ethnography starts and ends in its research
of the researcher, drew attention to the characteristic
domains (provided, depending on the given village,
absence of conceptual distinctness, the variability and
region or theme, with a suitable footnote referring to
nineteenth-century collections of ethnographic m ate
fluidity of their contents, the numerous cases of an ab
rial, “Lud”, Kolberg, Fischer, etc.), and often for the
sence of consistency in ascribing those products of the
scholar representing other disciplines dealing with the
primitive mind to a great variety of often contradic
tory meanings in accompanying folk interpretations.
culture of contemporary man, the symbol in its eth
nological dimension, assuming that it actually existed,
Summing up: the symbol as understood by
took place only in the folk culture of yore (straight out
Moszyński seems to be, on the one hand, abstract, un
of Moszyński or Kolberg) or the culture of the archaic
real, distant, and detached from the concrete and, on
m an of the past, and today is no longer. A ccording to
the other hand, approaching the unambiguity char
Moszyński the symbol in folk culture has not yet come
acteristic for intellectual concepts. In both cases, the
into being, assumed shape or appeared; numerous
symbol remains somewhat intellectual. It does not ap
researchers dealing with contemporaneity claim that
pear in the reality of the culture of the primeval man,
or at least not in this role or in the same manner as in
the symbol a l r e a d y does not exist. Following the
example of Moszyński, solutions and answers to the
the culture of m an belonging to a developed civilisa
question whether the peasant (or contemporary man)
tion. Elsewhere, the symbol in Moszyhski’s work oc
is capable of thinking symbolically are still sought in
curs as a synonym of the sign or in reflections concern
empirical field research with a foreseeable outcome,
ing embellishment.
I
devoted so much attention and place tobecause if the word “symbol” is not m entioned in the
“authentic” statem ent and interpretation (and this is
Moszyhski’s deliberations not only to indicate the
rather the case) then this means that it is absent. This
source of the deep contradiction between what he ob
is the way in which the chasm between archaic and
tained in material descriptions of folk magic-religious
contemporary man, the peasant of the past and his
beliefs and the conclusions he drew in his book, and
present-day counterpart is retained. The whole strat
not merely to show how certain a priori accepted his
egy of such contemporary empirical investigations,
torical conditions and a limited comprehension of the
symbol made it impossible for him to use the term
based solely on convictions (beliefs, opinions) ob
tained in an interview and expressed explicitly, often
“symbol” in reference to those beliefs and phenomena
loses that dimension of symbolic legacy and compels
belonging to the spiritual heritage of folk culture. I re
to treat it, often a priori, as a moribund Skansen, and
called his thoughts also because Moszyhski’s compre
is ready only to capture that, which is different, origi
hension of the symbol, despite the fact that I described
nal, and individual. It is not surprising, therefore, that
it as anachronistic, has left a distinct imprint upon the
from this perspective the symbol and symbolic inter
attitude of ethnography towards the symbol and is
pretations - as in the case of Moszyński — still appear
continued up to this day in various statements. D e
to be something given, abstract, unreal, and literary.
spite the m ultifaceted development of contemporary
More, this lifeless Skansen is treated as thoroughly ex
research into the myth and the symbol it is still pos
amined. The symbol is still - as it was for Moszyński
sible to observe in ethnography a dislike and reserva
(from the perspective of “empirical”, anecdotic eth
tion towards the symbol and symbolic interpretations.
The symbol and symbolism continue to be treated as
nography that does not transcend the world of the
village of N . and informer X) - something provided a
something unreal, abstract, arbitrary, and distant from
the world of “authentic” folk culture. The fundam en priori by the interpreter.
tal premise assumed by Moszyński and discernible
This is why the greatest accomplishment of M ircea
in his comprehension of the symbol mentioning the
Eliade is, in my opinion, the fact that his studies abol
ish the division between primitive and civilised man,
basic difference between the world of the primeval,
9
�Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY
cussed the sui generis ambiguous structure of the sym
bol (in the strict meaning of the word: "am biguous”);
this structure does not possess a single meaning but
presents a bundle of assorted m eanings.25
Such a cluster of meanings entails references of one
meaning to another and calls for interpretation (...);
regardless what word we use to express it, this task
is imposed by the very nature of the symbol, which is
a tangle of meaning of sorts, composed of meanings
enclosed within each other... .26
In Existence and Hermeneutics Ricoeur described
four fundam ental figures o f com prehending the sym
bol via a symbol.27 The first consists of extracting and
com paring numerous values of the same symbol. The
second figure of com prehension entails understand
ing a given symbol via another symbol and will thus
encom pass an increasingly large range of remaining
symbols dem onstrating an affiliation with the given
symbol (water, stone, etc.). In the third figure, the
given symbol will be com prehended via some sort of
ritual and myths, and thus via other symptoms of the
sacrum . M oreover, it is possible to dem onstrate - and
this is the fourth figure of com prehension - how in
the same symbol num erous spheres of experience un
dergo a process of merging. This perspective shows
how the symbol integrates assorted levels - cosmic,
theological, anthropological, existential - binding all
the levels, but not m elting it into a single unity. Such
an understanding of the symbol and such decipher
ing of symbolic m eanings refer to a type of herm e
neutics known under various names: “amplifying
herm eneutics” (from the Latin: amplificare), which
expands the symbol, allowing itself to be lifted by the
force of its integration,28 the herm eneutics of a “re
turn to sources” (Eliade), “a return to things” , “the
herm eneutics of listening”29 (Heidegger), and “the
herm eneutics of reconstruction” (Gerardus van der
Leeuw). Gilbert Durand, a French researcher dealing
with symbolic im agination, encom passed this cur
rent within a single name by including, alongside the
above-m entioned authors, also the works of B ach e
lard, and proposed: “the herm eneutics of remythization” ; remythization m eans the concentration of
m eaning gathered in the m anner of grapes during a
grape harvest (...).30 Here, D urand referred directly
to yet another definition of the sort of herm eneutics
that we find in the works of Riceour, who described
this type of approach as: “the herm eneutics of recol
lection” ; according to the m ost expressive m eaning
of the word “recollection” m eans both: to recollect
oneself, reminisce, as well as: to deliberate, to gath
er, in the m eaning used by Heidegger telling us that
legein —speech is also: legein - gathering, as in: lese in
Weinlese, the grape harvest.31
W orks by M ircea Eliade still constitute a challenge
for ethnography and for embarking upon such recollec
artificially intensified by science, without obliterating
the differences between them and indicating that sym
bolic thinking is both the domain of “primitive, prime
val m an” , a psychopath, a child, a poet, a member of a
village community, a representative of the civilisation
of the town, archaic man, and the ultimate contem
porary man: It is consubstantial with human existence, it
comes before language and discursive reason. The symbol
reveals certain aspects of reality— the deepest aspects - that
defy any other means of knowledge. Images, symbols and
myths are not irresponsible creations of the psyche; they
respond to a need and fulfil a function, that of bringing to
light the most hidden modalities of being. Consequently,
the study of them enables us to reach a better understand
ing of man - of man as he is ... .” 20
A s we saw, upon the level of empirical material
description Eliade’s reflections concur with those of
Moszyński. Nonetheless, in the case of Eliade the com
prehension of the symbol is quite different. In contrast
to Moszyński’s version, the symbol is not unreal or
abstract and is always enrooted in the concrete. One
could describe the work of Eliade and his understanding
of the symbol by resorting to words of Boris Pasternak’s
Doctor Zhivago: The idea that underlies this is that com
munion between mortals is immortal, and that the whole
of life is symbolic because it is meaningful. 21 Symbolic,
hierophanic reality is a reality “par excellence existent”
(strong, effective) just as in the case of the hierophany
of the rock (in the way it appears in folk beliefs). The
symbol is not a synonym of unambiguity. Eliade used
the concept of the symbol in a loose, unfettered, and
frequently collateral manner with the concept of the
image and the myth. Etymologically speaking, imagination/imaginatio is connected with the word: imago, im
age, emulation, and the word: imitare with: to emulate,
to recreate. The imagination, imaginatio imitates m od
els-images, recreates them, renders them topical, and
repeats them endlessly. To be imaginative means to see
the world as a whole, since the power and task of im
ages consist of showing all that evades conceptualisa
tion. 22 That, which deserved to be stressed in the first
place is the polysemantic and multi-strata nature of the
symbol: the true image is, therefore, a set of meanings
and not one of its numerous references.23
Such an approach to the symbol was further de
veloped by Paul Ricoeur in one of the chapters of
his hermeneutics relating to this essential feature of
the symbol: the symbol provides food for thought, he
wrote, adding that he would interpret the symbol in
the m ost radical sense, in the spirit of Eliade, who re
garded symbols as analogous, spontaneously shaped
and given meanings. This is the case of the meaning of
water as a threat, when mention is made of a flood, or
as purification, when mention is made of baptism. 24
Ricoeur thus expanded reflection about the multi
strata nature of the symbol elsewhere, when he dis
10
�Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY
19
20
21
22
23
24
tions. Today, in view of the development of numerous
studies on the myth and the symbol, conducted from
different points of view— structuralistic, semiotic, and
phenomenological 32, as well as in assorted domains,
such as humanistic folkloristic 33, in the wake of stud
ies making the effort of reinterpreting the material,
ethnography cannot be protected by hiding its head in
empirical sand. “Empirical” ethnography is compelled
to acknowledge that there also exist the empiricism of
the symbol.
25
26
27
28
*Bibliographic note: This is a slightly altered and
brought up to date version of an article opening an issue
of “Polska Sztuka Ludowa” on the symbol, prepared as an
homage for the oeuvre of Mircea Eliade [cf. “Polska Sztuka
Ludowa” no. 3/1988].
Endnotes
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
29
30
31
32
M. Czerwiński, Symbol dzisiaj, “Polska Sztuka Ludowa”
1987, no.1-4, p. 100.
Ibid.
Ibid. p. 104.
Słownik etnologiczny, terminy ogólne, ed. Zofia Staszczak,
Warszawa, Poznań 1987.
Ibid., pp. 26-27.
Ibid., p. 386.
P Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka, selected, prep. and
afterword Stanisław Cichowicz, Warszawa 1975, p. 11.
S. S. Avierintsev, Simvol, in: Kratkaya litieraturnaya entsiklopediya, Moscow 1971, vol. 7, p. 826; Polish transla
tion in: “Polska Sztuka Ludowa”, no. 3/1988, pp. 149
150.
Quoted after: Gerd Heinz Mohr, Lexikon der Symbole,
Bilder und Zeichen der christlichen Kunst, Düsseldorf, Köln
1972, p. 2.
Yuri Lotman, Symbol w systemie kultury, transl. Bogusław
Żyłko, “Polska Sztuka Ludowa”, no. 3/1988, p. 151,
based on the original text: Y. Lotman, Simvol v sistieme
kulturi, in: Trudy po znakovim sistemam, vol. 21, 1987, pp.
10-21.
Quoted after: Gerd Heinz Mohr, Lexikon der Symbole,
Bilder und Zeichen der christlichen Kunst, Düsseldorf, Köln
1972, p. 2.
R. R. Niebhur, “Harvard Divinity Bulletin”, OctoberNovember 1989, p. 3.
M. Eliade, Traktat o historii religii, transl. Jan WieruszKowalski, Warszawa 1966, p. 19.
K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, Warszawa 1967,
vol. 2, part 1, p. 316.
Stanisław Pigoń, Goście z zaświata na Weselu, in: idem,
Poprzez stulecia. Studia z dziejów literatury i kultury,
Warszawa 1985, pp. 442-478.
Apart from writing poetry Moszyński also studied at the
Cracow Academy of Fine Arts in the studio of Józef
Mehoffer; cf. Wiktor Stoczkowski, Uczony - postać faustyczna, in: Szkice i próby etnologiczne, ”Studenckie
Zeszyty Naukowe UJ”, Kraków 1985; cf. also. XY,
Życiorys II, “Nauka Polska”, vol. 9, 1928.
Cf. S. S. Avierintsev, op. cit., p. 830; cf. Osip Mandelstam,
Słowo I kultura, Warszawa 1972.
K. Moszyński, op. cit., p. 15.
11
Ibid., p. 317.
M. Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, p. 33.
B. Pasternak, Doctor Zhivago, Paris 1976, p. 44.
M. Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, p. 41.
Ibid., p. 36.
P Ricoeur, Symbol daje do myślenia, in: Egzystencja i her
meneutyka, op. cit., Warszawa 1975, p. 14.
Ibid., p. 78.
Ibid.
Ibid.
This is the sort of hermeneutics, which opposes the
“hermeneutics of destruction”, as P Ricoeur described it
(op. cit., pp. 77-94; 80). Fundamental division into two
types of hermeneutics was mentioned also by Gilbert
Durand: generally speaking, there are two types of her
meneutics, thhe one that reduces the symbol to some
thing that is (...) only the outcome (...), the symptom,
and that which, on the contrary, expands the symbol,
making it possible for the power of integration to rise in
order to gain access to a certain type of experienced
“supra-consciousness”. Cf. G. Durand, Wyobraźnia sym
boliczna, Warszawa 1986, p. 118.
P Ricoeur, op. cit., p. 81.
G. Durand, op. cit., p. 119.
P Ricoeur, op. cit., p. 80.
On structural, semiotic, and phenomenological currents
in studies on the myth and the symbol as well as their
significance for contemporary Polish ethnography see:
Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspi
racje, “Polska Sztuka Ludowa”, no. 1, 2 /1980; no.
1/1981; here also an extensive biography of M. Eliade
and his works together with a bibliography.
In Polish ethnography I have in mind works that embar
ked upon the effort of such a reinterpretation of ethno
graphic sources and material, often referring to studies
by M. Eliade: Joanna i Ryszard Tomiccy, Drzewo życia,
Warszawa 1976; and the structuralistic works by Ludwik
Stomma, Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981;
idem, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa
1980; second edition containing selected essays, Łódź
2002; Jerzy Sławomir Wasilewski, Podróże do piekieł,
Warszawa 1979; idem, Symbolika ruchu obrotowego i rytu
alnej inwersji, Warszawa 1978, “Etnografia Polska”, vol.
XXII, fasc. 1; idem, Tabu a paradygmaty etnologii,
Warszawa 1989. At this stage it is difficult not to express
astonishment that L. Stomma's Magia Alkmeny (issued
in different publications, cf., i.a. Słońce rodzi się 13 grud
nia, op. cit., pp. 24-45) - one of the breakthrough works
in Polish ethnography as regards interpretations not only
of the symbolic of bonds but also a presentation of the
function of the myth, integrating assorted domains of
human experiences, as well as methodological consequ
ences and the importance of his study for an interpreta
tion of folk tradition relating to beliefs about time,
space, folk demonology, etc. - has been totally ignored in
the above-cited Słownik terminów etnologicznych (cf. op.
cit., 1987); these works by Stomma are not mentioned
in bibliographies under: Magic, or in the general biblio
graphy.
o n references to publications and reflections by M. Eliade
and the application of “the hermeneutics of recollections'”
in an interpretation of the symbolic structure of beliefs and
folk tradition cf. also later works: Danuta Benedyktowicz,
Zbigniew Benedyktowicz, Dom w tradycji ludowej,
Encyklopedia Kultury Polskiej XX wieku, Studia i materia-
�Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY
ły, Wrocław 1992. On the symbol in ethnography: Zbigniew
Benedyktowicz, Stereotyp-obraz-symbol- o możliwościach
nowego spojrzenia na stereotyp, in: Zeszyty Naukowe
Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne, fasc.
24, 1988, pp. 7-35 and idem, Portrety ’obcego. Od stereotypu
dosymbolu, Kraków 2000. See also: Zbigniew Benedyktowicz,
Danuta Benedyktowicz, The Home - the Way of Being. The
Home in Folk Tradition, Częstochowa, 2009
33 Works by Jerzy Bartmiński are fundamentally important
for the interpretation of the symbol in ethnography. Cf.
Słownik stereotypów i symboli ludowych, conception and
ed. Jerzy Bartmiński, vice-editor Stanisława
Niebrzegowska, vol. 1. Cosmos, [part] 1, Niebo. Światła
niebieskie. Ogień. Kamienie, Lublin: Wydaw. UMCS
1996, 439 pp., part 2. Ziemia. Woda. Podziemie, Lublin:
Wydaw. UMCS 1999, 481 pp.
The authors invariably retained the specific methodology
of the description of the entry devised for Słownik...,
which reviewers regarded as an original and successful
solution. This fact was stressed after the publication of
fasc. 1 of Słownik... by Władysław Kupiszewski, Anna
Tatarkiewicz, Marian Pilot, Jacek Banaszkiewicz, and
Roch Sulima in a discusssion published in: “Regiony”
1997, no. 3, pp. 2-11; Czesław Hernas, Krzysztof
Wrocławski, Anna Dąbrowska, Jan Miodek, Jolanta
Ługowska, Roch Sulima, Iwona Smolka, and Piotr
Matywiecki in a discusssion published in: “Literatura
Ludowa” 1998, no. 6, pp. 51-71; Barbara Boniecka in:
“Twórczość Ludowa” 1997, no. 4, pp. 43-45; positive
assessments were formulated by foreign researchers:
Svetlana M. Tolstaya (in: “Zhivaja Starina”, Moskva
1997, no. 4, pp. 52-53), Alexei Yudin (“Slavynovedeniye”
1998, no. 5, pp. 98-100 and “Narodoznavchi Zoshiti”
1997, no. 6, pp. 400-403) and Kasanovic Bogdan
(“Slavistika” IV, Belgrade 2000, pp. 277-278). According
to Jerzy Bartmiński: It is based on a conception of “cognitive
definition” built of stereotype motifs arranged into uniform and
semantically cohesive sets resolving questions about the place
of the given entry (object) in the system of inner relations
(collections, oppositions), its appearance, origin, application,
etc. The principle of building entries in the Lublin Słownik is
the division of explication and documentation; in the latter,
contexts are grouped according to genres that can be discove
red also in traditional folklore. The purpose of thus created
entries is the reconstruction of particular fragments of the folk
image of the world seen by a carrier of traditional folk culture.
Work on Słownik... is being continued; starting with issue
no.1. 2007, the quarterly “Konteksty. Polska Sztuka
Ludowa”, published at the Institute of Art at the Polish
Academy of Art, proposes successively selected entries
prepared for consecutive volumes of Słownik... (cf. Jerzy
Bartmiński, Słownik stereotypów i symboli ludowych; Dorota
Piekarczyk, Joanna Szadura, [entry] Chaber; as well as
Czesław Robotycki, Przeciwko Kopalińskiemu w stronę
Bartmińskiego - o Słowniku stereotypów i symboli ludowych,
“Konteksty Polska Sztuka Ludowa” no. 1/2007).
12
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bc25a8b5645bb7806d350f2cd1cd410.pdf
fad0419545b21404de9c1b18181aa601
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6500
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Subject
The topic of the resource
antropologia kulturowa
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6072
Title
A name given to the resource
Anthropology of Contemporary Culture: Preface/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.4-5.
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PSL Konteksty - redakcja
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Uolume 1
flnthropology
of Contemporary
Culture
Cover: Photo by Kinga Łozińska
�T
he selected texts presented in this edition appeared in KO NTEKSTY from the late
1970s to the 1990s and are featured up to this day; inspired by the experiences of struc
turalism, semiotics, phenomenology and hermeneutics they reflect the spirit of our pe
riodical. The anthropology of contemporary society and culture, the anthropology of memory,
historical anthropology, the anthropology of literature, the anthropology of the town and, fi
nally, the anthropology of film and visual anthropology comprise characteristic fields readily
pursued by authors publishing their studies in KO NTEKSTY and cooperating both with the
quarterly and the Department of Cultural Anthropology, Film and Audiovisual Arts at the
Institute of Art of the Polish Academy of Science, which publishes it.
We dedicate this collection of texts to the memory of Professor Aleksander Jackiewicz, au
thor of Antropologia Filmu (1975) and numerous publications dealing with film studies.
The special English-language issue of “KO N TEKSTY” was prepared as part of the “N a
tional Programme for the Development of the Humanities”. We would like to treat our publi
cation as an opportunity to share noteworthy research tendencies in Polish studies concerning
the anthropology of contemporary culture and anthropology of film discussed in our quarterly.
It is our intention to indicate interesting phenomena in this field by highlighting anthropology
of culture as an experience of reflections as well as interpretations developed between Anthro
pology and Art (between Science and Art), and to present “K O N TEKSTY” as important for
reflections on the anthropology of contemporary culture and anthropology of film, involving
authors from all academic centers dealing with anthropological studies in Poland.
In memoriam Professor Aleksander Jackiewicz
Krzysztof M. Bednarski, Victoria, 1983.
4
�Roads. Photo: Zofia Rydet
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d0df422730c38aaf27eb72b28ddb47b.pdf
85dcebfbb33a40ac1e221e316e237732
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6501
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Subject
The topic of the resource
mit Alkmeny
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6073
Title
A name given to the resource
The Alcmene Myth/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.3-20
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Stomma, Ludwik
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
A
number of complicated intrigues and conte
sts involving the Olympian deities preceded
- as Hesiod, Homer, Apollodoros, Theocritus,
Pindar, Diodorus and John Tzetzes harmoniously wro
te - the birth of Hercules, the out of wedlock son of
Zeus and Alcmene (the wife of Amphitryon), a repre
sentative of the human race. The whole issue was sen
sitive if only due to the ambiguous, at the very least,
situation of Hera, the rightful wife of Zeus, and thus
called for considerable tact. Zeus, on the other hand,
has never been known for excessive subtlety. When
the time of birth was nearing he started to loudly bo
ast of his fatherhood and promised that the prince to
be born in the family of Perseus before twilight would
become a great king. This was exactly what Hera had
been waiting for.
Hera went at once to Mycenae, where she hastened
the pangs of Nicippe, wife of Sthenelus. She then hurried
to Thebes and squatted cross-legged at Alcmene’s door
with her clothing tied into knots and her fingers locked to
gether; by which means she delayed the birth of Heracles
until Eurystheus, son of Sthenelus, a seven-months child,
already lay in his cradle.2
According to others,3 it was Eileithyia, who hindered
the travails on Hera’s behalf, and a faithful handmaiden of
Alcmene’s, a yellow-haired Galanthis, or Galen, who left
the birth chamber to announce untruly that Alcmene had
been delivered. When Eileithyia sprang up in surprise, un
clasping her fingers and uncrossing her knees, Heracles was
born and Galanthis laughed at the successful deception.4
One way or another, the birth of Hercules was suf
ficiently delayed for him to lose primacy for the sake
of Eurystheus, born before nightfall, for whom he was
also later compelled to perform his famous labours.
Magic spells cast by jealous Hera proved effective. Let
us, therefore, subject them to a more through analy
sis.
The cited myth contains two types of operations:
1) the tying of knots and crossing of fingers and legs
LUDWI K S T O M M A
The Alcmene Myth1
in order to prevent (halt) birth; 2) the uncrossing of
fingers and legs to cause (start) birth.
These operations are evidently identical with the
magic tricks applied during childbirth in Polish lands.
By way of example, provoking or accelerating labour
involved stretching hands,5 unfurling fingers,6 open
ing doors,7 windows,8 chests,9 and drawers,10 and even
dispatching messengers to a priest so that he may open
the pyx with the consecrated host11 or - in Russian
Orthodox Church terrains - the imperial gates,12 and
praying to God to open the heavens and hell, even
if for a short while.13 All possible knots are untied,14
holes are made in walls and the roof,15 rings and wed
ding bands are removed from the fingers of the wom
an in labour16 whose hair is unbraided,17 and local
fences are toppled and destroyed.18 The entire dura
tion of childbirth is also the time of a ban on sewing
and spinning.19 If someone were to maliciously wish
to halt labour he would have to perform the reverse
of the above-mentioned operations, and the most fre
quently encountered procedures are those applied by
Hera: the crossing of fingers and legs,20 the knotting of
clothes21 or (as in the case of Polish Jews) the closing
of drawers.22
Activity from the range of Alcmene’s magic
Operations (+ )
Operations (-)
To cause labour (opening)
106
-
To halt labour
-
12
Prior to baptism and purification
3
-
Prior to a wedding 26
-
After a wedding 27
59
1 28
To render a wedding impossible 29
130
18
To accelerate death (shorten agony)
37
-
To render death impossible
-
47
After death
20
24
227 31
212 32
Total
13
109
�Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH
The purpose of undertaking particular operations,
which (together with their derivative forms) we shall
call in further parts of this article Alcmene’s magic,23
is sufficiently distinctive to permit an easy, individual
interpretation consisting of associating magical activi
ties with the physiological process of labour.24 The sit
uation grows complicated, however, when we notice
that Alcmene’s magic universally accompanies25 also
other rites of the family cycle; the conventional desig
nation of opening and tying, the prohibition of sewing
and spinning, the making of holes, the taking off of
rings and wedding bands, etc. - operations (+ ), and
the reverse marked as (-) and presented in the table
below as follows:
by negative magic. In an analogy to easily legible birth
practices one would be tempted to say that at the be
ginning family rituals are caused (opened) and at the
end - rendered impossible (closed). We may capture
the meaning of such activities only after accepting
the Van Gennep theory of rites de passage.34 Human
life is composed, according to this interpretation, of a
comprehension of time in folk cultures, a chain of as
sorted states (l’état). In order to alter state x (e.g. that
of a single person) - which takes place through the
intermediary of the ritual - into state y (e.g. marital)
it is first necessary to leave initial state x (connected
with a whole magic-ritual procedure) and then subject
oneself to the complete complex of the ritual period
of transition35 so as to be finally magically enclosed
within new state y. In this situation, Alcmene’s magic,
by referring not to rituals as a separate object but to
people subjected to its operations, would have to aim
at (+ ) opening, causing an exit from the initial state,
and (-) - in the new state of retention. Such an inter
pretation, concurrent with the third condition of the
Lévi-Straus construction of a model, presents all the
observed facts (see: table above).
The Van Gennep theory encompasses not only the
ritual nature of the family, but also the whole cycle.
While accepting the explanation of using Alcmene’s
magic based on the framework of this theory we should
consistently draw attention to the rites of passage of
If we were to eliminate for a while from our re
flections assorted malicious practices (bewitching - as
W. Abraham described them in contrast to ordinary
magic operations) and those intended to counter the
natural order of things concurrent with the ritual cycle
(such as rendering death impossible), we would gain a
consistent chain of sequences:
Alcmene’s magic operations (+ ) birth.
Alcmene’s magic operations (-) ... ( + ), purifica
tion and baptism . (-) ... ( + ) nuptials (-) ... ( + )
death ( + ) i (-).
Each family ritual33 is thus preceded by a positive
aspect of Alcmene’s magic, and the completed ritual -
Holiday (rite de passage)41
Actions ( + )
Actions (-)
St. Dmitriy 11 November42
6
6
St. Lucia 12 December
27
10
Christmas Eve 24 December
28
59
New Year’s Eve (31 December) 1
January
3
9
Our Lady of Candles 2 February
11
-
Shrovetide
14
4
Annunciation to the Holy Virgin
Mary 25 March
4
2
Easter
30
39
St. George 23 April43
8
7
Whitsuntide
4
1
St. Vit 15 June
2
1
Eve of St. Jonh the Baptist 23 June
7
14
Sts. Peter and Paul (Petropavel) 29
June
5
5
Transfiguration of the Lord 5 A u
gust
8
15
St. Michael (?) ca. 24-29 Septem
ber44
3
2
160
174
Total
14
�Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH
the annual cycle36 and the accompanying magic prac
tices (or rather those that comprise the basic core of
folk culture). Here, the magic of Alcmene occurs in
the same forms as in the family cycle37 but in their dif
ferent statistical intensification. In this manner, while
in the family cycle the most frequent were the open
ing and shutting of windows, doors, and drawers, the
crossing of fingers, the making of knots, or the comb
ing of hair or placing a headband, here pride of place
is given to the prohibition or, alternatively, injunction
concerning sewing and spinning,38 the use of chains to
bind tables and other objects, the tying up of scissors,39
and the tying up, and walking around40, of people,
animals, plants, household items or sacral items, the
making or filling of holes, etc. The most distinctive
symptoms of Alcmene’s magic are to be discovered on
the following holidays:
- 26 cases,48 is of special interest to us. W hat sort of a
change occurs in those instances?
In the case of the God-man relations the issue at
stake, while referring to the foundations of Slavonic
folk cosmogony, seems to be fairly uncomplicated.
God and man remain upon different cosmic levels, dis
tinctly separated. Regardless of the copious number of
conceptions and attempts at formulating this distinctness49 we may hazard declaring that it is sufficiently
outlined in folk culture for us to be able to recognise
the distinctness of the state of God (the state in which
God finds Himself) and the earthly state (in which
man finds himself). Since - as has been mentioned the prime condition for any sort of change of the exist
ing state is leaving the initial x it is not surprising that
man’s attempts at coming closer to the divine must be
accompanied by Alcmene’s magic (t ). A reference to
this comprehension and to the relation between people
and demonic creatures encounters, however, consid
erable difficulties. All researchers dealing with Polish
folk demonology50 agree that Slavonic demons do not
comprise (as Lelewel wanted) autonomous creatures,
being mere posthumous embodiments of people of cer
tain, specific categories; naturally, this could suggest
an obliteration of differences between their state z and
state v corresponding to particular phases of the family
cycle.51 This situation would, in turn, exert a negative
impact on the possibility and purposefulness of ap
plying Alcmene’s magic. In order to explain this lack
of clarity it appears to be necessary to establish these
“demon-creating” human categories. Who becomes a
demon after death? Solutions to thus formulated ques
tions are offered in the table52 presented below:
The enumerated detailed categories can be re
stricted with the least risk of logical invalidity to three
more extensive ones: those that broke the principle of
the succession of states (item 1 and 2 in the table),
those that carried out a change of the state with
out fulfilling the rite de passage obligatory (Alcmene’s
magic!) in this situation (item 3, 6-9). those that died
in the state of passage (item 1, 2, 4, 5).
This is by no means the end. The Van Gennep
conception of the “state” (despite the fact that the
author had not steered his reasoning in this direc
tion) cannot be limited only to the sphere of rituals.
All definition-oriented conditions for the “state”45 are
met also by such life situations as illness and, alter
natively, the state of being healthy, the state of good
fortune and natural calamity, etc. They too are ac
companied by typical symptoms of Alcmene’s magic.
Thus we come across the latter (operations + ) among
activities intent on ending an illness - 42 cases, in
creasing the growth of grain - 21 cases, and making it
possible to build a house, a bridge, or a road - 17 cases.
In turn, Alcmene’s magic (-) takes place in preventive
anti-sickness practices (the retention of the state of
being healthy) - 44, malicious magic intent on making
it impossible for the ill to get well (the retention of an
illness) - 26. It (-) is also applied for preserving the
security and prosperity of a home, a family or property
- 82, protection against contacts with demons and
spirits - 54 cases,46 etc. The latter example, proposed
by Alcmene’s magic ( + ) and employed to evoke de
mons - 20 cases47 or establishing contact with God
No.
"Demon-creating” category
no. of cases
1
Dead foetuses
30
2
Miscarried
47
3
Not baptised
79
4
Betrothed, died prior to wedding
12
5
Betrothed, died during wedding
35
6
Suicide victims
33
7
Hanged
29
8
Drowned
82
9
Victims of unnatural and violent death
35
Total
392
15
�Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH
Once again, those three categories can be summed
up in a single, most general one: - those who (in a
biological sense) departed and those who did not (in a
magic-ritual sense) from state x, and those who entered
(in a biological sense) and did not enter (in a mag
ical-ritual sense) state.53 In other words, after death
only those become demons who (regardless whether
unconsciously or not) broke out of the chain of the
succession of states, thus situating themselves outside
its constant links (or, from another point of view, sev
eral links simultaneously), i.e. in a permanent state of
transition. This partly explains the fact to which at
tention should be drawn already at this stage, namely,
that the formulas54 describing the period of temps de
passage and characterising the “demon-creative” state
of people who are supposed to turn into demonic crea
tures are totally identical.
Now, leave this issue for a while and return to the
question of the forms of Alcmene’s magic (compre
hended in a totally descriptive-mechanical manner).
They can be divided into two typical varieties:
A. Connected with opening and closing, and
thus the opening and shutting of doors, windows,
drawers, pyxes with the consecrated host, and impe
rial gates, the destruction of roofs, walls, and fences,
the making and plugging up of holes, etc.
B. Connected with tying up and untying, and
thus: assorted practices involving knots, fragments of
fishing nets, the belting, wrapping or tying of people,
animals, plants and objects, the encircling of a table
with chains and ropes, a forehead - with a wreath, fin
gers - with rings, the placing of a cap, injunctions and
prohibitions concerning sewing, spinning, etc.
This division, totally illegitimate and based on sub
jective and imprecise premises, does not possess any
sort of essential significance and was performed in or
der to make it easier to demonstrate that it is possible
to add to each of the distinguished categories A and
B a number of similar forms of activity pursued at the
same time and place, and thus semantically identical
with the enumerated ones. One of them is the crea
tion of the theme of a relatively copious ethnographic
bibliography,55 i.e. the so-called magic circle.56
According to K. Moszyński: The function of magic
enclosure is fulfilled by a belt, a chain, a magic circle, a
ring, a wreath, etc. [...] When, for instance, an inhabitant
of the Polesie region travelling during the Pentecostal week
across the local forests hears strange sounds announcing
the proximity of water sprites 57 he marks with an axe a
circle around the cart wide enough so that the demon could
not touch him. The women of Polesie walking in a forest
or working on land located in distant woodlands act in
the same way; instead of an axe they mark a circle on
the ground with a knife [...]. I selected particularly vivid
and typical examples; one could cite many less appealing
ones.58
Let us add immediately that Moszyński listed as
analogous to the creation of the magic circle also the
custom of ploughing around villages and fields or their
inclusion within a “metaphorical tangle”.59 The magi
cal circle in the form used by the peasants of Polesie
appears to be, however, the simplest example, and
thus the most useful for initial analysis.
What does the essence of the activity of Alcmene’s
magic in this form consist of? By enclosing (symboli
cally girding) a certain space, the peasant from the
Polesie region stops it at the initial (current) state x.
A t the time of drawing the circle this state of things
prevails on both its sides. A t the stage when the situa
tion on the outside is subject to change (e.g. an attack
launched by demonic creatures), the new, emergent
state could not encompass the magically enclosed
space60 and thus harm the objects within it. Naturally,
an obliteration of the circle or its part would immedi
ately produce a diametrically different effect - such as
the above-mentioned damaged fence or a hole made
in a wall or a roof. In all those cases we are dealing
with identical phenomena not only upon a semantic
level (Alcmene’s magic) but also on an instrumental
one. Just as the magic circle restricts arbitrary space
dependent on the requirements of the person apply
ing magic, so the walls, the threshold, and the roof or
the windows are elements limiting the inner space of
the home (wider: every building). Representatives of
the same category will also consistently include fences
or unploughed strips of land enclosing farmstead, vil
lage borders, cemetery walls, riverbanks, and roads61
as well as crossroads. All divide space and thus in suit
able conditions62 also states, and all may comprise the
subject of Alcmene’s magic. Are they, however, iden
tical? To what category should we ascribe the space
of a yet unploughed strip of land, the village border,
or the threshold? Books by theoreticians of magic,63
folk beliefs,64 and even numerous legal formulae65
concerning borders provide an unambiguous solution.
Borders are extra-territorial, i.e. objects from this par
ticular category belong to both divisible sequences of
transformation (here: states x and y) and, at the same
time, they do not belong to any of them. They can be
described, therefore, only by the following the Hege
lian sentence, incorrect from the viewpoint of formal
logic:
A = (x -i- y) and (- x + - y).
This sentence had already appeared to be indis
pensable upon two other occasions - for defining the
essence (specificity in relation to the “normal” state)
of periods of passage in annual and family cycles, and
for characterising demonic (“demon-creating”) crea
tures. This is a concurrence of essential significance.
If heretofore reasoning is correct and the essence of
the three discussed phenomena situated at levels os
tensibly remaining at a great distance, is identical,
16
�Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH
then they must demonstrate a distinct connection, in
cluding exchangeability and mutual exponentiation.
Take a closer look at the level of binary relations.
Theoretically, there exists the possibility of a relation
of the categories described in: A = = (x + y) i (-*x
+ —y) and arranged in three pairs: a - demonological
(“demon-creating”) creatures: spatial borders (thresh
olds, unploughed strips of land, fences, roads, etc.);
b - demonic (“demon-creating”) creatures: periods of
passage (as in the family, annual, and 24 hour cycle66);
c - spatial borders: periods of passage.
Each of those versions (a, b and c) corresponds to
particular relations in the tables presented below:
Let us start with the fact that each of the lat
ter possesses the ability to attain exponentiation via
an “intensification of features”. In other words, a
drowned non-baptised person will be a more mali
cious (or rather, more powerful) demon Y than an
ordinary victim of drowning or a non-baptised per
son who died of natural causes; the same holds true
for a groom who hanged himself in the course of the
wedding ceremonies, compared to an ordinary vic
tim of suicide by hanging, etc. Similarly, in the case
of spatial borders (Z) there are more demons at the
crossroads than along an ordinary straight road, while
plants growing next a fence have greater medicinal
powers if this spot is the meeting place of two or more
fences, etc. Such qualities become even more vivid
during times (periods) of passage (V). Ferns bloom
only at midnight before the feast day of St. John the
Baptist, while wolfsbane assumes aphrodisiac proper
ties at noon each day but its effectiveness is certain
only at noon on Whitsuntide and (in the case of dried
plants) on the day of St. Lucia. Such examples can
be multiplied, although it must be accentuated right
away that this sort of individual (single-category) ex
ponentiation is relatively rare in Slavonic folk culture.
As can be seen, in all three cases the existence of
correlation gains a distinctive numerical confirmation.
In this fashion, relation a69 achieves in the case of buri
als of “demon-creating” creatures as much as 98,9% of
co-dependence; those data are slightly lower in the case
of relation b (correspondingly: 96,4% and 92.5’%) and
relation c. This would confirm distinctly the legitimacy
of heretofore reasoning without, however, comprising
its ultimate proof, i.e. an ascertainment of the at least
relative identity of the analysed categories.
Relation a
village
borders
unploughed
land
fences
thresholds
roads
banks
others without
features A 67
Place of burial of de
mon-creating creatures
80
19
18
66
62
30
3
Place of appearance of
demonic creatures
65
55
11
21
26
30
7
Place of establishing
contacts with the devil
6
2
7
5
26
7
19
Place of witch sabbaths68
5
4
-
1
10
3
47
156
80
36
93
124
70
76
Total
Relation b
periods
of pas
sage in
annual
cycle
another
not A 69
in annual
cycle
crea
tures
in the
state of
passage
crea
tures in
not the
state A
periods of passages the daily cycle
12
24
east
west
total in the daily
cycle in the periods of passage
Periods of appear
ance of demons
146
7
-
-
59
79
38
33
209
Periods of possible
establishment of
contacts with demons
20
1
26
4
3
13
5
7
28
166
26
62
92
43
40
237
Total
17
�Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH
Relation c (1)
transition peri
ods in annual
cycle
other times
of annual
cycle
transition
periods of
day cycle
other times of
day, night
No
126
4
180
14
%
96,9
3,1
92,7
7,4
Relation c (2)
pregnant
women
young mar
ried people
cortege
with the
dead
others uncon
nected with
transition period
Ban on staying on borders or crossing
them
80
43
33
7
Ritual activities on village borders,
unploughed land, roads, etc.
Nowy Sącz, Przemyśl, Siedlce, Suwałki and Zamość. The
collected material also made it possible to ascertain the
existence of the majority of the forms of Alcmene's
magic kept alive in Poland up to this day.
R. Graves, Mity greckie, Warszawa 1974, p. 411.
Pausanias, Ovid, Aelian and Antoninus Liberalis.
Graves, op. cit., p. 412.
W. Łęgowski, Zwyczaje i obyczaje. Stypy pogrzebowe,
obrzędy ślubne, chrzciny i inne zabawy ludowe, głównie pod
względem na hygiene, “Wędrowiec”, 1899, fasc. 2, p. 487;
J. Talko-Hryncewicz, Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi
Południowej, Kraków 1893, p. 77.
W. Łęgowski, Zwyczaje i obyczaje. Stypy pogrzebowe,
obrzędy ślubne, chrzciny i inne zabawy ludowe, głównie pod
względem na hygienę, “Wędrowiec”, 1899, fasc. 2, p. 487;
J. Talko-Hryncewicz, Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi
Południowej, Kraków 1893, p. 77.
K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967,
vol. II, part 1, p. 292.
J. S. Bystroń, Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków 1916,
p. 20.
Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, pp. 292-293; Bystroń,
op. cit., p. 20, 27.
Bystroń, op. cit., p. 20, 28.
Ibid., p. 20.
S. Poniatowski, Obrzędy rodzinne, "Wiedza o Polsce”,
vol. 3, part: Etnografia Polski, Warszawa 1932, p. 328;
Bystroń, op. cit., p. 20; Talko-Hryncewicz, op. cit.,
p. 73.
Talko-Hryncewicz, op. cit., p. 76.
J. Swiętek, Lud nadrabski od Gdowa po Bochnię, Kraków
1893, p. 599; Bystroń, op. cit., p. 20; Frazer, op. cit., p.
216; Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, 292.
D. Lepkiy, De yaki verovania pro detinu, ”Zorya”, VII:
1886, p. 269.
Bystroń, op. cit., p. 20.
Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, p. 291.
N. Z., Z Opatowa, ”Gazeta Radomska”, 1888, no. 57,
p. 3.
Bystroń, op. cit., p. 15, 35.
L. Marcewicz, O zabobonach i gusłach przy narodzeniu
dziecka, Kraków 1876, p. 29; Frazer, op. cit., p. 217.
21 K. Wójcicki, Klechdy, starożytne podania i powieści ludu
Polski i Rusi, Warszawa 1972, pp. 220-221; Marcewicz,
op. cit., p. 30; A. Fischer, Zwyczaje pogrzebowe ludu pol
skiego, Lwów 1921, p. 112; S. Ciszewski, Żeńska twarz,
Kraków 1927, pp. 20-24.
Magic folk prescriptions as a rule combine elements of
all “Alcmene” categories (without, however, limiting
themselves to them).70 The "statistical”71 folk, para
medical “prescription” advising: “Take a thread from
2
the noose of a hanged man, add a%, a2, a3, and herb
3
aĄz picked at the crossing of unploughed strips of land
4
5
at noon on St. George’s day...” is thus based on, i.a. an
interchangeable exponentiation of “Alcmeniana” and
ergo can be written down as:
f = Yn X Zn X Vn X a J X a2 ... X an
This formula ultimately confirms the legitimacy of 6
our heretofore reflections (only identical categories
can mutually exponentiate), and hence provokes their
temporary completion.
I
would like to emphasise temporary completion
7
particularly strongly. The presented sketch is not only
an open entity but without a continuation it outright
8
loses its raison d’être. (I bypass the explanation of par
9
ticular problems). The process of introducing order
into findings neglected or rendered vulgar by the theo
10
reticians of magic and Slavonic rites, and the demon 11
stration of their close, integral union can become a
12
point of departure for more correct studies on a whole
range of aspects of Polish folk culture. In this respect,
I would be inclined to consider the important message
13
of this article to be as follows:
14
The recognition of the impossibility of a separable ex
amination of questions linked with the comprehension
15
of space and time in folk culture. Its structures, after all,
develop in three parallel dimensions: temporal, spatial
16
and theognostic-cosmic,72 if one can thus describe the
17
Earth (man)-heaven (God) axis together with all its
18
cosmosophic aspects. Sidestepping any of those levels
not only impoverishes but, even more, remarkably falsi
19
20
fies the image of the products of folk spiritual culture,
turning it into a flat and barren caricature.
Endnotes
1 The bibliography used in this text has been verified
rather extensively in the course of research conducted
in the following voivodeships: Białystok, Chełmno,
18
�Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH
22 Marcewicz, op. cit., p. 28.
23 The symbolic name of the phenomenon (and not “the
magic of knots”, e.g. as Witort described certain activi
ties of this sort) is necessary to underline: 1) the fact
that the same range of phenomena will include opera
tions differentiated as regards their form), 2) such forms
can have totally dissimilar meanings in various ritual
contexts, i.e. not every knot is an element of Alcmene's
magic and not always will it be connected with the tying
and untying of knots.
24 An association universal in nineteenth-century ethno
graphic literature. See also: Talko-Hryncewicz, op. cit.,
p. 75.
25 All numerical data pertain to a representative sample of
fifty selected publications. Importance is, therefore,
attached not to the absolute value of the data but to the
proportions between them.
26 A typical example of the prenuptial magic performed by
Alcmene (+ ) is the ceremony of rozpleciny (unbraiding).
See: L. Stomma, Analiza strukturalna słowiańskich obrzę
dów weselnych (typescript at the disposal of the Chair of
Ethnography at Warsaw University), Warszawa 1973,
pp. 7-12.
27 Typical activity - the oczepiny ceremony (covering the
bride's hair with a cap). Stomma, op. cit., pp. 23- 29.
28 In accordance with the recommendations made by LéviStrauss I regard individual cases unconfirmed by compa
risons as deviations and exclude them from my reflec
tions.
29 Here, a classical example is "tying up the potency” of the
groom, encountered all across Poland, in order to render
him unable to consummate the marriage. B. Baranowska,
Zycie codzienne wsi między Wartą a Pilicą w XIX wieku,
Warszawa 1969, p. 100; F r a z e r, op. cit., pp. 217-218;
Talko-Hryncewicz, op. cit., p. 203.
30 See: note 27.
31 Apart from the above-mentioned, other relatively com
mon forms include: untying horses, damaging the thre
shold, taking covers off pots, etc.
32 Additional mention is due to: tying a chain or a rope
around a tree, shutting doors, a metaphorical closing of
the world (?) with a key moved about in the air, etc.
33 I intentionally bypassed the role of the dual nature of
posthumous operations since it is difficult determine
which comprise an element of the burial ceremonial and
which, focused on the future, are supposed to facilitate
the return (rebirth) of the deceased; they are thus rather
connected with birth.
34 A. Van Gennep, Rites de passage, Paris 1909, pp. 14-18,
271-279.
35 The period of transition is situated between two separa
te states, thus linking simultaneously the elements of
both. This process can be described as: A = (x + y) and
(-x -\y). Note: this formula is not a logical sentence.
36 It must be stressed that we regard as rites de passage only
those that separate differentiated time categories. Not
every annual festivity, therefore, is a rite de passage.
37 I have in mind a general tendency, since there exists a
certain small collection of forms of Alcmene's magic
specific for particular ritual cycles.
38 Operations + occur in the case of all the saints in the
table. See, i.a. R. Tomicki, Wierzenia i obrzędy związane
ze śmiercią w tradycji społeczności wiejskich (typescript at
the disposal of the Chair of Ethnography at Warsaw
University), Warszawa 1972, pp. 84-85, 129-130; W.
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
19
Kosiński, Materyały etnograficzne zebrane w różnych okoli
cach Galicyi Zachodniej, Kraków 1903, p. 62, 63, 66, 78,
84; W. Klinger, Doroczne święta ludowe a tradycje greckorzymskie, Kraków 1931, p. 77; Baranowski, op. cit., p. 80;
Swiętek, op. cit., p. 558; Bystroń, op. cit., p. 15.
This is a splendid example of enhancing magic by clo
sing an object that by the very nature of things possesses
opposite properties. W Szuchiewicz, Huculszczyzna,
Lwów 1904, vol. III, p. 248 and p. 12, 14, 18, 221, 224,
226, 243, 246, 248-250, 268, 294.
Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, pp. 318-324.
It should be stressed that all rites de passage enumerated
in the table possess a distinctive solar nature. They do
not, however, include rites de passage of the economic
cycle.
This holiday is celebrated predominantly in regions
inhabited by a Russian Orthodox population.
See above.
The application of Alcmene's magic is rather clearly
associated with the autumn equinox, while its connec
tion with the feast day of St. Michael is presumably
rather late (nineteenth century?).
V a n Gennep, op. cit., pp. 271-279.
Świetek, op. cit., pp. 539-540; Tomicki, op. cit., pp.
82-84.
K. Koranyi, Czary i gusła przed sądami kościelnymi, “Lud”,
vol. XXVI, fasc. 2, p. 11, 17.
I.a. M. El i a d e, Sacrum - mit - historia, Warszawa 1970,
p. 89.
F. Gajczyk, Teodulja, Kraków 1900, pp. 112-132.
Ł. Gołębiowski, Lud polski, jego zwyczaje i zabobony,
Warszawa 1830, p. 150, 170-171; R. Lilienthalowa, Święta
żydowskie w przeszłości i teraźniejszości, Kraków 1919, p.
26; Baranowski,op. cit., p. 106; Klinger, op. cit., p. 58;
Kosiński, op. cit., p. 11; Moszyński, op. cit., vol. II, part 1,
passim; Tomicki, op. cit., pp. 77-81, 83, 88-90, 100-102.
For example, a phase in the family cycle between death
and rebirth.
The table takes into account only 91,22% of the general
set (see: note 24) of cases owing to the fact that the
remaining 8,78% are scattered across as many as 17
categories and possess the features of disturbances.
In accordance with the previously accepted terminology
we thus write down the phenomenon as: (x + y) and (-x
H
y).
A = (x + y) i (-x+ -y).
I. a. T Seweryn, Ikonografia etnograficzna, “Lud”, vol.
XXXIX, p. 340; S. Gansiniec,Pas magiczny, Kraków
1934.
It occurs not only in folk culture but also in the “profes
sional” magic of yore (F. Ribadeau-Dumas, Histoire de la
magie, Paris 1965, pp. 80-156).
For an explanation of the demonic nature of water nym
phs see: Tomicki, op. cit., p. 81.
Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, p. 319, 322.
Ibidem, p. 323.
K. Baschwitz, Czarownice, dzieje procesów o czary,
Warszawa 1971, p. 15, 17, 21.
Owing to insufficient space I shall not cite proof legiti
mating the addition of the category of paths - this will
be the topic of a separate article.
Certain ethnographers, such as Moszyński, accepted
implicitly that due to the differentiated evaluation in folk
culture of particular fragments of space, village borders,
fences, the threshold, etc. always divide the states.
�Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH
63 Mentioned by Theophrastus Bombastus aka Paracelsus,
and Johannes Trithemius.
64 Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, p. 202, 322; Swiętek,
op. cit., p. 459.
65 T Łętocha, Granice i spory terytorialne wAfryce, Warszawa
1973, pp. 19-26.
66 The passage periods in the 24hr cycle are: midnight (24.
00), noon (12. 00) and the setting and rising of the
Sun.
67 Here, naturally, meaning: under the fence, under the
threshold.
68 Obviously, witches as living creatures do not belong to
the category of demons. < » A = (x + y) and (-x +
-y).
69 I have in mind burials and sites of revelations since the
remaining are mentioned in the table only for the sake
of comparison.
70 “All” means “all enumerated in the article” since there
exist other ranges of the presence of Alcmene's magic.
71 The number of such formulae subjected to analysis
totals 200, with the exception of four cases, i.e. 98%
confirmed the observations presented here.
72 N. Mastret described this dimension simply as cosmic,
which appears to excessively restrict its meaning.
ru-rui
u ._ i,
n ! ,,H
, . H
KONTEKSTY
W I.O IV1M I.
20
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4c84b09569cd5656de86833b4de173a.pdf
7473e7784fc9da66eff6274785c57e6a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:716
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1971
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:659
Title
A name given to the resource
Warunki bytowe i budżet rodziny wiejskiej w Gramadzie / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.91-126
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kopczyńska-Jaworska, Bronisława
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
W A R U N K I BYTOWE I BUDŻET RODZINY WIEJSKIEJ
W GRAMADZIE
Przystępując do analizy zmian, jakim ulegały na przestrzeni lat
warunki bytowe rodziny wiejskiej w Gramadzie, oraz do rozważań
nad ich zróżnicowaniem w e w n ą t r z wsi musimy pamiętać o tym, że
decyzje konsumpcyjne podejmowane są zawsze w określonym polu
społecznych możliwości. Poza sytuacją społeczną i przynależnością kla
sową ludzi, ich dochodami uzależnione są od wyposażenia techniczno-ekonomicznego (możliwości produkcyjnych i handlowych) badanego
społeczeństwa. Pełne poznanie preferencji właściwych danej grupie spo
łecznej jest możliwe dopiero wówczas, gdy istnieje teoretycznie wolność
wyboru i wolność l o k a t . Sytuacja gospodarcza, w jakiej żyła wieś
bułgarska w przeszłości, daleka była od tego stanu.
Na. skutek w dużym stopniu naturalnego charakteru gospodarki tra
dycyjnej obserwujemy w Gramadzie charakterystyczną dla społeczności
stabilnych względną równowagę między potrzebami a środkami ich za
spokajania . Równowaga ta spowodowana była niewątpliwym ogranicze
niem potrzeb, znacznie zaniżonych z racjonalnego punktu widzenia, ma
łym zróżnicowaniem produkcji własnej oraz ograniczonymi możliwościa
m i rynku, słabo rozwiniętym handlem. Homogeniczny system ekono
miczny nie sprzyjał powstawaniu wyraźniejszych jakościowych różnic
warunków bytowych .
Podstawą bytu rodziny w przeszłości był majątek, na który skła
dała się ziemia, zabudowania gospodarcze, narzędzia pracy i siła robocza,
którą dysponowała rodzina. Stopień zaspokojenia podstawowych potrzeb
uzależniony był w pierwszym rzędzie od stosunku wielkości gospodar1
2
3
1
W. K u l a ,
2
Por. D. M a r k o w s k a ,
Problemy
i metody
historii
gospodarczej,
Warszawa
1963, s. 278,
283.
w
tradycyjnym
inwentarzu
s k a " , t. 12: 1968, s. 220.
3
J w . , s.
250.
J. O l ę d z k i ,
kulturowym
Z . S o k o l e w i c z, Niektóre
pasterzy
mongolskich,
„Etnografia
zmiany
Pol
�92
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
stwa do liczebności rodziny, której gospodarstwo to miało zapewnić
utrzymanie. Rodziny wiejskie w Gramadzie były w przeszłości stosun
kowo liczne, stąd też w 44,5%> ankietowanych rodzin przypadało pod
koniec I I wojny światowej poniżej 1 ha na osobę, 23,4 /o to rodziny,
w których przypadało po 1-2 ha na osobę, w 10,4% przypadało 2-3 ha,
zaledwie zaś 6,2% to rodziny posiadające powyżej 3 ha na osobę.
Według miejscowej opinii rodzina, w której przypadało poniżej 1 ha
na osobę, to rodzina „biedna". Dopiero 1-2 ha dawało podstawę jakiej
takiej egzystencji, 3 ha zapewniały względny dobrobyt. Znaczna po
trzeba rąk do pracy związana była ze specyficzną organizacją prac
rolnych i hodowlanych. Nic więc też dziwnego, że na przełomie X I X
i X X w., a niekiedy i po I wojnie światowej na gospodarstwach średniackich gospodarowały często niepodzielone rodziny golemi
familii .
Przeważająca na przełomie X I X i X X w. kategoria gospodarstw
średniackich prowadziła gospodarkę zbliżoną do gospodarki naturalnej,
wytwarzając i konsumując większość podstawowych dóbr we własnym
gospodarstwie. Niewielkie dochody pieniężne za cenę ograniczenia spo
życia rodziny czerpano ze sprzedaży zboża (pszenicy) oraz z produktów
hodowli.
Do obowiązków rodziców należało wyposażenie dzieci, zorganizowanie
im podstaw egzystencji. W układzie wielkorodzinnym wyposażano
w pierwszym rzędzie córki przenoszące się do rodziny męża. Ze względu
na wspólne zamieszkiwanie z rodziną męża młode kobiety otrzymywały
wyprawę, na którą składał się przygotowywany w domu rodzicielskim
czeiz, czyli ubrania i tkaniny pościelowe , oraz bakár, czyli naczynia
metalowe . Synowa nie wnosiła żadnych sprzętów do wspólnego domu.
Nawet warsztat tkacki, na którym później przygotowywała wyprawy
swych córek, był własnością świekry.
Oprócz wyprawy panna młoda dostawała z domu miraż, czyli posag
w pieniądzach lub biżuterii i niewielką ilość ziemi.
W domu świekrów wyprawa pozostawała indywidualną własnością
młodej. Własnością młodych były też pieniądze uskładane z darów
w czasie wesela (krást). Posag zostawał również własnością obojga mło
dych małżonków i ich przyszłych dzieci, na przestrzeni lat ulegał tylko
9
4
5
tí
4
Por.
5
Oprócz
prezenty
100
W
artykuł
dla
gości
ręczników
zależności
M.
Biernackiej.
wyprawy
dla
siebie
weselnych.
bawełnianych
od
wartości
lub
Od
noszenia
matki
wody.
dostawała
20
par
konopnych,
otrzymanego
ciowy podarek. Ilość p o d a r k ó w
ü
przygotowywała
Np.:
50
upominku
świadczyła
„czarny"
również
skarpet
zapasek
do
na
dar,
30
wełnianych,
wręczała
o zamożności
kocioł
czeiz
wełnianych,
czyli
rękawic,
5
odpowiednio
koszul.
wartoś
rodziny.
gotowania,
od
ojca
„biały"
do
�W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y
WIEJSKIEJ
93
zmianom sposób zarządzania t y m majątkiem, W czasach najdawniej
szych ziemia synowych była wcielana do posiadłości wielkiej rodziny,
pieniądze były oddawane do wspólnej kasy i dysponował nimi ojciec.
Zgodnie z normami zwyczajowymi wielka rodzina użytkowała wniesiony
majątek, nie wolno było jednak ojcu wyposażyć własnych córek mająt
kiem synowej. W razie podziału majątku ziemię synowych dostawały
ich dzieci, trudniejsza była ewentualna rewindykacja kapitałów, które
mogły być zainwestowane we wspólną gospodarkę .
7
R y e . 1. Wodenik
7
w k u c h n i starego "domu
Fot. N . Nikołow, 1968
N a t y m tle d o c h o d z i ł o c z ę s t o do n a d u ż y ć
z b a d a ń B . J a w o r s k i e j z 1967 ( B J , 1967).
i
sporów
rodzinnych:
informacje
�94
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
W miarę narastania stosunków kapitalistycznych rozpowszechnił się
we wsi nowy system eksploatacji ziemi wniesionej przez synowe. Po
zostawała ona nadal we wspólnym zarządzie głowy rodziny, jednakże
młode małżeństwa otrzymywały połowę plonów z tej ziemi do własnej
dyspozycji. Ponieważ syn, synowa i ich dzieci miały pełne utrzymanie
w domu świekrów, produkty sprzedawali, a uzyskane pieniądze od
kładali na budowę czy przyszłe urządzenie własnego domu lub kupo
wali ziemię już na własne nazwisko. W miarę indywidualizacji życia
małej rodziny z pieniędzy tych młode, małżeństwa kupowały także odzież
dla siebie i dzieci .
Po wyposażeniu córek, w wypadku podziału, wielka rodzina po
winna wyposażyć synów. Oprócz ziemi każdy syn powinien był dostać
dom. Mechanizm podziału majątku wielkorodzmnego ilustrują biografie
wybranych rodzin. Obserwujemy w nich tendencję do utrzymywania
się rodzin co najwyżej trzypokoleniowych. W momencie dorastania dzieci
najstarszego syna rodzina zbiorowym wysiłkiem przystępowała do bu
dowy nowego domu. W domu tym zamieszkiwał najstarszy syn ze swy
m i dziećmi i synowymi. Podział majątku dokonywał się bądź sukcesyw
nie, bądź też częściej, po wybudowaniu domów dla wszystkich synów.
Ziemię dzielono na jesieni, po zebraniu plonów z pól. Dzielono ją równo
między synów i rodziców. Gdy w rodzinie były córki, dodawano jeszcze
jedną część do podziału między córki. Gdy córki wychodziły za mąż
z wielkiej rodziny, której w tym samym czasie nie dzielono, w podobny
sposób obliczano ilość przypadającej na nie ziemi . Dzielono również
inwentarz żywy, narzędzia rolnicze oraz wyposażenie starego domu
(budynki gospodarcze zostawały przy rodzinie zostającej w starym
domu).
8
9
W y p o s a ż e n i e d o m u mieszkalnego w całej północno-zachodniej
Bułgarii, a co za tym idzie i w Gramadzie było bardzo skromne. Różnice
zamożności, przez długie lata wyrażały się w ilości, a nie w jakości
i różnorodności posiadanych przedmiotów. Na wyposażenie izby na prze
łomie X I X i X X w., a -w domach uboższych do lat dwudziestych, skła
dał się odár, prycza, na której spała cała rodzina. Po I wojnie światowej
weszło w powszechne użycie łóżko (krewat), najpierw drewniane, następ
nie metalowe.
W wielkich rodzinach, które mieszkały w jednej izbie w czasie
bulkowania ,
czyli w pierwszym okresie małżeństwa, młode małżeń10
8
9
B J , 1969,
s. 4,
111,
134.
Z d a r z a ł o się, że rodzice w y p o s a ż a l i j e d n ą c ó r k ę z i e m i ą a drugiej
p i e n i ą d z e l u b i n n e w a r t o ś c i o w e p r z e d m i o t y (np. m a s z y n ę d z i e w i a r s k ą ) .
Bułka
— młoda mężatka.
1 0
dawali
�W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y
95-
WIEJSKIEJ
stwa sypiały osobno bądź w komorze na ziemi lub prowizorycznej pry
czy, bądź w piwnicy czy spichrzu . Do wspólnej izby przenosiły się
dopiero po przyjściu na świat pierwszego dziecka.
Zwyczaj zamieszkiwania w jednej izbie całej golemej familii można
było spotkać sporadycznie do ostatnich lat jej istnienia , częściej
jednak rodziny takie miały większe domy z kilkoma izbami. W naj
większej izbie, która posiadała zazwyczaj podłogę, mieszkali wtedy dziad
kowie lub rodzice, niekiedy z najmłodszym niezamężnym dzieckiem lub
najstarszą parą małżeńską z rodziny. Poszczególne małe rodziny zaj
mowały każda osobną izbę. W izbie zazwyczaj stało jedno łóżko , na
k t ó r y m spała cała rodzina, wisiała kołyska, stała skrzynia z odzieżą,
czasem stół i krzesła. W zamożniejszych domach wisiał zegar ścienny.
W głównej izbie domu, gdzie mieszkała głowa rodziny, na wschodniej
ścianie wieszano ikonę. Pod ikoną wisiała kandálniczka z lampką oliwną,
którą zapalano wieczorem przed dniami świątecznymi. W nie podzielo
nym domu wielkorodzinnym było tylko jedno miejsce, na k t ó r y m wisiały
ikony; gdy przy podziale rodziny budowano nowe domy, każda oddzie
lona rodzina kupowała sobie swoją ikonę.
Do jedzenia posiłków w starym domu służyła sinija, zwana również
sofra — niski okrągły stół wnoszony do izby mieszkalnej tylko w zimie
na czas posiłków. Na siniji jedzono siedząc bokiem na małych trójnożnych stołeczkach. W dużych rodzinach były dwie sinije, przy jednej
jedli dorośli, a przy drugiej dzieci. Były one powszechnie używane
w Gramadzie do I I wojny światowej, w niektórych rodzinach jadano
na nich jeszcze w 1942 r .
Dopiero w latach trzydziestych zaczęły się upowszechniać na wsi
takie meble, jak stół na wysokich nogach (masa), który nie służył jed
nak do jedzenia, tylko za mebel podręczny, czy krzesła na czterech
nogach (stoł). W tym czasie zaczęto też używać garderoby, szafy na
ubrania.
Wśród różnych funkcji domu w zakresie zaspokajania powszechnie
występujących potrzeb wymienia się w literaturze przedmiotu jego funk11
12
13
1 4
1 1
Komora,
newestarnik:
w
której
V.
sypiali
P r o 1 e c,
„ S o w i e t s k a j a Etnografija",
1 3
i
Wg
danych
Spało w
XIV
tej
Congrés
1 3
miało
Wg
z lat
nowożeńcy,
Bolszaja
1965,
semja
n r 3, s. 44,
trzydziestych w
danych
łóżka, przy
z
lat
de
Sociologie,
trzydziestych
czym na
1 łóżko
zachodniej
Bułgarii
i
ее
w
żiliste
Le
58"/o
village
Bucuresti
w
nosiła
zapadnoj
nazwę
Bołgarii,
48.
Bułgarii
s a m e j i z b i e : J . S. M o 11 of,
International
w
Bułgarii
wypadało
rodzin w i e j s k i c h
Bulgaxe,
1940,
tylko
średnio
s.
[w:]
gotowało
Travaux
du
35.
80"/о
rodzin
wiejskich
3 osoby: M o 11 of,
op.
cit.,
s. 35.
1 4
Wg
badań
w i e j s k i c h nie
Instytutu Ekonomiki
używała
R o l n e j z lat
s t o ł ó w : M o 11 o f ,
j w . , s.
trzydziestych w i ę k s z o ś ć
rodzin
35.
W ambarze:
P o r . D . M a r i n o w , Gradiwo
za westeszwenata
kultura
na
zapadną
Bułgarija,
„Sbornik za Narodni
Umotworenija,
Nauka i Kniżnica"
(odbitka),
S o f i j a 1901, s. 20. Z d a n i e m a u t o r ó w b a d a j ą c y c h b u d o w n i c t w o w B u ł g a r i i i z b a
m i a ł a p o c z ą t k o w o s ł u ż y ć z a s c h o w e k d l a o d z i e ż y , z a p a s ó w ż y w n o ś c i itp.,
całe
życie rodziny m i a ł o
się k o n c e n t r o w a ć w
k u c h n i , gdzie t a k ż e m i a n o
sypiać
(W. F r o 1 e c, Půdorysny
výwoj
lidového
domu w Sofijské
oblasti,
„Český Líd",
R . 51 : 1964 n r 2, s. 96. P a t r z t a m r ó w n i e ż bibliografia.) W G r a m a d z i e z t r a d y c j ą
s p a n i a p r z y o g n i s k u s p o t k a l i ś m y s i ę w y ł ą c z n i e w o d n i e s i e n i u do k o l i b y .
7 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1
�98
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
Dom mieszkalny pełnił co prawda pewne funkcje społeczno-obrzędowe, ale ograniczały się one, podobnie jak i towarzyskie, głównie do
okresu zimowego. W pozostałych porach roku zebrania towarzyskie,
uczty obrzędowe czy tańce urządzano na dworze.
Prace domowe koncentrowały się w kuchni. Tu pieczono chleb, szyko
wano i gotowano jedzenie, tu jedzono w lecie część posiłków. W zimie
jedzono w izbie, gdyż kuchnia nie miała okien i żeby ją oświetlić na
leżało otworzyć drzwi na dwór, co o tej porze roku było kłopotliwe.
W nowszym, rozbudowanym domu część prac przygotowawczych
oraz zapasy przeniesiono z kuchni do komory lub piwnicy. W komorze
przechowywano skrzynie z ubraniem, kosze z wełną, zapasy tkanin, na-
R y c . 3. K o m o r a w s t a r y m d o m u
Fot. N . Nikołow, 1968
1 5
s. 45.
W.
N а к o w,
Selo
Wodna-mínalo
i
nastojaszte,
Widin
1969
(maszynopis),
�W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y
WIEJSKIEJ
99
czynią z zapasami tłuszczu czy miodu. W magazie pod domem zapasy
jarzyn i przetworów .
Zabiegi higieniczne, zarówno pranie jak zmywanie, a nawet mycie,
w znacznej mierze odbywały się na dworze.
Urządzenie koliby było jeszcze skromniejsze niż domu we wsi. Do
ostatnich lat przed kolektywizacją sypiano w nich na pryczach. Zdarzało
się również spać wprost na ziemi, poza t y m koliba służyła do prze
chowywania sprzętu i produkcji serów.
Jednym z wskaźników w a r u n k ó w bytowych rodziny, obok warun
ków mieszkaniowych, jest sposób zaspokajania potrzeb żywnościowych.
W układzie tradycyjnym potrzeby te były zaspokajane w znacznej mierze
we własnym zakresie, stąd ścisły związek między jadłospisem rodziny
wiejskiej a ówczesnym charakterem produkcji rolno-hodowlanej.
Podstawą p o ż y w i e n i a w i e ś n i a k a był chleb pszenny (czyst
lep) lub z mąki kukurydzanej (prosem/c) oraz mamałyga (kaczamak).
Drugie miejsce w tradycyjnym pożywieniu zajmowały jarzyny, zwła
szcza papryka . Codzienną potrawą kaloryczną była fasola (bob).
Cukier kupowano w wyjątkowych wypadkach, i to w znikomych
uościach (kilka kostek dla dzieci, zamiast cukierków), potrawy słodzono
dodając słodkie owoce lub petmes — w Gramadzie był to przecier
z czerwonych buraków. Jakkolwiek na wsi hodowano pszczoły, jednakże
miód w codziennym pożywieniu przeciętnego mieszkańca wsi odgrywał
znikomą rolę.
Chociaż we wsi było sporo bydła, do czasów I wojny spożycie mleka
krowiego było minimalne. Bydło chowano głównie jako siłę pociągową.
Dopiero po upowszechnieniu w latach dwudziestych mlecznych simentali zaczęto spożywać mleko krowie, przede wszystkim kiszone. Masła
nie robiono. W ocenie miejscowej ludności owcze mleko uważano za
smaczniejsze od krowiego i bardziej wartościowe pod względem odżyw
czym. Stąd jego produkcja do końca lat międzywojennych była znaczna .
1S
19
20
1 8
Nie
spotkaliśmy
się w
Gramadzie
z instalowaniem
osobnych
kuchni
w o b r ę b i e w s p ó l n e g o d o m u , p r o c e s u p r z y t a c z a n e g o w l i t e r a t u r z e j a k o etap p o s t ę
p u j ą c e g o r o z k ł a d u w s p ó l n o t w i e l k o r o d z i n n y c h (T. M . i n . K o l e w a ,
Rodzina
i stosunki
rodzinne
w społeczności
Bułgarów
rodopskich,
„Etnografia Polska",
t. 12: 1968, s. 439). R o z d z i e l a j ą c e s i ę r o d z i n y z r e g u ł y b u d o w a ł y sobie osobne
domy.
1 9
Na rolę chleba i papryki w o d ż y w i a n i u ludności p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j B u ł
garii z w r a c a l i j u ż u w a g ę : M a r i n o w , Cradiwo...,
s. 59, o r a z J . C v i j i č La
peninsule balkanique.
Géographie
humaine, P a r i s 1918, s. 189 190.
J
2 0
S y t u a c j a t a k a b y ł a c h a r a k t e r y s t y c z n a d l a c a ł e j B u ł g a r i i ; w k t ó r e j w 1939 r .
w y p r o d u k o w a n o 259 997
ton
m l e k a k r o w i e g o , 227 351 ton z a ś m l e k a owczego,
p o n a d t o 37 797 ton m l e k a b a w o l e g o i 36 771 ton m l e k a koziego: N .
N i k o ł o w ,
Przerób
mleka w Bułgarii,
„ P r z e g l ą d M l e c z a r s k i " , n r 10: 1959.
�100
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
Mięso jadano prawie wyłącznie z okazji niedziel i świąt, głównie
wieprzowe i baranie. Każde, nawet najuboższe gospodarstwo, starało się
wyhodować jedną świnię na Boże Narodzenie (Koleda). Duże gospodar
stwa biły niekiedy trzy świnie w ciągu roku. Barany i kozy bito z róż
nych okazji. Na mniejsze uroczystości, jak również w rodzinach uboż
szych przyrządzano kury. W czasie postu spożywano ryby.
Podstawowym tłuszczem używanym do kraszenia i smażenia była
świńska mas (smalec). W poście jadano bez okrasy, w wyjątkowo uro
czyste dni używano niewielkich ilości oliwy (w Nikolowden i Todorowden) . W latach dwudziestych wraz z upowszechnieniem uprawy sło
neczników zaczęto używać oleju słonecznikowego, który w czasie ostat
niej wojny wyparł inne tłuszcze.
Przed I wojną wyrabiano również masło owcze (owcza mas), jed
nakże tylko częściowo spożytkowywano je we własnym gospodarstwie,
głównie produkowano je na sprzedaż .
Przetwory z mleka kiszonego uważane były za jadło. Posiłki co
dzienne popijano więc wodą. Z napoi alkoholowych pito najczęściej
rakiję — wódkę z owoców, rzadziej wino, którego uprawa zaczęła się
na dobre dopiero w latach m i ę d z y w o j e n n y c h . Wino pijano głównie
w karczmach, bozę
w miejscowych
bozadżijnicach.
Posiłki wszystkich warstw społecznych były mało urozmaicone
i nieliczne . Różnice społeczne wyrażały się głównie w ilości, a nie
w jakości p o ż y w i e n i a . Jest to zjawisko powszechne, że w gospodar
stwie wiejskim konsumpcja środków spożywczych nie była nigdy w y
raźną miarą poziomu zamożności.
Skromne codzienne pożywienie ograniczano dodatkowo w licznych
okresach postów (w ciągu roku w sumie około 18 tygodni) . W post
21
22
23
2 4
25
26
21
2 1
tur.
W gwarze miejscowej
z e e h t i n / / z e j t i n : Bułgarski
oliwa n a z y w a n a jest
Tálkowen
Ręcznik,
2 2
Sprzedawano je w W i d m i e T u r k o m
t ł u s z c z u wieprzowego.
Patrz artykuł D. Markowskiej.
ddrwene
Sofija
i Żydom,
masło
1955,
którym
l u b zajtin
od
s. v.
zechtin.
nie wolno
było
jeść
2 3
2 4
Sfermentowany
napój
z mąki
prosa lub kukurydzy.
2 5
T u t r z e b a p o d k r e ś l i ć , ż e j e s t to o p i n i a ś r o d o w i s k b u ł g a r s k i c h . W o p i n i i
P o l a k ó w , w p o r ó w n a n i u ze sposobem o d ż y w i a n i a s i ę c h ł o p a p o l s k i e g o w 1 p o ł .
X I X w . , o d ż y w i a n i e l u d n o ś c i b u ł g a r s k i e j o c e n i a n e b y ł o j a k o dostatnie: Z o b .
J . J . J e ż , Od kolebki
przez życie,
t. 1, K r a k ó w 1936, s. 376—377. J e ż w s p o m i n a
m i ę d z y i n n y m i o p o t r a w k a c h z d r o b i u i j a g n i ę c i a o r a z o banicy,
którą określa
jako rodzaj strudla.
2 6
P o r . J . S u 1 i m s к i , Procesy
urbanizacji
S t u d i u m socjologiczne, W r o c ł a w 1967, s. 121.
2 7
w
strefie
podmiejskiej
40 d n i p r z e d B o ż y m N a r o d z e n i e m i p r z e d W i e l k a n o c ą ,
Petrowden
(12 V I I ) i p r z e d Bogorodicą
(28 V I I I ) , ponadto w
środa i piątek.
Krakowa.
po 15 d n i p r z e d
każdym
tygodniu
�W A R U N K I BYTOWE I BUDŻET RODZINY WIEJSKIEJ
101
w bardziej pobożnych domach nie jadano zarówno mięsa, jak i nabiału
ani tłuszczów z w i e r z ę c y c h . Posty były powszechnie przestrzegane do
I wojny światowej, w okresie międzywojennym już w wielu rodzinach
zarzucono zwyczaj poszczenia.
Lepsze, pożywniejsze potrawy przeznaczano dla ciężej pracujących
mężczyzn oraz dla głowy rodziny (chleb biały, mięso). Ciężko chorym
gotowano rosół z kury, małe dzieci karmiły matki na ogół do 1,5 roku,
później dzieci jadały razem z dorosłymi. Starano się jedynie dawać im
nieco więcej owczego mleka.
Według zgodnych relacji wszystkich informatorów robotników sezo
nowych należało „dobrze karmić". Dostawali więc do posiłków mięso
lub jaja, ser, a do picia wino lub r a k i j ę . Jak z tego widać, posiłek
był elementem zapłaty, zaś w wypadku kolejnej pracy na
zaredę
uzupełnieniem rewanżu. Gospodarz, u którego pracowali w danym dniu
sąsiedzi czy przyjaciele, był obowiązany dostarczyć dla wszystkich po
siłek. Ambicją jego było, aby nikt nie narzekał, aby posiłek był wzglę
dnie suty. Przy wzajemnej pomocy bezzwrotnej, tłoce, poczęstunek
miał charakter zdecydowanie świąteczny. Konieczne było mięso pieczo
ne lub gotowane, kura czy pieczone jagnię, do tego ser, papryka, pieczy
wo i wódka lub wino. Podobny charakter miało jadło weselne, z tym
że w układzie tradycyjnym przeważały potrawy gotowane i jadłospis
był stosunkowo mało zróżnicowany.
Jest rzeczą charakterystyczną, że zarówno wszystkie święta rodzinne,
jak szerszych zbiorowości wioskowych (swetec dzielnicy, wsi), a także
zabiegom ofiarno-magicznym (lowene na obrok) towarzyszyły zawsze tra
pezy — uczty obrzędowe. W czasie uczty spożywano specjalne rodzaje
pieczywa obrzędowego, zabijano często w określony sposób kurę, jagnię
lub jarkę. W niektórych ucztach specjalnego znaczenia nabierało spo
żywanie czy ofiarowywanie jajek, jabłek czy o r z e c h ó w .
Przy ucztach zbiorowych, w których bierze udział kilka rodzin,
obserwujemy wymianę jadła (zwłaszcza chleba) przynoszonego przez po'szczególne rodziny (gospodynie z tych rodzin). Zwyczaj podkreślania
więzi społecznej poprzez wymianę poczęstunku spotykamy także w dni
zaduszne, kiedy to oprócz symbolicznego poczęstunku bliskich, którzy
opuścili grono rodzinne, obdarowuje się jedzeniem wszystkie osoby,
2S
29
30
31
2 8
BJ,
Jedzenie w
1968, s. 156.
post, j a k m ó w i l i
l u d z i e s t a r z y , to
„cygańska
2 0
robota":
Materiały
J e d n a z i n f o r m á t o r e k w s p o m i n a ł a , ż e n i g d y nie j a d ł a t a k dobrze, j a k
w t e d y , gdy w d o m u ś w i e k r ó w p r a c o w a l i r o b o t n i c y . S ł u ż b a s t a ł a j a d a ł a s k r o m n i e j ,
to co i gospodarze.
3 0
Patrz artykuł
3 1
Opis i analiza o b r z ę d ó w
M.
Biernackiej.
patrz a r t y k u ł
T.
Kolewy.
�102
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
które przychodzą odwiedzić grób rodzinny — w zamian otrzymuje się
poczęstunek na cudzych grobach. Poczęstunek i wspólny posiłek jest
więc z jednej strony wyrazem dopełnienia ofiary, a z drugiej wyrazem
wymiany świadczeń.
Podstawowe pożywienie codzienne jako sfera stosunkowo wewnętrz
nego życia rodziny ulegało powolnym zmianom . Podobnie mało zmie
niało się pożywienie na ucztach obrzędowych, których jadłospis zwią
zany był z przebiegiem obrzędu. Stosunkowo szybsze było tempo prze
mian uczt związanych z uroczystościami o charakterze w pierwszym
rzędzie społecznym, takich jak np. uczta weselna. Z czasem do jadło
spisu weselnego zaczyna wchodzić coraz więcej potraw kupnych (wędli
ny) oraz wzrasta spożycie słodkich ciast. Wystawność jadła weselnego
staje się coraz bardziej wyrazem prestiżu społecznego rodziny, w prze
ciwieństwie do układu tradycyjnego, gdzie związana była z obrzędo
w y m i funkcjami wesela .
Rodzaj prowadzonej gospodarki i jej poziom techniczny obok po
wszechnie występujących potrzeb ogólnoludzkich wyznaczają życie co32
33
Ryc.
4. D a w n y s k l e p a r t y k u ł ó w
3 2
m i e s z a n y c h , obecnie
magazyn żelazny Selkoopu
Fot. M . Biernacka, 1969
W literaturze p o d k r e ś l a się, ż e przyzwyczajenia konsumpcyjne odznaczają
s i ę w o g ó l e d u ż ą i n e r c j ą , s ą m a ł o p o d a t n e n a z m i a n y : K u l a , Problemy
i meto
dy..., s. 313.
3 3
Zob. Т. K o l e w a .
�W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y
103
WIEJSKIEJ
dzienne rodziny, r y t m p r a c y i o d p o c z y n k u . Przejście z go
spodarki wielkorodzinnej do gospodarki w małej rodzinie oraz zmiany
jej dochodów określały zmiany w a r u n k ó w bytowych.
Rodzina wiejska w Gramadzie do lat poprzedzających kolektywizację
dzieliła swój czas między kolibą na polu a chatą we wsi . Latem więk
szość członków rodziny, zarówno mężczyzn, jak kobiet i dzieci, przeby
wała na kolibie.
W zimie na kolibie zostawał zazwyczaj najstarszy mężczyzna sam
lub, gdy gospodarstwo hodowlane było większe, z pomocnikami z ro
dziny. Życie reszty rodziny w okresie zimowym koncentrowało się w cha
cie we wsi. W tych rodzinach, które miały koliby, wszyscy członkowie
rodziny zbierali się razem tylko w dni wyjątkowo uroczystych świąt ,
t y m też można chyba m. in. tłumaczyć stosunkowo małe rozmiary do
mów mieszkalnych.
W dawnej rodzinie, jakkolwiek istniał wyraźny podział czynności na
zajęcia męskie i kobiece wykonywane bądź w polu na kolibie, bądź
w domu czy w zagrodzie we wsi, wszyscy jej członkowie pracowali
w obrębie tego samego gospodarstwa. Potrzeby tego gospodarstwa, r y t m
pracy określony zajęciami kształtowały budżet czasu całej rodziny rol
niczej.
Każda grupa wieku miała tradycją określone formy rekreacji (sedenki, zebrania przy studniach, w karczmie, zabawy z okazji prac zespo
łowych, niedzielne zabawy taneczne — igranie chora).
Oprócz uczestnictwa w życiu towarzyskim formą rekreacji były obrzę
dowe obchody świąt dorocznych i rodzinnych, jak również uczestniczenie
w praktykach kościelnych. W niedzielę i ważniejsze święta kościelne,
zgodnie ze wskazaniami kościoła, nie wolno było pracować. Niedzielę
uważano za dzień przeznaczony do odpoczynku. Kościół nakładał nawet
kary na ludzi, którzy pracowali w dni świąteczne .
Okazję do wspólnej, zabawy i tańca stwarzały wesela. Odbywały się
one raczej w zimie, rzadziej na wiosnę. Na weselu mógł bawić się każdy
mieszkaniec wsi, bez specjalnego zaproszenia.
Huczne wesela są organizowane na wsi do lat ostatnich, sedenki prze
stano organizować przed I I wojną, kiedy to wraz z regulacją i gęstszą
zabudową wsi polikwidowano wolne place. Choro igrano jeszcze w pierw
szych łatach po ostatniej wojnie, lecz wyparły je inne rodzaje rozrywek.
Należy wspomnieć, że już w 1908 r. została we wsi zorganizowana
3 i
35
36
3 7
3 4
Patrz
3 5
M a t e r i a ł y B J , 1969, s. 111. P o r . t e ż F r o l e c , Bolszaja
semja...,
N p . p r z y m u s o w e k u p n o ś w i e c w o t y w n y c h : m a t . B M , 353, s. 5.
3 9
3 7
1957,
artykuł
M.
Biernackiej.
B . B o n c z e w , Přinos
m a s z y n o p i s , s. 211.
kám
istorijata
na
s. Gramada
(kulska,
s.
okolja),
45.
Widin
�104
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
świetlica, która w latach 1908-1912 mieściła się w t y m samym domu
co karczma, a następnie w innych wynajętych lokalach. Świetlica (czytaliszte) poza wypożyczaniem książek organizowała akcje odczytowe czy
podejmowała inne próby organizowania życia kulturalnego wsi. Natę
żenie tych prac było różne w różnych okresach, zależnie od sytuacji f i
nansowej tej instytucji oraz aktywności ludzi kierujących jej pracami .
Jak była o t y m już mowa, w zakresie konsumpcji żywnościowej ro
dzina była przez długie lata samowystarczalna , jedynie w latach głodu
zakupywano pszenicę i kukurydzę w R u m u n i i . Nieliczne meble, jak
również tkaniny, ubrania, były produkowane w domu. Własnego w y 38
39
40
R y c . 5. Panair
(jarmark) w Gramadzie
Fot. M . Biernacka, 1966
robu były nawet gliniane podstawki, podnice, potrzebne przy wypieku
chleba , a także drobny sprzęt drewniany. Artykułami pierwszej po
trzeby, rozbijającymi zamkniętą gospodarkę konsumpcyjną, była sól
i nafta, które trzeba było nabyć poza gospodarstwem. Ponadto od rze
mieślników spoza Gramady kupowano naczynia gliniane do gotowania
41
3 8
3 9
Patrz artykuł M. Biernackiej
Jak
określa
D.
M a r k o w s k a rodzina p r o w a d z i ł a
gospodarkę
samowyżywie-
niową.
4 0
Materiały
4 1
Wyrabiały
M B , 342, s.
5.
j e g o s p o d y n i e r a z do r o k u w
świąteczny
dzień
Eremija
(14 V ) .
�W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y
105
WIEJSKIEJ
i spożywania posiłków oraz naczynia metalowe. Przedmiotem wymiany
były również towary luksusowe (np. ozdoby) i wyroby galanteryjne
(igły, spinki, przędza). Potrzeby te w skali całej wsi były tak niewielkie,
że do końca pierwszego dziesięciolecia naszego wieku w Gramadzie nie
było w a r u n k ó w do rozwoju handlu. Po sól, naftę i inne zakupy chodzono
lub jeżdżono do W i d i n a . Z niektórymi towarami przychodzili do wsi
domokrążni handlarze, przeważnie Cyganie. Przyjeżdżali najczęściej po
żniwach lub po Bożym Narodzeniu. Cyganie z Arczaru i Sracimiru han
dlowali naczyniami glinianymi, które sprzedawali za ziarno, mąkę, fa
solę lub jajka. Garncarze całymi rodzinami jeździli wozami. Podobnie
jeździli koszykarze czy kowale wyrabiający siekiery, łańcuchy, nożyce
do strzyżenia owiec, gremplarki do konopi. Handlarze wędrujący pieszo
sprzedawali igły, druty do robót, korale, bransoletki, lusterka „małe jak
oko bawoła". Towar nosili w torbie na ramieniu.
Wędrowni kupcy bułgarscy sprzedawali żywicę (tymian) do kadzenia
i żucia, czasem ikony, drewniane bukłaki do wody, czy wosk na świece.
Na potoku w Gramadzie pracowały małe młynki (wodenice lub karadżejki) mielące zboże i kukurydzę na potrzeby najbliższego sąsiedztwa.
Jeden z pierwszych sklepów w Gramadzie otworzył w centrum wsi
w 1907 r. Iwan Popów Dimitrow — największy miejscowy kupiec. Sklep
ten był czynny do 1945 r. Początkowo mieścił się w starym domu ro
dziny Dimitrowych (budynek dzisiejszej poczty), tu również rodzina ta
miała w latach 1918-1925 karczmę. W 1935 r. sklep został przeniesiony
do nowego specjalnego budynku (dawna apteka, obecnie zakład fotogra
ficzny), brat zaś i wspólnik Iwana, Petko, w latach 1935-1945 urucho
mił w kiosku obok masarnię (kasapnicę). W tym samym czasie co w Gra
madzie również w Wodnej został założony sklep przez miejscowego karcz
marza Mitko Petkowa .
Drugim znanym przedsiębiorcą w Gramadzie był Todor Borysów,
który miał sklep (djukjan) i karczmę w Mareńskiej Máchale. Sklep ten
w latach 1925-1946 prowadził syn Todora, Borys.
W okresie międzywojennym różni gospodarze podejmowali ze zmien
nym szczęściem próby zakładania sklepów w różnych punktach w s i .
42
43
4 4
4 2
D r o g a p o l n a teren pat w i o d ł a p r z e z J a s o w i c e , S y n a g o w c e , G u r k o w o , "Widbol
(obecnie D u n a w c i ) . I d ą c pieszo o m i j a n o S i n a g o w c y i G u r k o w o (z J a s o w i e p r z e z
D u n k o w i c e i F u s o w i c e prosto n a W i d b o l ) . Z B r a n k o w s k i e j M a c h a ł y j e ż d ż o n o do
Widina przez R a k o w i c e , B u k o w e c i T a t a r d ż y k .
4 3
Sprzedawano
Wodna...,
s. 161.
4 4
w
nim
sól,
cukier,
ryż,
dziegieć
i
naftę:
N а к o w,
Selo
Między innymi w Mareńskiej Máchale: Matejko Toszow Hadżijski, Pena
Todorowa P a ł u j k o w a ; w centrum wsi Gergo U r ł o w , Mitko Gergow, Marko C e n o w
S t e f a n ó w ; w Nowej M á c h a l e Stojko A n g e ł o w i inni.
�106
BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
Największe szanse rozwoju miały sklepy zakładane w centrum wsi, przy
drodze do Kuły lub przy drodze na plac targowy .
W sklepach tych przed I wojną światową sprzedawano sól, ryż, cu
kier, oliwę, naftę, farby do przędzy i arnicz (przędze do szycia i wełnę
do robót). Ponadto opinki (kierpce wyrabiane w Gabrowie) i zelówki do
kierpcy domowego wyrobu. W okresie międzywojennym asortyment
towarów powiększył się o materiały (wełniane i bawełniane), buty gu4 5
46
R y c . 6. Panair
w Gramadzie
Fot. M . Biernacka, 1966
mowe, wyroby żelazne (kosy, młotki, motyki, lemiesze do pługów), ma
teriały piśmienne. Iwan Popów sprzedawał również niektóre lekarstwa,
a po 1936 r. rowery.
Sklepy w Gramadzie zaopatrywali na ogół na raty żydowscy hur
townicy z Widina, stąd też ceny były t u wyższe niż w mieście i wielu
gospodarzy zaopatrywało się w W i d i n i e . Do Widina jeżdżono naj
częściej w piątek, dzień targowy . Kupowano tam sól, naftę, ryż, garnki
47
48
4 5
Tu
przez
wiele
Siraka. Obecnie w
46 p
z
bozą
r z
y
lat
miał
sklep
lokalu tym mieści
drodze
na plac targowy
i słodyczami
z
artykułami
była
przez pewien
4 7
P o 1930 r . d r o b n i e j s z e z a k u p y robiono
Najczęściej
jeżdżono
potrzeba,
Iwan
Jotow
Zob. r y c . 4.
czas c z y n n a
bozadżijnica,
( c h a ł w ą , rachatemi).
4 8
określona
mieszanymi
s i ę sklep ż e l a z n y kooperatywy.
a w
wiosną
zimie
i
tylko
w
jesienią,
sklepach we
w
wyjątkowo.
lecie
tylko
wsi.
wtedy,
gdy
była
�107
W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J
gliniane, ubranie, buty i przędzę bawełnianą. Na rynku sprzedawano
przyniesione sery i niekiedy smalec oraz wełnę owczą. Nadwyżki k u
kurydzy, pszenicy, fasoli, sprzedawano hurtownikom. Ponadto sprzeda
wano w Widinie drzewo na o p a ł .
W okresie międzywojennym najczęściej jeździli do Widina rzemieślni
cy, którzy zaopatrywali się tu w potrzebne surowce (żelazo, obręcze że
lazne, drzewo stolarskie) czy — jak krawcy •— w dodatki krawieckie.
Jeździli zazwyczaj dwa do trzech razy w miesiącu w dni targowe, kiedy
można było porobić również inne zakupy i skorzystać z cudzego wozu.
Do Kuły na targ chodzono bardzo rzadko, gdyż było tam o wiele gorsze
zaopatrzenie niż w Widinie .
Po 1921 r. zorganizowano w Gramadzie cotygodniowy targ (pazar).
Nie płacono na nim opłat handlowych. Przychodzili n a ń gospodarze
z Gramady i okolicznych wiosek sprzedawać owce i przychówek bydlęcy
oraz świnie.
4 9
э0
51
R y c . 7. Panair
w Gramadzie
Fot. M . Biernacka, 1966
4 9
Miłkowski
powstańczym
handlujący
5 0
Od
w
przebywający
Widinie
nabiałem:
sprzedaży
w
1849
zanotował,
J e ż , Od
trzeba
r.
że
kolebki...,
było
płacić
z internowanym
przychodzili
s.
do
z
nich
Węgier
wojskiem
chłopi
bułgarscy
367.
opłaty
handlowe:
patrz artykuł
W.
Pa
powiatowych
lub
prockiej.
5 1
do
Do K u ł y
Sądu.
udawano
się prawie wyłącznie
tylko
do w ł a d z
�108
BKONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
Od wiosny do końca września odbywały się w okolicznych miejsco
wościach doroczne jarmarki (panairy) .
Jarmarki trwały przez 3-7 dni.
Gospodarze przyprowadzali na sprzedaż bydło, owce, świnie, które sku
pywali handlarze przyjeżdżający również spoza Bułgarii — z Czech,
Rosji i Rumunii. Przyprowadzano również na sprzedaż bydło z Serbii.
Obok handlu inwentarzem na panairze mieli kramy kupcy z Widina,
Arczar, Kuły, oferujący materiały, gotowe ubrania, czapki futrzane.
Garncarze z Arczaru, Sracymiru, Trojan i Widina sprzedawali swoje
garnki. Ponadto rzemieślnicy sprzedawali koła, wozy, uprzęże czy w y
roby bednarskie. Z płodów rolnych handlowano jedynie owocami i wa
rzywami. W specjalnych kramach sprzedawano słodycze, wstążki i ko
rale oraz pończochy. Karczmarze organizowali na panairach bufety
z muzyką.
Panair w Widynie był organizowany już przed I wojną światową,
w Gramadzie dopiero po 1923 r. Natomiast już przed wojną przyjeż
dżali do Gramady handlarze skupujący świnie u gospodarzy specjalizu
jących się w hodowli. Przyjeżdżali na wiosnę przed Gjergjowden
(6 V)
i na jesieni po Bogarodicy (28 V I I I ) . Handlarze znajdowali pomoc w miej
scowych pośrednikach (dżambaz), którzy informowali, kto ma trzodę na
sprzedaż. Zakupione zwierzęta właściciele odstawiali do najbliższej stacji
kolejowej, skąd wysyłano je dalej do Sofii i W a r n y .
Jak podkreślają historycy gospodarstwa wiejskiego, rozwój stosun
ków kapitalistycznych w Bułgarii miał specyficzny charakter i przebieg.
Po wyzwoleniu w 1946 r. panującą formą produkcji rolnej stało się
małe gospodarstwo chłopskie. Chłopi zmuszeni do wykupu otrzymanej
ziemi potureckiej zapożyczali się u lichwiarzy. Brak podaży na siłę ro
boczą i brak kapitału doprowadził wiele gospodarstw do ruiny, prze
chodziły one w ręce wierzycieli. Szczególnie ostrą formę proces ten przy
brał w czasie kryzysu rolnego w końcu X I X w .
We wsi żywa jest
jeszcze pamięć miejscowych lichwiarzy. W dzienniku szkolnym Wodnej
znajduje się wzmianka o karczmarzu Gergo Cekowie, który w latach
1901-1910 brał odsetki w wysokości 10 /o miesięcznie . Obok pożyczek
rozpowszechnione było zeleniczarstwo — czyli pożyczanie w zimie pod
b2
53
5 4
fl
55
5 2
N a sw.
Trójca
(13 V I ) w R a k o w i c y , n a Preobrażenie
Gospodne
(19 V I I )
w K u l e , n a Golema
Bogorodica
(28 V I I I )
w
Widinie, w
pierwszych
dniach
w r z e ś n i a w M a k r e s z , n a Malka
Bogorodica
(21 I X ) w G r a m a d z i e , n a
Krástowden
(27 I X ) w D i m o w i e .
5 3
na
Stacja kolejowa była za Gurkowem,
p r z e p r o w a d z o n o dopiero w 1923 r .
6 4
szawa
5 5
W. T i c h o m i r o w ,
1952, s. 18-19.
Cyt.
za
Nakowem,
Socjalistyczna
Selo
Wodna...,
gdyż
obecną
przebudowa,
s.
160-161.
linię
rolnictwa
kolejową
w
do
Bułgarii,
Widi
War
�109
W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J
zastaw nowych zbiorów. W nieurodzajnym roku taka pożyczka mogła
doprowadzić do całkowitej ruiny gospodarstwa. Uzyskane kapitały lich
wiarze lokowali zazwyczaj w ziemi lub przedsięwzięciach handlowych:
sklepach, karczmach itp.
W związku z koncentracją ziemi w rękach miejscowych bogaczy (czę
sto lichwiarzy), rozpowszechniony był zwyczaj najmowania się do robót
rolnych. Zarobkowali w ten sposób zarówno najbiedniejsi, jak również
w rodzinach liczniejszych, wspólnie gospodarujących, młode małżeństwa
„na dorobku". Ponadto znaczna część gospodarstw mniejszych dzierża
wiła ziemię od zamożniejszych gospodarzy nie za pieniądze, lecz na
ispolicę, czyli za połowę plonów. Dzierżawiono również ziemie cerkiewne,
ale te za opłatą pieniężną .
Historyk Gramady dr Bonczew uważa, że do pogorszenia sytuacji go
spodarstw rolnych przyczynił się również masowy rozpad wielkich ro
dzin, wskutek czego powstawały gospodarstwa małe, o niedostatecznej
ilości ziemi, inwentarza żywego i n a r z ę d z i . Sytuację dodatkowo pogar
szała jeszcze niekorzystna dla wsi polityka podatkowa państwa oraz ogra
niczenie hodowli (pastwisk) na rzecz produkcji zbożowej .
W związku z ogromnym brakiem kredytów w gospodarce rolnej Buł
garii, podjęto ideę organizowania spółdzielni kredytowych .
W północno-zachodniej Bułgarii pierwszą spółdzielnię kredytową za
łożono w 1901 r. we wsi Urbabińcy (dzisiejsze Toszewci). W Gramadzie
kooperacja „Sztastie" została założona w 1903 г., w Wodnej zaś koope
racja „Pomoszt" dopiero w 1930 r. Pożyczki ze spółdzielni przeznaczano
na ogół na spłacenie lichwiarskich długów, kupowanie ziemi, inwentarza
żywego, inwestycje budowlane, zakup sprzętu itp.
J u ż w pierwszym okresie istnienia spółdzielni w Gramadzie próbo
wano rozszerzyć zakres jej działalności na organizację zaopatrzenia, jed
nakże dwukrotne próby zakładania sklepów spółdzielczych (w 1903 r.
i latach 1913-1914) nie powiodły się.
36
57
58
59
6 0
5 8
5 7
O D A , Widin,
F o n d 465 „ К " , а р . 1, a r c h . ed. 28, 33, 46,
Bonczew,
Prinos...,
s.
58.
217-218.
5 8
P r z e j ś c i e z gospodarki hodowlanej
n a s t ą p i ł o ok. 1918 г.: m a t e r i a ł y M B , 342,
na zbożową
s. 4.
5 9
wg
miejscowej
tradycji
Pierwsza spółdzielnia kredytowa w niepodległej Bułgarii została założona
w e w s i M i r k o w o okr. s o f i j s k i e g o w 1890 r. W 1894 r. w y d a n o u s t a w ę o k a s a c h
r o l n i c z y c h , w k t ó r e j p r z e w i d y w a n o k r e d y t o w a n i e s p ó ł d z i e l c z o ś c i r o l n i c z e j . W 1903
r. Zgromadzenie Narodowe p r z e k s z t a ł c i ł o kasy rolnicze w B a n k Rolny. O d e g r a ł
on w i o d ą c ą r o l ę w o r g a n i z o w a n i u r u c h u s p ó ł d z i e l c z e g o n a w s i . W k o ń c u 1910 r .
B a n k R o l n y p r o w a d z i ł r a c h u n k i 584 t o w a r z y s t w s p ó ł d z i e l c z y c h , d r u g i e m u z a ś
C e n t r a l n e m u B a n k o w i S p ó ł d z i e l c z e m u ( B C K ) w k o ń c u 1912 r . p o d l e g a ł o 426 w i e j
s k i c h s p ó ł d z i e l n i o s z c z ę d n o ś c i o w o - p o ż y c z k o w y c h : Z . N a t a n , Stopanska
istorija
na Bálgarija,,
S o f i j a 1957, s. 374.
6 0
ODA,
Widin,
Fond
320,
Historia
zbiorów.
�110
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
R y c . 8. N o w o c z e s n e
'
w n ę t r z e domu
mieszkalnego
Fot. N . Nikołow, 196S
Po okresie zniszczeń wywołanych dwiema wojnami (serbską i świa
tową) spółdzielczość, szczególnie popierana w okresie rządów Stambolińskiego, pomimo późniejszych represji w latach 1923-1929 rozwija się
nadal. W tym ostatnim okresie, przejściowego rozkwitu gospodarki,
w miarę jak gospodarka chłopska przekształca się z naturalnej w kapi
talistyczną, znowu wzrasta zadłużenie najbiedniejszych gospodarstw.
Szczególnie ciężkie dla biednego i średniego gospodarstwa były lata k r y
zysu 1929-1933, jak mówi o t y m komunikat Banku Rolnego:
,,Sytuacja
zadłużonych
bardzo ciężka,
jeszcze
w
październiku
strzyc będzie
która
nie
dłużenia,
w
jest
przed
przeznaczona
okresem
6 1
„Izwiestija
na
[...]
poprzedniego
lipcu, mleko
na rachunek przyszłych
cyt.
gospodarstw
p r a w i e bez w y j ś c i a .
wiejskich, które
Większość
roku
sprzedaje
sprzedaje zawczasu w
na
sprzętu.
opłacanie
Swoje
z b i o r ó w — cały rok żyją
Bałgarskata
Zemědělská
wełnę
1952,
s.
43.
Jeden
z
informatorów
większość,
z dnia na
jest
dzień:
swoich
owiec,
które
swego
zboża,
i
umorzenie
bieżące
ludzie
ci
starego
za
zaspokajają
6 1
zaliczką" .
Banka",
1934,
za W . T i c h o m i r o w e r n , Socjalistyczna przebudowa
Warszawa
żyje
styczniu, część
procentów
potrzeby
stanowią
ludności
K n . 14-16,
rolnictwa w
charakteryzując
ten
s.
342:
Bułgarii,
okres
pod-
�W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y
111
WIEJSKIEJ
Sytuacji drobnego producenta nie poprawiał system podatkowy, w k t ó
r y m według danych Instytutu Statystycznego przy Uniwersytecie w Sofii
w 1934 r. — 45,9 /o ogółu podatków płacili c h ł o p i . Lepsza była sy
tuacja bogatszych gospodarstw. Przechodząc na gospodarkę towarową
(opierającą się głównie zresztą na taniej sile roboczej) podnosili poziom
produkcji rolnej i uzyskiwali z niej pewne zyski. W 1934 r. powstaje
w Gramadzie spółdzielczy sklep spożywczy stale już pracujący, a w 1938 r.
sklep z towarami mieszanymi. Jednocześnie w 1934 r. uruchomiony zo
stał spółdzielczy punkt skupu zboża i innych płodów rolnych, a w 1938 r.
spółdzielnia organizuje punkt skupu jajek i s ł o n i n y . Należy w t y m
miejscu zaznaczyć, że równoległe z rozwojem spółdzielczości szereg bar
dziej aktywnych mieszkańców wsi podejmuje się prywatnie skupu i han
dlu. Handlowano głównie bydłem i świniami oraz drobiem i jajami,
gdyż jak już wspominaliśmy, prywatny handel zbożem był w rękach
hurtowników z Widina.
fl
62
63
W związku z podniesieniem techniki rolnej i hodowlanej oraz skupu
i handlu, produkty tej gospodarki zaczynają docierać w coraz większym
stopniu na rynek pozalokalny. Uzyskiwane tą drogą pieniądze małe
gospodarstwa obracały najczęściej na zakup ziemi, większe •— na inwe
stycje gospodarcze (zakup sprzętu rolniczego, budowę domu) lub nie
kiedy na dalsze spekulacje.
W t y m samym okresie zaczyna się rozwijać różnego rodzaju w y t w ó r
czość zaspokajająca potrzeby ludności i dająca uzupełniające dochody
dla gospodarstwa rolnego przede wszystkim p i e n i ę ż n e . Już przed
1918 r. jeden z zamożnych gospodarzy wystawił w Gramadzie młyn pa
rowy, z czasem przerobiony i rozbudowany. W latach dwudziestych uru
chomiono we wsi drugi prywatny młyn mechaniczny oraz o l e j a r n i ę .
W 1936 r. kooperatywa uruchamia mardrę, czyli s e r o w a r n i ę .
Po wyzwoleniu fundusze spółdzielni pożyczkowych przejęło państwo,
organizując kredyt bankowy i państwowe kasy oszczędnościowe. Uprzy
wilejowany w kształtującym się ustroju socjalistycznym sektor spół
dzielczy poszerza w latach 1945-1949 zakres swej działalności, przede
wszystkim w dziedzinie zaopatrzenia i usług, o skup bydła (1945) i świń
(1949), organizuje własne zakłady przetwórcze (1945 — piekarnia, 1947—•
przetwórnia mleka krowiego, 1948 — ubój i przetwórstwo mięsa, 1949 —
64
6o
66
kreślał, że szczególnie ciężko było kupić
i n n e drogie": m a t . B J , 1969, s. 210.
' T i с h o m i r o w , j w „ s. 43.
r
ubranie:
„żyto
arch.
21
było
tanie
a
wszystko
2
6 3
ODA, Widin,
6 4
Patrz artykuł W.
M a t . B J , 1969, s.
6 5
6 6
ODA,
Widin,
F . 320,
Fond
arch.
ed.
Paprockiej.
52, 53, 118,
320
„К",
21.
119.
op.
1,
ed.
(Revizioni
aktowe).
�112
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
w y r ó b wódki z powierzonego surowca) oraz produkcyjne (1947 — sto
larnia, 1948 — ogród warzywny, ferma hodowlana). W 1948 r. w ra
mach miejscowej spółdzielni „Szczastie" założono „Rolniczą Spółdzielnię
Produkcyjną" — TKZS .
Pierwszy okres powojenny sprzyjał wszelkiego rodzaju spekulacjom
i dawał przejściowe możliwości znacznego wzbogacenia się. Możliwości
te ograniczała jednak z roku na rok klasowa polityka państwa. W toku
wykonywania reformy rolnej w 1946 r. uległy dwukrotnemu zmniejszeniu
długi hipoteczne zaciągnięte przed 1935 г., a ponadto zmniejszono opro
centowanie wszystkich długów. Zmieniono zasady wypłacania emerytur
c h ł o p o m . Biedocie wiejskiej przyznawano znaczne ulgi podatkowe
i przy dostawach rolnych. W latach 1948-1956 większość gospodarstw
wsi wstąpiła do rolniczej spółdzielni produkcyjnej stwarzającej nowe
podstawy bytowania rodziny .
67
68
69
Podstawą gospodarki współczesnej rodziny są zarobki uzyskiwane
z pracy poza gospodarstwem domowym. Kształtują się one rozmaicie
w zależności od rodzaju pracy i przygotowania do zawodu. W badanych
rodzinach występuje wyraźna zależność poziomu dochodów od ilości
osób z wykształceniem w rodzinie. W TKZS poza kwalifikacjami i ro
dzajem wykonywanej pracy (są lepiej i gorzej zarabiające brygady) w y
sokość zarobków zależy w pierwszym rzędzie od liczby przepracowanych
dni, wyrobienia normy i ewentualnego uzyskania premii. Dla przykładu
można podać, że w 1969 r. robotnik rolny w TKZS mógł zarobić mie
sięcznie ok. 75-95 lewów , traktorzysta 100 lewów, magazynier 115 le
wów, urzędnik w TKZS — 120 lewów. Bibliotekarka w Domu Ludowym
zarabiała 81 lewów miesięcznie, szklarz w TPK
90-130 lewów. Lekarz
po studiach otrzymuje pierwszej pensji 100 lewów (po każdych 3 latach
pracy o 10 lewów miesięcznie więcej oraz za specjalizację 15 lewów).
Lekarzowi wiejskiemu TKZS dopłaca 50 lewów miesięcznie (felczerowi
20 lewów), czyli razem lekarz pracując na wsi otrzymuje 150 lewów na
początek. Przeciętna emerytura w zależności od ilości przepracowanych
lat w TKZS waha się w granicach 20-30 lewów miesięcznie .
Jak wykazały badania ankietowe, w Gramadzie 35,5% rodzin w 1968 r.
70
7 1
72
6 7
ODA, Widin,
6 8
W
okresie
Zadruga:
patrz
Fond
279,
op.
1, a r c h . ed.
międzywojennym
artykuł
M.
1, s.
emerytury
1-2.
rolnikom
wypłacała
Zemědělská
Biernackiej.
m
Por.
materiały
I. Nizińskiej
za
lata
1966-68. A r c h .
Zakł.
Etnogr.
7 0
Por.
materiały
I. Nizińskiej
za
lata
1966-68. A r c h .
Zakł.
Etnogr.
7 1
Patrz
7 2
W
wieku,
artykuł W.
1966
r. w
8 osób
za
Paprockiej.
Gramadzie
zasługi
1496
osób pobierało
ideologiczne,
55
osób
z
emerytury. W i ę k s z o ś ć
tytułu
inwalidztwa
z
tytułu
wojennego,
�113
W A R U N K I BYTOWE I BUDŻET RODZINY WIEJSKIEJ
miało dochody w granicach 40-60 lewów na osobę, 33,3°/o od 20-40 le
wów, a 15,4 /o dochody od 60-100 lewów na osobę. Dochody poniżej
20 lewów i powyżej 100 lewów na osobę miał tylko nieznaczny odsetek
rodzin
Wszystkie rodziny mają dodatkowy dochód z 0,5 ha działki przyza
grodowej. Dochód ten trudno jest ściśle obliczyć, gdyż składa się n a ń
wartość spożywanych w rodzinie produktów rolnych. Widoczną pozycję
w budżecie rodziny stanowią jedynie dochody z hodowli, głównie świń.
Zdaniem informatorów ze sprzedaży prosiąt, jajek, wełny owczej, jedno
gospodarstwo może uzyskać od 1000-1500 lewów rocznie. Przy kontrakto
waniu świń w Rodopie (państwowe przedsiębiorstwo skupu) uzyskuje się
ceny niższe, ale ma się udogodnienia przy zakupie paszy.
Jeżeli chodzi o r y t m zaopatrzenia i większe zakupy inwestycyjne,
dużą rolę odgrywa system wypłaty wynagrodzeń w TKZS z jednorazową
wypłatą wyrównania za rok ubiegły w styczniu roku następnego. Jest
to rodzaj przymusowego oszczędzania, który powoduje, iż rodziny pra
cujące w TKZS otrzymują raz do roku znaczne sumy, które z reguły
obracają na większe zakupy inwestycyjne.
Zestawiając dane uzyskane z ankiety z obserwacjami poczynionymi
w terenie można stwierdzić, że poziom w a r u n k ó w bytowych rodziny za
leży nie tylko od przeciętnych zarobków rodziny (średnich dochodów na
członka rodziny), ale wyraźnie wzrasta w dużych rodzinach dysponują
cych w sumie większą ilością zarobionych pieniędzy.
Po ostatniej wojnie w nowym układzie stosunków społeczno-gospodarczych rozwinął się bardzo ruch budowlany . Jest to zjawisko noto
wane również na wsi polskiej . Stawianie na pierwszym miejscu w hie
rarchii wartości materialnych domu mieszkalnego badacze polscy tłu
maczą rozpadem rodzinnej gospodarki chłopskiej będącej w dawnym
układzie warsztatem pracy i symbolem trwałości rodziny. Funkcje wspól
nej gospodarki w pewnym sensie przejmuje dom mieszkalny stający się
ośrodkiem organizacyjnym życia r o d z i n y
podstawą rozróżnienia poe
7 3
7 4
75
76
77
9
po
wypadkach
przy
statystyki miejscowej
7 3
Zbliżony
7 4
Zasady
rozkład
za
lata
sytuacji
s ą obroty
siącu styczniu
obroty
IX.
s.
1968,
Por.
handlu
osoby
z
tytułu
rent
chorobowych:
dane
ze
w
był
w
również
TKZS
Archiwum
we
—
Etnografii
styczniu
1113
101,5
tys. l e w ó w ,
tys.
lewów):
Wodna
PAN.
Selkoopu
w
lutym
i
archiwalne
IHKM
detalicznego m i e j s c o w e g o
kwietniu:
wsiach
materiały
Toszewci.
Ireny
Odbiciem
najwyższe
861 t y s .
Statisticzeski
w
tej
mie
lewów,
bjuletin,
Ni
naj
Widin
12.
Patrz artykuł
76 Przemiany
7 7
w
23
uposażeń
1966-6)8
(1968: w
mniejsze
i
zdrowia.
dochodów
wypłacania
zińskiej
7 5
pracy
służby
M. Pokrapka.
społeczne
Sulimski,
w
Procesy
8 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1
Polsce
Ludowej,
urbanizacji...,
Warszawa
is.
121.
1963,
s.
296,
362,
410.
�114
BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
zycji społecznej rodziny i odbiciem jej dążeń i aspiracji. Nader ograni
czone zadania produkcyjne ograniczają potrzebę inwestycji w zagrodzie.
Równocześnie dom mieszkalny upodabnia się typem budownictwa do
domku miejskiego , jedynie część budynku (parter lub suterena) służy
pewnym ograniczonym zadaniom produkcyjnym.
W dziedzinie w y p o s a ż e n i a m i e s z k a ń obserwujemy w Gra
madzie chęć dorównania jak najszybciej standardom życiowym po
wszechnie spopularyzowanym i wspólnym dla miasta i wsi. Dążenie do
jak najszybszego urządzenia mieszkania i najpełniejszego jego wyposa
żenia w nowe meble oraz przedmioty ułatwiające prowadzenie gospo
darstwa domowego, jak odkurzacze elektryczne, piecyki, maszyny do
szycia, telewizory, adaptery itp., jest powszechne. Nabywanie przedmio
tów drogich posiada-wszelkie cechy manifestowania swego dostatku i t y m
samym podkreślania swego znaczenia. Wszystkie te nowości są atrybu
tami powodzenia i „nowoczesnego" ż y c i a .
Połowa badanych rodzin miała domy urządzone kompletami mebli
fabrycznych. W pierwszym rzędzie urządza się sypialnie (podwójne łóż
ko, szafa na ubrania, toaletka z lustrem), następnie zakupuje się meble
kuchenne (komplet lub tylko kredens). Jeżeli w domu są dwie kuchnie,
to nowe meble ustawia się zazwyczaj w kuchni „zimowej". W urządza
niu wnętrza mieszkalnego dominuje wzór wnętrza drobnomieszczańskiego: meble politurowane, dużo serwetek, bibelotów, wszelkiego rodzaju
ozdób. Duża ilość haftów, często w stylu pseudoludowym. Cechą specy
ficzną domu jest duża ilość samodziałów, głównie chodników, którymi
wyłożone jest całe mieszkanie.
W meblarstwie i zdobnictwie wnętrza królują przelotne mody, „każdy
chce mieć to samo, co drugi" , jednocześnie zaś obserwuje się r y w a l i
zację pomysłów. Wobec ciągłego naśladownictwa odnosi się wrażenie, że
nie tyle chodzi o zaspokojenie indywidualnych potrzeb, co o podniesie
nie przez to wyglądu mieszkania, które jest wykładnikiem własnego pre
stiżu społecznego. T y m bardziej że we wnętrzu mieszkalnym nie widać
oddzielenia się funkcji rekreacyjnych od produkcyjnych, a raczej w y
dzielenie części reprezentacyjnej. Najbardziej paradne pokoje pokazuje
się gościom, „zwiedza" się je, a następnie pracuje się i odpoczywa w czę
ści produkcyjnej, gdzie stoi radio oraz maszyna do szycia (posiada ją
50,5% ankietowanych rodzin). Natomiast telewizor (12% ankietowanych)
78
79
80
7 8
O g ó l n e p o d o b i e ń s t w o n o w e j z a b u d o w y w s i do b u d o w n i c t w a
miejskiego
(willowego) p o g ł ę i b i a u l i c o w a z a b u d o w a w s i oraz to, ż e w z w i ą z k u z g o s p o d a r k ą
filialną
n a k o l i b a c h s t a r e z a b u d o w a n i a gospodarcze
nie z a j m u j ą zbyt
wiele
miejsca.
:
7 9
8 0
Podstawy takie potwierdzają
M a t e r i a ł y M B , n r 346, s. 5.
liczne,
prowadzone
współcześnie
badania.
�W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J
115
i lodówka (3,7%), mniej używane, stoją często w izbach reprezentacyj
nych. Obserwuje się wyraźną współzależność między występowaniem
tych ostatnich a stopniem zamożności rodziny i jej aspiracjami. W y
kładnikiem zamożności rodziny jest również duża ilość pościeli, kołder,
prześcieradeł, czerg na łóżko itp.
W rodzinach zajmujących wybitniejsze pozycje w życiu społeczności
wioskowej widać wyraźne dążenie do zaopatrzenia się w pojazdy me
chaniczne, zwłaszcza motocykl (posiadało go 20,9% ankietowanych), a na
stępnie samochód osobowy .
Domy rodzinne zamieszkują z reguły rodziny trzypokoleniowe: sta
rzy rodzice oraz małżeństwa z dziećmi. Pomimo że wiele rodzin posiada
nowe duże mieszkanie, nie wszystkie pomieszczenia są w pełni wyko
rzystane. Pokoje służą głównie do spania, a życie domowe koncentruje
się w kuchni „gospodarczej". W kuchni spożywa się posiłki, tu prze
siaduje się w chwilach wolnych (tu czyta się gazety i słucha radia).
W kuchni też w dni powszednie przyjmuje się gości. W kuchni lub w po
koju obok niej mieszkają starzy rodzice.
Na zakończenie omawiania warunków mieszkaniowych trzeba jeszcze
nadmienić, że pomimo dużych rozmiarów nowych domów brak w nich
na ogół miejsca przeznaczonego wyłącznie do zabiegów higienicznych.
W okresie powojennym wraz z kolektywizacją zmienił się system
zaopatrzenia rodziny w produkty żywnościowe, co wpłynęło na pewne
zmiany w sposobie odżywiania. Ograniczenie samozaopatrzenia rodzi
ny do produktów pochodzących z działki spowodowało, że pożywienie
codzienne zupełnie nie zawiera kukurydzy, używa się jej teraz w nie
wielkich ilościach jako k a r m ę dla świń i drobiu. Przestano prawie zu
pełnie jadać fasolę, ograniczono spożycie kapusty . W stosunku do okre
su poprzedzającego I I wojnę światową zmalało spożycie mleka (brak
własnych krów) przy utrzymaniu mniej więcej na dawnym poziomie
spożycia nabiału owczego. Wzrosło natomiast znacznie spożycie cukru
i wyrobów cukierniczych.
Zmienił się skład pożywienia mięsnego, pierwsze miejsce zajmuje
drób, jagnięta, a następnie prosięta. Nie jada się prawie zupełnie woło
winy. Są to zmiany substytucyjne, gdyż w sumie nie spożywa się więcej
mięsa.
Podstawę pożywienia stanowi w dalszym ciągu chleb, ale. kupny, w y
pieku piekarskiego z białej mąki. Pojawiły się nowe potrawy (maka81
82
8 1
P r a g n i e n i e to z r e a l i z o w a n e jest w p i e r w s z y m r z ę d z i e w g r u p i e w y k w a l i f i
k o w a n y c h i n a j l e p i e j z a r a b i a j ą c y c h s p e c j a l i s t ó w , t a k i c h j a k : stomatolog, l e k a r z ,
p r z e w o d n i c z ą c y g r o m a d z k i e j r a d y , a g r o n o m T K Z S , k s i ę g o w y S e l k o o p u itp.
8 3
J e s t to o d m i e n n a
M a r k o w s k a , Niektóre
sytuacja n i ż stwierdzona
zmiany...,
s. 239.
w
badaniach mongolskich:
patrz
�116
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
ron) i przetwory (konserwy, zwłaszcza rybne) pochodzenia fabrycznego,
których dawniej nie jadano.
Nie sposób jest w badaniach etnograficznych ustalić dokładnej struk
tury globalnego spożycia poszczególnych artykułów. Jest to niemożliwe
ze względu na brak danych dotyczących spożycia naturalnego (zaopatrze
nia, dawniej z całego gospodarstwa rolnego, dziś z działki przyzagrodo
wej). Odnośnie do przeszłości opieramy się na subiektywnych relacjach,
pośrednio wnioskując z ogólnych danych o produkcji artykułów spo
żywczych. Współcześnie, nie mając możliwości zorganizowania badań
budżetów domowych, uciekamy się do obserwacji oraz wnioskować mo
żemy z danych dotyczących sprzedaży artykułów żywnościowych przez
miejscowe sklepy i TKZS.
Można poczynić pewne obliczenia ilości kupowanych produktów,
zwłaszcza tych, które w całości nabywane są poza gospodarstwem do
mowym, jak chleb, cukier, mleko. Według danych z 1967 r. chleba k u
piono we wsi okoł 280 kg na osobę, czyli spożycie wynosiło niecały k i
logram dziennie. Nie jest to dużo, jeżeli weźmie się pod uwagę, że roczne
spożycie mąki wynosi zaledwie 15 kg na osobę (własne gospodarstwo
mąki nie dostarcza). Stosunkowo duże było spożycie cukru, wynosiło
bowiem ok. 28,5 kg na osobę. Znaczna część z tego jest jednak przezna
czona do wyrobu przetworów w t y m także i wina. Nader skromnie
przedstawia się spożycie mleka — średnio około 18 kg na osobę. Częścio
wo brak mleka uzupełniają sery własnej produkcji (66,6% gospodarstw
ankietowanych miało owce) oraz dokupywane (ok. 1,2 kg na o s o b ę ) .
Znaczne było spożycie tłuszczu, głównie oleju — średnio 11,75 kg, nie
licząc niewielkiej ilości tłuszczu ze świń własnego chowu .
Analizując te przybliżone dane należy pamiętać, że pewne ilości pro
duktów mlecznych rozprowadza „kuchnia mleczna" dla dzieci , ponadto
przedszkole, technikum i stacja maszynowa prowadzą własne stołówki,
wreszcie we wsi jest restauracja, w której również można spożyć po
siłek .
83
84
85
8 6
8 3
C h l e b s p r z e d a w a n y j e s t po n i ż s z e j c e n i e p r a c o w n i k o m i i c h r o d z i n o m
p r z e z T K Z S , p o n a d t o p e w n ą i l o ś ć po c e n a c h w y ż s z y c h r o z p r o w a d z a m i e j s c o w a
r e s t a u r a c j a ( w 1967 r. ok. 103 tys. kgi). M l e k o s ł o d k i e r o z p r o w a d z a T K Z S za
p o ś r e d n i c t w e m m i e j s c o w e j skladarnicy,
kwaszone m o ż n a k u p i ć w sklepach.
8 4
Obliczając spożycie p r o d u k t ó w rozprowadzanych przez T K Z S p o d z i e l i l i ś m y
całość s p o ż y c i a przez ilość s p ó ł d z i e l c ó w i c z ł o n k ó w ich rodzin, ilości zaś sprze
dawane przez sklepy i r e s t a u r a c j ę Selkoopu przez o g ó l n ą l i c z b ę
mieszkańców
w s i o b s ł u g i w a n y c h p r z e z te s k l e p y . U z y s k a n o w ten s p o s ó b j e d y n i e dane p r z y
b l i ż o n e , n i e m n i e j zgodnie j a k s i ę o k a z a ł o z o f i c j a l n y m i o b l i c z e n i a m i d l a o k r ę g u
w i d i ń s k i e g o : S t a t i s t i c z e s ř e i godisznik
na okrąg
Widin,
W i d i n 1964, s. 226.
8 5
P a t r z dalej.
8 6
Np.
idąc
w
pole
niektórzy
mieszkańcy
wsi
zabierają
kupione
uprzedniego
�W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y
WIEJSKIEJ
117
Wobec całodziennego zatrudnienia kobiet, często poza domem, odży
wianie codzienne, zwłaszcza latem, jest dość skromne i monotonne. Rano
pije się herbatę z lipy lub kwaśne mleko, czasem zupę z makaronem,
w pole do pracy bierze się chleb, sirene, paprykę, pomidory, cebulę, cza
sem lutice. Bardziej urozmaicony jest jadłospis świąteczny i gościnny,
nie przestrzega się też postów .
Odżywianie dzieci do roku, zdaniem miejscowego lekarza, jest względ
nie zadowalające, gdyż dzieci do 9-10 miesiąca pozostają na ogół pod
opieką młodych matek. Z pomocą rodzicom przychodzi „mleczna kuchnia"
prowadzona przy ambulatorium lekarskim. Kuchnia przyrządza trzy
dania (zupę, przecier jarzynowy i kisiel) na mleku, uzupełniając w ten
sposób niedobory rynkowe mleka. Te osoby, które nie korzystają z kuch
ni, mogą kupić mleko słodkie dla dzieci, sprzedawane codziennie we
wczesnych godzinach rannych w cukierni. Starsze dzieci chowane są na
ogół pod opieką babek, karmione są podobnie jak dorośli, często nie
odpowiednio.
87
W związku z większymi dochodami ludności rozpowszechnił się zwy
czaj kupowania dzieciom słodyczy. Słodycze kupują sobie również i star
si (np. kobiety idące do pracy w pole, uczniowie szkolni).
Wszystkie ważniejsze chwile w życiu rodziny podkreślane są nadal
uroczystymi ucztami (chrzest, wesele, święto sweteca familii) przy czym
w dalszym ciągu wypiekane jest okolicznościowe pieczywo. Ponadto
organizowany jest nowy typ przyjęć z okazji pożegnania synów idących
do wojska oraz rocznicy urodzin poszczególnych członków rodzin. Na
przyjęcia te zapraszani są koledzy z pracy i szkoły, a ponadto człon
kowie rodziny i sąsiedzi.
Święta państwowe (1 maja, 9 września) uświetniają przyjęcia skład
kowe — bankiety, urządzane z reguły w miejscu pracy. W przyjęciach
tych, po zapłaceniu obowiązującej składki, biorą niekiedy udział rodziny
pracowników. W okresach poprzedzających święta miejscowe TKZS
zwiększa dostawy detaliczne, zwłaszcza mięsa, które stanowi podstawową
potrawę świąteczną (zazwyczaj kurczęta albo prosięta).
Niezbędnym składnikiem bankietów i świątecznych posiłków jest
wino, najczęściej młode, domowego wyrobu, oraz lemoniada, jak również
wódka własnego wyrobu .
88
dnia w
restauracji
potrawy m i ę s n e
(pieczone m i ę s o ) . W o k r ę g u
widyńskim
w a r t o ś ć ż y w i e n i a z b i o r o w e g o z 10|9 tys. l e w ó w w 195,9 г., w z r o s ł a do 270 t y s .
l e w ó w w 1964 г.: Statisticzeski
godisznik...,
s. 223.
8 7
O b o w i ą z k o w y m s k ł a d n i k i e m p o ż y w i e n i a ś w i ą t e c z n e g o jest p o t r a w k a z k u r y
l u b m i ę s a owczego oraz btmica n a j c z ę ś c i e j z s e r e m . D o tego s a ł a t k a z p o m i d o
r ó w , c e b u l i , p i e c z o n e j p a p r y k i . N a deser b u d y ń , ciasta, ś w i e ż e o w o c e ( a r b u z y ,
winogrona, orzechy).
8 8
Wino pija
się
na
ogół
zmieszane
z
lemoniadą.
�118
BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
Wobec wzrostu siły i możliwości nabywczych samozaopatrzenie ro
dziny ogranicza się głównie do produktów spożywczych pochodzących
z własnej działki przyzagrodowej.
Przeliczając wartość produktów sprzedawanych w miejscowych skle
pach oraz TKZS uzyskaliśmy sumę ok. 114 lewów wydatkowanych
rocznie na 1 osobę, z czego blisko 73% produktów zakupywane b y ł o
w TKZS. Spośród ogółu podstawowych produktów spożywczych kupo^wanych w sklepach i restauracji, 25% wartości zakupów stanowi cukier,
21,2°/» mięso i przetwory mięsne, 16,5% przetwory zbożowe, 12,6%
nabiał i 6,5% warzywa (świeże i przetwory). Minimalne sumy prze
znacza się na pozostałe produkty.
W dalszym ciągu wiele rodzin produkuje w domu mydło (59,7%
rodzin ankietowanych) jednakże jest ono spożytkowywane prawie w y
łącznie do prania (tylko 2,2% rodzin używało go do mycia). Ponadto
ponad połowa badanych rodzin (61,7%) produkuje w domu wino z włas
nych winogron oraz od czasu do czasu piecze chleb (67,2%). Znaczna
część (70,5%) w dalszym ciągu wykonuje w domu tkaniny, wyposaża
się nimi dzieci, większość wyprawy zakupywana jest jednak w skle
pach. Kupuje się córkom meble fabryczne (pojedyncze lub całe komple
ty), również goście weselni przynoszą w darze sprzęt kuchenny czy
porcelanę. Na dary dla gości kupuje się gotowe koszule i fartuchy
wyrobu fabrycznego. W związku z brakiem ziemi cała uwaga skierowana
jest na wyposażenie domu nowożeńców.
Struktura zakupów została omówiona uprzednio. Obliczając wartość
zakupów rocznych, według danych kooperatywy, w 1967 r. wydatko
wano w lewach na jednego mieszkańca wsi .
89
Produkty
kupowane
Wydatki
żywność
114,00
tkaniny
17,60
trykotaże i odzież
gotowa
buty
meble
sprzęty
mydło
domowe
i środki
motocykle,
piorące
rowery
tytoniowe
Razem
8 9
114,00
Odsetek o g ó ł u
wydatków
50,67
]
29,70
J
)
66,80
10,50
6,50
j
19,40
8,62
0,85
0,85
0,37
0,85
0,85
0,37
19,10
19,10
8,50
4,00
4,00
1,77
225,00
225,00
12,90
alkohol
wyroby
38,70
ogółem
100
Spomagatelna
tablica
(balans)
za otczitane
postaplenijata
prodażbite
licznostite
prez 1967 д. Potřeb
kooperacija
okr. Widin,
s.
Gramada.
i
na-
�119
W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J
W sumach powyższych uderza przede wszystkim stosunkowo m a ł y
udział wydatków na środki piorące, co jest uzasadnione domową pro
dukcją mydła i wysokie spożycie alkoholu (w przeliczeniu na 1 osobę,
wliczając kobiety i dzieci, przypada 16,6 1 napojów alkoholowych). Jest
to przeważnie wino i piwo niskoprocentowe, ale do ilości tych dochodzi
jeszcze spożycie alkoholu własnego wyrobu.
Jeżeli chodzi o zmiany w rozmiarach zakupów, to z roku na rok
wzrastają zakupy artykułów trwałego użytkowania. Związane jest to
również z podnoszeniem się stopy życiowej (siły nabywczej) jak i z co
raz lepszym zaopatrzeniem sklepów, jak również z wzrastającymi po
trzebami mieszkańców. Widać to między innymi z następujących da
nych :
9 0
Przedmioty
1965
1966
1967
radia
telewizory
25
77
43
8
43
59
pralki
11
28
lodówki
13
21
16
zakupione
16
Przy analizie powyższych danych trzeba jednak pamiętać, że zakupy
w miejscowej kooperatywie nie dają pełnego obrazu inwestycji domo
wych. W związku z ułatwieniami komunikacyjnymi (autobusy do W i d i
na i Kuły) oraz licznymi kontaktami z miastem (rodziny, które na stałe
opuściły wieś lub pracują okresowo w mieście) wiele zakupów, nawet
dużych, czynionych jest w W i d i n i e , rzadziej w Kule, a nawet w Sofii
i innych dużych miastach . Ponadto w związku ze wzrastającymi w y
maganiami rozwijają się we wsi usługi .
Wraz ze zmianą organizacji gospodarstwa rolnego (organizacją ko
operacji rolnej), rozbudową domów mieszkalnych oraz powstaniem szere
gu nowych instytucji powołanych do organizowania życia kultural
nego wsi zmienia się organizacja pracy i wypoczynku oraz formy roz
rywki.
Większość dorosłych mieszkańców wsi pracuje zarobkowo poza do91
92
93
9 0
Okrążeń
Sprawka
za realiziranija
Naroden
Sdwet-Widin.
stokoobrot
i prodáni
Pianow
otdei.
9 1
stoki.
Selkoop
s.
Gramada:
P o p r z e l i c z e n i u 1 l e w a n a 20 zł o t r z y m u j e m y n a s t ę p u j ą c e s u m y ( G r a m a
d a —• ś r e d n i a d l a w s i p o l s k i e j ) : o d z i e ż 1142-1336 z ł , m e b l e i w y p o s a ż e n i e w n ę t r z a
315-389 zł, m y d ł o i ś r o d k i p i o r ą c e 17-62 z ł , p o j a z d y 16,6-105 z ł , a l k o h o l 142-385 z ł ,
t y t o ń i p a p i e r o s y 80-81 z ł . D a n e o d n o ś n e do w y d a t k ó w n a w s i p o l s k i e j .
9 2
9 3
Np. zakup m e b l i w czasie powrotu
Patrz artykuł W. Paprockiej.
z
wczasów.
�120
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
94
mem, głównie w TKZS . Czas i miejsce pracy zostały więc oddzielone
od zajęć domowych. W zależności od rodzaju i miejsca pracy różnicują
się u poszczególnych osób okresy pracy i czasu spędzanego wspólnie
z rodziną.
Jakkolwiek r y t m pracy w kooperatywie rolnej jest różny od r y t m u
pracy w innych zakładach produkcyjnych czy usługowych (dłuższy dzień
pracy, praca przed i po obiedzie, okresowa praca w niedzielę, w nie
których działach pracy dopuszczalne opuszczenie kolejnego dnia pracy),
to jednak podobnie jak i przy innych typach pracy jej godziny są
ściśle unormowane. W związku z t y m oddziela się wyraźnie czas pracy
zarobkowej od pozostałego czasu, którym można swobodnie dysponować.
W tej ostatniej kategorii czasu mieści się czas wolny .
Zarówno w rodzinach, gdzie wyłącznie pracuje się w TKZS, jak
w rodzinach zróżnicowanych zawodowo powstaje problem dowolnego,
indywidualnego dysponowania czasem poza pracą.
Radykalnej zmianie uległ model spędzania dni świątecznych. W Buł
garii skasowane zostały ustawowo święta kościelne. W Gramadzie świę
tuje się jedynie dzień Święta Matki Boskiej (21 I X ) , kiedy to organizo
wany jest we wsi doroczny jarmark (nie jest to jednak dzień wolny
od pracy). Zmieniły swój charakter niedziele. Ludność miejscowa nie
uczęszcza do cerkwi, nie obowiązuje już kościelny nakaz „święcenia dnia
świętego". W okresie letnim przeznacza się często niedziele na wykona
nie większych prac zespołowych na działce lub w domu (malowanie,
wykańczanie domu itp.). Popołudnie, po poobiedniej drzemce, poświęcone
jest życiu towarzyskiemu. Pojawiły się nowe, nie znane dawniej sposoby
odpoczywania.
Wspólną rozrywką zarówno młodzieży wiejskiej w wieku szkolnym,
jak i pracującej jest uczęszczanie do miejscowego kina (program zmie
nia się dwa razy w tygodniu). Sala kinowa mieści się w czytalisztu,
odpowiedniku naszego domu kultury. Starsi mieszkańcy wsi, do lat 40,
chodzą również do kina (częściej mężczyźni niż kobiety, bo mają więcej
wolnego czasu) . Kobiety, matki rodzin powyżej lat 40, chodzą do
kina bardzo rzadko, powyżej lat 55 (emerytki) wyjątkowo(I).
Odpoczywając po pracy w domu powszechnie słucha się radia. Wieś
jest zradiofonizowana, prawie wszystkie domy mają zainstalowane głoś9S
96
9 4
9 5
Zob. analizą
struktury zawodowej w
Por. materiały
k ł a d u Etnografii.
9 6
archiwalne
artykule W. Paprockiej.
I. Nizińskiej
za lata
1966-68 w
Archiwum Z a
M a t e r i a ł y d o t y c z ą c e s p o s o b ó w s p ę d z a n i a wolnego czasu i konsumpcji
turalnej pochodzą g ł ó w n i e z badań M . Lechowskiej-Bujakowej, której w
m i e j s c u g o r ą c o d z i ę k u j ę z a pomoc.
kul
tym
�121
W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J
9 7
n i k i , wiele rodzin ma również radioodbiorniki. Głośnik radiowęzła
włączony jest często przez cały dzień. Poza dziennikiem radiowym, któ
rego słuchają prawie wszyscy, dobór audycji różnicuje się zależnie od
wieku.
W ostatnim okresie bardzo wzrosła liczba t e l e w i z o r ó w , jednakże
systematyczne oglądanie programu telewizyjnego nie jest jeszcze bardzo
rozpowszechnione .
Większość rodzin we wsi (72,3% ankietowanych) prenumeruje ga
zetę codzienną, znaczna część (21,6 °/o) jakiś tygodnik. Jak wskazują
obserwacje, rozmiary prenumeraty nie są równoznaczne z nasileniem
czytelnictwa. Dzienniki czytają regularnie przede wszystkim mężczyźni,
i to starsi. Tygodniki często są tylko przeglądane. Wśród nie prenume
rujących w ogóle czasopism (5%) przeważają ludzie bez podstawowego
wykształcenia i z wykształceniem podstawowym. Gazety są stosunkowo
tanie, stąd też nie obserwuje się zależności między ilością prenumero
wanych czasopism a dochodem rodziny. Zależność ta jest natomiast
widoczna jeżeli chodzi o ilość posiadanych książek ° . Równie wyraźna
jest zależność między poziomem przeciętnym wykształcenia członków
rodziny a wielkością i rodzajem posiadanego księgozbioru. Wśród rodzin
o wykształceniu średnim tylko 15% rodzin w ogóle książek nie ma
w domu, wraz z wykształceniem rośnie też ilość posiadanej literatury
pięknej.
W y n i k i ankiety potwierdzają obserwacje kierowniczki miejscowej
księgarni, która twierdzi, że najwięcej książek kupują technicy, robotni
cy wykwalifikowani i miejscowa inteligencja.
Z biblioteki w czytalisztu korzysta głównie młodzież- szkół podstawo
wych i technikum, na drugim miejscu wśród czytelników znajduje się
młodzież pracująca i emeryci, wreszcie gospodynie domowe. Najmniej
czytają ludzie w średnim wieku, pracujący zawodowo .
Księgarnia oprócz sprzedaży książek i materiałów piśmiennych sprze98
99
i
10
1 0 1
9 7
W
okresie m i ę d z y w o j e n n y m
odbiorniki
w
radiowe
1936 г.:
Nakow,
zelektryfikowana
we
wsi
502
Statisticzeski
w
Selo
1960
r. W
godisznik...,
Patrz wyżej
9 9
Posiadacze
196.8
939
Widin,
tablica
s.
n i e l i c z n i gospodarze
Pierwszy
Wodna...,
radioodbiorniki,
9 8
tylko
akumulatorowe.
s.
52.
r. n a
aparat
Wieś
1067
głośników
w
w
Gramadzie mieli
Wodnej
Gramada
gospodarstw
radiowęzła
kupiony
została
(1045
oraz
175
został
całkowicie
domów)
były
telewizorów:
268.
zakupów.
telewizorów
często
nie
oglądają
nawet
dziennika
telewizyj
nego.
100 p
nie
r
mają
z
y
z a r o b k a c h od 20-40 l e w ó w
żadnych
rodzin nie m i a ł a w
1 0 1
Dane
ze
książek
domu
statystyki
w
domu,
w
książek.
bibliotecznej.
na głowę
grupie
miesięcznie
60-100
lewów
dwie
tylko
trzecie
trzecia
rodzin
część
�122
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
102
daje płyty gramofonowe . Płyty z reguły kupuje młodzież pracująca
i młode małżeństwa.
Kierownictwo domu kultury wraz z odpowiednimi placówkami k u l
turalno-oświatowy mi okręgu organizuje od czasu do czasu imprezy
widowiskowe (występy teatru z Widina, koncerty itp.) oraz odczyty
popularnonaukowe . Na imprezy te uczęszcza w pierwszym rzędzie
miejscowa inteligencja (nauczyciele, pracownicy administracji i fachow
cy z TKZS i innych zakładów) oraz młodsza generacja mieszkańców
(20-30 lat).
W domu kultury znajduje się też siedziba miejscowego zespołu arty
stycznego pieśni i tańca. Zespół ten przygotowuje programy artystyczne
z okazji różnych świąt i obchodów. W 1967 r. brał on udział w pierw
szym regionalnym festiwalu folklorystycznym północno-zachodniej Buł
garii w Beogradczyku.
Obok zespołu artystycznego jest jeszcze we wsi klub sportowy, ale
nie przejawia większej aktywności.
Nową formą odpoczynku okresowego są organizowane wczasy pra
cownicze. Związek Zawodowy (Profsojuz za Selsko i Górsko Stopanstwo) wykwalifikowanych pracowników TKZS dostaje dla 4 wsi należą
cych do TKZS ok. 10 skierowań kwartalnie. Pobyt w domu wczasowym
(14 dni) kosztuje 14-16 lewów. Podobne skierowania otrzymują człon
kowie innych związków zawodowych. Robotnicy rolni i hodowlani oraz
rzemieślnicy z brygad TKZS mogą dostać skierowanie do specjalnych
domów wypoczynkowych TKZS (Trudeszti se selani). Gramada dostaje
ok. 24-26 skierowań do tych domów kwartalnie, koszt pobytu (14 dni)
jest zróżnicowany w zależności od miejscowości. W miejscowości kura
cyjnej płaci się 22 lewa.
Wśród osób korzystających z wczasów przeważają młodsze małżeń
stwa z dziećmi w wieku szkolnym. Ostatnio w związku z rozwojem
motoryzacji zdarzają się, zwłaszcza wśród miejscowej inteligencji, spora
dyczne wypadki spędzania urlopu indywidualnie, na campingu.
103
Nie korzystający z wczasów w okresie urlopu odwiedzają rodziny
w miastach, załatwiając przy okazji potrzebne zakupy. Również rodziny
z miasta przyjeżdżają na urlopy na wieś, szczególnie często przysyłają
dzieci na wakacje do dziadków.
Zdajemy sobie sprawę, że przedstawiony obraz ze względu na roz-
102 w
p ł y t po
1 0 3
były
ciągu
1,20
10
miesięcy
1968/69
r.
w
księgarni
sprzedano
ok.
200
małych
lewów.
Zagadnienia
związane
przedmiotem
odrębnych
z
działalnością
badań
B.
instytucji
Tumangełowa.
spoieczno-kulturalnych
�W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y
123
WIEJSKIEJ
miary niniejszego opracowania jest szkicowy i tylko ogólnie informuje
o charakterze oraz poziomie warunków bytowych w przeszłości i obec
nie, stwierdza jedynie, jaki jest zasadniczy kierunek zachodzących prze
mian.
W Gramadzie w wyniku przeobrażeń w a r u n k ó w bytowych obserwu
jemy dalekie odejście od wzorów i sposobu życia ludności tradycyjnej
wsi rolniczej. Nie oznacza to jednak pełnego przejęcia wzorów życia
miejskiego. Modyfikują je specyficzne warunki egzystencji (zatrudnienie
ludności w uspołecznionym gospodarstwie rolnym). Można tu mówić
o urbanizacji społecznej i ekonomicznej, urbanizacji bez wychodźstwa.
Dzięki stosunkowo wysokim zarobkom ludności, możliwościom uzupeł
nienia zaopatrzenia produktami pochodzącymi z własnej działki oraz
znacznej stabilizacji gospodarczej kraju (poprawa zaopatrzenia) stopień
rozbieżności między systemem potrzeb (do niedawna bardzo ograniczo
nych) a możliwościami ich zaspokojenia wydaje się stosunkowo nie
wielki.
W odniesieniu do organizacji życia społecznego i kulturalnego wsi
należy podkreślić, że wprowadzenie nowych form organizacyjnych było
w Gramadzie stosunkowo łatwe ze względu na układ przestrzenny wsi,
gęstą zabudowę i ilość mieszkańców. Wysiłki inwestycyjne
(wodociągi,
oświetlenie ulic, inwestycje kulturalne) zmierzające do wyrównania róż
nicy w a r u n k ó w bytowych między miastem a wsią są tu stosunkowo
mniejsze niż we wsiach małych lub rozproszonych, a możliwości korzy
stania z usług materialnych i kulturalnych zbliżone do warunków miej
skich.
1 0 4
Bronisława
Kopczyńska-Jaworska
THE STANDARD OF LIVING
AND
BUDGET OF A GRAMADA PEASANT
FAMILY
S u m m a r y
T h e p a p e r p r e s e n t s the
perspective.
of
and
the
Its
s t a n d a r d of l i v i n g of
allow
to
Two
economy
life. T h e
of
economic
sketched, with
opposite p a t t e r n s
the
break
situation
reference
to
of
the
of
the
been
of
a p e a s a n t f a m i l y in a
the
laid
changing
on
family
conditions a r e
centuries,
Bulgarian
respective
nieties, w i t h i n w h i c h consumption
1 0 4
reconstruct
v i l l a g e ' s p o p u l a t i o n . S t r e s s has
structure.
family
changes
and
areas
decisions a r e
of
life,
analysed,
the
countryside
needs
modern
in
social
both
historical
and
its
the
strivings
organization
traditional
collective
periods is
consumption
farm
briefly
opportu-
taken.
W o d o c i ą g i w G r a m a d z i e z a ł o ż o n o w 1961 r. (w c e n t r u m w s i ) , z e l e k t r y f i
k o w a n o w i e ś w 1960 r . W 1962 r . —
32,1% u l i c m i a ł o u l e p s z o n ą n a w i e r z c h n i ę ,
85,Wo o g ó ł u u l i c b y ł o o ś w i e t l o n e : Statisticzeski
godisznik...,
s. 268.
�124
BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
In
the
past, a p e a s a n t f a m i l y
i.e. l a n d , h o m e s t e a d ,
in
the
first
members
present
its
place,
of
the
goods,
needs
a
At
the
middle
h a r d l y any
ducts. T h e r e w a s
to
of
of
farm
natural,
of
tillage
War
sometimes
was
as
them,
from
even
There
later,
of
author
presents
management
D u r i n g the
more
than
period
covered
three-generation
homogenous
portant differences
Next,
system
the
economic
author
acres
per
the
capita);
of
balance
the
between
A
small
animal husbandry pro
with
thus
including
up
the
to
specific
the
a few
w o r k e d together
providing
of
of
most
rather limited.
farms), and
families,
depended,
number
beginning
a relative
World
generations,
on t h e i r f a r m s .
children, and
research, she
the
principless
found
a tendency
family
for
a
no
predominate.
system
describes
the
d i s t r i b u t i o n of p r o p e r t y a n a l a r g e
to
i n t h e l e v e l of
the
its p r o p e r t y ,
life
consumed
a n d of
familia)
of
by
family
to
l a b o r force, c o n n e c t e d
large
decision-making, and
farm.
The
the
on
of
(5-7
were
wheat
(filial
p a t r i l o c a l a n d p a t r i l i n e a r ( c a l l e d golema
The
at
and
was
needs
of
of
and
produced
as the
and husbandry
past
related
predominant
it
sales
a m a r k e d shortage
organization
existence
Its level
property
the
exchange.
satisfy
gained
s u p p o r t its
its
end
size
with
to
u s e d to
a n d its l a b o r f o r c e .
extent
close
in cash w a s
I , and
the
was
and means
income
on
family.
century,
economy
basic
implements,
did
not
stimulate
the
emergence
of
im
life.
the
traditional furnishings
of
a
dwelling
house,
A bouse w a s r a t h e r modestly furnished. U n t i l collectivization, a
d i v i d e d i t s t i m e b e t w e e n its koliba
h u t i n the r a n g e s , a n d its v i l l a g e
D u r i n g s u m m e r , m o s t of its m e m b e r s l i v e d i n the
koliba.
family
house.
a peasant's foods, a n d h i s r y t t e n of w o r k a n d l e i s u r e .
H o u s e w o r k s c o n c e n t r a t e d i n t h e k i t c h e n w i t h a c h i m n e y ; t h e other r o o m
s e r v e d m a i n l y f o r sleep, a n d d u r i n g w i n t e r , also f o r e a t i n g a n d for w e a v i n g ,
as w e l l as for f r i e n d l y m e e t i n g s or r i t u a l feasts. I n s u m m e r , s o c i a l m e e t i n g s
a n d d a n c e s w e r e a r r a n g e d o u t s i d e . A l s o s u c h a c t i v i t i e s as w a s h i n g w e r e l a r g e l y
done outside.
T h e family's
basic
food
mainly
ducts,
diet
was
paprika
as
depended
home-baked
a n d beans,
cattle
was
on the
bread;
and
used for
up
c h a r a c t e r of
the
to
draught
second
the
agricultural production. T h e
place
thirties
only.
Pork
by
fat
was
held
sheep
by
vegetables,
m i l k and
was the main
its
pro
lard.
It
is
o n l y s i n c e the t h i r t i e s that s u n f l o w e r o i l h a s b e c o m e c o m m o n . T h e h u m b l e
every
day
(18
weeks
as s a c r i f i c e a n d
magic
in
food
was
a year).
even
A l l the
rituals, were
more
connected
In
the
old
type
or
her
age
a n d ¡sex,
the
schedule
The
the
next
growth
economy.
with
of
processes
attention
is
of
a
discussion
depends
not
of
of
family
only
on
member
as
everybody
Each
age
is
the
cannot
had
his
periods
assigned
worked
group
had
in
its
the
own
degree
be
of
tasks
farm,
according
it
to
determined
traditional forms
self-sufficiency
satisfied
within
a d d i t i o n a l p r o v i s i o n i n t h e past
change
given
description
fast
of
dances, r i t u a l s a n d r e l i g i o u s s e r v i c e s ) .
that
of
a n d t h e i r r o l e i n the
The
life.
discussed
needs
T h e sources
the
Special
topic
of
each
and
games,
numerous
h o l i d a y s , as w e l l
feasts.
family,
family
(meetings,
d u r i n g the
and village
with
his
leisure
limited
family
to
that
the
life
income.
per
capita
been
developing
transformation
family
have
The
of
the
and
author
but
that
increases
and
consumption
between
together
the
wars.
cooperatives
economy.
collectivization
concludes
it
a family,
consumers
capitalist r u r a l
after
of
closed
are discussed,
underway
credit
standard
income,
a
the
begins
living
with
standard
remarkably in
large
�125
W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J
f a m i l i e s t h a t c a n s p e n d bigger s u m s of m o n e y . T h e h o u s i n g s t a n d a r d i n G r a m a d a
a p p r o a c h e s u r b a n conditions. H o w e v e r , t h e p e a s a n t s
their
of
living
space
expensive
and
gadgets
implements
is
dictated
according
by
a r e not a l w a y s r e a d y to
with
their
status-seeking
function.
rather
than
The
by
use
buying
real
needs
to u s e t h e m .
C o l l e c t i v i z a t i o n h a s r a d i c a l l y c h a n g e d the s y s t e m
thu^s
the
diet
has
changed.
b a k e d at home, b u t bought.
Bread
is
still
the
of p r o v i s i o n w i t h food, a n d
basic
food,
yet
it
no
longer
I n d u s t r i a l foods a p p e a r e d . B e a n s is no l o n g e r
eaten.
M u c h less m i l k is c o n s u m e d t h a n before t h e w a r , as t h e p e a s a n t s h a v e no
cows
of t h e i r o w n , w h i l e c o n s u m p t i o n of s u g a r a n d its p r o d u c t s i n c r e a s e d . T h e c u s t o m
of
feasts
is
still
kept,
on
t r a d i t i o n a l occasions
and
on
new
ones
(e.g.,
state
holidays).
Discussing
the
of
w o r k for
of
leisure time
work
income
and
from
which
leisure
homestead
c a n be
habits, the
activities
disposed
at w i l l .
author
has
finds
brought
T h e model
that
about
of
the
a
festive
division
separation
days
has
c h a n g e d n o t a b l y b e c a u s e of s e c u l a r i z a t i o n of l i f e . N e w f o r m s of l e i s u r e a p p e a r e d ,
related w i t h the m a s s media. T h e r e l a t i v e l y high wages,
from
goods,
small
cause
homestead
that
the possibilities
the
to
plots
degree
satisfy
of
of
them,
land,
as
well
divergence
does not
supplemented by
a
fair
supply
of
between
the
system
of
seem
as
to
facilitates
urban
the
use
of
material and
needs
and
great.
T h e f a v o u r a b l e s p a t i a l p a t t e r n of the v i l l a g e is e m p h a s i z e d
which
income
consumers
cultural
services
(dense b u i l d i n g ) ,
in a
manner
close
conditions.
T h e o b s e r v e d changes, c a u s e d i n l a r g e degree b y e m p l o y m e n t i n t h e sitate- o w n e d n e a r - b y f a r m , a n d i n t h e c r a f t s a n d t r a d e s , is d e s c r i b e d b y t h e a u t h o r
a s s o c i a l a n d e c o n o m i c u r b a n i z a t i o n w i t h o u t emrnigratiotn.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ce50ab6dee5eb9f73f08b837b373888.pdf
e34766ddc36c4a72fd47254d9f4776cf
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:715
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1971
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:658
Title
A name given to the resource
Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej wsi Gramada / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.41-90
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Biernacka, Maria
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1
MARIA
BIERNACKA
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
BUŁGARSKIEJ WSI GRAMADA
1.
GŁÓWNE
ZAŁOŻENIA
BADAWCZE
I
LITERATURA
PRZEDMIOTU
Atrakcyjność naukowa tematu, obejmującego współczesne przeobra
żenia rodziny chłopskiej w Bułgarii, polega przede wszystkim na możli
wości odniesienia kształtujących się obecnie form i stosunków rodzin
nych do okresu z przełomu X I X i X X wieku (a nawet wcześniejszego),
w k t ó r y m w sposób naturalny funkcjonował jeszcze system pokrewień
stwa, zawierający wiele form i cech, nawiązujących niekiedy bezpośred
nio do tradycyjnych wspólnot rodowych i rodzinnych, a zwłaszcza tzw.
południowosłowiańskiej zadrugi '.
Podstawowym założeniem badawczym, dotyczącym systemu pokre
wieństwa, a zwłaszcza stosunków rodzinnych w Gramadzie, było prze
śledzenie na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat (od przełomu X I X
i X X w.) procesu rozwoju tej instytucji, zarówno od strony jej struk
tury i funkcji, jak również od strony jej powiązań z całokształtem życia
społeczno-gospodarczego i kulturalnego wsi. Celem badań było ukazanie
nie tylko obrazu, ale także mechanizmu i sił napędowych dokonujących
się przemian w warunkach dwu podstawowych systemów gospodarczo1
K.
Z a w i s t o w i с z-A d a m s к a
Słowiańszczyźnie
traktuje
nie
w
tradycyjną
przyjęte
jest
i gospodarczej,
rozumiemy
żyjącą
ich
w
zadrugę
—
sposób
pisze
ludzką
stały
—
braterskich, zaś z
synowskich
(o
dwóch,
czym
materialnych
więzami
zadrugi j a k o
ruchomych
prowadzoną
pod
trzech
i
Z
rodzinną
na
Wrocław
1970,.
powszech
rodzinnej
(najogólniej rzecz
pokrewieństwa
(niekiedy
kolei
krewniacze
wspólnoty
współ
generacji w
wspól
generacji w
wspól
czterech)
przez
wspólnotę
gospodarczą
grupy, o g r a n i c z o n ą
wspólnym
stanem
nieruchomych,
zwierzchnią
nade
władzą
wszystko
naczelnika
biorąc)
naturalnego,
s i ę co n a j m n i e j z d w ó c h
niżej).
gospodarkę tejże
Systemy
w i e l k i e j rodziny. „Jeśli
określenie
i składającą
notach
dóbr
pracy
uwarunkowaniu,
jako odpowiednik
ona
złączoną
notach
gospodarką,
swej
to t y m s a m y m p r z e z w s p ó l n o t ę
grupę
miemy wspólną
w
historyczno-społecznym
ziemi,
tejże
rozu
posiadania
objętej
tą
wspólnoty
na
zasadzie w s p ó l n o t y ś r o d k ó w produkcji i s p o ż y c i a z mniej lub w i ę c e j w y r a ź n y m
wy
k l u c z e n i e m w ł a s n o ś c i i n d y w i d u a l n e j . J e s t to w p e w n y m sensie t y p idealny..." P o r . s. 55.
�42
MARIA BIERNACKA
-społecznych i ustrojowych, a mianowicie kapitalizmu i socjalizmu.
Ostatni zwłaszcza okres dostarcza obszernego materiału świadczącego
0 głębokich, istotnych i bardzo szybko postępujących przeobrażeniach
w życiu rodziny wiejskiej.
Ponieważ przemiany te są bardziej niż kiedykolwiek wynikiem świa
domego i planowanego oddziaływania ośrodków władz centralnych, re
alizujących w skali ogólnokrajowej określony program ustroju socjali
stycznego, szczególnie interesujące wydaje się śledzenie problemu, jak
w konkretnej społeczności lokalnej przełamują się procesy o charakte
rze ogólnym.
Niemniej interesujący wydaje się również problem, czy i w jakim
stopniu specyfika kulturowa systemu krewniaczego w Bułgarii, opartego
na tradycji różnego rodzaju wspólnot rodowych i rodzinnych, warun
kowała szybszą akceptację i realizację programu socjalistycznej prze
budowy wsi.
W badaniach zakładano ponadto, że materiał dotyczący przemian ro
dziny bułgarskiej może stanowić podstawę do szerszych uogólnień, a na
stępnie porównań przede wszystkim w obrębie krajów o podobnej socja
listycznej strukturze ustrojowej oraz innych, o odmiennych gospodar
czo-społecznych i ustrojowych systemach.
A zatem punktem wyjścia do badań nad współczesną rodziną chłop
ską w Gramadzie było odtworzenie jej obrazu z okresu przełomu ubieg
łego i obecnego stulecia, a punktem dojścia charakterystyka głównych
cech rodziny współczesnej. Podstawową bazę źródłową dla tych badań
stanowiły przede wszystkim indywidualne wywiady terenowe, przepro
wadzane na podstawie kwestionariuszy, ankieta, materiały statystyczne
1 archiwalne władz oraz instytucji miejscowych i okręgowych, a także
literatura przedmiotu .
Zanim zostaną omówione konkretne wyniki badań w Gramadzie warto
zaznaczyć, że systemy pokrewieństwa w krajach południowosłowiańskich,
a zwłaszcza charakterystyczna forma tzw. z a d r u g, już w X I X w. pa
sjonowały wielu naukowców, głównie etnografów, socjologów, history
ków i prawników. Autorzy ci nie tylko upowszechniali wiedzę o tej inte
resującej formie zespołowego, rodzinnego gospodarowania, ale także
szukali wyjaśnień dla jej genezy, obszaru występowania, różnorod
ności form i funkcji przez nią spełnianych oraz współzależności w sto
sunku do takich form pokrewieństwa, jak mała rodzina, ród czy ple2
2
W y w i a d y terenowe w
czyły zarówno
1968
r. p r o w a d z o n e
rodziny, j a k i gospodarstwa
wspólnie
rolnego.
z Ireną
Nizińska
W opracowaniu
ponadto m a t e r i a ł y t e r e n o w e p o z o s t a ł y c h c z ł o n k ó w z e s p o ł u b a d a w c z e g o
i
bułgarskiego.
doty
wykorzystano
— polskiego
�43
RODZINA N A TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
mię. Nie zrezygnowali oni również z oceny wartości i przydatności
tej instytucji dla innych, nowych układów społecznych.
Jeśli chodzi o obszar Bułgarii, to do najważniejszych pozycji z tego
okresu należą niewątpliwie opracowania D. Marinowa , I . E. Geszowa ,
B. Grabowskiego oraz szczególnie cenna pozycja Bogiszicza , który
swój zbiór materiałów o zadrugach oparł na wypowiedziach ankieto
wych, nadesłanych z terenu wówczas, kiedy mogły istnieć jeszcze
żywe tradycje tak zwanej klasycznej formy zadrugi, występującej na
obszarze krajów południowosłowiańskich.
Zainteresowania problematyką rodzinnych wspólnot zadrużnych trwa
ły również w początkowym okresie X X w., o czym świadczą między
innymi wybitne prace S. S. Bobczewa . W okresie międzywojennym
i po I I wojnie światowej problematykę t ę uwzględniał również w swych
licznych opracowaniach znany etnograf bułgarski Ch. Wakarelski .
Ostatnio ukazują się również opracowania z tego zakresu, w których
autorzy dokonują nowych analiz i interpretacji, posługując się metodą
materializmu historycznego. Na szczególne wyróżnienie zasługują t u
prace R. Peszewy , W. Frolca , T. Kolewy
i L . Markowej . Proble
m a t y k ę rodzinną wsi bułgarskiej z okolicy Sofii uwzględnia również
w swej pracy I . T. Sanders
3
4
5
G
7
8
9
10
1 1
12
1 3
3
D.
4
I. E . G e s z o w ,
5
B.
Grabowski,
6
W.
Bogiszicz,
M a r i n o w,
1874; Prawni
7
obiczalji
8
Sofija
starina,
Zadruga
Zbornik
R.
Sofija
sadosnjih
Peszewa,
Bałgarskata
Bitá,
czeljadna
i naczałoto
i
Kompleksni
na XX
w.,
na
i semeen
235 - I I .
1 1
F r o 1 e c,
1 2
Т.
1 3
T.
Zagreb
i
minałoto
Markowa,
otnoszenija
w
ekspedicii
semejstwoto
Sielskaja
SSSR
w
s. Raženo
i
[w:]
Sanders,
K949.
Pierwyj
Balkan
sredno-
w
Bałgarija
Bałgarija,
w
krają
jejo
żiliszcze
Konare,
w
Płowdiwsko,
zapadnoj
Bołgarii,
t. 8:
kand.
„So-
40-58.
rodzinne
obszczina
1966 g}. Soobszczienija
w
zapadną
i na roda
bit
„Trudy
tiendiencii
małoazijskite
na Etnografskija Institut i Muzej",
i stosunki
sborník,
i
1965.
nauczni
Rodzina
— 1 IX
I.
segaszno
na, trakijskite
P o l s k a " , t. 12: 1968, s. 431-451.
rajonow
Lexington,
Slowena,
w
Wrocław
К olewa,
etnograficzeskij
26 VIII
siemija
n r 3: 1965, s.
1958, s. 6-109; Niekotoryje
nych
i jeziká
„Etnografia
L . W.
wianskij
Bolszaja
Etnografija",
dopskich,
jużnich
semejno-rodswenite
„Izwestija
1965, s. 107-115; Semejstwo
W.
u
zadruga
Bułgarii,
Semejstwoto
[w:]
d i s e r t . a r c h i w . n a E J M ,№
1 0
1886.
W a r s z a w a 1889.
obiczaja
.[w:] Bita
1961, s. 511-577; Struktura
wietskaja
1892 i 1896.
Sofija
Z a g r e b 1867.
1935; Etnografia
Bałgarija,
na XIX
Bałgarija,
1906-1907.
cz. I , S o f i j a
zapadna
zapadną
i Bulgarowie,
u Slowena,
Ch. W a k a r e l s k i ,
Bałgari,
kn. I I i I V , Ruse
w
Bulgarya
S. S. В o b с z e w,
wreme,
9
Żiwa
w
u
społeczności
Bołgar
Instituía
kultury
kongries
bałkańskich
Village,
The
XIX
Etnografii
razwitija
Sowietskoj
w
Bułgarów
Uniwersity
[w:]
A N SSSR",
i byta
diełegacii,
w.,
Bołgar
roSlat.
52:
jugozapad-
issledowanij
(Sofija,
M o s k w a 1966, s. 1-17.
of
Kentucky
Press
�MARIA BIERNACKA
Okolicznością sprzyjającą przeprowadzeniu szerszych uogólnień w za
kresie współczesnych badań nad wspólnotami rodzinnymi typu zadrużnego jest to, że w ostatnich latach tematykę tę kontynuują bądź podej
mują od nowa etnografowie innych krajów. Należałoby tu przede wszyst
kim wymienić prace dotyczące obszarów Jugosławii, prowadzone między
innymi przez M . Gavazziego , N . Pawkowicza , J. M . Halperna , k t ó
rzy do ostatnich jeszcze czasów mieli możność obserwowania funkcjo
nowania wspólnot typu zadrużnego. Prace te rzucają wiele nowego świat
ła na tradycyjną i współczesną organizację systemu pokrewieństwa
w t y m kraju.
Niemniej interesujące są w y n i k i badań nad zespołami rodzinnymi
na obszarze Słowacji, gdzie S. S v e c o w á
przeprowadzała studia nad
klasyfikacją zespołowych form rodzinnych wśród ludności słowackiej,
a O. N a h o d i l wśród tamtejszej ukraińskiej ludności łemkowskiej. Na
obszarze Rumunii gruntownej analizy systemu wspólnot dokonał Henri
H. S t a h l . W ZSRR tematyka wspólnot występuje przede wszystkim
w fundamentalnych pracach M . O. Koswiena . Z innych prac należy
wymienić interesujące studium A. I . Višniauskajté , dotyczące rozwoju
rodziny wsi litewskiej.
к
15
ie
17
18
i9
20
21
V l
M.
G a v a z z i,
Schriften",
1 5
N.
F.
maljskoig
zgrade
u
t. 6:
u
S.
Š v e c o v á ,
żeny
v
javy
příbuzenských
O.
rodině,
1 9
1958,
H.
2 0
ranija
and
u
culture
Warszawa
А.
Moskwa
„Glasnik
i
1962,
change
a
in
s.
Ze-
priwredne
i obiczajno-prawne
¡oriem
vztáhov
dwoch
ustanowe
117-139.
Serbian
Village,
Co
v
w
slovenskom
vztahy
v
R . X V : 1967
endogamných
materiali,
Čičmanach
z.
3, s.
obcíach
a
posta-
321-385;
na
Pre-
Slovensku,
z. 3, s. 145-154.
К
problemu
rozkladu
1: 1955
Contribuía
К o s w i e n,
swiedienij
VII
Polju,
Pokuczstwo
Sarajewu",
rodinných
la
velkorodiny
n. 2, s.
147-163.
sludiul
satelor
Sowieroruskoje
„Sowietskaja
и
východoslovenských.
devalmase
o patronimii
peczyszcze,
Etnografija",
i strukturie
rominesti,
I.
1955,
Siemíejnaja
V y š n i a n s k a i t é ,
Międzynarodowy
Ł964.
oraz
Kongres
Razuňíie
Nauk
ukrainskije
1950,
roda,
E t n o g r a f i i A k a d i e m i i N a u k S S S R " , t. 13:
2 1
па
Muzeja
Národopis",
Stahl,
dworiszcze,
wotnej,
„Siidosteuropa-
t.
1:
1959.
M . О.
russkoje
tut
H.
Balkan,
u Liwanjskom
187-202; Kucza,
„Slovensky
„ P h i l o s o p h i c a " , vol.
t. 2:
s.
z. 2, s. 85-89; Příbuzenské
1967
N a h o d i l
Ukrajinců,
Social
Klasifikácia
1966
„ Č e s k ý L i d " , R . 54:
1 8
dem
1956.
„ Č e s k ý L i d " , R . 53:
venie
i zadruga
1961,
Zemaljskog
Halpern,
lumbia Uniwersity,
1 7
auf
t a m ż e , s. 73-97, oraz Drusziene
„Glasnik
M.
Grossjamilie
Selo
Sarajewu",
u Imljanima,
J.
L o s der
P a w к o w i с z,
Muzeja
Imljanima,
1 6
Das
1964.
z.
2;
„Kratkije
1951,
siabry
Programma
Soobszczenija",
s. 20-31; Historia
obszczina
htowskoj
i
i
dla
patronimija,
kríestjansko]
Antropologicznych
i
biaiosobi„Insti
kultury
pier
Moskwa
1961.
siemii.
Ref.
Etnograficznych,
�45
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
Warto t u również zasygnalizować pracę K. Zawistowicz-Adamskiej,
dotyczącą systemów krewniaczych na Słowiańszczyźnie i ich historycz
no-społecznego uwarunkowania - . Autorka, opierając się przede wszyst
k i m na współczesnych wynikach badań, podejmuje w niej próbę syste
matyki różnych form wspólnot rodzinnych, rodowych i terytorialnych
(występujących na obszarze całej Słowiańszczyzny) według ścisłych
i ujednoliconych kryteriów.
Wychodząc z założenia, że w l i
teraturze naukowej z tej dziedziny
używa się szeregu nie dość ściśle
sprecyzowanych pojęć i terminów,
zestawia i rozgranicza podstawowe
różnice, stanowiące o odrębności
dwóch systemów opartych na po
krewieństwie, a określanych w do
tychczasowej literaturze wymiennie
terminem wspólnota
rodowa
i
wspólnota wielkorodzinna (lecz nie
wspólnota pierwotna). Uzasadnia
przy t y m tezę, że wspólnoty typu
zadrużnego należą do systemu po
krewieństwa rodzinnego, a nie ro
dowego .
2
23
Ponadto autorka dokonuje etno-socjologicznej analizy obszernego
materiału historycznego (opracowa
nego przez wybitnych specjalistów,
głównie z zakresu historii ustroju
i prawa), uzasadniając również tezę
uwarunkowań
historycznych dla
powstania i utrzymania się różne R y c 1. M i k o G i c o w P o p ó w u r . 1843,
z m . 1942 (por. s c h e m a t n r 1)
go rodzaju wspólnot. Tym samym
Fot. z portretu M . Biernacka, 1968
ustosunkowuje się do wciąż jeszcze
kontrowersyjnego problemu genezy
wspólnot krewniaczych. Autorka wyraża bowiem pogląd, że znane sze
roko na obszarze krajów słowiańskich, a także i pozasłowiańskich wspól2 2
Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a ,
Systemy
2 3
Podstawowe różnice p o m i ę d z y
wspólnotą
krewniacze...
rodową
a wielką
rodziną
chłopską
według K . Zawistowicz-Adamskiej:
„1. W i e l k a r o d z i n a c h ł o p s k a
jest
więc
z reguły
zamkniętą
grupą
krewniaczą,
s k u p i a j ą c ą z a z w y c z a j k r e w n y c h w l i n i i prostej z s t ę p n e j l u b r o d z e ń s t w o : b r a c i z ż o
n a m i i d z i e ć m i , niekiedy
także
siostry, natomiast
r ó d o b e j m u j e ponadto
krewnych
�46
MARIA BIERNACKA
noty rodzinne czy rodowe mogły powstawać w różnych okresach histo
rycznych, w zbliżonym lub t y m samym układzie stosunków gospodar
czych, społecznych i kulturowych.
Tezy autorki, dotyczące zarówno rozgraniczenia wspólnot rodowych
od wielkorodzinnych, jak również uwarunkowań historycznych dla wszel
kiego rodzaju wspólnot, stanowią także niewątpliwie wkład w badania
systemu rodzinnego w Bułgarii.
2. P O D S T A W O W E C E C H Y
SYSTEMU
POKREWIEŃSTWA
W
BUŁGARII
Dla tradycyjnej wsi bułgarskiej charakterystyczne były dwa pod
stawowe systemy pokrewieństwa: rodowy i rodzinny. Badacze bułgarscy
są na ogół zgodni co do tego, że zadruga, występująca jeszcze w swej
klasycznej formie na początku X I X w., stanowiła podstawowy składnik
systemu rodowego . Ponadto, że obok zadrugi występowała również
mała rodzina indywidualna.
S. S. Bobczew -— autor wyczerpującej pracy na temat bułgarskiej
rodzinnej zadrugi — odcinając się w sposób zdecydowany od teorii do
tyczących genezy rodziny i społeczeństwa pisał, że badania swe rozpo
czyna od czasów historycznych, kiedy zaistniały już dowody na to, „że
ludzie żyli w bardziej czy mniej licznie zorganizowanych grupach".
„Ważne jest skonstatować — pisał — z czym zgadza się olbrzymia więk24
z l i n i i b o c z n y c h (owa p r z y s ł o w i o w a
d z i e s i ą t e g o pokolenia) oraz j e d n o s t k i
u n a s „ d z i e s i ą t a w o d a po
p r z y j ę t e z z e w n ą t r z rodu.
kisielu", czyli
do
2. W i e l k a r o d z i n a s t a n o w i w s p ó l n o t ę g o s p o d a r c z ą i t e r y t o r i a l n ą , gdy t y m c z a
s e m r ó d jest p r z e s t r z e n n i e r o z s i a n y , w s p ó l n o t a g o s p o d a r c z a z a z w y c z a j nie i s t n i e j e ,
m a j ą t k o w a z a ś b ą d ź nie i s t n i e j e , b ą d ź ( j e ś l i m o ż e s i ę z d a r z y ć ) j e s t r e d u k o w a n a
przez i n d y w i d u a l n ą g o s p o d a r k ę i indywidualne p r a w a m a j ą t k o w e p o s z c z e g ó l n y c h
współrodowców.
3. W i e l k a r o d z i n a posiada z a z w y c z a j n a c z e l n i k a o w ł a d z y p a t r i a r c h á l n ě j , s t a
n o w i s k o to t r a c i z n a c z e n i e l u b w r ę c z z a n i k a w o w y c h szeroko r o z s i a n y c h r o d a c h .
4. P o d s t a w ą w i ę z i s p o ł e c z n e j w w i e l k i e j r o d z i n i e s ą z w i ą z k i k r w i i w s p ó l
nota gospodarcza, w r o d z i e — nade w s z y s t k o t r a d y c j e o w s p ó l n y m
pochodzeniu
od tego samego protoplasty i poczucie s o l i d a r n o ś c i w s z y s t k i c h
współrodowców,
decydujące o wzajemnych zobowiązaniach.
5. W i e l k a r o d z i n a m i e ś c i s i ę bez r e s z t y w z a m k n i ę t e j s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n e j ,
r ó d w s p ó ł u c z e s t n i c z y w ż y c i u p u b l i c z n y m i f u n k c j e jego m a j ą z a s i ę g szerszy".
W e d ł u g a u t o r k i „ W y m i e n i o n e k r y t e r i a k w a l i f i k a c y j n e nie o b e j m u j ą
wszystkich
m o ż l i w o ś c i , jakie m o g ą p o w s t a ć w skomplikowanych konfiguracjach ż y c i a spo
ł e c z n e g o , w ł ą c z n i e z w i e l k i e g o t y p u i n s t y t u c j a m i k r e w n i a c z y m i " . P o r . s. 43-45.
l
-' P o r .
Ž.
Natan,
Istorija
ekonomiczeskogo
rozwitija
Bułgarii,
Moskwa
1961, s. 32-33 ( t ł u m . z b u ł g a r s k i e g o ) o r a z M . O . K o s w i e n , Siemiejnaja
obszczina i patronimija,
M o s k w a 1963, s. 4, k t ó r z y z a d r u g ę u w a ż a j ą z a p o d s t a w o w ą k o
m ó r k ę patriarchalno-rodowego
społeczeństwa.
�47
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
szość historyków i socjologów, że przed współczesną indywidualną ro
dziną istniały większe zgrupowania krewniacze tzw. »zadrużne rodziny*
[czeladij, że rodzina kolektywna poprzedzała indywidualną podobnie, jak
własność kolektywna poprzedzała własność p r y w a t n ą " . Autor dodaje
jednak, że niemniej bezsporne są fakty „poświadczone przez dokumenty
z najwcześniejszych okresów, stwierdzające istnienie zarówno indywi
dualnej, jak i zbiorowej rodziny". Przy pomocy zaś hipotez, analogii
i porównawczo-socjologicznych środków, „ośmielamy się twierdzić —
pisał Bobczew — że zadruga jest bardzo starą formą
rodzinnego
i r o d o w e g o współżycia... U podstaw zadrugi leży bowiem pokre
wieństwo rodowe, pochodzenia od jednego przodka — założyciela
rodu" .
O wzajemnym stosunku obu podstawowych grup krewniaczych —
zadrugi i rodu pisał, że „zadruga rozwinęła się w ród, bractwo, właka
(genos, klan), a ród w plemię. Zadruga miała swoje terytorium osadni
cze — »dworiszte«... ród miał szersze terytorium, w wielu wypadkach
zajmował przestrzeń całej wsi, która nosiła imię założyciela rodu" .
R. Peszewa wypowiadając się w tej kwestii twierdzi, że jeszcze na
początku X I X w. każda zadruga stanowiła składnik wielkiej grupy ro
dowej. Wyrazem tej łączności była z jednej strony rodowa własność
łąk oraz laisów, z drugiej zaś społeczna i „ideologiczna jedność rodu".
Owa społeczna i ideologiczna jedność rodu manifestowała się między i n
nymi w rodowym osadnictwie i nazwach, w rodowej egzogamii, w uzna
waniu patronów rodu i składaniu ofiar na ich cześć, w podtrzymywaniu
świąt rodowych, w solidarności rodowej wyrażającej się wzajemną po
mocą gospodarczą oraz honorem rodowym. Rodowcy mieli nawet od
dzielne kwatery na cmentarzach. Dopiero w trakcie dalszego rozwoju
społecznego, w warunkach utrwalającego się systemu kapitalistycznego
nastąpiło zerwanie tej jedności i zarysowało się wyraźne rozgraniczenie
pomiędzy dalekim i bliskim pokrewieństwem, tzn. pomiędzy rodem,
włdką, bractwem, a mniejszą grupą krewniaczą (ograniczoną do czwar
tego lub piątego pokolenia), która na zachodzie Bułgarii przyjęła nazwę
familii. W familiach tych utrzymywała się nadal więź krewniaczą w y
rażająca się we wzajemnej pomocy gospodarczej, rodowej solidarności,
obronie oraz innych cechach rodowych, ale już w ramach grupy mniej
szej. Familie te, zdaniem autorki, stanowiły niejako podgrupy dawnego
zespołu rodowego i były charakterystyczne dla etapu przejściowego od
ustroju feudalnego do kapitalistycznego. Formą rodzinną związaną z tym
etapem była już nie klasyczna zadruga, a rodzinny zespół gospodar25
26
2 5
2 6
Bobczew,
Bobczew,
Balgarskata
czeljadna
op. cit., s. 192, 193.
zadruga,
s. 192.
�48
MARIA BIERNACKA
Ryc.
2.
Ewdokija
Kamenowa
Nenkowa
(por.
s c h e m a t n r 2)
Fot. M . Biernacka
czy, w skład którego wchodziły rodziny rodzonych i stryjecznych
braci .
Autorzy zajmujący się problematyką wspólnot rodzinnych, w t y m
także zadrug, są na ogół w swych poglądach zgodni na temat ich go
spodarczo-społecznego charakteru, struktury, funkcji oraz roli spełnianej
w społeczności wiejskiej. Kontrowersje budzą natomiast kwestie doty
czące ich powstania, miejsca zajmowanego w procesie rozwojowym spo
łeczeństwa ludzkiego, wzajemnych stosunków zachodzących pomiędzy
małą a wielką rodziną, rodem oraz wspólnotą terytorialną itp.
S. Bobczew, dokonując analizy bułgarskiego systemu krewniaczego,
próbował zdefiniować instytucję z a d r u g i r o d z i n n e j i ukazać
jej podstawowe cechy. Według niego zadruga ta jest zespołem krewniaczym pełnoletnich ludzi i ich następców. Zespół ten posiada ogólny,
niepodzielny majątek, na k t ó r y m wszyscy wspólnie pracują, zarabiają
dla wszystkich oraz razem mieszkają. Kieruje nimi przedstawiciel ze
społu zwany domakinem. Jeśli członkowie zespołu nie są połączeni w ę
złami k r w i z naczelnikiem rodu, mogą tworzyć najrozmaitsze typy za
drug, ale wówczas nie będą to już zadrugi rodzinne (czeladne).
27
P e s z ę w a, Struktura
na semejstwoto
i na roda...,
s. 110-111.
�49
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
Zadrugi rodzinne dzielił Bobczew na dwa typy: p r o s t e i z ł o ż o n e. Według autora rodzinna zadruga prosta swym składem „fizycz
nym" niczym się nie różniła od zwykłej, małej rodziny składającej się
z rodziców i dzieci. Posiadała ona jednak inny „zadrużny charakter"
polegający na tym, że głowa gospodarstwa nie uważała siebie za w y
łącznego władcę, właściciela i zarządzającego majątkiem rodzinnym.
„W naszych wsiach — pisał on — podobnie, jak i w wielu osiedlach
oraz miastach, rodziny mające zadrużny charakter są p r o s t y m i ,
zadrużnymi rodzinami... Sędzia nie mógłby tego ignorować przy rozpatry
waniu jakiejś prośby w związku z majątkiem ani prawodawca przy
tworzeniu stosunków majątkowo-prawnych" .
Za pełną, tzw. z ł o ż o n ą zadrugę rodzinną autor uważał taką,
która składała się z dwóch albo więcej rodzin. Mogła ona być nieliczna
albo złożona z większej liczby osób i wówczas nosiła nazwę w i e l k i e j
r o d z i n y . U podstaw zadrugi leżało zawsze rodowe pokrewieństwo
oparte na pochodzeniu od wspólnego przodka.
Oceniając ilościowy stosunek zadrug do rodzin małych autor stwier
dza, że w Bułgarii na początku X X w. przeważały rodziny małe .
R. Peszewa analizując instytucję rodziny i rodu stwierdza, że na
początku X I X w. istniały w Bułgarii dwa typy rodzin. Pierwszy typ
to wielkoosobowa rodzina, czyli zadruga, składająca się z czterech do
sześciu pokoleń, wywodząca się od ojca w linii prostej i bocznej, uzna
jąca swe pochodzenie od wspólnego przodka-założyciela. W tym typie
zadrugi panował duch wspólnoty, wyrażający się w zespołowej włas
ności, we wspólnej pracy, w sprawiedliwym podziale dóbr oraz w har
monijnych stosunkach rodzinnych. Jeśli nawet głowa takiej rodziny
była prawnym właścicielem ziemi, to dysponować nią według obyczaju
można było dopiero za zgodą pozostałych członków zadrugi. Ten typ
zadrug występował głównie na obszarach zachodniej Bułgarii oraz
w innych górskich okolicach kraju. Związany był ściśle z naturalnym
charakterem gospodarki wiejskiej. Drugi typ rodziny charakteryzował
się przede wszystkim tym, że była to rodzina mała i cały jej majątek
stanowił osobistą własność ojca. Ten typ występował przeważnie we
wschodniej i staropłanińskiej części kraju, gdzie wcześniej zaczęły roz
wijać się stosunki towarowo-pieniężne, oparte o utrwalający się ustrój
kapitalistyczny.
W drugiej połowie X I X w. charakter zadrug zmienił się zarówno
„w prawie, jak i w obyczajach". Majątek zadrugi stanowił już pry
watną własność założyciela wspólnoty lub głowy zadrużnego gospo1
28
29
Bobczew,
Balgarskata
Bobczew,
op.
cit.,
s.
4 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1
czeljadna
192.
zadruga,
s. 43, 44,
190.
�50
MARIA BIERNACKA
darstwa. Pokrewieństwo liczyło się od ojca, ale tylko w linii prostej,
nie bocznej. Zadruga zrzeszała najwyżej cztery pokolenia i nie prze
kraczała liczby 30 osób. W pracy i podziale obowiązywał jeszcze „duch
wspólnoty", ale w stosunkach rodzinnych umacniała się władza patriarchalna ojca jako głowy rodziny, właściciela ziemi i pozostałego
majątku zadrużnego.
Na początku X X w. liczebność zadrug uległa dalszemu zmniejszeniu
i obejmowała tylko rodzinę ojca i dwóch albo trzech jego synów. Daje
się przy t y m zauważyć wzrost władzy ojcowskiej polegający na pod
porządkowaniu synów, a zwłaszcza synowych. Przedstawiony powyżej
typ zadrug z okresu przejściowego pomiędzy feudalizmem a kapitaliz
mem R. Peszewa nazywa rodzinno-zespołowym gospodarstwem, nato
miast W. Frolec określa je jako rodzinną wspólnotę gospodarczą. Obie
nazwy wyrażają ten sam sens i mogą być wymiennie używane. Należy
tu dodać, że również dla K . Zawistowicz-Adamskiej reprezentacyjnym
typem wielkiej rodziny może być tylko tradycyjna zadruga południowosłowiańska, a nie jej odmiany lokalne, których istnienie notowane było
i jest jeszcze ostatnio w J u g o s ł a w i i . „Te rodzinno-zespołowe gospo
darstwa — pisze Peszewa — dzielą się na niewielkie rodziny i pozostają
w kolektywach w zależności od warunków socjalnych i ekonomicznych.
Przetrwały one do lat czterdziestych obecnego stulecia" .
30
31
Jak wynika z przytoczonych wypowiedzi oraz innych współczesnych
opracowań z zakresu problematyki krewniaczej, wielkorodzinne wspól
noty bułgarskie przetrwały najdłużej na zachodnich obszarach kraju
oraz w górskich rejonach Rodopów. Kiedy bowiem w drugiej połowie
X I X w. wraz z rozwojem stosunków kapitalistycznych, a zwłaszcza po
wyzwoleniu kraju spod panowania tureckiego (w 1878 г.), wystąpiło
zjawisko masowego rozpadu wspólnot wielkorodzinnych, to proces ten
postępował od północnego wschodu na zachód i południe, wskutek czego
ludność tych obszarów pozostawała najdłużej w zasięgu kultury trady
cyjnej. Wprawdzie i tu druga połowa X I X i początek X X w. przy
noszą podstawowe zmiany w strukturze i funkcji wspólnot wielko
rodzinnych, niemniej jednak te zmodyfikowane formy przetrwały w wie
lu wypadkach do okresu I I wojny światowej, a niekiedy nawet do
pełnego socjalistycznego uspółdzielczenia wsi bułgarskiej w latach
1949-1957.
Warto zaznaczyć, że uczeni bułgarscy już w końcu X I X w. roz
ważając w swych badaniach problem zadrug oświetlali go nie tylko
od strony poznania naukowego, ale także pod kątem walorów natury
ekonomicznej i społeczno-moralnej. W okresie utrwalania się kapitaliz3 0
Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a ,
3 1
Peszewa,
S t r u k t u r o na
siemię
Systemy
jstwoto
krewniacze...,
i na
roda...,
s. 40.
s.
113,
107-108.
�51
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
mu, kiedy proces proletaryzacji ludności wiejskiej przybierał na sile,
a reformatorzy społeczni propagowali i upowszechniali różne formy
spółdzielczości, uczeni bułgarscy wysuwali konieczność podtrzymania
lub reaktywowania rodzimych form współdziałania w zadrugach. Re
formator i badacz wspólnot bułgarskich, I . W. Geszow, podnosząc wyż
szość zespołowego gospodarowania w zadrugach podkreślał, że gwaran
towały one swym członkom właściwy podział pracy i specjalizację za
wodową oraz zapewniały sprawne kierownictwo, ponieważ władza spo
czywała z reguły w rękach „najważniejszego i najdostojniejszego
spośród mężczyzn". Twierdził ponadto, że duże gospodarstwo zadrużne
posiada najlepsze warunki do zastosowania w nim maszyn rolniczych.
Rozpatrując kwestię „nie
szczęść socjalnych" związanych z proletaryzowaniem się
ludności głosił, że prawo każ
dego członka zadrugi do części
wspólnego majątku i uzyski
wanego dochodu chroni lud
ność wiejską przed nędzą
i głodem. Jego bowiem zda
niem zadruga posiadała możli
wość zabezpieczenia warun
ków życiowych nie tylko pra
cującym, ale również dzie
ciom, ludziom starym i cho
rym.
Na czoło społeczno-moralnych walorów zadrugi Geszow
wysuwał przede wszystkim
dbałość o honor rodu. Każdy
członek zadrugi zmuszony był
do
postępowania
zgodnie
z ogólną opinią pozostałych
jej członków. Uważał przy
tym, że członkowie zadrugi
przez sam fakt udziału w ży
ciu i pracy wspólnoty, będą
cej formą
„autonomicznego
/
Ryc.
3. W a s i l
Sawów
*
Stojków
(por.
schemat
n r 3)
Fot. M . Biernacka, 1968
stowarzyszenia", uczyli się samorządności i odpowiedzialności — cech
obywatelskich nieodzownych dla przyszłego ustroju parlamentarnego.
Sądził również, że oparcie wychowania na poszanowaniu tradycji utrwa
la porządek społeczny i gwarantuje ciągłość dziedzictwa kulturowego.
�52
MARIA BIERNACKA
I . E. Geszow dostrzegał również ujemne przejawy życia w zadrugach, a mianowicie: ograniczanie inicjatywy i zmniejszanie aktywności
indywidualnej, ograniczenie możliwości wszechstronnego przygotowania
się do prowadzenia indywidualnego gospodarstwa w przypadku rozpadu
zadrugi (na skutek podziału pracy i jednostronnej specjalizacji zawo
dowej w zadrugach) oraz zmniejszanie się dbałości o jakość wykony
wanej pracy, jak również utrwalanie się swoistego prymitywizmu wa
runków bytowych, wynikających między innymi ze współżycia w jed
nym domu ludzi nie należących do jednej rodziny, a w dodatku różnej
płci.
Mimo to Geszow uważał, że cechy dodatnie zadrugi przeważają
zdecydowanie nad ujemnymi i jedynie zła wola, niewłaściwe kierow
nictwo, czy jeszcze inne przyczyny prowadziły niekiedy zadrugi do
różnego rodzaju wypaczeń. Twierdził więc Geszow, że zadrugi bułgar
skie mogłyby się nadal utrzymywać i rozwijać, gdyby im państwo za
gwarantowało większą swobodę działania .
Podobnie formułował również swoją koncepcję reformatorską Bob
czew. Pisał, że wówczas kiedy dla zapobieżenia „agrarnemu złu", sze
rzącemu się w bliskich i dalszych państwach (proletaryzaeja wsi, roz
pad wspólnot rodzinnych i innych wspólnot wiejskich) formy spół
dzielcze uznano za najwłaściwsze dla rozwiązywania trudności gospo
darczych, to i w Bułgarii w tej sytuacji nie należy również rezygnować
z podtrzymywania zadrug. „Nie ma bardziej naturalnej rzeczy — pisał
on — jak zwrócić się ku zadrudze — owej tradycyjnej, rodzinno-spółdzielczej drużynie i »zapytać«, czy i ona również nie mogłaby służyć
(równolegle z innymi środkami) podniesieniu dobrobytu rolniczych
i robotniczych klas" .
Podobnie również oceniano w tym czasie rolę rodzinnych wspólnot
gospodarczych w rozwoju ruchu spółdzielczego w północno-zachodniej
Bułgarii. Autor opracowania monograficznego dotyczącego wsi Gramady — B. Bonczew, informuje, że już w latach 1874-1877 w wydawa
nym w Widmie czasopiśmie „Stupán" nawoływano do szerzenia we
wsiach oświaty, propagowano zasady demokracji oraz zachęcano do pod
trzymywania starych rolniczych zadrug jako zalążków spółdzielczej
gospodarki .
W wypowiedziach powyższych odczuwa się niewątpliwie odbicie
rozwijających się podówczas w Europie ruchów odrodzeńczych, m. in.
32
33
3 i
3 2
3 3
3 4
G e s z o w , Zadruga
w zapadną
Balgarija.
Bobczew,
Balgarskata
czeljadna
zadruga,
B . B o n c z e w , Prinos
W i d i n 1957 ( m a s z y n o p i s ) , s.
kam
217.
istorijata
na
s.
194.
s. Gramada
(Kulska
okolija),
�53
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
także ruchu spółdzielczego. Reformatorzy społeczni w krajach słowiań
skich, związani ideowo z tymi prądami społecznymi, próbowali nawią
zać do rodzimych tradycji zespołowego działania i w oparciu o nie
pragnęli również przekształcać stosunki społeczno-gospodarcze w swych
krajach w duchu demokracji i sprawiedliwości społecznej. Można t u
dodać, że nie przypadkowo również zamieszczony został w 1936 r. na
łamach polskiego czasopisma „Społem" (wydawanego przez Związek
Spółdzielni Spożywców) artykuł jugosłowiańskiego prof. dr. V. Totemianza pod znamiennym tytułem Zadruga jako poprzedniczka
spół
dzielni . Autor daje m. in. przegląd wartości reprezentowanych przez
zadrugę. Można zresztą znaleźć wiele innych przykładów na przepro
wadzenie analogii pomiędzy postępowymi ruchami gospodarczo-społecz
nymi Polski i krajów południcwosłowiańskich .
35
3G
Cała ta działalność na rzecz spółdzielczości szukającej swego rodo
wodu również w starych rodzimych formach współdziałania odnosiła
pewne sukcesy. Jak bowiem wiadomo, ruch spółdzielczy w krajach południowosłowiańskich znalazł bardzo licznych zwolenników i przybrał
szerokie rozmiary (por. art.' W. Paprockiej). W Bułgarii ze spółdziel
czością sprzęgnięta była również działalność postępowych organizacji
politycznych na wsi, jak np. Bułgarskiego Ludowego Związku Chłopów
i Bułgarskiej Partii Komunistycznej.
R. Peszewa, ustosunkowując się do przedstawionych powyżej kon
cepcji reformatorskich wsi bułgarskiej z końca X I X i X X w., zwraca
uwagę na cechującą te wypowiedzi „narodnikowską" idealizację wspól
not rodzinnych. W pracach swych na ten temat, dotyczących zwłaszcza
okresu rozwoju stosunków kapitalistycznych na wsi, ukazuje siły od
środkowe, które nieuchronnie rozkładały zadrużne wspólnoty. Zalicza
do nich przede wszystkim utrwalenie się osobistej własności (ziemi
i pozostałego majątku) i władzy w rękach ojca rodziny i wypływającą
stąd dysharmonię pomiędzy interesami rodziny ojca, a rodzinami wcho
dzącymi do wspólnoty rodzin synów, czy też rodzin braci. W epoce
kapitalistycznej coraz bardziej zarysowywały się również różnice po35 p
r o
f
(j
ł e m " , n r 3-4:
3 6
r
w.
T a k np. w
Wiejskiej,
w
T o t e m í a n z¡
1936,
s.
—
jako
poprzedniczka
spółdzielni,
„Spo
okresie m i ę d z y w o j e n n y m
powstał
Słowiański
Związek
Młodzieży
skład k t ó r e g o wchodzili przedstawiciele Bułgarii, C z e c h o s ł o w a c j i ,
g o s ł a w i i i Polski. W Z w i ą z k u tym
garię
Zadruga
11-12.
Zemedelski
łaczy wiciowych
Mładeżki
P o l s k ę r e p r e z e n t o w a ł Z M W R P („Wici"), a
Sojuz.
Można
i zarazem s p ó ł d z i e l c ó w
również
dodać,
że
— K . Wyszomárskiego
z
inspiracji
dzia
i I. Solarza,
prze
niesiona została z J u g o s ł a w i i na grunt polski forma w i e j s k i c h s p ó ł d z i e l n i
P i e r w s z a tego r o d z a j u p l a c ó w k a
cutem.
Jak
wiemy,
służby
zdrowia.
spółdzielnie
powstała
zdrowia
w
1933
r. w e
uzupełniają
i
wsi
dziś
Ju
Buł
Markowa
sieć
zdrowia.
pod
placówek
Łań
naszej
�54
MARIA BIERNACKA
między wspólnotami rodzinnymi silnymi pod względem ekonomicznym
i wskutek tego odgrywającymi zasadniczą rolę w lokalnej społeczności
wioskowej, a wspólnotami rodzinnymi słabymi, stanowiącymi margines
tej społeczności. Taki układ sił we wspólnotach tego okresu był już
daleki od tak zwanej klasycznej zadrugi, realizującej ideę równości i spra
wiedliwości wśród swych członków ' .
; 7
3. T R A D Y C Y J N E
FORMY
POKREWIEŃSTWA
W
GRAM ADZIE
Dokonując rekonstrukcji obrazu tradycyjnego systemu rodzinnego
wsi Gramady z przełomu X I X i X X stulecia, aż do wojny bałkańskiej
i I wojny światowej włącznie, należy podkreślić, że wieś tego okresu
w swej podstawowej masie stanowiła społeczność lokalną zamkniętą.
Kontakty wsi z tzw. „szerszym światem" były ograniczone. Oddalenie
najbliższych miast (Kuła — 15 km, Widin — 32 km), brak dobrych
dróg, prymitywne środki lokomocji — utrudniały wymianę wsi z t y m i
ośrodkami. Jeden ze starych mieszkańców opowiada, że w 1895 r. jako
10-letni chłopiec swój pierwszy wyjazd z ojcem do Widina odbywał
drewnianym wozem zaprzężonym w woły i bawoły. Pamięta też, że
kobiety, często nawet z dziećmi, drogę do Widina odbywały pieszo.
Wprawdzie Bonczew twierdzi, że Widin był silnym ośrodkiem od
działywania gospodarczego, kulturalnego i politycznego — to jednak
można sądzić, że nie obejmował on w tamtych czasach zbyt szerokich
kręgów ludności.
Największą okazję do spotkań ludności o zasięgu szerszym stanowiły
jarmarki oraz panairy, (tradycyjne jarmarki odpustowe), na które przy
jeżdżali m. in. kupcy z Serbii, Czech, Rumunii, Węgier, Rosji i Austrii
dla dokonywania transakcji handlowych, głównie zaś zakupu zwierząt
domowych. Nieodzowną część takich jarmarków, a zwłaszcza panairów,
stanowiła zabawa z muzyką, śpiewem, tańcami i poczęstunkiem (por.
art. В. Jaworskiej i W. Paprockiej).
Mężczyźni mieli na ogół więcej okazji do wyjścia poza wieś i krąg
spraw wyłącznie wiejskich. Sprzyjała temu choćby służba w wojsku,
wyjazdy zarobkowe z końmi do młocki na tereny naddunajskie, angażo
wanie się — jak pisze Bonczew do odtransportowywania bydła zakupio
nego przez kupców bułgarskich lub zagranicznych.
3 7
Peszewa,
Semejstwoto
i semejno-rodstwenite
otnoszenija...,
s. 512. P o r .
t a k ż e podobnie k r y t y c z n ą w y p o w i e d ź w tej k w e s t i i
—
Markowa,
Selskaja
obszczina
u Bołgar
w XIX
w., s. 9-10. W y p o w i e d z i n i e k t ó r y c h s t a r y c h i n f o r m a
t o r ó w ze w s i G r a m a d y p o t w i e r d z a j ą i s t n i e n i e o s t r y c h k o n f l i k t ó w
zachodzących
p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i rodzinnymi z e s p o ł a m i gospodarczymi, z w ł a s z c z a z a ś po
m i ę d z y familiami jako zespołami krewniaczymi.
�55
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
R y c . 4. B a b c i a z w n u c z k a m i
Fot. M . Biernacka, 1969
Starzy mieszkańcy wspominają również o licznych kontaktach z są
siednią Serbią. Serbowie przenikali na te tereny najczęściej w charak
terze wędrujących rzemieślników, głównie budowniczych domów. Wspo
mina się jednak również o serbskich imigrantach — nauczycielach,
prowadzących wśród Bułgarów akcję narodowouświadamiającą .
Poważnym ośrodkiem oddziaływania na Gramadę i całą zresztą za
chodnią Bułgarię była szkoła pedagogiczna dla nauczycieli, zorganizo
wana przy klasztorze w Rakowicy jeszcze w pierwszej połowie X I X w.
Według Bonczewa do szkoły tej uczęszczali także niektórzy gramadzcy
popi oraz kmetowie (sołtysi) .
Do nawiązywania łączności wsi z kręgami ponadlokalnymi przyczy
niała się również działalność wybitniejszych jednostek, wyrosłych spo
śród mieszkańców samej Gramady oraz oddziaływanie na wieś osób
z zewnątrz, jednakże pozostających z wsią w stałych lub nawet doryw
czych kontaktach. W tradycji miejscowej utrzymuje się więc przekona
nie o ważnej roli spełnianej dla dobra wsi przez niektórych kmetów
(zwanych również knezami) jeszcze w czasach niewoli tureckiej, a na
stępnie także w okresach późniejszych. Dla przykładu warto podać, że
38
39
3 8
nowe
taktów
Bonczew,
AZEPow.
Prinos
Bonczew
zachodzących
kam
podjął
pomiędzy
istorijata,
próbę
Bonczew,
op. cit,
89-90,
Widynem a Gramada
Gramady.
3 9
s.
s. 192, 193.
191-192,
przedstawienia
oraz
możliwie
materiały
tere
wszystkich
kon
na przestrzeni całej
historii
�56
MARIA BIERNACKA
żywa jest wciąż tradycja mówiąca o udziale kmeta gramadzkiego Petko
Marinowa Baszlijskiego, zwanego później — pasza Petko w powstaniu
zachodniobułgarskim przeciw Turkom w latach 1849-1850 .
Do wybitniejszych postaci na przełomie X I X i X X w. należał rów
nież nauczyciel ludowy, kmet, rolnik oraz miejscowy działacz społeczny
Miko Gicow, który po wyzwoleniu Bułgarii był przez 4 kadencje depu
towanym do Zgromadzenia Narodowego .
Ośrodkami informacji w zakresie spraw wiejskich i pozawiejskich
dawnej wsi były również karczmy. W karczmach, które były własnością
prywatną, gromadzili się mieszkańcy wsi (znajomi, przyjaciele, krewni)
w zasadzie po to, „żeby można było smaczniej zjeść i wypić". W karcz
mach jednakże przyjmowano ponadto różnych urzędników państwo
wych (np. poborców podatkowych), wędrujących kupców, a niekiedy
także przybyszów z „szerokiego świata" — emisariuszy spraw ogól
nych. Kiedy po wyzwoleniu Bułgarii wśród mieszkańców wsi zaczynają
się budzić zainteresowania życiem politycznym, to głównym oparciem
dla agitatorów działających partii (liberalnej i konserwatywnej) była
instytucja karczmy. W każdej dzielnicy Gramady znajdowały się 1 lub
2 karczmy, a ich właściciele b y l i nie tylko handlowcami, ale często
także kmetami, którzy utrzymywali kontakty z przywódcami tych
partii, niekiedy nawet wystawiali swe kandydatury na deputowanych
do Zgromadzenia Narodowego.
40
41
W karczmie znajdującej się w dzielnicy Nowa Machała zebrała się
w 1915 r. grupka chłopów, którzy założyli ludową organizację „Země
dělská Drużba", dając t y m samym początek istnieniu we wsi partii
ludowców, która nosi obecnie nazwę BZNS (Bułgarski Zemedelski Naroden Sojuz). Warto dodać, że wstępne spotkanie organizatorów odbyło
się na panairze w Widmie.
Mówiąc o roli karczmy w dawnej społeczności wiejskiej nie należy
zapominać, że zdarzali się często karczmarze, którzy uprawiali zwy
czajny wyzysk ludności, wykorzystując jej biedę, nałóg pijaństwa lub
nieporadność życiową. Zdarzali się nawet tacy, którzy współpracowali
z bandami złodziei lub złodziejami — poborcami podatkowymi. Na
zywano ich też nie darmo „biczem bożym" .
Tak więc różnorodność funkcji spełnianych przez wiejskie karczmy
pozwala zaliczyć je z jednej strony do instytucji mieszczących się
w ramach dawnej społeczności lokalnej, z drugiej zaś, zwłaszcza w no
wej fazie rozwoju wsi, każe widzieć w nich instytucję rozsadzającą
tradycyjny układ społeczny.
42
4 0
4 1
4 2
B o n c z e w , op. cit., s. ,99-101, 129, A Z E P o w . 365.
B o n c z e w , op. ciť., s. 113 oraz A Z E P o w . n r 206, 207,
B o n c z e w , op. cit., s. 93, 101, 102, 104, 108.
347.
�RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
57
Podstawową rolę w przełamywaniu izolacji zamkniętej społeczności
lokalnej Gramady odegrała jednakże szkoła, a następnie dopiero sto
sunkowo wcześnie zorganizowana wiejska świetlica, organizacje spół
dzielcze, rzemieślnicze oraz partie polityczne. Pierwsza szkoła świecka
otwarta została według relacji Bonczewa ok. r. 1860, ale już wcześniej
prowadzone było nauczanie przy cerkwi (wybudowanej ok. 1830 г.).
W początkowym okresie szkoła obejmowała swą działalnością pedagogicz
ną tylko nieliczną grupę męskiej młodzieży Gramady i wsi sąsiednich.
W niedługim czasie obowiązek uczenia stawał się coraz bardziej po
wszechny, tak że już w 1908/1909 r. liczba uczniów wynosiła 40, w t y m
22 uczniów pochodziło z Gramady, a pozostali ze wsi Makresz, Medeszewcy, Car Sziszmanowo i Wodna. Wśród uczniów znajdowały się
2 dziewczynki, co w ówczesnych warunkach było wydarzeniem dużej
miary
Upowszechnienie się szkolnictwa potwierdza fakt wzniesienia przez
wieś już ok. 1875 r. specjalnego budynku szkolnego (w którym jeszcze
obecnie znajdują swe pomieszczenie internat szkoły podstawowej i przed4 3
R y c . 5. G r u p a s ą s i a d ó w z d z i e l n i c y N o w a M a c h a ł a
Fot. M . Biernacka, 19694 3
AZEPow.
n r 347 o r a z
inne.
�.58
MARIA BIERNACKA
szkole). Dzięki działalności szkoły zanika stopniowo analfabetyzm wśród
mieszkańców wsi, a umiejętność czytania i pisania stwarza warunki
powoływania we wsi nowych instytucji i organizacji. I chociaż po
czątkowo działalność ta była inspirowana przez ludzi spoza społeczności
miejscowej (często popów lub nauczycieli), to w końcu wciągała coraz
szersze grono wybitniejszych osób i ukazywała im nowe możliwości
życia gospodarczego i społecznego. Taką rolę spełniały we wsi przed
I wojną światową — podobnie, jak na terenie całej Bułgarii •— przede
wszystkim stowarzyszenia czytelnicze „Probuda", spółdzielnia kredyto
wa „Sztastie" czy cech rzemieślniczy .
W zawartości dawnego układu stosunków wiejskich w Gramadzie
poważnego wyłomu dokonał masowy udział mężczyzn w wojnach bał
kańskich i I wojnie światowej. W licznych wypowiedziach ludności
dotyczących tamtego okresu przewija się konsekwentnie twierdzenie,
że mężczyzn, którzy wrócili z frontów wojennych lub z niewoli, cecho
wała znaczna indywidualizacja postaw i dążności. Gwałtownie w . t y m
czasie rozpadają się rodzinne gospodarstwa zadrużne, młodzi szukają
dla siebie określonego miejsca zarówno w zespole krewniaczym, jak
i w społeczności całej wsi. Budzą się zainteresowania dla spraw ogól
nych, wzrasta dążenie do zapewnienia sobie i swym dzieciom lepszych
w a r u n k ó w bytowych. Wkradająca się coraz wyraźniej dysharmonia po
między światem wyobrażeń o innym lepszym życiu a możliwościami
jego realizacji w warunkach ogólnokrajowych trudności powojennych
aktywizuje społeczność wiejską Gramady, a zwłaszcza jej jednostki
przodownicze.
Vl
W tradycyjnym systemie krewniaczym Gramady omawianego okresu
istniał szeroki wachlarz form prowadzących od charakterystycznej for
my rodziny wielopokoleniowej, zwanej najczęściej golema familia lub
welike semejstwo — do tzw. rodziny małej, złożonej z rodziców
i dzieci .
Jeśli przyjąć klasyfikację tradycyjnych form rodzinnych w Bułgarii
środkowo-zachodniej za R. Peszewą (prowadzącą na tym obszarze bada
nia terenowe w latach 1956-1969), to formą wyjściową była tu kla45
4 4
czew,
4 5
Materiały
op. cit.,
ot Okrążeń
Darżawen
Archiw
s. 207-211 oraz A Z E P o w .
gr.
Widin
n r 277/11, s. 1-99;
Bon
W G r a m a d z i e d l a o z n a c z e n i a r o d z i n n e g o z e s p o ł u gospodarczego u ż y w a s i ę
m i ę d z y innymi w w t e r m i n ó w , j e d n a k ż e przy s z c z e g ó l n y m w y j a ś n i a n i u ich z n a
c z e n i a s t a r z y i n f o r m a t o r z y b a r d z o w y r a ź n i e p o d k r e ś l a j ą , ż e f a m i l i a nie s t a n o w i ł a
w s p ó l n o t y g o s p o d a r c z e j . F a m i l i a to p o k r e w i e ń s t w o r o d o w e , a r o d z i n n y z e s p ó ł
g o s p o d a r c z y to w i e l k a r o d z i n a {welike
semejstwo).
Termin zadruga w Gramadzie
nie b y ł z n a n y . W s p ó l n o t y te o k r e ś l a s i ę j e s z c z e t a k i m i t e r m i n a m i , j a k ż y c i e za
jedno,
u kup,
obszto.
�RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
59
syczna zadruga, oparta na społecznej własności środków produkcji,
wspólnym zaspokojeniu potrzeb wszystkich jej uczestników, władzy
sprawowanej przez przedstawiciela ogółu członkowskiego oraz poczuciu
przynależności do rodziny i rodu, wywodzącego się od swego protoplasty
i wyznaczającego linię pokrewieństwa w linii ojcowskie] zarówno pro
stej, jak i bocznej. Forma ta uległa zasadniczym przekształceniom jesz
cze w epoce feudalnej, głównie na skutek rodzenia się elementów pry
watnej własności.
W następnej fazie rozwoju, w okresie przejścia od feudalizmu do
kapitalizmu, panującą formą stawało się rodzinno-zespołowe gospodar
stwo, oparte jednakże nie na wspólnej (jak to miało miejsce w kla
sycznej zadrudze), ale prywatnej — ojcowskiej własności ziemi i po
zostałych środków produkcji.
W fazie rozwoju kapitalizmu, zwłaszcza w drugiej połowie X I X w.,
forma rodzinno-zespołowego gospodarstwa uległa dalszym przekształ
ceniom, polegającym przede wszystkim na zmniejszeniu zadrużnego
zespołu, sprowadzającego się do liczby 10-15 członków i obejmującego
z reguły jedynie rodzinę ojca oraz 2 albo 3 rodziny jego synów. Wzra
sta władza ojca. Siłą jednoczącą zespół staje się już nie idea zespołowej
pracy poszczególnych rodzin, a konieczność istnienia w zespole, w y
nikająca z nierówności majątkowej, a tym samym i niemożliwości
usamodzielnienia się w oddzielne gospodarstwa. Tendencje odśrodkowe
działały jednak nadal i spowodowały, że w X X w. typ zmniejszonych
już rodzinno-zespołowych gospodarstw podlegał dalszemu rozpadowi
tworząc niewielkie rodziny, które niekiedy pozostawały jeszcze we
wspólnotach w zależności od swych socjalnych i ekonomicznych warun
ków. Według R. Peszewy w zespołach tych wyraźnie występowały jed
nak elementy nierówności i kapitalistycznego wyzysku. Dotyczyło to
zwłaszcza gospodarstw zamożnych i częściowo średnich, ,,w których
zakazy i prawa obowiązujące były bardzo silne". W rodzinach biedniej
szych stosunki te nie były tak drastyczne z tego względu, że nie w y
stępowało w nich zjawisko tak wyraźnych różnic pomiędzy rodziną
ojca a rodzinami synów. Zespoły rodzinno-gospodarcze bogatych skła
dały się w t y m czasie z ok. 3-4 rodzin, natomiast biedniejsze prawie
z reguły nie przekraczały 2 rodzin .
m
Owo zróżnicowanie form rodzinnych w zachodniej Bułgarii miało
również swe odbicie w Gramadzie. Przede wszystkim należy przyjąć,
że wymienione w 1892 r. przez D. Marinowa zadrugi nie były już kla
sycznymi zadrugami, a specyficzną formą zespołowego gospodarowania
4 6
P e s z e w a,
O rozwarstwieniu
stosunki rodzinne
Semejstwoto
i semejno-rodstwenite
otnoszenija...,
s. 551-554.
k l a s o w y m w e w s i b u ł g a r s k i e j i r z u t o w a n i u tego p r o c e s u n a
por. V a k a r e l s k i ,
Etnografia
Bułgarii,
s. 240-242, 245-246.
�60
MARIA BIERNACKA
rodzin spokrewnionych w linii ojca i przez niego z reguły kierowanych.
Liczba ich nie była zresztą duża i wynosiła 47 jednostek
Przyjmując za Bonczewem, że w 1875 r. było w Gramadzie 330
domów, a w parę lat później, bo bezpośrednio po wyzwoleniu ok. 50
zadrug, widzimy, że tzw. gospodarstwa zadrużne stanowiły ok. 15°/a
wszystkich gospodarstw .
Z zestawienia Mannowa można również wnioskować, że zadrugi te
nie należały już wówczas do jednostek liczebnie dużych. Na ogólną
bowiem liczbę 47 zadrug w całej wsi było 20 zadrug 10-osobowych,
12 — 11-osobowych, 6 — 13-osobowych, 1 — 14-osobowa, 2 — 15-osobowe, 2 — 17-osobowe i 1 zadruga — 19-osobowa. Przeciętnie więc
wypadało na 1 zadrugę 11,5 osób.
Ten spadek liczebności wspólnot jest bardzo wyraźny jeśli się weź
mie pod uwagę, że jeszcze na początku X I X w. zadrugi bułgarskie obej
mowały 4-6 pokoleń wywodzących się od ojca w l i n i i prostej i bocznej
i liczyły od 60-100 osób, a nawet sięgały liczby 150 i 250 osób. W po
łowie X I X w. zadrugi obejmowały już najwyżej 4 pokolenia (w za
chodniej Bułgarii 5 pokoleń) i z reguły nie przekraczały 30 osób .
Owo zróżnicowanie form rodzinnych w zachodniej Bułgarii i w Gra
madzie wiąże się ściśle z ówczesną strukturą gospodarczo-społeczną
i zawodową ludności wsi, na które zresztą rzutowała ogólna sytuacja
kraju. Jest to więc okres utrwalania się kapitalizmu, w k t ó r y m — jak
pisał Bonczew — społeczność Gramady odczuwała skutki zmian, jakie
nastąpiły bezpośrednio po wyzwoleniu kraju. Zmiany te, to przede
wszystkim szybki rozpad wielkich zadrug liczących od 50 do 100 ha
oraz przejście od typu gospodarki hodowlano-pasterskiej do rolniczej.
Wskutek zaistniałych podziałów oraz zmiany kierunku gospodarowania,
nowo powstałe gospodarstwa, liczące już przeciętnie od 8 do 10 ha, nie
dysponowały zarówno dostateczną ilością ziemi, jak również sprzętu
oraz gospodarskiego inwentarza. Zubożenie ludności doprowadzało do
tego, że „członkowie starych zadrug opuszczali masowo wieś i prze
nosili się do miast", zubożałe zaś gospodarstwa popadały najczęściej
w zależność ekonomiczną od miejscowych karczmarzy i lichwiarzy .
48
49
50
4 7
P o r . D . M a r i n o w , Żiwa
starina,
k n . 2, R u s e 1892, s. 250-251. N a l e ż y z a
z n a c z y ć , ż e w y k a z D . M a r i n o w a m o ż e z a w i e r a ć p e w n e n i e ś c i s ł o ś c i . T a k np. i n f o r
matorzy z rodziny Strigaczowych podają, że ich rodzina, choć w y k a z a n a przez
M a r i n o w a j a k o z a d r u g a , n i e n a l e ż a ł a do w i e l k i e j , t y l k o l i c z n e j w i e l o d z i e t n e j m a ł e j
rodziny.
4 8
Bonczew,
P ř i n o s kam
istorijata...,
4 Я
P o r . M a r i n o w , Żiwa
starina,
i semejno-rodstwenite
otnoszenija...,
s,
żiliszcze
w zapadnoj Bolgarii,
s. 43.
5 0
Por. B o n c z e w ,
P ř i n o s kam
s.
196.
k n . 2,
512-513;
istorijata...,
s. 182; P e s z e w a ,
SemejstwotoF r o 1 e c, Bolszaja
siemija
i jejos. 7, 60.
�61
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
R y c . 6. P r z e d s z k o l a c y
Fot. M . Biernacka, 1966
W tych warunkach Gramada, podobnie jak i inne wsie tego regionu,
wchodziła w orbitę stosunków towarowo-pieniężnych. Odbijało się to
najbardziej jaskrawo na sytuacji małorolnych lub „wypadających"
z zespołu rodzinnego i usamodzielniających się rodzin chłopskich, które
zmuszone były szukać wszelkich możliwych źródeł utrzymania. Ponie
waż zagadnienia te omawiane są w opracowaniach dotyczących struk
tury zawodowej' wsi i rolnictwa, wystarczy tylko zaznaczyć, że na ogół
z ubogich kategorii ludności wywodzili się najemnicy dużych gospo
darstw, sezonowi robotnicy zarobkujący we wsi i poza wsią, rodziny
odnajmujące ziemię u zamożnych gospodarzy na zasadzie tzw. izpolicy
(przeważnie za połowę plonów), emigranci do Ameryki i Niemiec czy
też nawet niektórzy rzemieślnicy .
Mimo zasygnalizowanego powyżej procesu rozwarstwiania klasowego
wsi, prowadzone w Gramadzie w ciągu ostatnich 3 lat badania terenowe
wykazują, że prawie do I wojny światowej włącznie, w tamtejszym
gospodarstwie chłopskim przeważały jeszcze ciągle elementy gospodarki
samowystarczalnej, stanowiącej pozostałości poprzedniego systemu rodowo-feudalnego. Wynikało to być może z charakteru gospodarki
w większym stopniu nacechowanej tradycjonalizmem. Jak bowiem w y 51
Por.
materiały
terenowe
AZEPow.
I. Nizińskiej
z 1967
r.
�62
MARIA BIERNACKA
nika z badań terenowych oraz zestawień statystycznych dokonanych
przez Bonczewa, okręg widyński, a zatem i Gramada, należały jeszcze
w drugiej połowie X I X w. do centrum hodowlanego. Hodowla i pa
sterstwo stanowiły podstawowe zajęcie ludności Gramady, o czym świad
czą również — jak można sądzić — filialne gospodarstwa chłopskie,
przeważnie o charakterze hodowlanym, które znajdowały się poza osadą
wiejską i nazywane były kolibami . Wprawdzie przyjmuje się, że prze
łom w gospodarce wiejskiej na korzyść rolnictwa nastąpił po wyzwole
niu Bułgarii, niemniej jednak elementy „starego" trwały w niej nadal,
sprzyjając większemu tradycjonalizmowi nie tylko w gospodarce, ale
także w stosunkach społecznych oraz ogólnym poziomie kulturalnym
ludności. Dotyczyło to szczególnie pracującej na kolibie młodzieży,
zwłaszcza w okresie, kiedy nie obowiązywała jeszcze powszechność
nauczania w szkole. Izolacja od życia toczącego się we wsi i zajęcia
głównie typu hodowlano-pasterslkiego stwarzały sytuację, którą ilustruje
92-letni mieszkaniec Gramady opowiadając, że kiedy w wieku lat 23
wracał z koliby (przed wyjazdem do wojska), to wówczas dopiero pierw
szy raz zobaczył pieniądze.
W tradycyjnym systemie krewniaczym Gramady obowiązywało po
krewieństwo zarówno ze strony ojca, jak i matki — „po basztina
familia" i „po majczina familia" — jednakże przynależność do pod
stawowych jednostek ustroju rodzinno-rodowego, takich jak familia,
wielka rodzina (również w jej zmodyfikowanych formach) i mała rodzi
na, wyznaczone były przez pokrewieństwo patrylinearne w linii prostej
i bocznej. W związku z tym wymienione jednostki systemu rodzinnego
posiadały charakter patriarchalny i patrylokalny. W linii ojcowskiej
dziedziczone były również nazwiska.
A zatem gramadzką familię podobnie jak familię na obszarach środ
kowej i zachodniej Bułgarii — co stwierdza w swych badaniach R. Pe
szewa — należałoby zaliczyć do instytucji rodowej, a nie wielkorodzinnej. Problem ten wymaga jednak dalszych, pogłębionych badań. W j ę
zyku potocznym gramadzkiej ludności używa się często wymiennie ter
minu familia i rodzina, zwłaszcza wielka rodzina. Znaczenie tych termi
nów jest jednak zasadniczo różne. Jeśli przyjmiemy zaproponowaną
przez K. Zawistowicz-Adamską klasyfikację rodu, to stwierdzimy, że
gramadzką familia odpowiada tej klasyfikacji, gdyż jest zespołem rodzin
przestrzennie rozsianych, nie powiązanych prowadzeniem wspólnego
gospodarstwa, opartym na tradycji wspólnego pochodzenia od tego
samego przodka, a przy tym powiązanym więzią i solidarnością rodową.
52
5 2
Bonczew,
AZEPow.
Priinos
kam
istorijata...,
s.
92-93,
oraz
materiały
terenowe
�63
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
Wielka rodzina natomiast jest rodzinną wspólnotą gospodarczą i tery
torialną składającą się z kilku pokoleń z linii ojcowskiej, kierowanej
najczęściej przez ojca, posiadającego władzę patriarchalną.
Na różnice te zwracają uwagę starzy mieszkańcy wsi, którzy mocno
podkreślają, że familia to krewni z linii ojca. I chociaż nie prowadzą
wspólnego gospodarstwa, nie mieszkają razem, to jednak łączy ich
„jedna krew" i jeden „swetec" (patron). Nic więc dziwnego, że daw
niej członkom jednej familii nie wolno było żenić się między sobą aż
do 5 stopnia pokrewieństwa (powój а) .
Tradycje przynależności rodzin do określonych familii są wciąż
jeszcze bardzo żywe, a w przeszłości były znacznie silniejsze. Stary
system pokrewieństwa familijnego zawierał wiele zwyczajowych i oby
czajowych norm, według których regulowane było postępowanie jed
nostek i rodzin przynależnych do określonej familii. Nic więc dziw
nego, że w tradycji ustnej mieszkańców wsi zachowały się liczne prze
kazy mówiące o przeszłości poszczególnych familii zwłaszcza tych, które
swą więź rodową mocno podtrzymywały, a ponadto wyróżniały się
w sposób dodatni w życiu wsi. B. Bonczew zgromadził sporo materiału
od najstarszych osób we wsi, dotyczącego miejsca pochodzenia oraz
okresu przybycia na te tereny ważniejszych gramadzkich familii . Jeśli
nawet informacje te nie są dość ścisłe pod względem historycznym, to
jednak potwierdzają fakt przywiązania ludności do ich własnej tradycji.
53
S4
Familie nie stanowiły jednak najwyższej formy pokrewieństwa, na
co również zwracała uwagę R. Peszewa w swych opracowaniach do
tyczących Bułgarii środkowo-zachodniej. Materiały terenowe dają po
twierdzenie tego, że w przeszłości (a niekiedy także obecnie) określone
grupy familii przynależały jeszcze do szerszych, tradycyjnych grup
0 charakterze rodowym. Ujawniało się to szczególnie w obrzędowości
1 obyczajowości rodzinno-rodowej, której przegląd i analizę przedstawia
w swym opracowaniu Tatjana Kolewa.
Trzeba dodać, ż e w Gramadzie i wsiach sąsiednich zachowały się
również tradycje osiedli patronimicznych, w których zamieszkiwało po5 3
AZEPow.
5 4
Bonczew,
Więzi
„te
długie
nach
z
352,
353
kam
zwraca
i inne.
istorijata...,
również
szeregi p o k r e w i e ń s t w a
bardziej
są
s.
więzi
242.
uznawania
w
60-61
Ch.
tradycjami,
kuzynów
—
dużych
i
wielkie
który
przeważnie
aniżeli
w
bratowczedi
M B ] , Por.
zwraca również
rodzinach
i 57-76. N a
Wakarelski,
zapamiętać
[odgałęzień —
R. P e s z e w a
rodzinnej
s.
uwagę
można
konsekwentnymi
przypadki
a n a w e t i 15 p o w o j ó w "
Bułgarii,
szej
349,
Prinos
krewniaczych
rodzinie...,
nia,
nr
w
małej
dużych
Wakarelski,
uwagę
zamożnych.
na
występowanie
Rodziny
otnoszenija...,
s.
547.
że
rodzi
indywidualnej
z czwartego
pokole
Etnografia
silniej
średniozamożne
i biedne z m n i e j s z ą l i c z b ą o s ó b c e c h o w a ł a s ł a b s z a w i ę ź rodzinna. Por.
to i semejno-rodstwenite
znaczenie
podkreśla,
Semejstwo
�64
MARIA BIERNACKA
kilka, kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt rodzin, spokrewnionych po
między sobą. Obecnie istnieją 4 duże dzielnice wsi tzw. machały (Marenska, Tabaszka, Brankowska i Nowa Machała), lecz w przeszłości było
ich więcej, o czym wspomina również w swej pracy Bonczew (wymie
niając następujące: Butanska, Drakata, Pajeszka, Parcał, Dernek) .
Ten skomplikowany system wzajemnych uzależnień i powiązań
krewniaczych jest wynikiem długotrwałego procesu historycznego, zwią
zanego na t y m terenie niewątpliwie w największym stopniu z istnie
55
R y e . 7. P o w r ó t z pola
Fot. M . Biernacka, 1968
niem wspólnoty zadrużnej. W wspólnotach tych bowiem dokonywał się
stały proces wyodrębniania (segmentacji lub pączkowania) nowych ro
dzin — indywidualnych lub złożonych, które po pewnym czasie stawały
się znów pełnymi wspólnotami rodzinnymi, dojrzałymi do nowych po
działów. W stadiach wcześniejszych, kiedy wspólnoty zadrużne były
duże, wydzielały się z nich na ogół jednostki złożone z 2-3 rodzin,
w okresie późniejszym wydzielone jednostki to najczęściej indywidualne
rodziny. Z rozradzających się w ten sposób rodzin zadrużnych lub roz
padających się rodzinnych wspólnot gospodarczych (zadrug) powstawały
najczęściej owe spokrewnione osiedla patronimiczne .
5G
6 5
Na rodzinny
charakter m a c h a ł w s k a z u j ą r ó w n i e ż prace
P e s z e w y, op.
cit.,
s. 548-551.
5 e
O patroraimiach j a k o g r u p a c h
segmentacji
sobą
lub p o d z i a ł u
więź
obszczina
krewniacze...,
gospodarczą,
i
patronimija,
s. 83-93.
jednej
społeczną
s.
4,
spokrewnionych
wielkiej
rodziny,
i ideologiczną
102-103;
rodzin p o w s t a ł y c h
które
—
nadal
w
zachowują
por. К o s w i e n,
Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a ,
wyniku
między
Siemiejnaja
Systemy
�65
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
Życie w rodzinnych wspólnotach gospodarczych określano w miej
scowej gwarze jako golema familia, welike semejstwo, drużyna, życie —
u kup, za jedno lub obszio. W początkowym okresie X X w. wśród
istniejących rodzinnych wspólnot gospodarczych w Gramadzie zaryso
wują się trzy podstawowe typy. Najbardziej powszechnym typem jest
rodzinna wspólnota złożona z rodziny ojca, jego żonatych synów i wnu
ków. Była ona z reguły trzypokoleniowa, niekiedy zaś nawet czteropokoleniowa, jeśli we wspólnocie żyli jeszcze pradziadkowie. Drugim
typem była wspólnota rodzinno-gospodarcza, w skład której wchodzili
również krewni w linii męskiej bocznej w generacji ojca, a więc stryj
lub stryjowie ze swymi rodzinami. Była to także rodzina składająca się
z trzech lub czterech pokoleń. Zdarzało się niekiedy, że do zespołu
wielkorodzinnego wchodzili również wujowie. Zjawisko to występowało
rzadko (zanotowano dwa przypadki), zwykle wówczas, gdy gospodarstwo
było duże i córka głowy rodziny, wychodząc za mąż, pozostawała w do
mu rodzinnym razem z bratem. O przyżenionym do gospodarstwa ko
biety mężczyźnie mówiło się „zet na kasta" (zięć w domu), a jego los
był określony jako „czarny, czarniejszy niż kruk, a więc najczarniejszy".
Do trzeciego typu zaliczyć można braterski typ wielkiej rodziny,
w której pozostali po śmierci ojca synowie nie rozdzielali się, lecz
nadal prowadzili wspólne gospodarstwo wraz ze swymi dziećmi i wnu
kami. Decyzje prawne dotyczące ich rodzin oraz prowadzonego wspól
nie gospodarstwa były podejmowane za obopólną zgodą. W pozostałych
typach rodzin do podejmowania decyzji uprawniony był przede wszyst
k i m właściciel całego majątku rodzinnego, a więc ojciec (po: urodzeniu
wnuków występujący już jako dziadek, stąd często w ogóle określany
mianem dziadka).
Wydzielone typy wspólnot nie wyczerpują zapewne wszystkich jej
wariantów, jakie mogły występować w różnych sytuacjach życiowych
rodzin. Są one jednak najtypowsze i znajdujemy potwierdzenie ich w y
stępowania jeszcze w latach ostatnich na obszarach Jugosławii i Sło
wacji .
Jak wynika z relacji terenowych liczba członków gramadzkich
wielkich rodzin wahała się przeciętnie od 10 do 15 i na ogół nie prze
kraczała 20 osób (poza j e d n ą ' r e l a c j ą , odnoszącą się do końca X I X w.,
gdzie we wspólnocie żyło razem 28 osób). Wspólnoty gramadzkie zrze
szały przeciętnie dwie — trzy rodziny, niekiedy jednak pięć, a nawet
sześć rodzin.
57
5 7
łów
na
Typy
rodzinnych
terenowych
wspólnot
AZEPow.
obszarach J u g o s ł a w i i m.
perna
oraz n a
obszarze
gospodarczych
Podobne
typy
określono
zanotowane
na
zostały
podstawie
w
materia
ostatnich
in. p r z e z M . G a v a z z i e g o , N . F . P a v k o v i č a , J . M .
Słowacji
5 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1
p r z e z S.
Švecova
i O.
Nahodila.
latach
Hal-
�66
MARIA BIERNACKA
Wielkość gospodarstw pozostających we wspólnocie nie była jedna
kowa i wahała się od 5 do 30 ha. Większość wspólnot rodzinnych po
siadała poza wsią swoje koliby, na których prowadziła przede wszyst
k i m gospodarstwo hodowlane.
W rodzinnej wspólnocie gospodarczej obowiązywał ścisły podział
pracy. Władza miała charakter patriarchalny i sprawował ją ojciec,
zwany domakin, baszta lub czasami gfioumtor. Ojciec zarządzał, ale
często korzystał z rady swej żony albo dorosłych synów. On dyspono
wał także kasą domową i w wypadku potrzeby poczynienia zakupów
dla członków rodziny ustalał osobiście konieczność ich realizacji. Za gos
podarstwo domowe była odpowiedzialna matka — majka. Ojciec i matka
rozdzielali pracę pomiędzy całą załogę produkcyjną, tzn. wielką rodzinę:
ojciec pomiędzy mężczyzn, a matka pomiędzy kobiety. Przydział pracy
otrzymywały również dzieci. Filialny system gospodarowania (z koliba
mi) powodował, że część załogi rodzinnej, zwłaszcza męskiej, przeby
wała na kolibie prawie okrągły rok. Kobiety, a zwłaszcza matka i małe
dzieci, pozostawały najczęściej w domu. Dzieci szkolne dzieliły czas
między dom, szkołę i kolibę.
Na kolibie zarządzał zwykle przebywający tam prawie stale dziadek.
W czasie nasilenia prac na kolibie załodze tam pozostającej zanoszono
obiady z domu. W okresie letnim przeważnie gotowały tam kobiety,
ale zimą najczęściej przygotowywał strawę dziadek. Dziadek co pewien
czais wracał z koliby do domu i wówczas w domach skłóconych, jak
opowiadał stary mieszkaniec Toszewiec, następował „sądny dzień". Dzia
dek bowiem rozsądzał powaśnione, i nawzajem oskarżające się przed
nim rodziny — nierzadko nawet laską. W sprawach rodzinno-domowego
współżycia był on bowiem również najwyższym autorytetem.
Jak wynika z badań, rodzinne wspólnoty gospodarcze, które do
trwały do okresu I I wojny światowej, a nawet dłużej, stanowiły już
bardzo zmodyfikowane formy zespołowej gospodarki. Panującą formą
gospodarowania w okresie międzywojennym było gospodarstwo indy
widualne, składające się z rodziców, dzieci i wnuków. Przy rodzicach
pozostawał zwykle najmłodszy syn, który był następcą swego ojca.
Można przypuszczać, że podtrzymywane przez niektóre rodziny
formy zespołowego gospodarowania dyktowane były prostą koniecznoś
cią ekonomiczną. Uderzający jest bowiem fakt, że na ogół najwcześniej
rozpadały stię wspólnoty duże i małe, a pozostawały średnie, które nie
były w stanie zapewnić swym członkom właściwych w a r u n k ó w do
wyodrębnienia ze wspólnoty. Członkowie małych wspólnot rodzinnych
łatwiej się proletaryzowali, szukając dodatkowych źródeł dochodu. Po
dobnie oświetlają problem ten niektórzy informatorzy twierdząc, że
wspólnoty z okresu X X w. miały raczej charakter przejściowy, gdyż
�67
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
rodzice na ogół zabiegali o to, aby swe dorosłe dzieci jak najprędzej
usamodzielnić .
Wielka rodzina, podobnie zresztą jak występująca obok niej w t y m
czasie rodzina mała, spełniała na ogół wszystkie funkcje, wynikające
z podstawowych zadań przed nią stawianych, a mianowicie zadań pro
kreacyjnych i socjalizacyjnych. Dla wykonania swych funkcji ekonomiczno-zabezpieczających cały zespół wielkorodzinny podporządkowany
był interesom gospodarstwa, które wprawdzie zapewniało wszystkim
utrzymanie, ale żądało również lojalności i dostosowania się do ogólnych
potrzeb zespołu i dyrektyw właściciela całego majątku.
W ten tylko sposób wspólnota mogła zapewnić odpowiednie warunki
bytowe dla swych członków na co dzień, a w odpowiednich momentach
musiała być gotowa do wyposażenia odchodzących z domu zamężnych
córek, do wybudowania i wyposażenia domów oddzielających się rodzin
braci czy synów, do zapewnienia warunków dzieciom, osobom chorym,
dotkniętym złym losem lub starzejącym się. Przy takim układzie stosun
ków różne decyzje rodzinne, np. doboru małżonków, nie mogły być
tylko udziałem młodych. Głos decydujący mieli w nich również starsi,
zainteresowani w tym, jaki miraż (posag w ziemi i w dobytku) lub
cziz (wyprawę) przyniesie młoda bulka (mężatka) do domu swych swekrów (teściów).
Zapotrzebowanie na siłę roboczą w gospodarstwie powodowało, że
małżeństwa zawierano we wczesnym wieku, przy czym dziewczyna była
często starsza od chłopca. Zainteresowany w t y m był również gospodarz
domu, któremu chodziło o jak najwcześniejsze pozyskanie pełnej siły
roboczej — właściwie wówczas, kiedy syn był jeszcze zbyt młody do
udziału w ciężkiej pracy.
Podobnymi względami kierował się ojciec przy podziale ziemi i ma
jątku pomiędzy dzieci. Regułą był taki podział ziemi, który zabezpie
czał jej trwanie w obrębie „familii ojcowskiej". Z tego względu córki
otrzymywały na ogół tylko niewielką część ojcowskiej ziemi (ostatnio
przeważnie /s ogólnego areału) natomiast w pozostałym majątku party58
1
5 8
społów
Do n a j w a ż n i e j s z y c h p r z y c z y n p r z y s p i e s z a j ą c y c h l i k w i d a c j ę rodzinnych ze
gospodarczych
starsi m i e s z k a ń c y
Gramady i wsi sąsiednich
zaliczają:
a) w z r a s t a j ą c e p o t r z e b y c z ł o n k ó w r o d z i n w z a k r e s i e p o z i o m u ż y c i a , k t ó r e s i ę
rodziły z p o s t ę p e m czasu i p r z y s p i e s z a ł y i n d y w i d u a l i z a c j ę postaw ludzi m ł o d y c h ;
b)
stałe
kłótnie,
które
wybuchały
zwłaszcza
pomiędzy
kobietami
c) w i e l k ą
liczebność
niektórych
jednostek
rodzinnych
w n u k i z a c z ę ł y s i ę ż e n i ć , to b y ł ostatni
„ s y g n a ł " do
dużych
rodzin;
powodującą,
że
kiedy
podziału
gospodarstwa;
d) p r z e j ś c i e od e k s t e n s y w n e g o g o s p o d a r s t w a h o d o w l a n o - r o l n e g o do i n t e n s y f i k a c j i
p r z e d e w s z y s t k i m p r o d u k c j i r o l n e j (co p o k r y w a s i ę z o g ó l n y m p o g l ą d e m e t n o
l o g ó w , ż e ekstensywna gospodarka hodowlana s p r z y j a ł a w i e l k i m rodzinom).
�68
MAKIA BIERNACKA
R y c . 8. Panair
(jarmark
wiejski)
Fot. M . Biernacka, 1969
cypowały z reguły po równej części. Oczywiście, że w sytuacjach szcze
gólnych (np. córka jedynaczka) odchodzono niekiedy od tych zasad.
Dla zabezpieczenia sobie starości rodzice przy podziale ziemi po
zostawiali część majątku dla siebie. Ziemię tę przejmował ten syn, przy
którym pragnęli spędzić stare lata. Najczęściej był to syn najmłodszy,
ale mógł być i inny, jeśli wykazywał cechy gwarantujące większą dla
nich życzliwość i opiekę '.
W rodzinnych zespołach gospodarczych, typowych przede wszystkim
dla tzw. społeczności lokalnych zamkniętych, funkcje przekazywania
młodzieży całego dziedzictwa kulturowego przypadały prawie wyłącznie
środowisku rodzinnemu. Opiekę nad małymi dziećmi sprawowały prze
ważnie kobiety — babka i matka. Gdy podrosły, chłopców do pracy
wdrażali przede wszystkim dziadek i ojciec, a dziewczynki nadal w y
chowywane były przez kobiety. Wpajane przez rodziców i dziadków
oraz pozostały zespół rodzinny i rodowy (familijny) treści kulturowe
dotyczące przeszłości rodziny i rodu, stosunku do ziemi i do- pracy,
postaw etyczno-moralnych i religijnych, a więc całego systemu wartości
— posiadały moc wiążącą. Wielka rodzina i ród oraz społeczność lokalna
zamknięta stwarzały system kontroli społecznej, w ramach którego
59
5 9
Por. opracowanie B . Jaworskiej, która r ó w n i e ż omawia zagadnienia
z f u n k c j a m i z a b e z p i e c z a j ą c y m i rodziny.
związane
�RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
69
postępowanie jednostki musiało być zgodne z ogólnie usankcjonowanymi
normami.
A zatem siłą jednoczącą tradycyjną społeczność Gramady była więź
społeczna rodzinno-rodowa i lokalna. Więź ta zapewniała wewnętrzną
spójność zbiorowości, która w warunkach ustroju kapitalistycznego nie
mogła być i nie była jednolita.
Rodzinno-rodowa więź społeczna wyrażała się również w licznych
formach wzajemnej pomocy gospodarczej, nazywanej między innymi
tłaką, zaredą, spregą
Szczególne nasilenie form pomocy wystąpiło po
okresie rozpadu rodzinnych zespołów gospodarczych. Wyodrębniające się
wówczas małe jednostki gospodarcze zmuszone były korzystać z pomocy
najbliższych krewnych lub sąsiadów. Pomoc ta dotyczyła zarówno prac
polowych (orka, żniwa, koszenie łąk, zbiór słonecznika), jak i budowla
nych (budowa domów i obiektów gospodarczych), a ponadto szeregu
innych zajęć gospodarskich, jak np. młocka, łuszczenie kukurydzy czy
przędzenie wełny. Pomoc ta obejmowała w największym stopniu kręgi
krewniacze, które wskutek osadnictwa patronimicznego dość często po
k r y w a ł y się także z kręgami sąsiedztwa. W warunkach tych więź
rodzinno-rodowa dominowała wyraźnie nad sąsiedztwem nie spokrew
nionym i. więzią ogólnowioskową. Wyrażała się także w uroczystościach
i obrzędach rodzinnych i familijnych (rodowych), a więc w uczestni
ctwie w chrzcinach, weselach, pogrzebach oraz innych różnego rodzaju
zwyczajach o charakterze rodowym czy rodzinnym (por. opracowanie
T. Kolewy).
Wyrazem więzi społecznej ogólnowioskowej było zbiorowe użytko
wanie wspólnot wioskowych połączone z troską o ich zabezpieczenie
(pastwiska i lasy), budowa dróg, mostków, studni, a z czasem i innych,
większych obiektów o charakterze publicznym (szkoły), fundacje doko
nywane przez niektóre zamożniejsze rodziny w zakresie drobnych wiej
skich obiektów lub urządzeń, często o charakterze sakralnym. Charakter
ogólnowioskowy posiadały również spotkania towarzyskie, zwane sedenkami, oraz zabawy młodzieżowe często nawet z udziałem osób starszych,
zwane chora. Dzięki więzi społecznej zbiorowość gramadzką funkcjono
wała sprawnie, choć w ramach ustalonych przez istniejący system spo
łeczny .
*
61
6 0
K . Z a w i s t o w i c z - A d a r n s k a ł ą c z y w ł a ś n i e nasilenie form w z a j e m n e j pomocy
g o s p o d a r c z e j z r o z p a d e m r o d z i n n y c h z e s p o ł ó w g o s p o d a r c z y c h . P o g l ą d ten w y d a j e
się b y ć w p e ł n i uzasadniony i n a obszarze w s i b u ł g a r s k i e j z n a j d u j e r ó w n i e ż
swe potwierdzenie.
6 1
A n a l i z ę f u n k c j o n o w a n i a b u ł g a r s k i e j s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j w p r z e j ś c i u od
s y s t e m u f e u d a l n o - r o d o w e g o do k a p i t a l i s t y c z n e g o p r z e d s t a w i a p r a c a M a r k o w e j ,
Sielskaja
obszczina
u Bołgar
w XIX
w. W i e l e m a t e r i a ł u n a ten temat z a w i e r a
r ó w n i e ż p r a c a W a k a r e l s k i e g o , Etnografia
Bułgarii,
s. 241—245.
�70
MARIA BIERNACKA
Wyniki badań terenowych pozwalają również stwierdzić, że okres
pomiędzy I i I I wojną światową stanowi ważny etap w gospodarczo-społecznych przeobrażeniach Gramady. Datujące się już z okresów
wcześniejszych przenikanie do gospodarki wiejskiej elementów kapita
lizmu narasta coraz silniej po I wojnie. W gospodarstwach chłopskich
zjawiają się w znacznie większym stopniu nowe narzędzia rolnicze
(pługi, brony, siewniki, młockarnie itp.), postępuje coraz bardziej upo
wszechnienie wiedzy rolniczej, między innymi także poprzez rolniczą
szkołę dopełniającą oraz czytelnictwo prasy zawodowej. Nie bez znacze
nia pozostają także wpływy emigracji do Francji i Niemiec; nade
wszystko jednak rozwój oświaty na poziomie szkoły podstawowej
i progimnazjum pod koniec okresu międzywojennego likwiduje w ogrom
nym stopniu panujący w okresach poprzednich analfabetyzm. Wielka
rola przypadła w t y m zakresie nauczycielom wiejskim, którzy niejedno
krotnie włączali się także do działalności społecznej pozaszkolnej ' , i to
zarówno oświatowej, jak i gospodarczej.
f 2
6 2
P o r . B o n c z e w , P ř i n o s kam istorijata,
s.
s t ę p o w e j r o l i n a u c z y c i e l i w l a t a c h 1920-1944 w i e ś
i komunistów.
205, k t ó r y pisze, ż e d z i ę k i p o
była objęta ideologią l u d o w c ó w
�71
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
Poważną działalność administracyjno-gospodarczą i społeczną pro
wadził także w t y m okresie samorząd wiejski. B. Bonczew, w swym
monograficznym opracowaniu o Gramadzie, daje szeroki przegląd prac
wykonywanych przez instancje samorządowe oraz ukazuje ciekawe syl
wetki osób, które pełniąc we wsi odpowiedzialne funkcje przyczyniły
się poważnie do poddźwignięcia jej mieszkańców na wyższy poziom
oświaty i kultury. Dotyczy to przede wszystkim budowy szkół w cen
trum wsi i Nowej Máchale, porządkowania dróg, organizowania pla
cówek handlowych, usługowych oraz innych prac. Postępowi działacze
gospodarczy i polityczni zabiegali zawsze o zdobycie odpowiedniej więk
szości w organach samorządu, by t y m sposobem wpływać na bieg w y
darzeń w życiu wsi. W okresie międzywojennym zaznacza się także
dalszy rozrost organizacji gospodarczych, społecznych i politycznych,
które aktywizują społeczność wiejską Gramady. Powstają zalążki ludo
wych i komunistycznych organizacji młodzieżowych oraz organizacji
zawodowej rolników, Zemědělská Zadruga . Wiąże się to oczywiście
z ogólnokrajowym wzrostem aktywności społecznej chłopów bułgar
skich, którzy już w roku 1923 masowo uczestniczyli w powstaniu przy
gotowywanym przez wybitnego przywódcę chłopskiego B. Stambolijskiego, a w którym ludność wsi Gramady brała również udział.
63
64
4. K I E R U N K I
WSPÓŁCZESNYCH
PRZEMIAN
W
RODZINIE
Najbardziej gruntownym przemianom uległo życie mieszkańców
Gramady w wyniku socjalistycznej przebudowy ustroju społeczno-gospodarczego i politycznego po roku 1944. W miejscowych warun
kach oznaczało to przede wszystkim pełną kolektywizację rolnictwa,
możliwość odpływu części ludności do zajęć w miastach, wzrastające
stale zapotrzebowanie na siłę roboczą w produkcji i usługach poza
rolniczych, szeroki dostęp młodzieży do szkół ogólnokształcących i za
wodowych stopnia średniego i wyższego oraz „zadomowienie" się we
wisi szeregu instytucji i organizacji o charakterze ponadlokalnym, stwa6 3
(RMS
W
czasie
I I wojny
—• R o b o t n i c z e s k i
światowej
Mładeżki
wybitny
Sojuz)
działacz
Miko
młodzieży
Ninow
—
w W i d i n i e , z o s t a ł w r a z ze s w y m i t o w a r z y s z a m i a r e s z t o w a n y
Wieś
Gramada
rodzinnym
nadanie
6 4
która
Zemědělská
osiągnęła
pamięć
pamiątek,
miejscowej
ubezpieczenie
—
uczciła
izby
spółdzielni
Zadruga
ogromną
Miko Ninowa
wzniesienie
w
była
organizacją
między
jego
wsi
w
1937 r. — 258, a w
pomnika
w
jego
domu
bohatera
oraz
imienia.
zawodową
innymi
s p o ł e c z n e d l a r o l n i k ó w . I n s t y t u c j a ta w
33 c z ł o n k ó w ,
gimnazjum
i r o z s t r z e l a n y (1943 г . ) .
zorganizowanie
centrum
produkcyjnej
liczebność
przez
komunistycznej
absolwent
chłopów
dlatego,
że
bułgarskich,
wprowadzała
Gramadzie liczyła w
1947 r . — 2460
członków.
1936 r .
�72
MARIA BIERNACKA
rzających pomost pomiędzy wsią a centralnymi ośrodkami zarządzania.
Skolektywizowana wieś bułgarska została więc wciągnięta w orbitę
ośrodków uprzemysłowionych oraz poddana ogólnemu procesowi urba
nizacji.
Następstwem tych gruntownie zmieniających się obiektywnych wa
runków życia mieszkańców wsi stały się również przemiany w zakresie
systemu stosunków krewniaczych. Wraz z kolektywizacją pełnej l i k w i
dacji uległy również formy rodzinnych wspólnot gospodarczych. Wspól
noty rodzinne, podobnie jak i gospodarstwa indywidualne, wniosły swą
ziemię oraz podstawowy inwentarz żywy i martwy do spółdzielni pro
dukcyjnej. T y m samym w rodzinach chłopskich dokonał się zasadniczy
przełom, polegający na oddzieleniu rodzinnego gospodarstwa domowego
od warsztatu produkcyjnego, składającego się z własnej ziemi oraz i n
wentarza żywego i martwego. Działka przyzagrodowa (wynosząca ok.
0,5 ha), do której każda rodzina ma prawo, nie stanowi i nie może
stanowić w t y m zakresie pełnej rekompensaty. A zatem uległo zmianie
to, co było najistotniejszą cechą rodziny chłopskiej, a mianowicie jej
związek z gospodarstwem. T y m sposobem zmienił się również jej do
tychczasowy specyficzny charakter oraz zakres wykonywanych funkcji.
Rodzina chłopska przestała więc być załogą produkcyjną małego przed
siębiorstwa, utraciła swą autonomiczność w zaspokajaniu potrzeb oraz
ograniczyła znacznie zakres swych różnorodnych funkcji, zwłaszcza go
spodarczych, zabezpieczających i częściowo także wychowawczych.
W nowych warunkach dominującą formą rodzinną stała się rodzina
mała złożona z rodziców i nieżonatych dzieci. Niezależnie od tego w y
stępuje jednak typ rodziny większej, najczęściej trzypokoleniowej,
złożonej z rodziców, dzieci i dziadków. Dość często się na ogół zdarza,
że owe rodziny trzypokoleniowe poza tym, że zamieszkują w jednym
domu, nie prowadzą wspólnego gospodarstwa. Dziadkowie, dysponujący
emeryturą oraz w ogromnym procencie dorabiający przy różnego rodza
j u pracach w miejscowej spółdzielni produkcyjnej (wiek emerytalny dla
kobiet 55, a dla mężczyzn 60 lat) przy dopisującym i m zdrowiu, są na
ogół samowystarczalni i jeszcze bardzo często odkładają zaoszczędzone
pieniądze dla swych dzieci, a przede wszystkim wnuków. Pomoc t ę
okazują głównie tym, którzy się uczą w szkołach lub rozpoczynają
pracę w mieście, gdzie początkowo nie mogą liczyć na duże zarobki,
zdobycie mieszkania i w ogóle na dobre usytuowanie się w nowych wa
runkach.
Główną podstawą utrzymania dla współczesnych rodzin stała sie
praca w spółdzielni produkcyjnej oraz innych zakładach pracy, jak
spółdzielnie zaopatrzenia, usługowe, urzędy czy szkolnictwo (por. opra
cowanie na ten temat W. Paprockiej). Występuje przy t y m specjalizacja
�73
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
zawodowa członków rodzin, zwłaszcza pokolenia średniego i młodzieży.
Pod t y m względem wymowny może być przegląd specjalizacji zawodo
wej ludności, dokonany na przykładzie młodzieży wstępującej w związki
małżeńskie w latach 1900, 1920, 1940, 1960 i 1967, prowadzący prawie
od stuprocentowego zawodu rolnika w 1900 r. do bardzo zróżnicowanej
struktury zawodowej w 1967 r. W 1900 r. na 63 zawarte małżeństwa
tylko 1 mężczyzna był handlarzem, dla 2 brak było danych, pozostałe
zaś osoby zarówno kobiety, jak
i mężczyźni legitymowali się zawo
dem rolnika. W 1920 r. na 120 mał
żeństw było 3 małżeństwa nauczy
cieli, 2 kobiety bez zawodu, a pozo
stali wszyscy rolnicy. W 1940 r. sy
tuacja nie uległa większej zmianie,
bo na 127 było 122 małżeństwa rol
ników, a w pozostałych 5 małżeń
stwach występowały zawody poli
cjanta, nauczyciela, murarza, studen
ta, urzędnika i robotników. Inny
zupełnie okazał się skład zawodowy
kandydatów na małżonków w 1960 r.
Na 58 zawartych małżeństw było
14 mężczyzn i 27 kobiet z zawodem
rolnika, 13 kobiet z zawodem gospo
dyni domowej, a pozostałe 62 osoby
posiadały zawody nauczycieli, tech
R y c . 10. M a r i a D e k a ł s k a
ników,
urzędników,
inżynierów.
przy p r z ę d z e n i u w e ł n y
W 1967 r. na 40 zawartych mał
Fot. M . Biernacka, 1966
żeństw tylko 6 mężczyzn i 4 kobiety
posiadało zawód rolnika, 25 kobiet
zawód gospodyni domowej, reszta zaś w liczbie 45 osób legitymowała się
różnymi zawodami technicznymi od inżyniera do robotnika włącznie.
Postępująca specjalizacja zawodowa członków rodzin wiąże się ściśle
ze stałym podnoszeniem poziomu wykształcenia. I w t y m zakresie bar
dzo charakterystyczne są dane z lat 1900—1967. O ile w 1900 r. na
63 zawarte małżeństwa było wśród mężczyzn 38 analfabetów, a wśród
kobiet 60, toi w 1940 r. (dla 1920 r. brak danych) wszyscy mężczyźni
i kobiety byli piśmienni. W 1960 r. wśród wstępujących w związki
0 5
6 5
Opracowano na podstawie
pozycji
miejscowej
obsztinski
naroden
rady
savet
ksiąg metrykalnych ślubów, pozostających w
narodowej
pt.
Registar
za
żenitbite
na
dys
gramadskijat
w w y b r a n y c h l a t a c h 1900, 1920, 1940, 1960 i 1967.
�74
MARIA BIERNACKA
małżeńskie były osoby z ukończoną nie tylko szkołą podstawową, ale
także średnią i wyższą. Stan wykształcenia pracującej ludności wsi
w latach ostatnich ilustruje tabela I .
W nowoczesnej rodzinie wsi Gramada zmniejszył się zdecydowanie
przyrost naturalny ludności, a co za t y m idzie i stan liczebny rodzin.
Proces ten zapoczątkowany już w okresie przed I I wojną światową
c 6
Tabela I
Wiek
18-25
Rodzaj
wykształcenia
męż
kobiet
czyzn
analfabeci
początkowe I - I V
podstawowe
V-VII
średnie
1
pracujących
36-45
26-35
męż
kobiet
czyzn
—
—
męż
46-60
kobiet
czyzn
męż
kobiet
czyzn
—
5
7
14
3
22
5
35
pełne
ogólne
20
10
35
22
69
71
85
69
6
11
7
18
8
6
2
—
—
—
3
—
—
3
5
1
niepełne
18
19
18
średnie
wyższe
15
—
2
niepełne
4
1
4
wyższe
2
4
—
—
5
średnie techniczne
1
1
1
1
6
1
—
—
—
spotęgował się znacznie w latach powojennych, co jest zresztą zjawi
skiem występującym w skali ogólnokrajowej. Przeciętna liczba dzieci
w rodzinie waha się od 1 do 2 i jedynie rodziny Cyganów przekraczają
zdecydowanie tę normę. Pod t y m względem są również wymowne liczby
zaczerpnięte z ksiąg urodzeń za lata 1920, 1940, 1960 i 1967 (dla roku
1900 brak danych). Ogólna liczba urodzin w parafii w 1920 r. wyniosła
252, a w 1940 r. — 195 osób. W 1960 r. liczba urodzeń dla obszaru
4 wsi, wchodzących w skład gramadzkiej rady narodowej i liczących
ok. 6000 mieszkańców, wyniosła 66, a w 1967 r. tylko 25 o s ó b . Spadek
ten staje się dla Bułgarów zjawiskiem bardzo niepokojącym (por. opra
cowanie B. Jaworskiej).
Trzeba podkreślić, że w związku z poważnym odpływem młodzieży
do szkół, a następnie do prac w innych zawodach pozarolniczych zloka
lizowanych przeważnie w miastach, występuje tu wyraźne zjawisko
starzenia się ludności wsi. Istnieje wielki procent rodzin składający się
z ludzi starszych, często już niezdolnych do pracy, których dzieci prze67
6 8
Registár
za żenibite
warte w tablicy dotyczą
prób
lematyka...).
6 7
Registár
za
rażdenijata
na gramadskijat
obsztinski
naroden
sáwet.
25°/o c a ł e j z b i o r o w o ś c i ' (por. J a w o r s k a , Wieś
na
gramadskijat
obsztinski
naroden
Dane za
Gramada,
sáwet.
�75
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
R y c . 11. S z k o ł a p o d s t a w o w a w c e n t r u m w s i
Fot. M . Biernacka, 1966
szły do miast, a oni pozostali we wsi, utrzymując się z emerytury,
działki przyzagrodowej oraz dodatkowych zajęć w spółdzielni produk
cyjnej. Problem ten będzie wymagał niewątpliwie nowych rozwiązań,
i to zarówno ze względów ekonomicznych, jak i pozaekonomicznych.
Starzy ludzie pozostają bowiem często bez opieki, zdani w przeważają
cej mierze na pomoc swych sąsiadów.
Dla ilustracji tego zjawiska warto przytoczyć dane zestawione
z ksiąg meldunkowych wsi za okres od 1956 do 1969 roku . Wykazują
one, że w Gramadzie na 1050 zamieszkałych domów tylko w 633 do
mach znajdują się dzieci i młodzież w wieku od lat 10 do 25. I tak
na 340 domów posiadających dzieci w wieku od 10 do 15 lat aż w 193
domach jest tylko po 1 dziecku, w 131 po 2 dzieci, w 13 po 3 dzieci,
w 2 poi 4 i w 1 domu 5 dzieci.
Podobnie jest z młodzieżą. Na 429 domów z młodzieżą od 16 do
25 lat w 277 domach znajduje się tylko po 1 osobie z tej kategorii
wieku, w 131 domach po 2 osoby, w 20 po 3 i tylko w 1 domu 4 młode
osoby. Ogółem w 1969 r. było we wsi 507 dzieci w wieku od 10 do
15 lat i 603 młodzieży w wieku od 16 do 25 lat.
Dalszą ilustracją zjawiska zmniejszania się wielkości rodzin jest
68
6 8
Registar
naselenieto...,
n a s. G r a m a d a
1956-1969.
�76
MARIA BIERNACKA
zestawienie liczby osób przypadających na jeden dom. Liczby te w od
niesieniu do ogólnej ilości 1050 zamieszkałych domów kształtują się
następująco: 66 domów po 1 osobie, 236 po 2 osoby, 186 po 3, 189 — 4,
167 — 5, 148 — 6, 40 — 7 i 18 domów po 8 osób.
Podkreślić przy t y m należy, że mieszkańcami domów o małej licz
bie osób (od 1 do 2) są przede wszystkim ludzie starsi, pozostający
na emeryturze, natomiast mieszkańcami domów licznych są przeważ
nie rodziny cygańskie .
W ostatnim okresie przesuwa się również wiek osób wchodzących
w związki małżeńskie. Dotyczy to szczególnie wieku
mężczyzn.
W 1900 r. największa liczba małżeństw zawierana była przez mło
dzież w wieku do lat 21, przy czym dość często występowało zjawi
sko, że wiek kobiet przewyższał wiek współmałżonka. W latach ostat
nich wiek kobiet wchodzących w związki małżeńskie utrzymuje się
w granicach podobnych jak dawniej, ale przesuwa się wyraźnie w górę
wiek zawierających małżeństwa mężczyzn. Zjawisko to ilustruje tabel
ka I I opracowana na podstawie ksiąg metrykalnych, dotycząca wieku
współmałżonków zawierających małżeństwa w latach 1900,
1920,
1940 i 1960.
m
Tabela I I
Wiek zawierających
Ilość
Rok
zawartych
zawarcia
małżeństwa
do
21 lat
małżeństw
męż
w ciągu roku
czyzn
!
małżeństwa
od 22 do 25 lat
kobiet
1
_ _
męż
czyzn
i
jkobiet
1
1900
63
30
:
37
19
1920
120
65
!
70"
36
i
1940
127
77
1
94
22
1960
58
6
1
34
31
p o n a d 25
męż
lat
kobi
czyzn
16
21
10
30
2
3
I
14
28
19
i
1 4
21
10
Materiały z ksiąg metrykalnych wykazują ponadto, że w 1900 r.
kobiety przewyższały swym wiekiem mężczyzn w 20 małżeństwach,
w 1920 т. w 49, w 1940 r. w 38, a w 1960 r. w 10 małżeństwach.
Największa rozpiętość wieku w tego typu małżeństwach wynosiła 16 lat,
na ogół jednak wahała się od 1 do 3 lat
Warto również podkreślić, że w latach 1900, 1920, 1940 domino
wały małżeństwa zawierane wewnątrz tej samej wsi, a ostatnio zwięk
szył się znacznie procent małżeństw mieszanych, dobieranych z róż6 9
7 0
Registar
Registar
za
naselenieto...
żenitbite...
�77
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
nych wsi i z różnych miast. Zjawisko to, które jest również wynikiem
współczesnych przemian społeczno-gospodarczych i demograficznych
ilustruje tabelka I I I .
Przy zawieraniu małżeństw zaznacza się również postępująca laicy
zacja życia wiejskiego. Według ksiąg ślubów do 1948 r. małżeństwa za
wierane były wyłącznie w cerkwi. W latach 1949-1950 występują mał7 l
Tabela I I I
Rok
zawarcia
małżeństwa
Ogólna
i l o ś ć za
wartych
W tym m a ł ż e ń s t w zawartych
tej s a m e j
|(Urbamał
,Mede- M i l
Gra
B r a n - ¡ bincy) Wod
żeństw
i szew- czyna i
kowceToszena
mada
w ciągu
I cy
Łąka
wcy
roku
1
1900
63
36
8
1920
120
64
9
2
6
1940
127
53
17
8
1060
58
18
1967
40
15
—
—
—
7 1
Registar
wewnątrz
wsi
za
żenitbite..
—
—
16
—
—
i
W tym
mał
żeństw
„mie
s z a n y c h " dobie
Sracimirowo
ranych z róż
nych miejsco
wości
17
41
15
3
39
25
�78
MARIA BIERNACKA
żeństwa mieszane cerkiewne i cywilne. Po roku 1950 notowane są
małżeństwa wyłącznie cywilne.
Trwałość małżeństw była dawniej niewątpliwie silniejsza, ale roz
wody w cerkwi prawosławnej były dopuszczalne i w gramadzkiej pa
rafii miały również swoje miejsce. Wprawdzie w analizowanych mał
żeństwach zawartych w latach 1900 i 1920 nie zanotowano żadnego
rozwodu, ale za to na 127 małżeństw zawartych w 1940 r. rozwód
otrzymano 6, w t y m 5 do 1944 r. włącznie, a tylko jedno małżeństwo
w 1960 r. Ostatni rozwód udzielony był przez sąd okręgowy w W i
dmie, poprzednie natomiast przez episkopat widyńskiej cerkwi prawo
sławnej. Należy przypuszczać, że w istniejącej już dawniej możliwości
uzyskania rozwodu poprzez episkopat cerkiewny t k w i źródło większej
niż u nas tolerancji dla instytucji rozwodu. Zdaniem wielu informa
torów z Gramady, rozwody wśród ludności wiejskiej są obecnie zja
wiskiem znacznie częstszym niż dawniej i występują zwłaszcza wśród
młodszej generacji zamieszkującej już w m i e ś c i e .
Warto również wspomnieć o przyjętym ostatnio zwyczaju przyjmo
wania przez kobiety zawierające małżeństwa prawie z reguły nazwisk
rodowych (familijnych) swych mężów. Według ksiąg ślubów z roku
1960 na 58 zawartych małżeństw aż w 51 wypadkach kobiety przy
jęły nazwiska rodowe swych mężów, w 2 ich „basztinstwo" (nazwa
wywodząca się od imienia teścia), 4 pozostały przy swoim dawnym
nazwisku, a tylko w jednym małżeństwie pozostała przy nazwisku
własnym i „basztinstwie" męża. W 1967 r. na 40 zawartych małżeństw
w 37 wypadkach kobiety przyjęły nazwiska rodowe mężów, w 2 „basz
tinstwo", a tylko w jednym kobieta pozostała przy w ł a s n y m .
Doskonałą ilustracją przemian dokonywujących się w rodzinach
wiejskich na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat są schematy 3 ro
dzin chłopskich z uchwytnymi jeszcze do dziś generacjami w linii o j
cowskiej . Schematy te dotyczą a) rodziny rolników Gicowych, po
siadających w swym rodowodzie tradycje popowskie, b) rodziny rolni72
73
74
7 2
Registar
za
7 3
Registár
za
gach
ślubów)
7 4
w
urodzenia
zawsze
byli
posiada
stemu
roku
i
1968
śmierci
w
jednak
i
nego do
1969.
na
stanie
ściśle
je
ilustracja dokonujących
rodzinnego,
z tym przejścia
które
się
socjalistycznego.
dokonały
relacji
możliwość
członków
ustalić.
okresów
brak
W
członków
drobnych
(w
księ
wykresach
się przemian w
tych
zakresie
zawodów,
przejścia
od
w
datach
informatorzy
zasadnicze
do i n n y c h g r u p s p o ł e c z n y c h
etapie
zainteresowanych
odchyleń
rodzin, p o n i e w a ż
wykonywanych
na
danych
nazwisk.
podstawie
Istnieje
poszczególnych
pokrewieństwa
(miasto),
wcześniejszych
przyjmowania
opracowano
cenia i z w i ą z a n e g o
wych
Dla
dotyczących
Wykresy
rodzin
żenitbite...
żenitbite...
struktury i
stopnia
oraz
ustroju
nie
znaczenie
sy
wykształ
środowisko
kapitalistycz
�RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
79
ków i zarazem rzemieślników-stolarzy Kamenowych oraz
c) rodziny uboższych rolników-wyrobników Stójkowych.
W rodzinie Gicowych, którzy
w najlepszych latach swego
powodzenia (kiedy Miko G i cow był przez 4 kadencje de
putowanym do Zgromadzenia
Narodowego) posiadali przej
ściowo ok. 100 ha ziemi, uka
zane są cztery generacje. Ro
dzina ta wywodząca się od po
pa Stefana, a następnie popa
Miłosza już w pierwszej gene
racji, sięgającej drugiej poło
w y X I X w., posiadała w swym
składzie zawodowym 4 rolni
ków, ale ponadto urzędnika,
handlarza oraz wspomnianego
powyżej Miko Gicowa — nau
czyciela, działacza społecznego
i zarazem rolnika w jednej
osobie. Jest to niewątpliwie R y c . 13. C z e s z m a ( s t u d n i a w i e j s k a ) z b u d o w a n a
w c z y n i e s p o ł e c z n y m w 1923 r.
rodzina stojąca wysoko w hie
Fot. M . Biernacka, 1969
rarchii społecznej wsi. W tra
dycji jej występują również formy rodzinnego zespołowego gospoda
rowania, które przetrwały do r. 1927 (por. schemat 1) oraz forma f i
lialnego gospodarstwa hodowlano-rolniczego, prowadzonego na kolibie.
W drugiej generacji tej rodziny notuje się obok rolników również popa
i handlarza, natomiast w trzeciej generacji, której wiek dojrzewania
przypadał już na lata po I I wojnie światowej wszyscy członkowie ro
dziny uzyskują wykształcenie średnie lub wyższe i zdobywają zawody
pozarolnicze w miastach. Członkowie czwartej generacji to obecnie
młodzież ucząca się w szkołach podstawowych i średnich (por. sche
mat 1 i 4).
Przemiany w rodzinie rzemieślniczo-rolniczej Kamenowych przed
stawione są również w czterech generacjach, na przestrzeni lat od koń
ca X I X w. do czasów obecnych. Według relacji Ewdokii Kamenowej
(lat 68 — na podstawie której został opracowany załączony schemat
rodzinny) wszyscy mężczyźni w tej rodzinie, aż do ostatnich czasów
włącznie, zajmowali się stolarstwem, uprawiając jednocześnie ziemię.
�Schemat 1 s p o r z ą d z o n y w g relacji J . G i c o w a obejmuje generacje w s p ó ł c z e s n e i
d w i e poprzednie z
daty u r o d z e n i a i ś m i e r c i , z a w o d u oraz w y k s z t a ł c e n i a
uwzględnieniem
�RODZINA N A ТЬЕ SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
81
Dziad męża informatorki (również stolarz) był posiadaczem 20 ha go
spodarstwa, które później zostało podzielone na mniejsze. W pierwszej
i drugiej generacji tej rodziny wykształcenie jej członków ograniczało
się do k i l k u klas szkoły podstawowej, ale zdarzali się wśród nich także
analfabeci. W generacji trzeciej (po I I wojnie) znaczna część przedsta
wicieli rodziny Kamenowych osiągnęła inne zawody, uwarunkowane
zdobyciem wykształcenia zawodowego średniego, a nawet w jednym
wypadku wyższego. Mieszkają oni przeważnie w miastach. Generacja
czwarta to dzieci uczące się i młodzież (por. schemat 2 i 5).
Rodzina Wasyla Sawowa-Stojkowa (lat 75) należała do uboższych.
Dziad Sawa Stojków Czirenski był rolnikiem, ale ojciec posiadał tylko
8 ha gospodarstwo. W pierwszej i drugiej generacji występowali w niej
rolnicy będący równocześnie rzemieślnikami lub wyrobnikami. W y
kształcenie ich ograniczało się do k i l k u klas szkoły podstawowej, wielu
jednak było analfabetami. Rodzina była ruchliwa, niektórzy jej człon
kowie szukali zajęć poza wsią. Według relacji ojciec informatora był
pierwszym mężczyzną, który zarzucił tradycyjny biały strój na rzecz
czarnego (fabrycznego) ubrania. Brak w t y m gospodarstwie wyraźnych
tradycji zespołowego rodzinnego gospodarstwa, gdyż dorastająca mło
dzież przy usamodzielnianiu się na ogół odchodziła z rodzinnego domu.
Podział gospodarstwa rodziców nastąpił w 1923 r. W trzeciej i czwar
tej generacji tej rodziny, przypadającej na czasy współczesne, widocz
ne jest podniesienie się poziomu wykształcenia części jej członków
do zakresu szkół średnich i w dwóch wypadkach do wyższych. Wpły
nęło to niewątpliwie na dalsze zróżnicowanie zawodowe członków ro
dziny (nauczyciele, księgowi i inni), niemniej jednak należy stwier
dzić, że w rodzinie Stójkowych stosunkowo dużą liczbę wśród jego
żonatych dzieci i w n u k ó w stanowią zwykli robotnicy. Start członków
tej rodziny odbywał się bowiem w warunkach trudniejszych i nie
mógł osiągnąć takiego poziomu, jak np. w rodzinie Gicowych. Więk
szość członków generacji drugiej i trzeciej (a zatem i czwartej) ro
dziny Stójkowych przebywa także w miastach (por. schemat 3 i 6).
Warto jeszcze zauważyć, że wszyscy dziadkowie wymienionych ro
dzin — Gicowych, Kamenowych i Stójkowych, mieszkają obecnie sa
motnie, gdyż dzieci ich i wnuki żyją w miastach lub innych wsiach.
Wyjątek stanowiła do niedawna rodzina Kamenowych, w której ro
dzice prowadzili wspólne gospodarstwo z rodziną syna pracującego
w miejscowej spółdzielni pracy, ale ostatnio i wśród nich nastąpił
podział, gdy syn wybudował sobie oddzielny dom, w k t ó r y m zamiesz
kał z żoną i swym synem.
Przejście od obowiązującego wzoru rodziny tradycyjnej do współ
czesnej zaznacza się nie tylko w jej strukturze, ale i funkcjach. Dawna
6 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1
�82
MARIA BIERNACKA
rodzina wiązała swych członków gospodarstwem produkcyjnym, przy
sposabiając zwłaszcza młode pokolenie męskie do prowadzenia gospo
darstwa oraz podtrzymywania tradycji ojcowskiego rodu. Dziewczęta
były również przysposabiane do prac gospodarskich, ale już pod k ą t e m
odejścia do gospodarstwa i familii swego męża.
Rola, jaką tradycyjna rodzina wyznaczała swym młodym następ
com, mieściła się wyraźnie w ramach istniejącego systemu gospodar
czo-społecznego i zamykała się w konkretnej społeczności wioskowej.
Młodzież na ogół nie przekraczała wyznaczonych jej granic, gdyż była
uzależniona całym splotem czynników ekonomicznych i pozaekono
micznych, które wspierały decyzje ojców, zespołu krewnych czy też ca
łej społeczności lokalnej.
Współczesna rodzina nie stanowi więc jedynej i wyłącznej instancji
wychowawczej dla młodego pokolenia, współczesna młodzież bułgarska
wychowywana jest również przez szkołę, miejsce pracy, środowiska poza
rodzinne i pozawiejskie, środki oddziaływania masowego oraz orga
nizacje społeczno-polityczne.
Instytucje przysposabiająjące dzisiejszą młodzież wiej
ską do życia w kręgu pozaroA = 0
dowym
i
pozarodzinnym,
a także ponadlokalnym, wpro
wadzają ją równocześnie w
świat
szerszy,
obejmujący
Ó swoim zasięgiem sferę proble
mów i wartości ogólnonarodo
wych i państwowych.
Wskutek tych, między i n
л
nymi, przyczyn obserwuje się
S c h e m a t 4 s p o r z ą d z o n y w g r e l a c j i J. G i c o w a ,
rodzinach wiejskich załamylat 75. G o s p o d a r s t w o 23 h a — 12 c z ł o n k ó w wanie się autorytetu dziadków,
rodziny
babek, rodziców i innych
krewnych, którzy tak ważną
rolę odgrywali w systemie dawnych rodzin, zwłaszcza wielkiej rodziny.
Nie znaczy to oczywiście, że młodzi ludzie nie liczą się z ich zdaniem
lub tracą z nimi związki uczuciowe. Bo chociaż zmniejsza się zakres
funkcji wychowawczych rodziny, to jednocześnie wzrasta świadomość
wychowawcza rodziców. Staje się to dzięki ogólnemu podniesieniu po
ziomu wiedzy rodziców oraz nawiązywaniu coraz bliższej współpracy po
między rodzicami a szkołą. Rodzice czują się bardzo odpowiedzialni za
właściwe wychowanie swych dzieci i za ich przyszły los. Tak więc w y
bór szkoły, kierunku studiów, miejsca i stanowiska pracy to nie tylko
WIELKA RODZINA
M I K O GICOWA
i r p k u 1927 _ przed p o d z i a ł e r r
Gicow
w
�HODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
83
sprawa dzieci, ale i rodziców, których głos doradczy zawsze się liczy.
Zainteresowanie losem młodzieży potęguje się obecnie jeszcze z tego
względu, że liczba dzieci w rodzinie tak bardzo zmalała.
Siła związków rodzinnych wyraża się szczególnie wówczas, kiedy
dzieci lub najbliższe rodzeństwo przenosi się na stałe do innych miej-
R y c . 14. R o d z i n a przy „ w s p o m i n k o w e j " u c z c i e ż a ł o b n e j
Fot. M . Biernacka, 1969
scowości. Kontakty rozdzielonych rodzin pozostają nadal żywe. Okazją
do odwiedzin rodzin pozostałych we wsi są wakacje, urlopy, wszelkie
uroczystości rodzinne (wesela, chrzciny, pogrzeby, dni wspominania
�84
MARIA BIERNACKA
zmarłych — por. opracowanie Т. Kolewy) czy też uroczystości ogólnowioskowe (panairy) lub państwowe. Bardzo często się zdarza, że dzieci
miejskie w wieku przedszkolnym przebywają przez dłuższy okres
u swych dziadków czy innych krewnych na wsi. Kontakty pomiędzy
rodzinami pozostającymi na wsi i w mieście wyrażają się także odwie
dzinami krewnych w miastach. Okazje ku temu bywają również częste.
Niemniej jednak należy stwierdzić, że obserwuje się również, a szcze
gólnie u pokolenia młodego i średniego, osłabienie tradycyjnej więzi
rodowej i familijnej, a nawet częściowo rodzinnej na rzecz innych
nowych powiązań. Są to przede wszystkim więzi przyjaźni zawarte
w miejscu pracy we wsi lub w zakładzie, do którego się codziennie do
jeżdża. Najbardziej charakterystyczne są t u powiązania powstałe na bazie
działającej we wsi spółdzielni produkcyjnej, w obrębie „zwenów"
i „brygad", które się pokrywają na ogół terytorialnie z grupą sąsiedzką
i dzielnicową.
„W
tym
układzie
naszych
badań
lokalną.
Jeśli
w
obrębie
jeszcze
wa
ze
wielkiej
dawne
sobą
więzi,
w
pokrywającą
Tak więc
rozbicia
zawodowych"
7 e
w
grupach
w
pisała
i gospodarcza
wydzielanych,
sąsiedzkich,
skład
zwena,
produkcyjnej
na
sąsiedzka
rzecz
—
wzmocnienia
tj.
—
w
jaką
przyczyniła
obecnej
dzielnica
sąsiedzkiej
i
rozgry
jednostki
z
kolei
dzielnica
powiązań
—
na
brygada,
lokalnej
na
się
sąsiadujących
pro
tworzą
wsi,
s i ę do r o z l u ź n i e n i a ,
intensyfikacji
(zweno),
jest
społeczność
zachowujących
najmniejszej
zwena
uczestniczka
zamykała
ale
chwili
M. В.],
terytorialną,
spółdzielni
rodowej
a
tworzy
społeczna
rodzinach
się z jednostką
więzi
krewniaczej,
zamkniętą
kooperatywa
lokalnej. T w o r z y ją grupa m i e s z k a ń c ó w
praca w
rodzina — grupa
więzi
—
w
[spółdzielni
brygadę,
mała
lub
wchodzących
TKZS
społeczno-gospodarczych
—
działalność
rzadziej
społeczności
domostw
7 5
wszelka
rodziny
machała.
wręcz
Nizińska
dawniej
s i ę ona w
dukcyjnej
stosunków
Irena
czyli
niekiedy
płaszczyźnie:
do
osłabienia
bazie
kontaktów
.
11
Nie są to jedyne powiązania. Wiele z nich wyznacza także szkoła ,
organizacje społeczno-polityczne i gospodarcze oraz różne sytuacje życio'
5
Wszyscy
działki
i
posiadają
przyzagrodowej
charakter
pracy
przyzagrodowa.
się
wokół
jącym,
roślinnej
i
domowym,
cenie
zwierzęcej.
dodatkowym
Dochody
z
i
działki
są
niebagatelną
opuszczających
wsi
bułgarskiej,
dom
Studia
pozwala
produkcji
w
budżecie
zaś na
I.
działka
koncentruje
często
pozycją
rodzinny".
„Łódzkie
warsztat
jednoczy
nadwyżek
domowe, g ł ó w n i e
znaczenia
na
rodziny
utrzymania,
sprzedaż
temat
więc
wszystkich
źródłem
na
Na
względu
zainteresowań
potrzeb,
się je na inwestycje
dzieci
„Bez
rodziny,
wysiłków
własnych
wyposażenie
wykształ
Nizińska,
Etnograficzne",
104.
7 8
Por.
Nizińska,
7 7
Tak
np.
na
jest
skolektywizovjanej
t. 10: 1968, s.
że
Działka
zaspokojeniu
i emerytury.
Nizińska:
członków
wspólnych
a przeznacza
oraz
Badanie
przyzagrodowe
Irena
pozostałych
Ciężar
niej.
po
działki
pisała
Więź
imieniny,
op.
cit.,
zawodowa
chrzciny
czy
s.
104.
środowiska
inne
nauczycielskiego
spotkania
towarzyskie
wyraża
zaprasza
się
się
w
tym,
swych
�85
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
7 8
w e . Wiąże się to również
z wejściem części społecz
ności wiejskiej i znów przede
A wszystkim pokolenia młod
szego w życie społeczne i k u l
turalne ogólnowiejskie.
ЛтО
Organizacją życia kultu
•O
ralnego mieszkańców wsi,
a przede wszystkim młodzie
Л
ży, zajmuje się kierownictwo
miejscowego domu kultury
oraz
nauczyciele
wiejscy,
tworząc zespoły czytelnicze, S c h e m a t 5 s p o r z ą d z o n y w g r e l a c j i E . K a m e n o śpiewacze, taneczne, teatral w e j N e n k o w e j , l a t 68. G o s p o d a r s t w o 20 h a —
16 c z ł o n k ó w r o d z i n y
ne itp. (por. także art. В. Ja
worskiej). Udział ten nie
zawsze jest czynny i dla wielu stanowi raczej formę rozrywki lub bier
nego odbioru (korzystanie z kin, teatrów, objazdowych zespołów amator
skich oraz klubów) niemniej jednak obejmuje swym zasięgiem coraz szer
sze kręgi zarówno młodzieży, jak i starszych. Ma to ogromne znaczenie
zwłaszcza w odniesieniu do kobiet, które dawniej w minimalnym stopniu
uczestniczyły w życiu społecznym poza rodzinnym.
Wspominane już niejednokrotnie zjawisko narastania w czasach obec
nych więzi sąsiedzkiej zasługuje na szczególne podkreślenie. Więź ta
zawsze odgrywała ważną rolę w życiu mieszkańców wsi, ale wówczas —
kiedy istniały bardzo silne związki krewniácze, zwłaszcza, kiedy naj
bliżsi krewni poprzez rozradzanie się rodzin zamieszkiwali obok siebie
(charakterystyczne również dla Gramady patronimie) — nie była ona
tak pierwszoplanowa, jak obecnie. Sąsiedztwo krewnych już w latach
międzywojennych malało ze względu na to, że część ludności zakupy
wała działki z gminnej wspólnoty i przenosiła się na krańce wsi (por.
art. M . Pokropka). W latach po I I wojnie rozmiary przemieszczeń l u d WIELKA RODZINA
K A M E N A NENKOWA
КАЛЛЕ NOWA
г roku 1923 - p r z e d
podziaterr
Nenko
Miło
ttescl
Utryj)
1?0?
л
przyjaciół
czaj,
zawodowych
ż e w czasie
wego 9 w r z e ś n i a
się
śpiewem
organizują
i
7 8
w
skwer
organizują
Warto
dodać,
nauczyciele
technikum
Przyjął
niedzielę
nauczyciele
tańcem.
oddzielnie
miejscowego
•— n a u c z y c i e l i . P r z y j ą ł
najbardziej uroczyście
szkół
się znajomości
charakterystyczny
obecnie
(składkowy)
ż e o w e uroczyste
podstawowych
i
święta
zwy
państwo
obiad, k t ó r y
kończy
spotkania
towarzyskie
oddzielnie
nauczyciele
rolniczego.
spotyka
się najczęściej
w sobotę
„ n a u l i c y " , to z n a c z y w c e n t r u m w s i , gdzie
z krzewami, klombami k w i a t ó w
zawiera
wspólny
1907
się • także
obchodzonego
s i ę np. zwyczaj, ż e m ł o d z i e ż
wieczorem
190b
i przyjaźnie.
i pomnikiem
albo
znajduje s i ę
Miko Ninowa. T a m
również
�86
MARIA BIERNACKA
ności wzrosły i jeszcze moc
niej podważyły sąsiedztwem
A t O
krewnych. Potrzeba „sąsiedz
kiej wyręki" istnieje jednak
stale i odwoływanie się do
niej
na co dzień jest najreal
A=o
niejsze. Tworzenie sąsiedzkich
„zwen" przez brygady spół
dzielni produkcyjnej znakomi
cie utrwala te związki wśród
ludzi zdolnych do pracy. Mo
Schemat 6 sporządzony w g relacji W. S a w o w a
gą oni nie tylko wspólnie pra
S t o j k o w a , l a t 75. G o s p o d a r s t w o 8 h a — 15
cować, ale także razem odby
c z ł o n k ó w rodziny
wać codzienną drogę do miej
sca pracy. Poza tym razem odpowiadają za poziom wykonywanej wspól
nie pracy. Nic więc dziwnego, że obecnie podczas urządzania rodzin
nych uroczystości (wesel, chrzcin, imienin i innych) sąsiedzi zapraszani
są równolegle z rodziną, a niekiedy — jak mówili informatorzy — stają
się nawet gośćmi pierwszoplanowymi. Na sąsiedztwie oparte są również
w wielkim stopniu stosunki pomiędzy pokoleniem ludzi starych, zwłasz
cza osamotnionych rodziców czy dziadków. Pokreślają oni bardzo silnie
znaczenie tych sąsiedzkich związków, które gwarantują i m nie tylko po
moc w razie potrzeby, ale także towarzystwo i wymianę myśli.
W związku z rozbudową wsi i pracami w brygadach spółdzielni pro
dukcyjnych słabną natomiast kontakty pomiędzy ludnością poszczegól
nych dzielnic, czyli „machał". Pokolenie starsze znało mieszkańców
wszystkich dzielnic wsi, pokolenie młodsze pochodzące z tych dzielnic —
bardzo często nie zna się nawet z widzenia . Krąg ich pracy, interesów,
okazji do spotkań jest inny. Wiąże się to niewątpliwie z przekształce
niami dokonującymi się w dawnej, zintegrowanej społeczności wiejskiej,
w której działały takie motory integracji, jak wspólnoty wiejskie i ro
dzinne, różne formy wzajemnej pomocy, opinia publiczna, system kon
troli społecznej, a ponadto silne poczucie wewnętrznej spójności i odręb
ności w stosunku do otoczenia, wywołane między innymi ograniczonymi
możliwościami kontaktowania się ze środowiskami pozawiejskimi.
Więź społeczno-ogólnowioskowa nadal istnieje, choć inne są pod
stawy jej istnienia i funkcjonowania. Siłą integrującą obecną społeczność
wiejską Gramady jest nowa organizacja życia społeczno-gospodarczego
WIELKA RODZINA
SAWY 3T03K0WA
CZIREN5KIEG0
z roku 1723 - przed p o d z i a ł e m
SfOjkO*
ó A•
A
79
7 9
76-letni
mniejsza
swą
mieszkaniec
i wówczas
pracą
zawodową
wsi
opowiada,
znali się wszyscy.
związani
są
że
Teraz
w
czasie
natomiast
z poszczególnymi
jego
młodości
młodzi
nie
dzielnicami
wieś
znają
była
s i ę , bo
(AZEPow.
368).
�87
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI L O K A L N E J
H
•
R y e . 15. „ W s p o m i n k o w a " u r o c z y s t o ś ć ż a ł o b n a p r z y grobie m a t k i
Fot. M . Biernacka, 1969
i kulturalnego w dużym stopniu zinstytucjonalizowanego, powiązanego
siecią kontaktów i uzależnień zarówno od władz nadrzędnych, jak i są
siednich jednostek wiejskich objętych organizacją administracyjną oraz
działalności spółdzielni produkcyjnej (tzw. wsie satelitarne: Toszewcy,
Wodna i Bojanowo). Ludność Gramady zainteresowana jest w tym, żeby
wieś nadal rozwijała się pomyślnie i mogła stanowić centrum gospo
darcze i kulturalne dla okolicznych wsi. Nowa organizacja życia ułatwia
miejscowym władzom i działaczom społecznym podejmowanie szeregu
inicjatyw o charakterze ogólnym, w które społeczność wsi włącza się
na zasadzie dobrowolności. Drogą tzw. „czynów' społecznych" popiera
nych przez państwo finansowo, ale przy dużym nakładzie dni roboczych
i opłat pieniężnych miejscowej ludności, wykonano w Gramadzie wiele
fundamentalnych prac, takich jak budowa dróg, instalacja wodociągów
i sieci elektrycznej, budowa szkoły, domu kultury, łaźni i innych obiek
tów. Owe inicjatywy i prace społeczne wymagają zarówno określonego
poziomu świadomości społecznej mieszkańców, jak i prawdziwego za
interesowania swym terenem .
80
8 0
Wśród
przynależnych
do
Gramady wsi
na
czoło
wysuwają
z t r a d y c j a m i ż y w e g o r u c h u s p o ł e c z n e g o i politycznego. T a m r ó w n i e ż
się
Toszewcy
przeprowadza
�88
MARIA BIERNACKA
Pełną konsolidację wysiłków zmierzających do postawienia wsi
w rzędzie nowoczesnych osad ułatwia niewątpliwie to, że w Gramadzie
oprócz spółdzielni produkcyjnej koncentrują swe siedziby i działalność
wszystkie inne instytucje i organizacje wiejskie (administracyjne, gospo
darcze, oświatowo-kulturalne, wychowawcze i polityczne), których istnie
nie ułatwia podejmowanie szeregu decyzji dotyczących zarówno Grama
dy, jak i wsi satelitarnych. Dzięki temu szybciej niż w innych wsiach
dokonuje się tu proces urbanizacji życia wiejskiego, tak bardzo charak
terystyczny dla przeobrażeń związanych w krajach socjalistycznych
z uprzemysłowieniem i kolektywizacją wsi.
Maria Biernacka
THB
FAMILY
AND T H E LOCAL
VILLAGE
COMMUNITY
OF THE BULGARIAN
GRAMADA
S u m m a r y
T h e a u t h o r a t t e m p t e d to s t u d y the p r o g r e s s of c h a n g e of f a m i l y a n d k i n s h i p
institutions,
t h e i r s t r u c t u r e , functions,
and relationships
with the whole
of
s o c i a l , e c o n o m i c a n d c u l t u r a l life of the v i l l a g e G r a m a d a , s i n c e the b r e a k of
the c e n t u r i e s up to the present. T h e task w a s to p r e s e n t the image of it, a n d to
r e v e a l t h e m e c h a n i s m s a n d f o r c e s u n d e r l y i n g t h e c h a n g e s w i t h i n the two- b a s i c
s o c i o - e c o n o m i c a n d p o l i t i c a l s y s t e m s , i.e., c a p i t a l i s m , a n d , s i n c e the e n d of t h e
World W a r I I , socialism.
In
a b r i e f s u r v e y of l i t e r a t u r e p e r t a i n i n g to B u l g a r i a n forms of k i n s h i p ,
the a u t h o r d e s c r i b e s its t r a d i t i o n a l f o r m s i n N o r t h - W e s t e r n B u l g a r y , a n d t h e n
i n G r a m a d a itself. I t can be s e e n t h a t t r a d i t i o n a l f o r m s of f a m i l y a n d k i n s h i p ,
w i t h t h e g e n e r a l l y f a m i l i a r f o r m of s o u t h e r n S l a v o n i c zadruga,
have survived
i n B u l g a r y for the longest t i m e i n t h e s o c i a l l y a n d e c o n o m i c a l l y b a c k w a r d
regions, a n d a m o n g t h e m i n t h e N o r t h a n d M i d d l e - W e s t .
T h e r e a r e t w o b a s i c s y s t e m s of k i n s h i p t y p i c a l for the B u l g a r i a n c o u n t r y
side: j o i n t - a n d f a m i l y . B u l g a r i a n s c h o l a r s g e n e r a l l y agree that the zadruga,
or
the lineage f a m i l y , w h i c h could be m e t i n its c l a s s i c f o r m as late a s the b e g i n n i n g
of the 19th c e n t u r y , f o r m e d the b a s i c e l e m e n t of the l i n e a g e s y s t e m , a n d that
alongside w i t h it a s m a l l f a m i l y of p a r e n t s a n d c h i l d r e n existed. C o n t e m p o r a r y
B u l g a r i a n r e s e a r c h e s h a v e p r o v e d t h a t d u r i n g the t r a n s i t i o n f r o m
feudalism
to c a p i t a l i s m , the a n c i e n t zadruga
a s s u m e d a specific f o r m d e s c r i b e d as t h e
j o i n t - f a m i l y economic team. T h i s f o r m ( w h i c h r e m a i n e d p a t r i a r c h a l , p a t r i l i n e a r , a n d
p a t r i l o c a l ) w a s m a r k e d b y a c c u m u l a t i o n of s o i l a n d other p r o p e r t y b y the h e a d
of a f a m i l y , r e d u c t i o n of its size to a n a v e r a g e of 3 or 4 generations a n d its i n n e r
p o l a r i z a t i o n c a u s e d b y i n c o m p a t i b l e i n t e r e s t s of the p a r t i c u l a r n u c l e a r f a m i l i e s ,
się wiele inicjatyw z zakresu c z y n ó w
społecznych. W Wodnej, a
zwłaszcza
w B o j a n o w i e — w s i a c h m n i e j s z y c h , d z i a ł a l n o ś ć ta p r o w a d z o n a j e s t n a m n i e j s z ą
skalę.
�89
RODZINA NA TLE SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ
a n d p a r t i c u l a r l y those of the f a t h e r a n d h i s m a r r i e d sons or b r o t h e r s .
with
this,
called
tribal
the
massive
has
of t h e m
a few
have
been
weakened
and
limited
to
a
Alongside
narrower circle,
familia.
Most
country
links
disintegration
been
have
even
liberated
of
from
survived, though
to
the
Bulgarian
Turkish
zadruga
occupation
i n modified
occured
(1878),
but
f o r m s , u p to the W o r l d
the W o r l d W a r I I . So it w a s
after
a fair
W a r I, and
i n G r a m a d a , w h e r e at t h e e n d
the 19th c e n t u r y , 15 p e r c e n t of f a m i l i e s belonged to j o i n t - f a m i l y e c o n o m i c
In
the
has
later
periods,
and
radically decreased.
team
za
as
golema
jedno
or
familia,
obšío.
This
related by a network
conditions,
parents,
they
were
the
World
W a r I in
v e r n a c u l a r dialect
veliké
semejstvo,
form
was
and
tied
with
its
a
the
a n d those c o n s i s t i n g
most
frequent,
particular,
describes
life
the
by
closed
of k i n s h i p , t r i b a l , n e i g h b o u r
small families,
which
after
The
the-
number
their
number
family
the
local
of
teams.
economic
phrases
u
community,
kup,,
inter
and village relations. I n such
of
parents, children, and grand
remained patriarchal
in
character, and
s t r i c t l y o b s e r v e d t r a d i t i o n a l n o r m s of b e h a v i o r .
The
most
radical
change
in
the
life
of
Gramada
s o c i a l i s t r e c o n s t r u c t i o n of the p o l i t i c a l s y s t e m
i n the s h a p e
occured
has begun.
after
1944,
I t f o u n d its
of k i n s h i p r e l a t i o n s , too. W i t h c o l l e c t i v i z a t i o n
when
expression
of a g r i c u l t u r e , i n d i v i
d u a l f a r m s , belonging to n u c l e a r f a m i l i e s a n d to the f e w r e m a i n i n g j o i n t - f a m i l y e c o
nomic teams, d i s a p p e a r e d . T h u s a peasant's f a m i l y h o u s e h o l d h a s been r a d i c a l l y s e p a
rated from
This
has
h i s p r o d u c t i o n w o r k s h o p , i.e., f r o m h i s s o i l a n d l i v e a n d d e a d
been
recompensed
to
some
extent
a c r e , but the b a s i c s o u r c e of i n c o m e
in
n e a r - b y factories
of
a f a m i l y , a n d the
Predominating
and
is
other
scope of
now
a
by
a
household
plot
of
stock.
about
has become the w o r k in a collective
institutions.
This
its
economic,
small
family
the
structure
security and educational
functions.
of
has
transformed
onefarm,
parents
and
children, while
the
b i r t h - r a t e h a s d e c r e a s e d s i g n i f i c a n t l y , d o w n to a n a v e r a g e of one or t w o c h i l d r e n
in
a
family.
I t is c h a r a c t e r i s t i c for
from
its
reaching even
at
a c o n t e m p o r a r y s m a l l f a m i l y t h a t it h a s
old k i n s h i p , a n d n e i g h b o u r
various
outside
relationships,
the v i l l a g e . K i n s h i p
opportunities,
but
for
the
in favor
a n d lineage
young
and
of
new
emancipated
links,
links are still
middle
generation,
other
ference
groups a r e g a i n i n g i m p o r t a n c e , s u c h as w o r k , neighbour, school,
groups,
etc.
Links
with
w h o s e c h i l d r e n h a v e left
neighbours
for
are
local community,
munity,
realizing
still
the
numerous
for
old
village
about
a disintegration
Gramada
enterprises
is
now
cultural
one
economic
life,
largely
formal,
o r g a n i s m , the
people
involving
of the
older
a fairly integrated
the
whole
village
a w i d e r r e g i o n . T h e i n t e g r a t i n g f o r c e is the n e w o r g a n i z a t i o n of s o c i a l ,
and
re
interests
town.
Though m a n y factors have brought
of
particularly important
often
manifested,
held
collective
together
farm.
by
one
administration
type
com
or
even
economic
and
by
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b7cbeb4c792625c292168f86b18226f.pdf
a5474ff53361e447e8e07a4544c77bcf
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:714
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1971
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:657
Title
A name given to the resource
Wieś Gramada, problematyka i organizacja badań / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.35-40
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kopczyńska-Jaworska, Bronisława
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
WIEŚ GRAMADA, PROBLEMATYKA I ORGANIZACJA B A D A N
Zgodnie z założeniami podjętych wspólnie badań polsko-bułgarskich
zostało ustalone, że będą to badania monograficzne wybranej społecz
ności lokalnej. Społeczność taka jest bowiem kontekstem, w k t ó r y m
przebiegają i konkretyzują się procesy o masowym zasięgu. Pogłębione
badania prowadzone w ramach jednej społeczności lokalnej pozwalają
uchwycić mechanizmy funkcjonowania instytucji społecznych właści
wych dla tejże społeczności, pozwalają poznać procesy zachodzących
przemian, wreszcie wykryć bodźce wewnętrzne i zewnętrzne kształ
tujące nową rzeczywistość i rzutujące na jej przeobrażenia w przy
szłości.
Wybór terenu badań uzależniony był od planów naukowych Insty
tutu Etnografii B A N . Plany te przewidywały badania wybranych wsi
w północno-zachodniej Bułgarii w okręgu wraczańskim (Wracza), m i
cha jłowgradzkim (Michajłowgrad) lub widyńskim (Widin). W czasie ba
dań penetracyjnych w 1966 r. przy współudziale badaczy polskich w y
brano do badań dwie wsie w okręgu widyńskim: wieś Dunawcy (Dunawci) i wieś Gramadę (Gramada). Ostatecznie w 1967 r. zdecydowano
prowadzenie dalszych badań we wsi Gramada.
Wychodząc z założenia, że wszelkie uogólnienia są bardziej owocne,
gdy bazują na wiedzy dotyczącej podstawowych jednostek produkcyj
nych, przedmiotem szczegółowej analizy uczyniono rodzinę, która była
podstawową jednostką produkcyjną w przeszłości, oraz społeczność l o
kalną, która w wyniku kolektywizacji stała się centrum kooperatywy
rolnej podstawowej jednostki produkcyjnej. Kooperatywa obejmuje swą
organizacją całą badaną wieś i w pewnym stopniu wszystkich jej miesz
kańców (z każdej rodziny przynajmniej jedna osoba pracuje w koope
ratywie).
Nowoczesna organizacja stosunków rynkowych oraz rolnictwa, uspo
łecznienie procesu produkcji, postępująca centralizacja decyzji gospo
darczych oraz zmiany powiązań ekonomicznych i kulturalnych powo
dują liczne zmiany w funkcjonowaniu tradycyjnej rodziny i całej spo
łeczności lokalnej. Stąd też w badaniach skoncentrowano uwagę na pod-
�36
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
stawach gospodarczych, hierarchii społecznej i strukturze zawodowej
wsi, szeroko pojmowanych instytucjach ze szczególnym uwzględnieniem
instytucji wielkiej rodziny i rodu oraz pomocy wzajemnej. Ponadto na
roli autorytetów wiejskich, opinii publicznej, społecznym uwarunkowa
niu obrzędów oraz przemianach więzi społecznej. Zagadnienia te, w mia
rę możliwości, analizowano na tle przemian ogólnokrajowych.
Wieś Gramada położona jest niemal w centrum okręgu widyńskiego,
który wciska się pomiędzy granicę jugosłowiańską i rumuńską przebie
gającą tu Dunajem. Rzeźba terenu całego okręgu jest bardzo urozmaico
na, występują tu trzy wyraźne strefy geograficzne: na północy i na
północnym wschodzie pas żyznych nizin naddunajskich, w centrum ob
szar płaskowyżu do 450 m n.p.m., na południu zaś tereny górskie Starej
Płaniny przekraczające 2000 m wysokości. Środowisko geograficzne znaj
duje swoje odbicie zarówno w osadnictwie, jak i gospodarce regionu.
W północnej i środkowej części okręgu spotyka się wsie bardzo duże,
ludne i bogate, w zaawansowanym stadium procesu modernizacji. Mniej
sze, rozproszone wsie górskie noszą wyraźne piętno zapóźnienia gospo
darczego. Nizinę naddunajską cechuje wysoko rozwinięta uprawa roślin,
tereny płaskowyżu, mniej więcej zrównoważone proporcje między pro
dukcją roślinną i zwierzęcą, górskie zaś wyraźna przewaga gospodarki
hodowlanej.
Okręg widyński do niedawna był słabo uprzemysłowiony. Dopiero
niedawno zaczęły tu powstawać niewielkie zakłady przemysłowe (fa
b r y k i przetworów spożywczych, przemysł lekki odzieżowy i elektrycz
ny), w 1967 r. przystąpiono do budowy kombinatu chemicznego na po
łudniowych przedmieściach Widina, t y m samym miasto przybliżyło się
do odległej o 8 k m wsi Dunawcy.
Praez tereny widyńskie przebiega tylko jedna linia kolejowa Sofia —
Widin, rozwinięta jest natomiast komunikacja autobusowa łącząca mia
sto okręgowe ze wszystkimi większymi miejscowościami okręgu i mia
stami: Kułą na płaskowyżu i Beogradczykiem na przedpolu Starej Pła
niny. Kuła i Beogradczyk były niegdyś siedzibami okolii, odpowiednika
naszych powiatów, które zostały zniesione po ostatniej wojnie w nowym
podziale administracyjnym. Wieś Gramada leży na płaskowyżu sięga
jącym w tej okolicy 300 m n.p.m. Od Widina odległa jest o 32 km, od
Kuły 17 km, od Beogradczyka ok. 50 k m . Bezpośrednią komunikację
autobusową ma z Widinem i Kułą.
Wieś jest siedzibą Gromadzkiej Rady Narodowej (Selsko Obsztinski
Naroden Sawet: SONS), Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (Trudowo
Kooperatiwno Zemědělské Stopanstwo: TKZS), Rzemieślniczej Spół
dzielni Pracy (Trudowo Proizwiditelna Kooperacija: TPK) oraz Spół
dzielni Spożywców (Selska Kooperacja: Selpoop). Zarówno admini-
�PROBLEMATYKA I ORGANIZACJA BADAŃ
37
stracyjnie, jak gospodarczo z Gramada połączone są trzy wsie sateli
tarne: od północy Bojanowo, od wschodu Wodna a od południa Toszewcy (Toszewei). Z ważniejszych instytucji działających na terenie
wsi należy wymienić dwie szkoły podstawowe, technikum rolnicze,
przedszkole i żłobek oraz dom kultury (czytaliszte) mieszczący biblio
tekę, kino, sale klubowe i wykładowe, jak również siedzibę radiowęzła.
Wieś posiada własny ośrodek zdrowia z izbą porodową, aptekę, gro
madzką łaźnię, urząd pocztowy, kilka sklepów różnobranżowych, go
spodę, piwnicę, czyli bufet z wyszynkiem, sklep cukierniczy itp.
Gramada, która w najbliższych latach ma uzyskać prawa miejskie,
liczy obecnie ok. 4200 mieszkańców (łącznie z wsiami satelitarnymi ok.
6500 mieszkańców). Zamieszkuje ją ludność bułgarska, w większości
miejscowego pochodzenia, oraz pewna ilość Cyganów.
Dominującym zajęciem ludności jest w dalszym ciągu rolnictwo, po
nadto w okresie poprzedzającym kolektywizację rozwinięty był we wsi
chów zwierząt domowych z charakterystycznymi dla północno-zachod
niej Bułgarii formami wypasu letniego.
Zgodnie z przedstawionymi wyżej wytycznymi badań, tematyka
szczegółowa objęła trzy grupy zagadnień: strukturę i funkcję społeczną
rodziny na tle życia społeczności lokalnej oraz proces przemian świato
poglądowych.
Badania nad strukturą zawodową mieszkańców ze szczególnym
uwzględnieniem rzemiosł prowadziła W. Paprocka. Badania nad rolnic
twem i hodowlą przez trzy lata prowadziła I . Nizińska, a po jej przed
wczesnej śmierci kontynuowała D. Markowska. Badania z zakresu wa
runków bytowych i kultury dnia codziennego prowadzili: B. Jaworska,
G. Michajłowa i M . Pokropek. Zagadnienia rodziny badała M . Biernacka.
Proces przemian w zakresie wierzeń, obrzędów i zwyczajów — Т. K o lewa, zasięg zaś oddziaływania współczesnej kultury socjalistycznej -—
B. Tumangełow.
Biorąc pod uwagę dużą liczebność badanej wsi celem zgromadzenia
danych do ustalenia cech społecznych badanej zbiorowości oraz danych
środowiskowych w 1967 r. zorganizowano badania ankietowe próbki re
prezentacyjnej. Badaniami objęto 285 rodzin w Gramadzie (na 1115),
czyli 25°/o, 42 rodziny w Toszewcach (na 397), czyli 12%, oraz 44 rodziny
w Wodnej (na 137), czyli 32%. Próbkę wybrano z listy rodzin w ukła
dzie rejonowym, dzielnicami wsi. Listy te są sporządzone dla celów ad
ministracji gromadzkiej, przy czym.rejony mają zbliżoną liczbę miesz
kańców, natomiast różną liczbę rodzin.
Wybrana próbka w zasadzie była proporcjonalna względem cech ca
łej populacji z nieznaczną przewagą ludności w wieku produkcyjnym.
Badania ankietowe przeprowadziło miejscowe nauczycielstwo przy po-
�38
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
mocy starszej młodzieży. Wyniki, ankiety nie we wszystkich dziedzinach
były jednakowo zadowalające. Pewne braki (niepełne dane) notuje się
odnośnie do tych zagadnień, które wymagają głębszych indagacji. Przy
opracowywaniu wyników kilka p y t a ń trzeba było pominąć, gdyż na
skutek błędnego tłumaczenia pytań uzyskano niejednoznaczne odpo
wiedzi.
Po ustaleniu podstawowych cech środowiska, poszczególni badacze
przystąpili do pogłębionych badań nad wybranymi przez siebie zagad
nieniami, przy czym informatorzy rekrutowali się w dużym stopniu
spośród rodzin ankietowanych, dobierani zaś b y l i zgodnie z tematyką
badań (dobór ekspertów do poszczególnych zagadnień). Badania 1967
roku koncentrowały się wokół poznania współczesnej kultury badanej
wsi, badania zaś 1968 roku zmierzały do zbudowania modelu tradycyj
nej kultury wsi Gramady. Stąd też dużo miejsca zajęła w nich rekon
strukcja starszych form kulturowych. Badania 1969 roku miały charak
ter kontrolny.
Obok badań terenowych przeprowadzono również poszukiwania b i
blioteczne, muzealne oraz archiwalne. Do opracowania wykorzystano
materiały rękopiśmienne znajdujące się w Państwowym Archiwum
Okręgowym w Widynie (Okrażen Darżawen Archiw-Widin: ODA-Widin)
dotyczące Gramady akta władz gromadzkich (protokoły obrad, kores
pondencje, rachunki), miejscowej kooperatywy „Sztastie" (księgi rewi
zyjne, budżety, protokoły obrad, sprawozdania okresowe), zrzeszenia rol
ników czy dokumenty cerkiewne, szkoły i domu ludowego. Ponadto do
kumenty dotyczące działalności związku rzemieślników z siedzibą w Kule,
który zakresem swego działania obejmował również Gramadę. Podob
nie w Russe (Okrażen Darżawen Archiw-Russe: ODA-Russe) poszuki
wano informacji do działalności Izby Przemysłowo-Handlowej obejmu
jącej swym działaniem całą północno-zachodnią Bułgarię.
Wykorzystano również miejscowe zasoby archiwów Gromadzkiej Ra
dy Narodowej oraz spółdzielni produkcyjnej. Specjalną uwagę zwrócono
na księgi narodzin, zgonów i ślubów oraz księgi meldunkowe, z których
zaczerpnięto dane do ruchu ludności i stosunków rodzinnych. Z insty
tucji powyższych uzyskano również podstawowe dane liczbowe doty
czące badanych problemów. Pozostałe dane zaczerpnięto z publikacji
statystycznych okręgowych i ogólnokrajowych.
W badaniach korzystano również z zasobów bibliotecznych, przy czym
ze źródeł niepublikowanych wykorzystano dokumenty dotyczące roz
woju rzemiosła w Widinie w X V I I I i na początku X I X w. z Biblioteki
Narodowej w Sofii (Narodna Biblioteka Kirił i Metodi) oraz maszyno
pisy prac dr. B. Bonczewa o wsi Gramadzie (zbiory Czytaliszta w Gramadzie) i W. Nakowa o wsi Wodna (zbiory Muzeum w Widinie).
�39
PROBLEMATYKA I ORGANIZACJA B A D A N
Oprócz wyżej wymienionych źródeł w opracowaniu wykorzystano
własną dokumentację fotograficzną i rysunkową oraz plany katastralne
i mapy wsi ze zbiorów gromadzkich i spółdzielni produkcyjnej.
Bronisława
THE
Kopczyńska-Jaworska
VILLAGE
GRAMADA.
RESEARCH
PROBLEMS
AND
ORGANIZATION
S u m m a r y
According
to
searches, it
has
community.
It
in
which
Institute
of
-Western
centre
is
mass
actual region
the
agreed
in
such
scale
to
the
the
project
of
perform
an intensive
communities,
processes
of i n v e s t i g a t i o n
are
Vidin
which
depended
Eventually,
district,
Polish-Bulgarian
focused
Bulgarian Academy
Bulgary.
of
general
been
on
of
are
study
open
and
Sciences.
Gramada
about
900
above
ft
was
the
and
of
of
village
technical
a
farm;
provision.
school,
library,
a
besides,
There
Any
kindergarten,
a
cinema,
generalizations
when
they
etc.
cooperative,
two
an
infants'
The
village
a few
on
h a v e been
sea
its
of
to
the
in
and
a
of
by
the
administration
of
a
the
marked
district.
territorial
health
the
North-
out,
level,
schools,
nursery,
has
shops
d a t a about
pointed
picked
are: a cooperative
elementary
observation,
choice
to crop e c o n o m y
of
local
the E t h n o g r a p h i c a l
h i g h l a n d p a r t of
a centre
craftsmen,
secondary
house
centre
of
and
agro-
culture
open
to
all,
of v a r i o u s l i n e s , a n d a r e s t a u r a n t .
concerning processes
are based
thus detailed analyses
past, a n d the
the
there
are
a drugstore, b a t h s , a m a i l office,
ful,
in
4200 i n h a b i t a n t s ; i t is
a cooperative
consumers'
with
has
re
selected
direct
Those plans
village
a
The
r e s e a r c h p l a n s of
the
and husbandry predominant
The
do
reflected.
a b a l a n c e of p l a n t a n d a n i m a l p r o d u c t i o n , i n opposition
lowland,
ethnographic
of
of
change
elementary
seem
to
be m o r e
decision-making
fruit
units,
and
devoted to the f a m i l y as the b a s i c u n i t i n
the
l o c a l c o m m u n i t y , w h i c h has b e c o m e t h e c e n t r e of the a g r i c u l t u r a l
w h i c h is
the
basic
unit
now,
i n effect
of
collectivization.
The
co
o p e r a t i v e is an o r g a n i z a t i o n i n w h i c h t h e w h o l e v i l l a g e is i n v o l v e d , a n d i n some
d e g r e e a l l of its i n h a b i t a n t s , for at l e a s t one p e r s o n i n e a c h f a m i l y is
in t h e
The
and
research problems
social
political
social
employed
cooperative.
function
and
of
ideological
hierarchy and
procka),
the
have
the
been
family
transition.
occupational
s t a n d a r d of
living
focused
living
in
a r o u n d the
a
Particular
structure
a n d budgets
of
local
attention
the
changes
community
has
village
of
in
been
structure
economic,
devoted
(papers
by
(B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a ) ,
to
W.
Pa
and
the
i n s t i t u t i o n of the great f a m i l y or l o c a l c o m m u n i t y ( M . B i e r n a c k a ) . O t h e r p a p e r s d i s
cuss the role of r u r a l a u t h o r i t i e s , p u b l i c opinion, social b a c k g r o u n d of r i t u a l s , a n d
c h a n g e s i n the s o c i a l l i n k s ( H . B i e r n a c k a , Т. K o l e w a ) . A l l the p r o b l e m s h a v e
analyzed,
if
possible,
Considering
a
the
random sample
on
the
more
large
number
(25 p e r
cent)
general
of
was
inhabitants
investigated
i n o r d e r to e s t a b l i s h the s o c i a l f e a t u r e s
After
such
initial
collecting
of
data,
background
of
the
by
of
nation-wide
studied
means
of
village,
a
in
1967
questionnaire
a n d b a c k g r o u n d d a t a of the
individual researchers
been
changes.
started
community.
with
their
�40
BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA
assigned
parts
of
the
work.
Expert
informers
r e s e a r c h p r o b l e m s . T h e 1967 i n v e s t i g a t i o n s
of
the
village;
Gramada
was
Besides
and
field
archives
school,
have
the
been m a d e
1968
studies,
(files
house
also b e e n
Besides
An
attempted.
all
of
of
construction
searches
local
of
a
model
control researches
have
authorities,
c u l t u r e , the
selected
been
going
cooperatives,
craftsmen
for
each
of
the
on c o n t e m p o r a r y c u l t u r e
of
traditional
were
on
in
the
association).
culture
of
made.
libraries,
orthodox
Current
museums
church,
the
statistical
data
drawings
have
used.
these
sources
by m e m b e r s
local institutions
a
I n 19(69
were
w e r e focused
of
information,
photographs
and
of the r e s e a r c h t e a m , a n d p l a n s a n d m a p s
h a v e been
used.
supplied
by
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90f124728126d1a3800eba64cb9a0188.pdf
482550cfc870af00d837e41ff771bb47
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:713
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1971
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:656
Title
A name given to the resource
Założenia metodologiczne badań / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.15-34
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Dynowski, Witold
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
A
TA
T
Y
К
U
Ł
„Etnografia
WITOLD
Y
P o l s k a " , t. X V z. 1
DYNOWSKI
ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE
BADAN
W badaniach procesów kulturowych na szeroką skalę stwierdza się
znamienną prawidłowość, a mianowicie łatwość przyjmowania nowych
zespołów treści kulturowych i światopoglądowych przez te systemy
społeczne, które w toku uprzedniego swego rozwoju zostały do takiej
percepcji — w ten czy inny sposób — przygotowane.
Ostatnio w studiach nad stosunkami Polski starożytnej z Cesarstwem
Rzymskim K. Majewski postawił pytanie:
czy
b ę d z i e bliski
nami
przyjęli
niem
cywilizacji
chrystianizację
a
światem
W.D.]
zacja
do
w
sprzed
były
w
lat
zachodniej,
słowem,
bo
spuścizny
i dzięki
związkom
w i e k u z zachodnimi o ś r o d k a m i
życia
starożytnej
społecznego
cywilizacji
i politycznego,
wiekach
scalone
tylko
w
skutek
wydatnych
jeden
ta
druga
Polski
organizm
moje
domniemanemu
kultury
Rzym
prze
materialnej
wczesnośrednio
kontaktów
elity
rządzącej
kultury duchowej, przesiąkniętej
którymi
—
romani-
z Rzymem
śródziemnomorskiej,
nad
poprzedzających
[podkreślenie
dzięki
druży
oddziaływa
ziemiami
w
mówiąc
zakresie
cywilizacyjnym
w
dzictwem
nie
pod
między
Inaczej
rzymskiej
ale
X
w
p r z y g o t o w a n e
wiecznym,
ciągu
na
bo
związki
z Rzymu.
korzystne w a r u n k i
także
pozostawali
plemiona . polskie
mierze
chyba
ponieważ
najprawdopodobniej
chrześcijaństwa
pewnej
tysiąca
Rzymu,
c y w i l i z a c y j n i e
przyjęcia
Polsce m i a ł a
trwaniu
z
śródziemnomorskiej
istniały
łacińskim,
państwowy
p r a w d y d o m y s ł , ż e k s i ą ż ę t a p o l s c y w r a z ze s w o i m i
chrześcijaństwo
ośrodkami
rozciągał
dzie
rozwiniętego
władzę
zwierzch
l
nią" .
Takie postawienie zagadnienia zobowiązuje badacza do ustalenia,
jakie cechy danego systemu społecznego, jakie jego składowe czy kon
figuracje składowych sprzyjają przyjmowaniu nowych wartości aż po
zasadnicze, jakościowe przekształcenia systemu włącznie.
Prawidłowości ustalane w odniesieniu do długotrwałych i o szerokim
zasięgu społecznym procesów kulturowych dadzą się także prześledzić
w wymiarach m i k r o s t r u k t u r , takich np. jak społeczności lokalne.
Jest to więc płodna inspiracja ogólnej teorii kultury wobec studiów konkretno-terenowych prowadzonych przez etnografię. Obiektem badań
1
K. M a j e w s k i ,
R . X I X : 1968, s. 10.
Polska
starożytna
a
Cesarstwo
Rzymskie,
„Archeologia",
�16
WITOLD DYNOWSKI
etnograficznych bywają bowiem najczęściej takie mikrostruktury, jak
społeczność lokalna czy rodzina. W związku z t y m zastanowić się w y
pada, w jaki sposób i w jakiej mierze rozwój historyczny poszczegól
nych wsi czy mikrorejonów stwarzał przesłanki sprzyjające odbiorowi
nowych treści kulturowych, które w postaci różnego rodzaju bodźców
ze strony szerszych struktur społeczno-ekonomicznych: państwa, rynku
ponadlokalnego, kultury ogólnonarodowej itd., oddziałują dziś na wieś.
W pracach bułgarsko-polskiej ekspedycji etnograficznej we wsi Gra
mada oraz wsiach sąsiednich na terenie północno-zachodniej Bułgarii
historyczny proces przemian społeczno-kulturowych od przełomu X I X
i X X wieku aż po współczesność rozważaliśmy przede wszystkim pod
k ą t e m widzenia ustalenia tych prawidłowości rozwojowych, które wa
runkują aktualne, gwałtowne i radykalnie odmienne jakościowo prze
obrażenia kulturowe. Postawiliśmy sobie pytanie, jakie czynniki podłoża
ńistorycznego sprzyjały urzeczywistnieniu programu przebudowy ustro
j u społeczno-ekonomicznego wsi, przekształceniom wiejskich środowisk
lokalnych ze skupisk homogenicznych, rolniczych w społeczności o he
terogenicznej strukturze społeczno-zawodowej, aktywizacji kulturalnej
ludności wiejskiej, przeobrażeniom w sferze świadomości społecz
nej itd.
Nie stawialiśmy sobie za cel pełnej rekonstrukcji dziejów badanych
wsi. Nie było więc naszym zadaniem ukazanie drobiazgowego procesu
przemian w jego wszystkich realiach czasowo-przestrzennych. Naszą
uwagę ogniskowaliśmy przede wszystkim na współczesności, traktując
ją jednakże jako o g n i w o p r o c e s u h i s t o r y c z n e g o . Takie
założenie metodologiczne pociąga za sobą szereg konsekwencji co do
sposobu rozpatrywania przeszłości, zasady selekcji w analizie materiału
historycznego, co do rozważań metodologicznych i warsztatowych w ana
lizie aktualnej rzeczywistości oraz sposobu przewidywania kierunków
przyszłych przemian.
Poniżej omówimy pokrótce niektóre konsekwencje takiej postawy
badawczej.
1. Obowiązkiem badacza jest ustalenie, które elementy podłoża histo
rycznego zyskały w świadomości społecznej rangę istotnych wartości
i jako takie wykazują szczególną trwałość i żywotność. W swym stu
dium teoretycznym K. Dobrowolski dowodzi, iż grupa społeczna wydo
bywa z podłoża historycznego te treści, które wzmacniać mogą jej po
czucie znaczenia, zdolne są bronić ją przed deprecjonowaniem przez inne
grupy społeczne oraz treści mogące aktywizować działania grupy.
2
2
cław
Patrz:
1967,
K. D o b r o w o l s k i ,
§ „Teoria podłoża
Studia
z
historycznego",
pogranicza
s.
6-51.
historii
i socjologii,
Wro
�Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE
BADAN
17
W oparciu o materiał z terenu polskiego wymienia on w t y m związku
następujące kategorie: a) kult wybitnych jednostek, które odegrały do
niosłą rolę w dziejach danej grupy społecznej; b) świadomość osiągnięć,
inaczej mówiąc — dorobku grupowego w dziedzinie kultury materialnej,
społecznej, duchowej. Należy przy t y m zwrócić uwagę, iż zarówno owo
apogeum wybitnych jednostek, jak i pamięć osiągnięć grupy podlegają
ustawicznie procesom selekcji -— jedne elementy ustępują miejsca dru
gim, nowszym, silniej przemawiającym do wyobraźni i bardziej odpo
wiadającym aktualnemu w danym momencie historycznym poczuciu
wartości i istotności. Autor pisze: ,,Te innowacje nie zmieniają jednak
podstawowego mechanizmu funkcjonowania zwycięskich osiągnięć jako
siły kształtującej poczucie wartości grupowej" ; c) samooceny grupowe
wykazują też wielką trwałość, przy czym dla stabilnych małych grup
lokalnych charakterystyczne są szczególnie samooceny pozytywne, czę
stokroć idealizujące własne środowisko społeczne; d) pamięć o zachowa
niach społecznych kierowanych ku dobru innych ludzi czy dobru zbio
rowemu grupy staje się wzorem postępowania dla żyjących, utrwala się
w kronikach, opisach, materiale folklorystycznym.
W badanych przez naszą ekspedycję wsiach Gramada i sąsiednich
wszystkie te cztery kategorie wartości podłoża historycznego odgrywały
istotną rolę. Należy przy t y m odróżnić treści występujące w badanych
wsiach, będące jednakże wartościami o szerszym zasięgu, wspólnymi
niekiedy całemu narodowi bułgarskiemu, od treści specyficznych dla
danego układu lokalnego, stanowiących swoisty dorobek i uogólnienie
doświadczeń społeczności lokalnej. Wyjaśnienie charakteru wiejskich
społeczności Bułgarii, trwałości instytucji życia wiejskiego i podstawo
wego zrębu kulturowego, wymaga sięgnięcia wstecz do momentu utraty
przez Bułgarię samodzielności politycznej i jej podporządkowania
zwierzchnictwu tureckiemu. Jest to, rzecz jasna, przedmiot zaintereso
w a ń historyków, jednakże etnograf musi korzystać z niektórych ich
ustaleń dla wyjaśnienia ważnych zagadnień wchodzących w zakres jego
przedmiotu badań. Otóż faktem o kapitalnym znaczeniu jest to, że wieś
bułgarska znalazła się pod panowaniem tureckim w takim momencie
rozwoju stosunków społeczno-gospodarczych, kiedy związki wielkorodzinne (wielka rodzina złożona z k i l k u pokoleń w linii prostej oraz
odgałęzień w l i n i i bocznej) były w wielu rejonach ziem bułgarskich
w pełni żywotną postacią bytowania ludności wiejskiej, a jednocześnie
rodzime bojarstwo było jeszcze słabo ukształtowane jako warstwa spo
łeczna. Władze tureckie zlikwidowały więc z łatwością słabą ekono
micznie i nieskonsolidowaną społecznie warstwę bułgarskiego bojarstwa
3
3
Ibidem,
s. 29 i
dalsze.
2 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1
�18
WITOLD DYNOWSKI
i ustanowiły feudalne gospodarstwo wiejskie według tureckiego modelu,
tak zwany cziflik, oddany w użytkowanie przedstawicielom tureckiego
aparatu administracyjnego''. Obszary północno-zachodniej Bułgarii na
leżą właśnie do tych terenów, na których w momencie utraty niepo
dległości żywotne były wśród ludności wiejskiej związki wielkorodzinne.
Od momentu utraty własnej egzystencji politycznej w ciągu pięciu
następnych stuleci organizacja życia społecznego i gospodarczego ludności
wiejskiej nie podlegała zasadniczym, jakościowym przekształceniom.
Formy powiązań wielkorodzinnych i lokalnych oraz oparta o wielką
rodzinę organizacja produkcji rolno-hodowlanej uległy w pewnym sensie
skostnieniu . Kultura chłopska stała się odtąd głównym reprezentantem
kultury bułgarskiej. Można by nawet powiedzieć, że reprezentantem jedy
nym. Jest to znamienna różnica w porównaniu z polskim procesem histo
rycznym, gdzie utrata niepodległości państwowej także na pewien okres
zahamowała procesy przemian warstwy chłopskiej, ale na takim etapie
społeczno-ekonomicznego rozwoju, kiedy warstwa szlachecka była już
skrystalizowana, wewnętrznie zróżnicowana, a jej hierarchiczne szczyty
reprezentowały polską kulturę elitarną. Zarówno dla procesów ekono
micznych, jak i dla samowiedzy grupowej faktem ogromne] doniosłości
jest to, że w odróżnieniu od ziem polskich, gdzie eksploatacja feudalna
chłopów odbywała się poprzez rodzimych feudałów, w Bułgarii eks
ploatatorami byli Turcy. Postacie bohaterów walczących z uciskiem
tureckim wywodzą się z ludu. Ich kult rodzi się w konkretnych spo
łecznościach lokalnych, odrywa się następnie od nich, rozszerza na całą
B u ł g a r i ę . Ruch hajducki, wielki i bezimienny ruch sprzeciwu wobec
otomańskiej władzy, był ruchem ludowym. Pamięć o nim, kult hajdu
ków utrwalił się w postaci bogatego osobnego działu w folklorystyce
bułgarskiej, w tzw. pieśniach hajduckich . Obok jednostek wybitnych —
bohaterów ogólnonarodowych, utrwaliła się więc pamięć bohaterów
lokalnych, a także anonimowych postaci hajduków. Ten element po
dłoża historycznego stał się przedmiotem specjalnych badań w ramach
5
6
7
'' Por.
dział I.
5
Por.
np.
D.
K o s e w,
zamieszczony w
Nowożytna
historia
Bułgarii,
n i n i e j s z y m tomie a r t y k u ł
M.
Warszawa
1954,
roz
Biernackiej.
e
Jednym z ważniejszych
b y ł o powstanie w
północno-zachodniej
Bułgarii
w 1850 r o k u . J e d n y m z jego p r z y w ó d c ó w b y ł m i e s z k a n i e c w s i G r a m a d a — P e t k o
Marinow.
7
W
ciągu
wielu w i e k ó w
najeźdźcom
przyjmował
kiego, k t ó r y
p o l e g a ł na
się
czety
bojowników
niewoli
dwie formy:
tym,
że w
tureckiej
żywiołowy
lokalnych
buntów
ruch
g ó r a c h i trudno d o s t ę p n y c h
organizujących
akcje
przeciwko
oporu
oraz tzw.
terenach
władzom
przeciwko
ruchu
hajduc
tworzyły
tureckim.
�Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE
BADAN
19
8
prac naszej ekspedycji . Mechanizmy selekcji były przy t y m szczególnie
wyraziste. Po uzyskaniu niepodległości państwowej pojawiają się nowi
bohaterowie. Okres władzy faszystowskiej w latach 20-tych i 30-tych
kreuje nowe obiekty kultu, eliminując wiele dawnych, a ostatnia wojna
powiększyła apogeum bohaterów, zarówno o postacie ogólnonarodowe,
jak i lokalne .
Jak się wydaje, to co K. Dobrowolski określa jako „świadomość
osiągnięć grupy" w warunkach niewoli tureckiej w znacznym stopniu
sprowadzało się do świadomości z a c h o w a n i a
własnej odrębności
kulturowej. Należy tu przypomnieć, iż wielowiekowa niewola turecka
nie doprowadziła w rozmiarach znaczących do „przejęcia obcego pod
łoża historycznego" . Turcy zdołali jedynie znaczniejszej części ludności
bułgarskiej osiedlonej w Rodopach i w środkowej części Starej Płaniny
narzucić religię mahometańską i z nią związany wzorzec kulturowy.
Grupę tę nazwano pomad.
W świetle ostatnio opublikowanych badań przez historyków i etno
grafów bułgarskich obraz wpływów tureckich na k u l t u r ę pomaków
widziany od strony ostatecznych wyników rysuje się w nieco odmienny
sposób niż przedstawiano go dotychczas . Poza przejętym od Turków
wyznaniem wśród pomaków zakorzeniły się także normy prawne i oby
czajowe związane z nauką Koranu, utrwaliła się też spora ilość rzuca
jących się w oczy elementów kultury materialnej, np. strój kobiecy
i występujące na nim ozdoby. Co więcej niewola turecka mocno za
chwiała świadomość narodową pomaków. Osad tego stanu rzeczy daje
się zauważyć nawet dzisiaj. Gruba warstwa tureckich oddziaływań nie
zdołała jednak unicestwić podstawy bułgarskiego bytowania. Uległo ono
wprawdzie dużej dekompozycji niemniej zachowało swe cechy najistotniej sze.
Ogromna większość ludności bułgarskiej zachowała kulturę rodzi
mą — oczywiście w jej wersji chłopskiej. Na badanym przez nas terenie
wpływy tureckie utrwaliły się w pewnej części nazw miejscowych,
a mianowicie związanych z dawną lokalizacją budynków czy miejsc
administracji tureckiej oraz nazw miar i wag, co stanowi ślad po trans9
J0
n
8
w
P r o b l e m a t y k ą tą z a j m o w a ł się Borys T u m a n g e ł o w , pracownik B A N . Niestety
n i n i e j s z y m t o m i e nie z a m i e s z c z a on swego o p r a c o w a n i a .
9
T a k i m lokalnym bohaterem w a l c z ą c y m przeciwko faszystom b y ł Miko N i now, c z ł o n e k m ł o d z i e ż o w e j o r g a n i z a c j i E M S , s t r a c o n y w r a z z g r u p ą t o w a r z y s z y
w 1943 r. w W i d i n i e . Jego p o m n i k z n a j d u j e s i ę d z i ś n a c e n t r a l n y m p l a c u w s i ,
a s p ó ł d z i e l n i a p r o d u k c y j n a z o s t a ł a n a z w a n a jego i m i e n i e m .
1 0
1 1
O k r e ś l e n i e K . Dobrowolskiego, patrz
„ R o d o p s k i sbornik",
B A N , 1969; Narodnostna
i
1¡969.
cytowana
praca.
I , S o f i j a B A N , 1965; „ R o d o p s k i s b o r n i k " , I I , S o f i j a
bitowa
obszcznost
na rodopskite
Bałgari,
Sofija B A N ,
�20
WITOLD DYNOWSKI
akcjach między Turkami a miejscowymi chłopami bułgarskimi: w y
miany czy składania d a n i n . Względna izolacja wobec kultury na
jeźdźcy, a także wielowiekowy utrudniony dostęp wpływów przodują
cych ośrodków cywilizacji europejskiej spowodowały przetrwanie licz
nych archaizmów zarówno w inwentarzu kultury materialnej ludności
w s i , jak i w dziedzinie stosunków s p o ł e c z n y c h oraz w postawach
światopoglądowych, wierzeniach, wiedzy i systemie w a r t o ś c i . Okres
po odzyskaniu niepodległości narodowej, t j . po 1878 roku, przynosi
zwolna, ale systematycznie, nasilenie kontaktów Bułgarii z innymi kra
jami europejskimi. O ile w okresie poprzednim układem odniesienia
dla oceny grupy własnej były przede wszystkim inne narody, które
weszły w skład imperium otomańskiego oraz samo imperium tureckie,
to dla okresu niepodległości narodowej takim układem odniesienia stają
się przede wszystkim kraje europejskie. Wprawdzie kontakty z innymi
zbiorowościami narodowo-państwowymi w postaci bezpośrednich stycz
ności były udziałem przede wszystkim warstwy inteligencji, jednakże
inteligencja ta rekrutowała się w znacznym stopniu ze środowiska chłop
skiego. Co zaś ważniejsze wielu inteligentów pochodzenia chłopskiego po
zakończeniu studiów zagranicznych rozwijało działalność na wsi. Na ba
danym przez nas terenie czynnych było w okresie międzywojennym kilku
agronomów, nauczycieli, lekarzy. Otóż w ocenach tego okresu inteligencja
ta ujawnia znamienną ambiwalencję — z jednej strony głosi pozytywne
oceny faktu zachowania przez ludność chłopską jej rodzimej kultury,
z drugiej — w pełni zdaje sobie sprawę z hamującej roli konserwa
tywnych elementów utrwalonych w dorobku grupowym .
2. Powyżej omówiliśmy przykładowo warunki trwałości elementów
podłoża historycznego. Traktowanie aktualnej rzeczywistości jako ogni
wa procesu historycznego obliguje również do określenia, jakiego rodza
j u zmiany społeczno-kulturowe poprzedzały stan aktualny oraz jakiego
typu zmianom podlega badana rzeczywistość współcześnie. Odpowiedź
na to pytanie wymaga kilku refleksji ogólniejszych nad stosowalnością
pojęć ustalonych w teorii zmian społecznych i teorii zmiany kulturowej.
Jednym z nich jest pojęcie p r o c e s u społecznego. J. Szczepański
12
1 3
14
15
1G
1 2
grafii
nie
Por.
mogły
1 3
materiały
Powszechnej.
Por.
jeszcze
wejść
zamieszczone
czyńskiej-Jaworskiej
D.
I. Nizińskiej
Niestety,
do
w
i M.
w
niniejszego
niniejszym
Por.
artykuł
M.
1 5
Por.
artykuł
T. Kolewej
1 6
Informacje
Markowskiej.
Markowskiej,
ze
śmiercią
tomu
tomie
w
Archiwum
Zakładu
I. Nizińskiej
formie
artykuły
opracowanego
G.
Etno
materiały
Michajłowej,
te
artykułu.
B.
Kop
Poklopka.
1 4
o
i D.
związku
Biernackiej.
działalności
w
niniejszym
agronomów
tomie.
zawarte
w
materiałach
I. Nizińskiej,
�Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE
21
BADAN
najogólniej definiuje proces jako „względnie jednorodne serie zjawisk
powiązane zależnościami przyczynowymi lub strukturalno-funkcjonalnymi". I dalej czytamy: „Procesami społecznymi będziemy nazywali serie
zjawisk dotyczących osobowości, grup społecznych, zbiorowości, w ten
sposób, że są one seriami zjawisk tylko społecznych" . W obszernej
kategorii procesów społecznych wyróżnia się następujące: procesy inter
personalne, t j . dokonujące się w jednostce ludzkiej w związku z jej
uczestnictwem w życiu społecznym, procesy zachodzące między dwoma
jednostkami, procesy zachodzące między jednostką a grupą oraz procesy
zachodzące między dwoma grupami. W zależności od sposobu określania
swego przedmiotu różne dyscypliny zajmujące się człowiekiem kierują
uwagę szczególną na określony rodzaj procesów. W polu zainteresowań
etnografii będą więc przede wszystkim procesy zachodzące między dwo
ma grupami społecznymi, nadto etnopsychologia czy szkoła osobowości
kulturowej kieruje swą uwagę także ku procesom intrapersonalnym
i procesom zachodzącym między jednostką a grupą społeczną. W naszych
badaniach skupiliśmy uwagę na procesach międzygrupowych. W przy
padku naszych rozważań nad realiami kultury bułgarskiej w ściśle
zlokalizowanym terenie i czasie, analiza taka obejmie w porządku chro
nologicznym następujące procesy. W schyłkowej fazie niewoli tureckiej,
której pamięć jesteśmy jeszcze w stanie zarejestrować w toku badań,
zainteresowanie budzić muszą procesy zachodzące między poszczegól
nymi ugrupowaniami ludności tureckiej (tj. ludnością osiadłą rolniczą
i przedstawicielami aparatu władzy) a ludnością bułgarską; dalej -—
procesy pomiędzy poszczególnymi grupami wyznaczonymi zamożnością,
grupami wieku, grupami wyodrębniającymi się na zasadzie miejsca za
mieszkania w tej a nie innej ,,máchale" lub tradycji zasiedziałości lokal
nej, procesy zachodzące pomiędzy społecznościami lokalnymi, t j . sąsia
dującymi wsiami, wreszcie — procesy między ludnością wiejską a l u d
nością miast tego regionu. Rejestr procesów między grupowych intere
sujących etnografa jest więc obszerny. Rzecz jasna z punktu widzenia
dziejów kultury badanego obszaru nie wszystkie te procesy mają jedna
kową rangę. W schyłkowej fazie niewoli tureckiej procesy zachodzące
pomiędzy ludnością turecką reprezentującą władzę otomańską a lud
nością bułgarską wysuwają się na plan pierwszy. Charakterystyka tego
procesu historycznego w pracach polsko-bułgarskiej ekspedycji stała się
przedmiotem zainteresowań prof. Ch. Gandewa.
17
W t y m miejscu jednak ze względu na wybór wsi Gramada dla
celów badawczych trzeba podać nieco informacji ogólnych o zupełnie
specjalnych stosunkach panujących w gospodarce chłopskiej w północ1 7
J. S z c z e p a ń s k i ,
Elementarne
pojęcia
socjologii,
Warszawa
1970, s. 467.
�22
WITOLD DYNOWSKI
no-zachodniej Bułgarii począwszy od X V I I do początków X I X w. Dzięki
studiom Ch. Gandewa dysponujemy znacznie wyraźniej zarysowanym
obrazem formowania się i narastania stosunków kapitalistycznych w gos
podarce cziflików na ziemiach północno-zachodniej Bułgarii. W świetle
jego ustaleń już w X V I I stuleciu ziemia w tej części kraju praktycznie
stała się własnością prywatną i weszła w obrót towarowy, zaś w cziflikach siłę roboczą stanowili nie feudalni poddani lecz najemnicy . Co
więcej, uczony ten podjął także próbę periodyzacji procesu rozwojowego
stosunków agrarnych i społecznych w północno-zachodniej Bułgarii.
Szczególną uwagę rzecz prosta przykuwają jego rozważania i materiały
odnoszące się do okresu po 1856 г., kiedy zaczynają działać nowe usta
w y likwidujące tureckie władanie ziemią i oddające ją na własność pra
wowitym właścicielom — chłopu bułgarskiemu .
Na przykładzie wsi Gramada możemy więc prześledzić zarówno w y
n i k i korzystniej układających się stosunków poddańczych pod jarzmem
tureckim, możemy również uchwycić istotę historyczną drugiego okresu
w ułożeniu się stosunków ekonomiczno-społecznych w północno-zachod
niej Bułgarii i w całym kraju od końca X V I I I do początków reformy
w X I X stuleciu. Wreszcie rzecz najważniejsza, że na konkretnym ma
teriale zebranym w jednej wsi (wieś Gramada) będziemy mogli na
wiązać do szerszego procesu przebiegającego już w skali niepodległego
państwa bułgarskiego i do działania ustaw regulujących życie wsi
w niepodległej Bułgarii .
W okresie po odzyskaniu niepodległości aż po 1944 rok na plan
pierwszy wysuwają się procesy pomiędzy poszczególnymi kategoriami
ludności wiejskiej. Kryteria określające ówczesną stratyfikację społeczną
wsi stają się przy t y m bardziej złożone. Z jednej strony kształtowanie
się stosunków kapitalistycznych w rolnictwie prowadzi do coraz w y
raźniejszej polaryzacji ludności chłopskiej, z drugiej zaś rozwój zajęć
pozarolniczych prowadzi do powstania nowych kategorii społeczno-zawodowych. Najistotniejszym zróżnicowaniem społeczno-ekonomicznym
ludności tego okresu jest bezspornie podział na właścicieli dużych obsza
rowo gospodarstw i ludność małorolną. Podział ten istniał już w okre
sach poprzednich, jednakże dopiero rozwój stosunków kapitalistycznych
w rolnictwie nadaje mu wymiary drastyczne. Prowadzi bowiem z jed18
19
20
1 3
C h . G a n d e w,
stopanstwo
1 9
daneto,
2 0
Zarażdanie
na sewerozapadana
na
Bulgaria
Ch. G a n d e w ,
T u r s k i izwori
„Istoriczeski
P r e g l a d " , god
Turskoto
agramo
za
kapitalisticzeski
prez
XVIII
agranata
otnoszenija,
w
czifliszkoto
w., S o f i j a 1962.
istoria
na
Bulgaria
prez
wazpaż-
X : 1954, k n . 2.
zakonodatelstwo
prez
wtorata
polowina
na
XIX
wiek,
P o d b o r i r e d a k c i j a ot prof. C h . G a n d e w . P r e w o d ot G . G a ł b o w , S o f i j a B A N , 1959.
�Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE
BADAN
23
nej strony do dalszej pauperyzacji małorolnej ludności, z drugiej zaś —
do wzmocnienia pozycji ekonomicznej najbogatszych gospodarzy. Ci
ostatni są w stanie nabywać najnowocześniejsze podówczas maszyny
rolnicze. Dochody z wypożyczania maszyn dostarczają gotówki na dokupno ziemi. Z kolei posiadanie odpowiedniego areału ziemi skłania do
wydzierżawiania części na zasadzie tzw. „izpolicy", t j . za połowę plonów.
Zjawiska te omówione zostały dokładnie w jednej z zamieszczonych
rozpraw . Na t y m miejscu pragnę jedynie zwrócić uwagę na wiodącą
rolę tych procesów w całokształcie życia społeczności wiejskich omawia
nego okresu. Ich doniosłość polega również na tym, że stwarzały one
przesłanki, które następnie ważyły w sposób zasadniczy na przyjęciu
i realizacji programu przebudowy społeczno-gospodarczej po I I wojnie
światowej. Do tego zagadnienia, które jest zasadniczym motywem pre
zentowanych tu rozważań, powrócimy jeszcze poniżej.
Rozwój stosunków kapitalistycznych w rolnictwie oznaczał nie tylko
polaryzację struktury społeczno-ekonomicznej ludności wsi, ale także
powstanie określonych stosunków rynkowych pomiędzy ludnością chłop
ską a pewnymi warstwami ludności miejskiej. Toteż procesy społeczne
zachodzące między wsią a miastem uznać trzeba za istotne i znamienne
dla tego okresu. J u ż w ostatnich latach X I X wieku miasto Widin staje
się centrum mającym żywe powiązania funkcjonalne z okolicznymi
wsiami. Zarówno modernizowanie się największych obszarowo gospo
darstw, jak i bogacenie się ich właścicieli i w związku z t y m pojawienie
się nowych potrzeb konsumpcyjnych, a także rozwój budownictwa
mieszkaniowego w wyniku oddzielania i usamodzielniania się rodzin
na skutek rozpadu wielkich zespołów rodzinnych — oto czynniki akty
wizujące rozwój niektórych rzemiosł i u s ł u g . Wprawdzie — jak do
wodzi w swej rozprawie W. Paprocka — trudno mówić o znaczeniu
rzemiosła jako czynnika różnicującego strukturę zawodową wsi, gdyż
w oparciu o rzemiosło nie powstały stałe kategorie zawodowe, niemniej
jednak rozwój działalności rzemieślniczej wprowadza dodatkowy ele
ment w układy relacji wzajemnych pomiędzy poszczególnymi grupami
ludności wsi.
Omówione wyżej procesy nie doprowadziły do
zasadniczych
j a k o ś c i o w y c h zmian w charakterze grupy lokalnej. Takie zmiany
nastąpić miały dopiero w wyniku rewolucji socjalistycznej po 1944 roku.
Obowiązkiem badacza rozpatrującego rolę podłoża historycznego
w tworzącym się kształcie współczesności jest nie tylko omówienie pro2 i
22
Materiały
Por.
I. Nizińskiej, D. Markowskiej.
artykuły M. Biernackiej,
W. Paprockiej i M. Pokropka.
�24
WITOLD DYNOWSKI
cesów społeczno-kulturowych, ale także ruchów społecznych. „Ruchami
społecznymi nazywa się zazwyczaj zbiorowe dążenia ludzi do realizacji
wspólnego celu" -— pisze J. Szczepański . W naukach społecznych w y
różnia się trzy rodzaje ruchów społecznych: a) ruchy reformatorskie,
b) ruchy rewolucyjne, c) ruchy ekspresywne.
23
„Ruch
reformatorski
m u j e p e w n e ograniczone
istniejącego
jeżeli
powiadania
nia
i przywódcy
się... R u c h
celowego,
działa
2 S
jeśli
stan
niepokoju
społecznego
s p o ł e c z n e , j e ś l i d ą ż e n i a do
s i ę z r e p r e s j ą przy pomocy siły
orędujący
zmiany
taki instytucjonalizuje
w
pożądanych
instytucji"
wtedy,
czy z b i o r o w o ś c i
stanu rzeczy nie s p o t y k a j ą
ideologowie
wadzenia
powstaje
kręgi
r a m a c h ustalonego
mają
swobodę
s i ę w postaci
porządku
fizycznej,
działania
dobrowolnego
społecznego,
z m i a n n a drodze u s t a w o d a w s t w a
dąży
musi
muszą
by
od
być
objąć
masy,
dotyczyć
działalności
samego
społecznego
spełnionych
szerokie
muszą
swobodnej
wy
wpro
systemie
.
„ A b y jednak p o w s t a ł silny ruch rewolucyjny, g w a r a n t u j ą c y
wolenie
i
zrzesze
do
czy t e ż z m i a n w
Punktem wyjściowym ruchów rewolucyjnych może być
podobna do tej, która powołuje do życia ruchy reformatorskie.
lucji,
obej
zmiany
warunków:
najczęściej
ważnych
dla
początku
kilka
całe
spraw
ideologów,
stany
klasy społeczne;
przywódców
występowały
ostre
zwycięstwo
niepokoju
życiowych...
i
represje,
nie
sytuacja
i
niepokój
mogą
i
niezado
istnieć
warunki
organizatorów
podnoszące
rewo
niezadowolenia
siłę
ruchu,
tak,
»ciśnienia«
2 5
niezadowolonych
mas" .
Istnieją rozmaite klasyfikacje rewolucji z uwagi na różne kryteria.
J. Szczepański następująco określa ich cechy wspólne:
„Rewolucja
system
zmienia
organizację
instytucji politycznych,
klasami,
tworzy
Jest
zespołem
ona
ale przede
nowe
strukturę
strukturę
systemy
procesów
wszystkim
i
zmienia
wartości
i zjawisk
zmieniających
nie
i
wielkich
przekształca
tylko
jego istotne
zbiorowości,
klas i warstw,
stosunki
kulturę
zachodzących
w
zmienia
między
społeczeństwa.
społeczeństwie,
2 6
składniki" .
Przez ruchy ekspresywne rozumie się te, których celem jest raczej
wyrażenie potrzeb osobowościowych i które nie tworzą zrzeszeń insty
tucjonalnych, np. ruchy odnowy moralnej czy ruchy artystyczne.
Dla analizy procesu kulturowego Bułgarii znaczenie zasadnicze mają
dla nas pojęcia dotyczące ruchów reformatorskich i rewolucyjnych. Na
przestrzeni interesującego nas okresu historycznego można wskazać naj
pierw na ruch hajducki w okresie niewoli tureckiej, mający charakter
ruchu rewolucyjnego ludowego, żywiołowego, t j . nie opartego na progra
mie politycznym i jasno sformułowanej ideologii zmian. Po odzyskaniu
2 3
2 4
2 5
2 6
S z с z e p a ń s к i , op.
Ibidem,
s. 524.
Ibidem,
Ibidem,
s. 528.
s. 531-532.
cit.,
s. 521-522.
�Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE
BADAŃ
25
niepodległości politycznej obserwujemy w całej Bułgarii, a także w ba
danym przez nas rejonie, różnego rodzaju ruchy reformatorskie, których
cele generalnie określić można jako dążenie do modernizacji, likwidacji
zacofania gospodarczego i kulturalnego. W okresie międzywojennym
charakterystyczne
jest współwystępowanie ruchów
reformatorskich
z ruchami rewolucyjnymi. I właśnie znamienny jest ich wspólny „start".
Jedne i drugie rodzą się z realiów procesów społecznych tego okresu,
ale poszukują zgoła odmiennych rozwiązań. Polaryzacja struktury włas
nościowej w rolnictwie, zjawiska wyzysku biednych przez bogatych,
zacofanie kulturalne •— oto podłoże obu ruchów. Dążności reformator
skie przejawiały się m. in. w powstawaniu licznych zrzeszeń i koopera
t y w zarówno rzemieślniczych, jak i nakierowanych na wytwórczość
r o l n i c z ą . Ruch spółdzielczy miał chronić najbiedniejszych przed w y
zyskiem, zapobiegać drastycznym jego przejawom. Partia Komunistyczna
i Rewolucyjny Związek Młodzieży upatrywały rozwiązania tychże pro
blemów w zasadniczej zmianie ustrojowej.
Zasadnicze zmiany — rewolucyjne zmiany zapoczątkowane w Buł
garii w 1944 roku — napotkały w podłożu historycznym zarówno ele
menty sprzyjające, jak i utrudniające ich percepcję.
Poważnym czynnikiem utrudniającym zmiany było niewątpliwie
przywiązanie drobnego producenta — rolnika do jego własności indy
widualnej. Jest to cecha wspólna chłopstwu różnych krajów, z t y m
zjawiskiem łączy się też ogromne przywiązanie do tradycyjnych form
życia rodzinnego i wioskowego, które w ciągu wielu wieków stanowiło
pancerz obronny przeciwko obcemu etnicznie eksploatatorowi.
Rozwój stosunków kapitalistycznych na wsi bułgarskiej wytworzył
nieliczną wprawdzie, ale silną ekonomicznie warstwę bogatych chłopów
oraz pośredników-handlarzy. Byli oni, rzecz jasna, żywotnie zaintereso
wani w utrzymaniu starego porządku społecznego i stawiali bierny lub
czynny opór przeciwko kolektywizacji rolnictwa.
Powróćmy do zasadniczego wątku naszych rozważań, a mianowicie
do poszukiwania odpowiedzi na pytanie, jakie treści procesu historycz
nego decydowały o tym, że system społeczno-kulturowy bułgarskiej wsi
okazał się p r z y g o t o w a n y do przyjęcia tych zasadniczych zmian
kulturowych.
Działało wiele czynników sprzyjających przyjmowaniu i akceptacji
programu zmian ustrojowo-gospodarczych. Poniżej wskażemy przykła
dowo niektóre z nich.
27
2 7
Por. z w ł a s z c z a m a t e r i a ł y
prockiej.
I . N i z i ń s k i e j , D . M a r k o w s k i e j oraz a r t y k u ł W . P a
�26
WITOLD DYNOWSKI
a. U progu przemian rewolucyjnych społeczeństwo bułgarskie cecho
wała znaczna homogeniczność społeczna i kulturowa. Można by w pew
n y m uproszczeniu powiedzieć, iż było to społeczeństwo agrarne. Za
równo bowiem nieliczna jeszcze wówczas klasa robotnicza, jak i inteli
gencja wywodziły się najczęściej w pierwszym pokoleniu ze wsi, a po
nadto w strukturze społeczeństwa globalnego dominowało liczebnie
chłopstwo. Wskutek tego kadry kierownicze sterujące przemianami
ustrojowymi i gospodarczymi, zarówno w skali kraju, jak i jednostek
administracyjnych poszczególnych szczebli, bliskie były swym pochodze
niem i doświadczeniem życiowym żywotnym problemom ludności wiej
skiej. Działacze partyjni bezpośrednio po wrześniu 1944 roku wracali
najczęściej do miejsc swego pochodzenia i tam — w dobrze znanym
sobie środowisku — przeprowadzali program z m i a n . Ta okoliczność
była przesłanką sprzyjającą realizacji przebudowy socjalistycznej .
b. We wsiach bułgarskich zachowały swą żywotność zasady współ
działania i pomocy wzajemnej w obrębie rodziny. Działalność spółdziel
cza okresu międzywojennego, jakkolwiek wyrażała tendencje reforma
torskie i nie była ruchem radykalnym, stworzyła jednak grunt pod
akceptację idei zbiorowego działania gospodarczego. Sprzyjała więc
akceptacji rolniczej spółdzielni produkcyjnej .
c. Rozwój stosunków kapitalistycznych na wsi bułgarskiej doprowa
dził większość rolników do takiej sytuacji społeczno-ekonomicznej, że
konieczność rozwiązań radykalnych stała się jasna nie tylko dla kadry
działaczy politycznych, ale także dla światłej szych rolników i inteli
gencji powiązanej przez swój zawód czy pochodzenie ze wsią i rolni
ctwem. Działalność reformatorska okresu międzywojennego ujawniła
połowiczność ówczesnych rozwiązań — nie zapobiegała bowiem paupe
ryzacji większości rolników. Na badanym przez nas terenie północno-zachodniej Bułgarii bardzo wcześnie, bo już w początkach X X stulecia,
wkraczają w gospodarstwa chłopskie nowoczesne maszyny rolnicze. Do
dajmy — maszyny najnowocześniejsze, jak na owe czasy. Były to
„pierwsze jaskółki" w mechanizacji rolnictwa chłopskiego. Tak więc
proces modernizacji technicznej rolnictwa tego terenu rozpoczął się od
razu od wprowadzania maszyn i urządzeń o znaczeniu podstawowym dla
produkcji rolnej, a przy t y m będących na wysokim poziomie technicz
nym. Nie mógł więc proces ten objąć szerokich warstw ludności chłop
skiej. Modernizowały się gospodarstwa najbogatsze dysponujące odpo28
29
30
2 8
D a n e n a ten
2 9
Por. a r t y k u ł M . Biernackiej.
Por. m a t e r i a ł y I . N i z i ń s k i e j ,
3 0
temat
znajdują
się w
D.
materiałach
B.
Markowskiej oraz
Tumangełowa.
artykuł
W. Paprockiej.
�Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE
27
BADAN
wiednią gotówką. Z kolei posiadanie takich maszyn stawiało ich właści
cieli w sytuacji uprzywilejowanej gospodarczo i pozwalało im czerpać
poważne dochody z wynajmu maszyn. Jak już powiedzieliśmy wyżej,
doprowadziło to do wyraźnej polaryzacji społeczno-ekonomicznej lud
ności wsi, ostro zarysowało zależności i wyzysk. Znaczna część mało
rolnych i średniorolnych chłopów znalazła się w takim położeniu ma
terialnym, iż tylko radykalne zmiany ustrojowe mogły przynieść jego
poprawę .
d. Ludność wsi zdobywała nowe doświadczenie produkcyjne wskutek
obsługi czy nawet tylko obserwacji nowoczesnych maszyn rolniczych.
W warunkach zachodzących procesów polaryzacji ekonomiczno-społecznej nie mogła jednakże na szerszą skalę korzystać z tych zdobyczy
techniki. Spółdzielnia produkcyjna pojawiła się jako postać organizacji
wytwarzania rolniczego, w której likwidacji ulega nierówność społeczna,
a jednocześnie w pełni i dla dobra ogółu korzystać można z dobro
dziejstw nowoczesnej techniki .
e. Materiały naszych badań dowodzą, iż ludność wsi omawianego
rejonu już od początku X X wieku, a zwłaszcza w okresie między
wojennym, podejmowała różne, zmienne w czasie zajęcia pozarolnicze,
częstokroć połączone z okresowymi migracjami. Zdobywała więc ona
szeroki zakres doświadczenia produkcyjnego i umiejętności wykracza
jące daleko poza doświadczenia rolnicze. Jednocześnie nie miała ona
możliwości — ani w swojej społeczności lokalnej, ani w pozalokalnych
ośrodkach miejsko-przemysłowych — stabilizacji w zawodzie pozarolniczym. Obecnie rozwinięty system ekonomiczny wsi spółdzielczej, z jej
licznymi stanowiskami pracy w dziedzinie obsługi technicznej rolnictwa,
z placówkami usługowymi itp., oraz polityka lokalizowania na terenie
wsi zakładów państwowych znalazły więc i w t y m przypadku grunt
przygotowany przez zjawiska powstałe w okresach wcześniejszych .
f. Ogromne znaczenie miał także fakt, iż w okresie międzywojennym
powstało na t y m terenie szkolnictwo rolnicze, a akcje oświatowe objęły
swym oddziaływaniem szerokie kręgi rolników. Szkolenie i fachowe po
radnictwo rolnicze prowadzone były przez znakomicie przygotowanych
agronomów. Ludność badanych wsi była więc przygotowana do przyj
mowania innowacji w rolnictwie. Nie zaskakiwały jej nawet bardzo
śmiałe eksperymenty, przy działającej bowiem we wsi dawnej szkole
rolniczej prowadzono poletka doświadczalne .
31
32
33
34
3 1
3 2
Por. m a t e r i a ł y
Ibidem.
3 3
Por.
artykuł
3 4
Por.
materiały
I. Nizińskiej, D.
W.
Markowskiej.
Paprockiej.
I. Nizińskiej,
D.
Markowskiej.
�28
WITOLD DYNOWSKI
g. Jeszcze jeden czynnik sprzyjał aprobacie spółdzielczości rolniczej,
a mianowicie przebieg procesów demograficznych. J u ż w okresie m i ę
dzywojennym zaznaczała się tendencja do ograniczania liczby dzieci
w rodzinie. Ostrzej zarysowała się po I I wojnie światowej, a jedno
cześnie tendencje wychodźcze młodzieży do miast oraz przedłużenie
okresu nauki dzieci i młodzieży uszczuplały rodzinny zespół roboczy.
Otóż przynależność do spółdzielni produkcyjnej daje człowiekowi możli
wość uzyskania źródeł utrzymania niezależnie od składu osobowego
i liczebności jego rodziny, a na starość zapewnia zabezpieczenie emery
talne. W ocenach aprobujących spółdzielczy system gospodarowania mo
tywacja ta pojawiała się bardzo często -Я
3. Traktowanie współczesności jako ogniwa procesu historycznego
prowadzi także do analizy składowych* kultury pod kątem widzenia ele
mentów dawnych i nowych, a także określania elementów najnowszych,
mających tendencje wzrostowe — nasilających się.
Badacz musi więc wskazać, jak w poszczególnych dziedzinach k u l
tury współwystępują elementy tradycyjne z nowymi czy nowoczesnymi.
Zadanie to nie sprowadza się jednak tylko do rejestracji i kwalifiko
wania składowych. Najistotniejsze wydaje się określenie z a s a d y
w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a s t a r e g o z n o w y m . Chodzi więc o od
powiedź na pytanie, które elementy pozostają z sobą w układach kon
fliktowych, czyli inaczej mówiąc, w jakich dziedzinach kultury obserwu
jemy zjawisko „walki starego z nowym", a które elementy spuścizny
kulturowej mają tendencję do modyfikowania się i jako takie rokują
szansę przetrwania w nowym układzie kulturowym.
W kulturze badanych przez nas wsi północno-zachodniej Bułgarii
niewiele pozostało po dzień dzisiejszy elementów dawnych. Radykalizm
przemian po I I wojnie światowej, fakt, iż przebiegały one według zało
żonego programu systematycznie realizowanego, powodował, że dawne
składowe kultury czy konfiguracje tych składowych nie były w stanie
modyfikować się i przystosowywać do wymogów nowo powstającego
systemu społeczno-ekonomicznego wsi spółdzielczej. Rzecz jasna, gwał
towność wprowadzanych zmian rodziła wówczas drastyczne sytuacje
walki starego z nowym, jednakże dziś z perspektywy kilkunastu lat
etnograf konstatuje w terenie dominację elementów nowych w k u l t u
rze. T y m bardziej godne badania i refleksji naukowej są zjawiska trwa
nia dawnych elementów i zasady ich powiązania z nowymi elementami
kulturowymi.
Prezentowane w niniejszym tomie studia poszczególnych dziedzin
życia ludności wiejskiej wskazują, iż najsilniejszym przeobrażeniom
3 5
Ibidem.
�Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE
29
BADAŃ
uległy sfery kultury związane ze zdobywaniem źródeł egzystencji, z mie
szkaniem i warunkami bytowymi, szerzej — z inwentarzem kultury
materialnej. Radykalizm przemian nie ominął również rodziny, zwłasz
cza w tych aspektach, które wiążą się z jej zmienionymi dziś funkcja
m i ekonomicznymi. Niemniej jednak w każdej z tych dziedzin prze
trwały elementy dawne — bądź to w formach wytworów, bądź w ich
funkcjach. Zasadnicze przeobrażenia w świadomości społecznej i syste
mie wartości, zwłaszcza w treściach światopoglądowych, stanowiły nie
zwykle ważny przedmiot badań — ukazują bowiem w szczególnej ostro
ści procesy walki i konfKktowość elementów dawnych i nowych. Pro
ces ten jest po dzień dzisiejszy żywy, jakkolwiek stracił już na dawnej
ostrości. Relatywnie wiele elementów tradycyjnych zachowało się w oby
czajach towarzyskich i w obrzędowości. Jednakże — jak przekonywa
jąco dowodzi w swej rozprawie T. Kolewa — jest to najczęściej kon
tynuacja form zewnętrznych, podczas gdy zarówno funkcja tych ele
mentów kultury, jak i zakres ich społecznego odbioru uległy istotnym
zmianom.
Dla badania wskazanych wyżej rodzajów zjawisk bardzo instruktywna jest teoria dysharmonii kulturowej K. Dobrowolskiego . Na
podstawie materiałów z terenu polskiego autor ten formułuje swoją
koncepcję prawidłowości okresu przejściowego pomiędzy dawnym ukła
dem kulturowym a nowym. Pisze on:
36
,,Aby z r o z u m i e ć zjawiska
i procesy dysharmonii kulturowej, w y p a d a p a r ę
s ł ó w p o ś w i ę c i ć istocie h a r m o n i i , k t ó r a w y s t ę p u j e w k u l t u r z e j a k o z w a r t e j c a ł o ś c i .
W s w e j n a j c z y s t s z e j p o s t a c i h a r m o n i a m a n i f e s t u j e s i ę w ó w c z a s , gdy
wszystkie
d z i e d z i n y t w ó r c z o ś c i k u l t u r o w e j w y r a s t a j ą z j e d n o l i t y c h w a r u n k ó w b y t u , gdy s ą
ze s o b ą ś c i ś l e p o w i ą z a n e , w s p ó ł z a l e ż n e i t w o r z ą z g o d n ą c a ł o ś ć . T a k a s y t u a c j a
z a c h o d z i w o d n i e s i e n i u do t y c h p r z e d e w s z y s t k i m k u l t u r , k t ó r e w y k a z u j ą n i s k i
p o z i o m s i ł w y t w ó r c z y c h i s ą b a r d z o s i l n i e z a l e ż n e od w a r u n k ó w
fizjograficz
nych" .
3 7
Z kolei o pojęciu dysharmonii kulturowej czytamy co następuje:
„Jest ono naturalnym przeciwieństwem terminu harmonia... Zjawiska
zamknięte terminem dysharmonia wchodzą w dużej mierze w zakres
dialektycznego procesu walki między starym a nowym" . K. Dobro
wolski ukazuje zjawiska w dysharmonii w kulturze materialnej, gdzie
są one łatwo obserwowalne; w świadomości społecznej, gdzie najczęściej
38
3 6
K. D o b r o w o l s k i ,
Trzy
P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 11-74.
Ibidem,
s. 37.
Ibidem,
s. 73.
3 7
3 8
studia
z
teorii
kultury
ludowej,
„Etnografia
�30
WITOLD DYNOWSKI
przybierają postać ścierania się postaw socjocentrycznych z egocentrycz
nymi w światopoglądzie, gdzie wyrażają się w sprzecznościach między
elementami mistycznymi, spirytualistycznymi a wyjaśnieniami opartymi
na empirycznych, naukowych podstawach itp.
Teoria dysharmonii kulturowej stanowi płodną inspirację dla w y
jaśniania realiów współczesnej wsi bułgarskiej. Przedstawione przez
H. Biernacką przemiany rodziny wiejskiej wskazują dobitnie, iż jej tra
dycyjna harmonia, polegająca na zgodności między strukturą, funkcja
mi a „ideologią rodzinną", uległa współcześnie załamaniu, że nastąpiło
zachwianie równowagi demograficzno-gospodarczej wskutek nadmier
nego ograniczenia prokreacji, że ludność wsi ulega procesom starzenia,
że atrofia rodzinnego systemu zabezpieczającego pozostawia wielu ludzi
w podeszłym wieku bez należnej im opieki. Zjawiska te bez wątpienia
traktować można jako przejawy dysharmonii kulturowej. Jak na to
wskazuje opracowanie G. Michajłowej, także w dziedzinie stroju obser
wuje się współwystępowanie elementów tradycyjnych z nowoczesnymi,
brak harmonii stylu. W tym przypadku skutki społeczne nie są jednakże
tak doniosłe i drastyczne dla życia społecznego, jak zachwianie har
monii w dziedzinie zjawisk życia rodzinnego. M . Pokropek przedstawia
imponujący proces modernizacji budownictwa mieszkalnego w badanych
wsiach. Jednocześnie dowiadujemy się, iż w tych nowoczesnych domach
najczęściej brak łazienek. Podobnie tradycyjne oceny domu mieszkal
nego, nakazujące traktowanie go ze czcią, skłaniają mieszkańców wsi
do lokalizowania ubikacji poza budynkiem mieszkalnym, co prawda
w pomieszczeniach starannie murowanych i czysto utrzymanych, ale
oddalonych od domu. Materiały zebrane przez I . Nizińska i D. Markow
ską na temat przemian rolnictwa ukazują proces profesjonalizowania się
czynności rolniczych. Rolnicy-spółdzielcy korzystają z takiej zdobyczy,
jaką jest normowany czas pracy, a więc i czas wolny. Dawne nawyki
właściwe chłopskiemu bytowaniu nie pozwalają jednak starszemu po
koleniu na spędzanie czasu wolnego w sposób, który można by nazwać
rekreacją. Czas ten wypełniany jest różnego rodzaju czynnościami,
„krzątaniem się", zgodnie z tradycyjnymi normami potępiającymi bez
czynność. Przykładów dysharmonii kulturowej w sferze świadomości
i obyczajów dostarczają materiały T. Kolewej. Najdobitniejszym bodaj
przykładem jest żywotność elementów obrządku cerkiewnego w całości
obrzędów pogrzebowych, zaskakująca wobec bezspornego procesu laicy
zacji ludności, która wyraża się m. in. w zupełnym zaniku elementów
cerkiewnych w obrzędowości weselnej.
Takich przykładów można by mnożyć wiele. K. Dobrowolski zwraca
uwagę, iż stan dysharmonii musi być w kulturze przezwyciężony, by
osiągnęła ona nową postać harmonii. Zadaniem naszym było — w m i a r ę
�Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE
BADAŃ
31
możliwości -— wskazywanie tych tendencji zmian, które rokują w przy
szłości równowagę systemu społeczno-kulturowego badanych wsi.
Nowe formy życia zbiorowego w Bułgarii związane z socjalizacją
i modernizacją techniczną stworzyły zbyt wiele złożonych zagadnień,
by mogły być one rozwiązane, czy też wyczerpująco naświetlone przez
przedstawicieli jednej dyscypliny humanistyczno-społecznej.
Podejmując łącznie z etnografami bułgarskimi prace badawcze nad
podstawową mikrostrukturą •— wsią spółdzielczą — w pełni byliśmy
świadomi, że jest to wstępna faza studiów i że wiele jeszcze w t y m za
kresie jest do zrobienia przez przedstawicieli innych specjalności. Przy
stępując do opublikowania rezultatów naszych badań we wsi Gramada
trzeba wyjaśnić, że w myśl porozumienia pomiędzy kierownictwem I n
stytutu Etnografii Bułgarskiej Akademii Nauk i Zakładem Etnografii
Powszechnej Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej PAN pełne w y
n i k i dotychczasowych prac mają być opublikowane w języku bułgar
skim jako jedna z pozycji wydawniczych Instytutu bułgarskiego. Wszyst
ko przemawia za tym, że nastąpi to w końcu 1971 lub w początkach ro
ku następnego. Kierownictwo polsko-bułgarskiej ekspedycji etnograficz
nej dołoży wszelkich starań, żeby właśnie ta wersja w całości została
przetłumaczona na język angielski. Zbiór artykułów poświęconych ba
daniom we wsi Gramada, który publikujemy — zgodnie z porozumie
niem — wcześniej w tomie niniejszym, należy traktować jako bardzo
obszerny skrót wersji bułgarskiej. Dodajmy, że właśnie w publikacji
bułgarskiej ukażą się po raz pierwszy artykuły prof. Ch. Gandewa, dr.
B. Tumangełowa i dr D. Markowskiej.
Cztery lata wspólnych polsko-bułgarskich badań terenowych pozwo
liło znakomicie zacieśnić więzy współpracy naukowej pomiędzy polskimi
i bułgarskimi etnografami. Zamykając pierwszy jej etap, który ze wzglę
du na w y n i k i i doświadczenia warsztatowe w pełni może zadowolić
każdą ze stron, jednocześnie myślimy o dalszych realnych korzyściach
płynących z łączenia zainteresowań i wzajemnego wspierania się w sta
wianiu i rozwiązywaniu pytań poznawczych.
Wchodząc w następną fazę współpracy postulujemy jednocześnie po
trzebę konfrontacji procesów powiązanych integralnie z budownictwem
ustroju socjalistycznego w krajach demokracji ludowej. W powiązaniu
z dorobkiem polskim w zakresie studiów nad przemianami wiejskich
społeczności lokalnych w naszym kraju oraz ze studiami terenowymi
podjętymi w ostatnich latach przez polskich etnografów w Mongolii
i Bułgarii, zespół polsko-bułgarski będzie mógł podjąć próbę syntezy
głównych przeobrażeń społeczno-kulturowych mikrostruktur w syste
mach socjalistycznych.
�32
WITOLD DYNOWSKI
Witold Dynowski
METHODOLOGICAL
ASSUMPTIONS
OF
THE
SURVEY
S u m m a r y
In
and
large
scale
ideological
which
have
cultural
been
in
l i i s t o r i e s . E . g., t h i s
tions
and
by
K.
it
is
regularly observed
some
way
thought
Majewski
or
another
has been
concerning
prepared
to
underlying recent
the
relations
that
new
cultural
b y those s o c i a l
accept
them
archeological
between
systems
by
their
investiga
pre-Christian
Poland
the R o m a n E m p i r e .
The
p r o b l e m consists
studied
social
sequently
One
system
of
solving
or
families;
occuring
in
prolonged
considered, in what
as
•originating
are
in
m a r k e t , the
The
it
is
a
it
disposed
and
ways
now
such
a
extensive
accept
new
study
allows
to
processes.
as
the
con
countryside
structures,
in
Thus,
of
it
the
expedition
in
of
ought
to
be
of p a r t i c u l a r
cultural
various
state,
com
regularities
such novel
form
like
local
establish
extent has the development
the
and
system.
cultural
socio-economic
values,
micro-structures, such
f a v o u r a b l e to a c c o m o d a t i o n
influencing
larger
of
a n d to w h a t
been
to
of the
study
besides,
or m i c r o r e g i o n s
contents,
(and
make
a r e apt to l e a d to a c h a n g e
way
•villages
i n d e f i n i n g those f e a t u r e s , e l e m e n t s a n d p a t t e r n s of
which
munities
of
surveys
c o n t e n t s a r e apt to be r e a d i l y a c c e p t e d
the
stimuli
supra-local
n a t i o n a l c u l t u r e , etc.
Bulgarian-Polish
i n the
anthropological
neighbouring villages
historical change
(covering
to t h e p r e s e n t ) ,
s t r i v i n g to
underlying
present
the
the
village
Gramada
i n N o r t h - W e s t e r n B u l g a r y ) s t u d i e d the
the
period
b r i n g out
cultural
from
s u c h of
the
its
break
of
the
process
centuries
regularities, w h i c h have
transformations,
with
all
their
up
been
violence
and
novelty.
The
of
the
study w a s expected
program
of
to r e v e a l h i s t o r i c a l f a c t o r s f a c i l i t a t i n g the r e a l i z a t i o n
socio-economic
reconstruction
of
the
countryside,
and
allowing for local communities,
h o m o g e n o u s a n d r u r a l , to t r a n s f o r m into
no
social
longer
factors
uniform
as
conditioning
social awareness,
to
their
the
cultural
and
occupational
awakening
of
the
composition,
rural
as
population,
all
thus
its
the
and
present moment,
Such
a
didn't
temporal
need
details.
to p r e s e n t
Rather,
is i l l u s t r a t e d w i t h
related
to
the
assumption
background
the
underlying
cesses
flected
operative
upon
so
the
whole
main
introduces
actual theoretical,
present
historical
past
the
process
point
of
attempted,
of
change
in
focus
was
the
c o n s i d e r e d as a l i n k i n the h i s t o r i c a l p r o c e s s .
methodological
historical analysis, and a prediction-oriented
This
as
new
etc.
expedition
spatial
well
its
F u l l r e c o n s t r u c t i o n of the histories of t h e studied v i l l a g e s w a s not
and
those
groups
are
the
now,
as
survey.
to
discussed,
present
are
Factors
considered.
discern
among
certain
of
selective
historical, and field-research
responsible
and
state
a
a p p r o a c h i n a n a l y s i s of the
the
types
of
affairs,
as
Constituent
them
the
for
the
elements
and
as
examples
stability
of
the
the
of
change
culture
new
in
present.
the
socio-cultural change
well
old
bias
are
ones,
in
pro
re
and
those w h i c h are still i n germ.
The
author
concludes
that
the
new
forms
of
collective
life
in
Bulgary,
�33
Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE B A D A Ń
brought
about
grasped
by
by
social
any
anthropological
has
be
later
It
has
Academy
been
of
technological
group
of
been
conceived
by
agreed
Science,
of
the
between
and
present
the
survey
g a r i a n I n s t i t u t e i n 1971
T h e management
this
report
into
T h e present collection
according with
Bulgarian
an
Thus
are
the
the
too
present
The
of
of the
will
other
phase
complex
be
collective
investigations
of
Workshop
Polish Academy
to
the
in
Bulgarian
Institute
of S c i e n c e s ,
i n B u l g a r i a n by
that
the
of
a full
said
Bul
w i l l do its best to
have
1972.
Polish-Bulgarian expedition
English without
abridgements.
of p a p e r s r e p o r t i n g the G r a m a d a r e s e a r c h e s
latter
be
disciplines.
Ethnography
published
to
Polish-Bulgarian
of
Ethnographical Institute
a n earlier agreement)
volume.
introductory
General
or e a r l y i n
of the
translated
as
representatives
the H i s t o r y of M a t e r i a l C u l t u r e
report
revolution,
scholars.
p r o j e c t of r e s e a r c h of the b a s i c m i c r o - s t r u c t u r e , i.e., a
village-farm,
continued
and
single
will
is a n a b r i d g e d
contain,
in
v e r s i o n of the
addition,
papers
(published
forthcoming
by
Prof.
Ch.
Gandev, D r . B . Tumangelov, and Dr. D. M a r k o w s k a .
The
four-years
scientific
and experiences
According
inherent
for
necessary.
the
socialist
have made
to
the
the
it e x t r e m e l y
author,
construction
P o l i s h studies
in Mongolia
of
P o l i s h - B u l g a r i a n field
researches
close
the
first
c o l l a b o r a t i o n b e t w e e n P o l i s h a n d B u l g a r i a n anthropologists.
trends
systems,
of
of
the
advantageous
next
socialism
phase
i n the
a
constitute
socio-cultural
for both p a r t i e s
confrontation
People's
of r u r a l l o c a l c o m m u n i t i e s ,
and Bulgary, may
main
in
a b a s i s for
of
processes
Democracies
an attempt
transformations
at a
of
results
involved.
of
as w e l l as field
will
be
researches
synthesis
micro-structures
to be u n d e r t a k e n b y the P o l i s h - B u l g a r i a n t e a m .
3 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1
phase
Its
in
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bea37adf1ebd9032951e5029dcb8307e.pdf
da5d19d3964e0eeb0dbd14027cf45c36
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:712
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1971
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:655
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.5-10
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ
POLSKIEJ AKADEMII NAUK
ETNOGRAFIA POLSKA
XV
Zeszyt 1
WROCŁAW . WARSZAWA . KRAKÓW . G D A N S K
ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH
WYDAWNICTWO
POLSKIEJ AKADEMII
1971
NAUK
�REDAKTOR:
SEKRETARZ
WITOLD DYNOWSKI
REDAKCJI: KRYSTYNA MAŁKOWSKA
Adres redakcji:
Warszawa,
Hoża
74
Okładkę projektował
ZBIGNIEW K L I M C Z Y K
Teksty angielskie
PIOTR GRAFF
Redaktor
Zyta
Kwiecińska
Redaktor techniczny Jacek
Printed
Sikorski
In Poland
Z a k ł a d Narodowy i m . Ossolińskich — Wydawnictwo. W r o c ł a w 1971.
N a k ł a d : 500 + 120 egz. O b j ę t o ś ć : ark. w y d . 26,40, ark. druk. 21,88
+ 1 w k l e j k a , ark. A l 29. Papier d r u k . powiek. 80 g, 70 X 100. Oddano
do s k ł a d a n i a 23 X I 1970. Podpisano do d r u k u 31 V 1971. D r u k u k o ń c z o
no w czerwcu 1971. Z a m ó w i e n i e nr 1361/70. К —10. Cena zł 55,—
W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a Naukowa — Wrocław, u l . Lelewela 4
�SPIS TREŚCI
Zofia
S z r o m b a - R y s o w a,
Danuta
T у 1к o w а
—
Irena
Nizińska
(4 I 1924 — 12 V I 1969)
11
ARTYKUŁY
Współczesne
przemiany
w
kulturze
chłopskiej
ficznych
Witold
D y n o w s k i
—
we
Założenia
Bułgarii
wsi
w
świetle
badań
etnogra
Gramada
metodologiczne
badań
15
Streszczenie w j . angielskim
Bronisława
i
32
K o p c z y ń s k a-J a w o r s k a
organizacja
—
Wieś
Gramada,
problematyka
badań
35
Streszczenie w j . angielskim
Maria
wsi
B i e r n a c k a —
39
Rodzina
na
tle
społeczności
lokalnej
bułgarskiej
Gramada
41
Streszczenie w j . angielskim
Bronisława
88
K o p c z y ń s k a-J a w o r s k a
rodziny wiejskiej w
—
Warunki
bytowe
i
budżet
Gramadzie
91
Streszczenie w j . angielskim
Wanda
P a p r o c k a
szczególnym
—
123
Struktura
uwzględnieniem
zawodowa
mieszkańców
Gramady
ze
rzemiosła
127
Streszczenie w j . angielskim
Marian
Pokropek
Streszczenie
Ganka
w
—
Układ
161
przestrzenny
i
budownictwo
wsi
Gramada
163
j . angielskim
M i c h a j ł o w a
ostatniego s t u l e c i a w
•—
193
Odbicie
odzieży
przemian
ekonomiczno-społecznych
i stroju m i e s z k a ń c ó w
Gramady
.
.
.
Streszczenie w j . angielskim
Tatiana
К olewa
mieszkańców
—
Rola
obrzędów
rodowo-rodzinnych
w
życiu
Gramady
225
Streszczenie w j . angielskim
247
STUDIA
Jan
F a b i a ń s k i
relacji
Jana
I
MATERIAŁY
— Północny Kaukaz przełomu X V I I I i X I X w. w
Potockiego
.
.
świetle
.
.
.
Streszczenie w j . angielskim
Andrzej
W o ź n i a k
ryczne
— Struktura
uwarunkowanie
195
221
249
282
etniczna w s p ó ł c z e s n e j
Gruzji i jej
histo
285
�6
SPIS T R E Ś C I
KRONIKA
Norweskie
p a r k i e t n o g r a f i c z n e — Irena
Turnau
303
M u z e u m pod o t w a r t y m n i e b e m w T i b i l i s i — Edward
M u z e u m w S i e r a d z u — Elżbieta
Pietraszek
.
.
.
.
308
Delida
310
RECENZJE
Strukturalizm
Pensée"
a
marksizm.
pt.
Wybór
Strukturalisme
et
artykułów
ze
specjalnego
marxisme,
t.
11 :1967.
numeru
Tłum.
z
„La
franc.
A. Brodzka i A . Weinsberg-Wajda. W s t ę p : T. M. Jaroszewski, Warszawa
1969 — Gerhard
A.
Konrad
Kloska
315
F . E w i n g , Industry in Africa,
Leszek
Kofi
Kegan
Oxford
University
Press
—
321
P a u l — Leszek
Olderogge,
Museums
Marek
Ladislav
1968,
Dzięgiel
A . Busia, A f r i c a in search
Dmitrij
London
of
democracy,
1967,
Routlege
and
Afrika-Sammlungen
des
Dzięgiel
325
Afrikanische
Kunst.
Aus
den
ftir Anthnopolog'ie u n d E t h n o g r a p h i e . L e n i n g r a d , P r a h a 1969
Arpad
Holy,
turno-bitowi
—
Kowalski
329
Afrikanische
afrikanischen
W a s i l Todorow,
Stámme,
Plastik.
Das Kunstschaffen
P r a h a 1967 — Marek
Migracionnite
probierni n a c e ł o t o , S o f i j a
1967 — Gerhard
Arpad
der
ost-
und
Kowalski
.
pročeši i njakoi socialno-ikonomiezeski
1968 — Wanda
K u s t a a V i l k u n a , Z u r G e s c h i c h t e des f i n n i s c h e n
Helsinki
London
Konrad
süd.
.
333
i kul-
Paprocka
.
.
339
P i e r d e s . S t u d i a F e n n i c a , t. 13,
Kloska
343
P o p u l u s R e v i s u s . B e i t r á g e z u r E r f o r s o h u n g der G e g e n w a r t . V o l k s l e b e n , t. 14,
Tubingia
„Ziemia
i
1966
—
Pieśń"
—
łeczno-kulturalnego
Gerhard
Konrad
autonomiczny
„Kamena"
s z ó w ) , s i e r p i e ń 1969 —• Violetta
Książki
n a d e s ł a n e —• Marek
Arpad
Kloska
dodatek
(Lublin —
Krawczyk
Kowalski
345
kwartalny
dwutygodnika
Białystok
:
—
Kielce
—
spoRze
346
348
�СОДЕРЖАНИЕ
С о ф и я Ш р о м б а - Р ы с о в а , Д а н у т а Т ы л ь к о в а — И р е н а Низиньска (411924-12 V I 1 9 6 9 )
11
СТАТЬИ
Современные
преобразования
в свете
этнографических
в крестьянской
исследований
культуре
в деревне
Болгарии
Грамада
В и т о л ь д Д ы н о в с к и — Методологические о с н о в ы исследований
15
Р е з ю м е на английском языке
32
Бронислава К о п ч и н ь с к а - Я в о р с к а •— Деревня Г р а м а д а — п р о б л е м а т и к а и органи
зация исследований
35
Р е з ю м е н а английском языке
М а р и я Б е р н а ц к а — С е м я н а ф о н е коллектива б о л г а р с к о й деревни Г р а м а д а
39
. . . .
Р е з ю м е н а английском языке
41
88
Бронислава К о п ч и н ь с к а - Я в о р с к а — Бытовые условия и б ю д ж е т сельской семьи
в Грамаде
91
Р е з ю м е н а английском языке
Ванда П а п р о ц к а
123
—• П р о ф е с с и о н а л ь н а я структура жителей Г р а м а д ы с о с о б е н н ы м
учётом ремесла
127
Р е з ю м е н а английском языке
Мариан П о к р о п е к
— Пространственное р а з м е щ е н и е и зодчество деревни Г р а м а д а
Р е з ю м е н а английском языке
Ганка М и х а й л о в а
161
163
193
— Отражение экономических и социальных п р е о б р а з о в а н и й п о
с л е д н е г о столетия на о д е ж д е и к о с т ю м е жителей Г р а м а д ы
Р е з ю м е н а английском языке
Татьяна К о л е в а — Р о л ь р о д о в ы х и семейных о б р я д о в в ж и з н и жителей Г р а м а д ы
Р е з ю м е н а английском языке
195
221
225
247
ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ
Ян Фабианьски
•— Северный Кавказ п е р е л о м а X V I I I и X I X вв. в свете с о о б щ е н и я
Яна Потоцкого
249
Р е з ю м е н а английском языке
282
Анджей В о з ь н я к
— Этническая структура с о в р е м е н н о й Г р у з и и и её историческая
обусловленность
285
�8
SPIS T R E Ś C I
ХРОНИКА
Норвежские этнографические заповедники
М у з е й п о д открытым н е б о м в Тбилиси
М у з е й в С е р а д з е — Эльжбета
— Ирена
Турнау
303
— Эдвард Петрашек
308
Делида
310
РЕЦЕНЗИИ
С т р у к т у р а л и з м и м а р к с и з м . Статьи, избранные из специального н о м е р а „ L a P e n s é e "
п. з. Strukturalisme et marxisme, t. U : 1967. П е р е в о д с французского А . Б р о д з к о й
и А . Вейсенберг-Вайды. Введение Т. М . Ярошевски.
Варшава
1969 —
Герхард
Конрад Клёска
A.
F . Ewing,
315
Industry
in A f r i c a ,
London
1968,
Oxford University
Press
—
Лешек Дзенгелъ
Koifi
A. Biisia,
Kegan
Dmitri]
321
Africa
Paul
in
search
— Лешек
Дзенгель
Olderogge,
Afrikanische
of
democracy, London
1967,
Routlege
and
Afrika-Sammlungen
des
325
Kunst.
Aus
den
M u s e u m s f ü r A n t h r o p o l o g i c und E t h n o g r a p h i e . L e n i n g r a d , P r a h a
Марек
Ladislav
Holy,
Plastik.
Das
Vilkuna,
Zur
t. 13, H e l s i n k i
Geschichte
1967
—
Kunstschaffen
1967 — Марек
Todorov, Migracionnite p r o č e š i
des
ost-
und
süd-
Apnad Ковальски
333
kul-
1968 — Ванда Папроцка
finnischen
Герхард Конрад Клёска
P o p u l u s R e v i s u s . B e i t r á g e zur E r f o r s c h u n g der
T u b i n g e n 1968 —
der
i njakod s o e i a l n o - i k o n o m i c z e s k i i
t u r n o - b i t o v i probierni n a celoto, S o f i j a
Kustaa
—
329
Afrikanische
afrikanischen Stámrne, Praha
Vasil
1969
Apnad Ковальски
Pierdes.
Studia
339
Fennica,
. . . .
G e g e n w a r t . V o l k s l e b e n , t.
343
14,
Герхард Конрад Клёска
345
„ З е м л я и П е с н я " — автономическое квартальное приложение общественно-культурно
г о двухнедельника „ К а м е н а " ( Л ю б л и н — Б е л ы с т о к — К е л ь ц е - Ж е ш у в ) , август 1969 —
Виолетта
Кравчик
Н о в ы е книги — Марек Арпад Ковальски
346
348
�TABLE OF CONTENTS
Zofia
S z r o m b a - R y s o w a ,
Danuta
T y l k o w s k a
Irena
Nizińska
(Ja
n u a r y 4, 1924-June 12, 1969)
11
PAPERS
Contemporary
Changes
in
the
Bulgarian
Gramada
Witold D y n o w s k i
Village
Peasant
Culture
Ethnographic
— Methodological
as
Reflected
in
Assumptions
of
the
Survey .
.
.
15
English summary
Bronisława
arch
32
K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a
problems
and
—
T h e Village
Gramada.
Rese
organization
35
English summary
Maria
39
B i e r n a c k a
Bulgarian
—
Village
The
Family
and
the
Local
Community
of
the
Gramada
41
English summary
Bronisława
budget
88
K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a
of
a
G r a m a d a peasant
—
The
standard
of
living
and
family
91
English summary
Wanda
P a p r o c k a
emphasis
123
—
Occupational
structure
of
Gramada
with
special
on h a n d i c r a f t
127
English summary
Marian
P o k r o p e k
161
—
Spatial pattern
and
architecture
in
Gramada .
.
English summary
Ganka
as
in
—
Socio-economic
garments
and
dresses
changes
of
the
of
the
recent
inhabitants
of
century
Gramada
English summary
Tatiana
of
the
Gramada
225
English summary
247
MATERIALS AND
Jan
F a b i a ń s k i
centuries
as
STUDIES
— N o r t h e r n C a u c a s u s at the b r e a k of the
described
by
Jan
18th a n d
19th
Potocki
249
English summary
Andrzej W o ź n i a k
historical
195
221
К о 1 e w a — T h e role of t r i b a l a n d f a m i l l y rites i n the life of
inhabitants
163
193
M i c h a jł owa
reflected
the
Survey
282
— Ethnical
background
s t r u c t u r e of
contemporary
Georgia and
its
285
�10
SPIS T R E Ś C I
CHRONICLE
Ethnographic
parks
of
Norway
—
Irena
Титпаи
303
A
museum
u n d e r the open s k y i n T b i l i s i — E d w a r d Pietraszek
A
museum
at S i e r a d z — Elżbieta
.
.
.
.
308
Delida
310
REVIEWS
Structuralism
„La
by
F,
Warsaw
Ewing,
Leszek
Kofi
Marxism.
Selected
papers
from
the
special
issue
S t r u c t u r a l i s m e et m a r x i s m e , X I , 1967, T r a n s í , f r o m
A . Brodzka nad A . Weinsberg-Wajda. Introduction
szewski.
A.
and
Pensee",
1969,
Industry
186
in
pp.
—
Africa,
Gerhard
London
Konrad
1968,
by
T. M.
Kloska
Oxford
.
Univ.
Jaro
.
.
315
—
Dzięgiel
Kegan
321
Paul
—• Leszek
Olderogge,
Arpad
325
Aus
den
Afrika-Sammlungen
des
u n d E t h n o g r a p h i c , L e n i n g r a d , P r a h a 1969 —
Kowalski
329
Holy, Afrikanische Plastik. Das Kunstschaffen
afrikanischen
and
Dzięgiel
Afrikanische Kunst.
Museums fiir Anthropologic
Marek
Ladislav
.
Press
A . B u s i a , A f r i c a i n S e a r c h of D e m o c r a c y , L o n d o n 1967, R o u t l e d g e
Dmitrij
of
French
Stamme.
Praha
1Я67, 64 pp.,
der
152 t a b l e s
—
ost-
und s ü d -
Marek:
Arpad
Kowalski
333
V a s i l Todorov, Migracionnite
turno-bitovi
Kustaa
Vol.
Vol.
„Ziemia
XIII,
Zur
Geschichte
Helsinki
Revisus.
Incoming
—
books —
z¡ur
des
and
finnischen
Gerhard
Song"),
Pierdes.
Konrad
Erforschung
1966 — Gerhard
(„Soil
- c u l t u r a fortnightly
1969
1967 —
Beitrage
14, T ü b i n g i a
i Pieśń"
August
i njakoi soeialno-ikonomiczeski
probierni n a c e l ó t e , S o f i j a 1968 — W a n d a Paprocka
Viilkuna,
Populus
procesí
Konrad
Studia
i kul.
.
Kloska
der
343
Gegenwart.
Volksleben,
Kloska
a quarterly
supplement
339
Fennica,
345
to t h e
social-
reviw K a m e n a (Lublin- - B i a ł y s t o k — K i e l c e — R z e s z ó w ) ,
Violetta
Marck
Krawczyk
Arpad
Kowalski
346
348
�„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1
IRENA
NIZIÑSKA
4 I 1924 — 12 V I
1969
Prawie dwa lata minęły od śmierci Ireny Nizińskiej, ale wciąż trudno
pogodzić się z Jej odejściem. Mimo nieuleczalnej choroby do ostatnich
chwil życia snuła plany kontynuowania podjętych prac, a równocześnie
najpoważniejszym Jej zmartwieniem była świadomość, iż nie zdoła w y
konać ich w przewidzianym terminie i cały trud spocznie na najbliż
szych koleżankach i współpracownikach. Ci, którzy J ą znali, pamiętają
Jej szczery entuzjazm i ogromne zaangażowanie we wszystkich pracach.
Z t y m właśnie entuzjazmem i pasją badawczą oddawała się bez reszty
pracy nad każdym problemem, jaki w danym momencie pochłaniał Jej
uwagę.
W pracy zespołowej i kontaktach koleżeńskich była nieocenionym
towarzyszem dzięki pełnej uroku osobowości i wyjątkowej zdolności
stwarzania serdecznej i pełnej humoru atmosfery. Jej wielka skromność
i niedocenianie własnych możliwości przy jednoczesnym uwrażliwieniu
na potrzeby zespołu, w którym pracowała, sprawiały, iż sprawy jej
własnej kariery naukowej usuwały się na plan dalszy.
Irena Nizińska urodziła się w Bielsku w 1924 r. Do szkoły podsta
wowej i gimnazjum uczęszczała w Chorzowie, gdzie przebywała do
1940 r. Następnie przedostała się do Krakowa i t u w latach 1943-1945
kontynuowała naukę na tajnych kompletach w zakresie szkoły średniej.
W lutym 1945 r. zdała m a t u r ę i po uzyskaniu świadectwa dojrzałości
rozpoczęła studia na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Jagielloń
skiego. Po kilkuletniej przerwie spowodowanej względami rodzinnymi
w 1949 r. ponowiła studia slawistyczne, studiując równocześnie etno
grafię. W październiku 1953 r. uzyskała dyplom magisterski w zakresie
filologii słowiańskiej (Nazwy ważniejszych
narządzi rybackich u Sło
wian — pod kierunkiem prof. dr. T. Lehra-Spławińskiego), w styczniu
zaś 1954 r. uzyskała magisterium z etnografii i etnologii na podstawie
pracy pt. Rolnictwo i hodowla w Cichem, pow. Nowy Targ, w porówna
niu z niektórymi
wsiami podkrakowskimi
(pod kierunkiem prof. dr.
K. Moszyńskiego).
W styczniu 1954 r. została zatrudniona w tworzącym się wówczas
Zakładzie Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN
�12
IRENA NIZIÑSKA
w Krakowie, gdzie pracowała do chwili śmierci pod kierunkiem prof,
dr. Mieczysława Gładysza.
Jej żywa inteligencja, szerokie zainteresowania humanistyczne i do
świadczenie badawcze, pozwalały na podejmowanie wielu różnorodnych
prac naukowo-badawczych. Były to prace przede wszystkim z zakresu
kultury materialnej (rolnictwo, hodowla ze szczególnym uwzględnieniem
pasterstwa, budownictwo i rzemiosło) i społecznej prowadzone w Kar
patach i na Górnym Śląsku. Irena Nizińska należała do wytrwałych ba-
Irena
Nizińska
daczy terenowych i bystrych obserwatorów. Cechowały J ą ponadto
ujmująca powierzchowność, życzliwość i ufność do ludzi, co stwarzało
szczególną łatwość nawiązywania kontaktów i zyskiwało Jej ogromną
sympatię i zaufanie informatorów.
Przygotowanie lingwistyczne umożliwiało jej również podejmowanie
tematów z pogranicza językoznawstwa i etnografii. Do takich m. in.
należało monograficzne opracowanie jednego z zagadnień Polskiego
�13
IRENA NIZIÑSKA
Atlasu Etnograficznego, a mianowicie „zawołania i odpędzania zwierząt",
które dało cenne wskazówki do hodowli bydła dawnej Słowiańszczyzny.
W ramach prac monograficznych na Śląsku Irena Nizińska opraco
wała rzemiosło wiejskie i obrzędy weselne w Starych i Nowych Siołkowicach (pow. Opole) oraz przeprowadziła badania nad zajęciami pozarolniczymi mieszkańców wsi Chocianowice (pow. Olesno). W 1958 r.
rozpoczęła samodzielne badania monograficzne we wsi Olza, pow. Wo
dzisław. Na podstawie szczegółowych poszukiwań terenowych i archi
walnych podjęła pracę pt. .Rola grupy górniczej w kształtowaniu
się
kultury ludowej we wsi Olza, pow.
Wodzisław.
Ponadto brała czynny udział w międzynarodowej akcji badania k u l
tury ludowej w Karpatach, prowadząc poszukiwania nad rolnictwem
i hodowlą, początkowo w Beskidzie Niskim, a w 1966 r. włączyła się
do badań monograficznych w Beskidzie Śląskim, kierując przy t y m wa
kacyjnymi praktykami studentów etnografii UJ.
Duża swoboda w posługiwaniu się kilkoma językami obcymi (m. in.
węgierskim) uczyniła ją niezastąpionym współorganizatorem Międzyna
rodowej Konferencji Karpackiej w 1964 r.
Od 1966 r. Irena Nizińska brała także udział w zespołowych bada
niach w bułgarskiej wsi Gramada, organizowanych w ramach współ
pracy P A N i B A N pod kierunkiem prof. dr. W. Dynowskiego, opraco
wując tam zagadnienia związane z rolnictwem i hodowlą. I tam rów
nież zdobyła sobie wyjątkową sympatię i uznanie zarówno wśród ko
legów bułgarskich, jak i miejscowej ludności.
Jej rozpoczęta na krótko przed śmiercią praca doktorska miała obej
mować studium porównawcze gospodarki rolno-hodowlanej w Karpatach
i krajach bałkańskich.
Niestety, nie było Jej danym dokończyć ani tej pracy, ani tak pasjo
nujących J ą badań w Bułgarii.
Zofia Szromba-Rysowa,
BIBLIOGRAFIA
Krakowscy
etnografowie
n r 31 (470i)
Badania
nad
is. 500-511
ludową
wyruszają
kulturą
Profesor
Feliks
Przyjemski,
Z badań
nad rzemiosłem
s. 162-187
Bibliografia
s . 115
historii
PUBLIKACJI
kultury
w
w
Podhala
teren,
w
IRENY
Powszechny",
1951-1956,
„ L u d " , t. 44:1957, s. 495-498
Siołkowicach
Starych,
„Etnografia
ludowej
Karpat,
cz.
Tylkowa
NIZIÑSKIEJ
„Tygodnik
latach
Danuta
„Lud",
R
t.
P o l s k a " , t.
1 (współudział),
10:1954
44:1957,
1:1958,
Warszawa
1961,
�14
IRENA NIZIŃSKA
Rzemiosło,
z
[w:] Stare
A.
Kongres
i Nowe
Węgierskich
Etnografów
s k a " , t. 9:1965, s.
Zagadnienia
wiejskiej
skich
s.
Siołkowice,
cz.
1, W r o c ł a w
1963, s. 177-348
(wspólnie
Zambrzycką-Kunachowicz)
w
Budapeszcie
wytwórczości
etnograficznej
154-183
w
{16-20
X
1263),
„Etnografia
Pol
477-482
domowej,
literaturze
rzemiosła
powojennej,
i przemysłu
„Etnografia
Karpat
Polska",
t.
Pol
9:1965,
(współudział)
Budownictwo
wiejskie
we
wsi
Ciche,
pow.
Nowy
Targ,
Wrocław
1966,
s.
46,
r y c . 54, tab. I I
Badania
skolektywizowanej
t. 10:1968, s.
Drgubica
(Próba
u
Słowian),
s.
227-232
Regularites
in
and
North-West
Ponadto
26
tłumaczenia
(6 poz.).
bułgarskiej,
odtworzenia
zasięgu
Z
Studiów
polskich
Parallels
„Łódzkie
and
recenzji
—
występowania
in Cultural
Bulgaria,
Anthropological
oraz
wsi
Studia
Etnograficzne",
99-106
[w:]
Processes
Poland
Ethnological
at
Sciences,
wydawnictw
publikowane
na
jednego
z narzędzi
Slawistycznych, Warszawa
Study
the
Wrocław
etnograficznych
łamach
of the
8th
Village
International
1968, s.
polskich
„Etnografii
rybackich
1968,
of
seria I I I
Gramada
Congress
of
156-170
i zagranicznych
Polskiej"
i
„Demosu"
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e783d158b7d71c27c14d9b3733c4a9f7.pdf
d0fd7e9dce271e6412bd116f751e4c1d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:710
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1970
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:654
Title
A name given to the resource
Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.223-259
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
E
C
E
N
Z
J
E
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2
CENTRALIZM
CZY FEDERACJA?
W r o k u 1966 u k a z a ł a s i ę w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h p r a c a z b i o r o w a , k t ó r e j te
matyka zainteresuje wszystkich c z y t e l n i k ó w z a j m u j ą c y c h się problemami w s p ó ł
czesnej A f r y k i . T y t u ł j e j b r z m i Jedność
narodowa
i regionalizm
w ośmiu
państwach
afrykańskich
i. P u b l i k a c j a d o t y c z y N i g e r i i , N i g r u , K o n g a - B r a z z a v i l l e , G a b o n u , R e
publiki Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i e j , Czadu, Ugandy i Etiopii. Warto dodać na w s t ę p i e ,
ż e j e s t to t r z e c i a i ostatnia k s i ą ż k a z s e r i i t r z e c h p r a c z b i o r o w y c h , [wydanych pod
r e d a k c j ą Gwendolen M. C a r t e r i t r a k t u j ą c y c h o dzisiejszej Afryce. P i e r w s z a z nich,
African
One-Party
States,
m ó w i ł a o Tunezji, Senegalu, Gwinei, W y b r z e ż u K o ś c i
S ł o n i o w e j , L i b e r i i i T a n g a n i c e . D r u g a , Five
African
States,
t r a k t o w a ł a na temat
K o n g a - K i n s z a s a , D a h o m e j u , Federalnej R e p u b l i k i K a m e r u n u , obu Rodezji i Niasy
oraz P o ł u d n i o w e j A f r y k i . O s t a t n i a , i tu o m a w i a n a , jest d z i e ł e m a u t o r ó w , k t ó r z y
p r z e z szereg lat p r o w a d z i l i o b s e r w a c j e n a k o n t y n e n c i e a f r y k a ń s k i m . C z ę ś ć z n i c h
w y k ł a d a ł a na a f r y k a ń s k i c h u c z e l n i a c h .
C e l e m p r a c y jest w y k a z a n i e t r u d n o ś c i , n a j a k i e n a t r a f i a j ą r z ą d y m ł o d y c h , n i e
p o d l e g ł y c h p a ń s t w C z a r n e g o K o n t y n e n t u , k t ó r e o d z i e d z i c z y ł y po Okresie k o l o n i a l
n y m g r a n i c e z u p e ł n i e nie p o k r y w a j ą c e s i ę z r z e c z y w i s t y m i p o d z i a ł a m i e t n i c z n y m i
i k u l t u r o w y m i . P o w o d u j e to u s t a w i c z n e k o n f l i k t y i n i e s n a s k i m i ę d z y n o w o p o w s t a
ł y m i organizmami p a ń s t w o w y m i A f r y k i . Drugim, jeszcze p o w a ż n i e j s z y m proble
m e m , o m a w i a n y m w p r a c y Jedność
narodowa
i regionalizm,
s ą rozliczne r ó ż n i c e n a
r o d o w o ś c i o w e , r e l i g i j n e , i o b y c z a j o w e , g r o ż ą c e r o z p a d e m k a ż d e m u z p a ń s t w . I nie
t y l k o t r u d n o ś c i te n ę k a j ą o r g a n i z m y m ł o d e , p o s i a d a j ą c e s t o s u n k o w o n i e d a w n e t r a
d y c j e w s p ó l n o t y p a ń s t w o w e j . Z ostatniego r o z d z i a ł u p o ś w i ę c o n e g o E t i o p i i ,
która
c i e s z y ł a s i ę od 2000 lat n i e p r z e r w a n y m n i e m a l o k r e s e m n i e p o d l e g ł e g o b y t u , w i d z i
m y w y r a ź n i e , że antagonizmy lokalne jeszcze w ostatnich d z i e s i ą t k a c h lat p r z e j a
w i a ł y s i ę w t y m k r a j u z b r o j n y m i 'rewoltami.
K a ż d y r o z d z i a ł p o ś w i ę c o n y d a n e m u k r a j o w i zaopatrzono w k r ó t k i rys i n f o r
m u j ą c y o jego d z i e j a c h , w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h , s t o s u n k a c h l u d n o ś c i o w y c h i go
spodarce. B a r d z o d u ż o
miejsca p o ś w i ę c o n o następnie
problematyce politycznej,
a w i ę c w a l c e o n i e p o d l e g ł o ś ć , a dalej ś c i e r a n i u s i ę r o d z i m y c h o r i e n t a c j i p o l i t y c z n o - s p o ł e e z n y c h , stronnictw i u g r u p o w a ń religijno-plemiennych. N a s t ę p n i e przedsta
wiono e w o l u c j ę u s t r o j o w ą t y c h p a ń s t w i p o s z c z e g ó l n e s i ł y s p o ł e c z n e , z a r ó w n o t r a
dycyjne, j a k i nowe, k t ó r e w d a n y m organizmie p a ń s t w o w y m o d g r y w a j ą rolę. Roz
d z i a ł k o ń c z ą z r e g u ł y u w a g i o s t o s u n k a c h danego k r a j u z a f r y k a ń s k i m i s ą s i a d a m i ,
o jego n a s t a w i e n i u do idei p a n a f r y k a n i z m u i o jego p o z y c j i w ś w i e c i e .
W a ż n y m s z c z e g ó ł e m dla tych, k t ó r z y b l i ż e j i n t e r e s u j ą s i ę
l e j n y c h r o z d z i a ł a c h p a ń s t w a m i , b ę d z i e obszerna bibliografia,
k a ż d e z z a g a d n i e ń autorzy.
1
1966,
G w e n d o l e n M . C a r t e r National Unity
New Y o r k , Cornell University Press.
and
Regionalism
in
omawianymi w ko
w* j a k ą z a o p a t r z y l i
Eight
African
States,
�224
RECENZJE
C z ę ś ć s z c z e g ó ł o w ą p r a c y o t w i e r a r o z d z i a ł p i ó r a R i c h a r d a L . S k l a r a i C . S. W h i takera o Nigerii. Autorzy p r z e d s t a w i a j ą p l u r a l i s t y c z n ą s y t u a c j ę p o l i t y c z n ą , j a k a
c e c h u j e ten n a j l u d n i e j s z y k r a j a f r y k a ń s k i . W o b r ę b i e p o ł ą c z o n e j pod n a z w ą N i g e r i i
p r z e z A n g l i k ó w k o l o n i i z n a l a z ł y s i ę w i e l o m i l i o n o w e narody p o s i a d a j ą c e b a r d z o r o z
maite tradycje w ł a d z y . Autokratyczne, teokratyczne emiraty i s u ł t a n a t y n a p ó ł n o
cy, p o s i a d a j ą c e t r a d y c y j n ą , n a w e t o r t o d o k s y j n ą k u l t u r ę m u z u ł m a ń s k ą , r ó ż n i ą s i ę od
południowych
ludów
murzyńskich,
wyznających
pierwotne
kulty
pogańskie,
a potem c h r z e ś c i j a ń s t w o i m a j ą c y c h o r g a n i z a c j ę p l e m i e n n ą o z u p e ł n i e i n n y m cha
r a k t e r z e . T u j e d n a k t a k ż e nie m o ż n a m ó w i ć o j e d n o ś c i . T r a d y c j e ś w i ę t e g o m o n a r
c h y „ o b a " w s t a r o d a w n y m p a ń s t w i e O j o u J o r u b ó w o d b i e g a ł y od s y t u a c j i k r ó l ó w
B e n i n u , a j u ż z u p e ł n i e nie m o ż n a ich b y ł o p o r ó w n a ć z systemem r z ą d ó w rodowych,
c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a p i e r w o t n e j k u l t u r y Ibo. A u t o r z y s k ł o n n i s ą p r z y p u s z c z a ć ,
ż e F . D. L u g a r d , k t ó r y o p r a c o w a ł — s w o i m z d a n i e m — i d e a l n y d l a p ó ł n o c n e j N i
gerii s y s t e m „ i n d i r e c t rule", z u p e ł n i e n i e s ł u s z n i e n a w e t iz p u n k t u w i d z e n i a b r y t y j
s k i c h i n t e r e s ó w k o l o n i a l n y c h z a a d a p t o w a ł go n a p o ł u d n i u k r a j u , n a r a ż a j ą c s i ę n a
opór k r a j o w c ó w i
rozjątrzając
nastroje milionowych s p o ł e c z e ń s t w . N a d a l s z ą m e t ę
opieranie s i ę A n g l i k ó w n a k o n s e r w a t y w n y c h e m i r a c h t u b y l c z y c h d o p r o w a d z a ł o do
kolosalnego z a c o f a n i a p ó ł n o c y k r a j u i w r e z u l t a c i e d z i ś j e s t j e d n ą z p r z y c z y n a n
tagonizmu d z i e l n i c o w e g o N i g e r i i .
Autorzy kreślą sylwetki c z o ł o w y c h p o l i t y k ó w
i d z i a ł a c z y r u c h u narodowego, t a k i c h j a k d r N n a m d i A z i k i w e , A l h a d ż i S i r A h m a d u
Befflo, A w o l o w o czy p r e m i e r A-bubakar T a f a w a B a l e w a .
Szczegółowo omawiając
problematykę
społeczną piszą o t w ó r c y ruchu z w i ą z k o w e g o
Michaelu Imoudu,
0 trudnościach w w y k s z t a ł c e n i u kadr rodzimej administracji p a ń s t w o w e j , o pro
b l e m i e bezrobocia w ś r ó d w z r a s t a j ą c e j l i c z b y a b s o l w e n t ó w s z k ó ł k r a j o w y c h i z a
g r a n i c z n y c h , k t ó r z y nie k w a p i ą s i ę do p r a c y w terenie, a w i ę c t a m , gdzie i c h N i g e
r i a n a j b a r d z i e j potrzebuje. N a c z o ł o r o z w a ż a ń w y b i j a s i ę j e d n a k p r o b l e m j e d n o ś c i
1 a n t a g o n i z m ó w m i ę d z y p r o w i n c j a m i , o w i e l e b a r d z i e j z ł o ż o n y , n i ż to s i ę p r z e c i ę t
nemu E u r o p e j c z y k o w i w y d a j e n a podstawie w i a d o m o ś c i , j a k i e m u o Nigerii p r z y
n o s z ą gazety.
W s t y c z n i u 11966 r o k u po serii m o r d ó w p o l i t y c z n y c h d o s z ł o , j a k w i e m y , do
p r z e j ę c i a w ł a d z y p r z e z a r m i ę pod d o w ó d z t w e m gen. J o h n s o n a T . V . A g u i y i - l r o n s i ,
co autorzy izdołali s k w i t o w a ć w k r ó t k i m suplemencie. N a t o m i a s t k s i ą ż k a u k a z a ł a
s i ę p r z e d z a m o r d o w a n i e m -Irónisi, p r z e j ę c i e m s t e r u r z ą d ó w p r z e z p ł k . G o w o n a i w y
buchem k r w a w e j secesji Biafry. T y m niemniej rozdział o Nigerii bezwiednie niejako
w y j a ś n i a d o k ł a d n i e p r z y c z y n y p ó ź n i e j s z e j k a t a s t r o f y tego ogromnego k r a j u .
O d m i e n n ą n i e j a k o s y t u a c j ę w i d z i m y w n a s t ę p n y m w y p a d k u , gdy p r z e c h o d z i m y
do r o z d z i a ł u o Nigrze, p i ó r a V i r g i n i i T h o m p s o n . Niger, r o z l e g ł y k r a j , k t ó r e g o geo
m e t r y c z n e k s z t a ł t y w y k r o i l i z s a h a r y j s k i c h p u s t k o w i f r a n c u s c y kolonizatorzy, jest
pod s z e r e g i e m w z g l ę d ó w p r z e c i w i e ń s t w e m s ą s i e d n i e j N i g e r i i . T a m g ę s t o z a l u d n i o n e ,
p r z e s z ł o 50 m i l i o n ó w m i e s z k a ń c ó w l i c z ą c e p a ń s t w o , o s t a r y c h t r a d y c j a c h w ł a d z y
p o l i t y c z n e j , s k o m p l i k o w a n y m u s t r o j u s p o ł e c z n y m i w i e l k i m potencjale
gospodar
c z y m — tutaj p r a w i e bezludne p u s t y n i e , n a k t ó r y c h gdzieniegdzie p r z e m i e s z k u j ą
g r u p k i r o l n i k ó w l u b w i e c z n i e w ę d r u j ą c e szczepy pasterzy. W o b r ę b i e tej s a m e j
p a ń s t w o w o ś c i z n a l a z ł y s i ę p l e m i o n a r ó ż n e pod w z g l ę d e m t r a d y c j i , s p o s o b u ż y c i a ,
j ę z y k a i religii.
L u d y H a u s a z p o ł u d n i a c i ą ż ą r a c z e j k u N i g e r i i , gdzie i m p o n u j ą lim t r a d y c y j n e
d w o r y m u z u ł m a ń s k i c h e m i r ó w . O r t o d o k s y j n i w s w y m i s l a m i e i od p o k o l e ń ż y j ą c y
z -rozboju T u a r e g o w i e w pogardzie m a j ą c e n t r a l n y r z ą d w Nia-mey i s k ł o n n i s ą
r a c z e j w i d z i e ć p o b r a t y m c ó w w A l g e r i i czy L i b i i . A u t o r k a n a t y m tle p r z e d s t a w i a
sylwetki polityczne i ich p o w i ą z a n i a .
Z j e d n e j strony m a m y t u w i ę c zdolnego
p r z y w ó d c ę ludowego D j i b o B a k a r y , t w ó r c ę p a r t i i S a w a b a ( W o l n o ś ć ) , k t ó r y w s k u -
�RECENZJE
225
tek b r a k u p r z e w i d y w a n i a z m i e n n y c h n a s t r o j ó w i n i e d o c e n i a n i a r o l i t r a d y c y j n y c h
w o d z ó w szczepowych d a ł się z u p e ł n i e w y m a n e w r o w a ć przez o wiele zręczniejszych
p a r t n e r ó w , Diori Hamani i Boubu Hania. Widzimy n a s t ę p n i e słabość republiki Nigru, z a r ó w n o p o l i t y c z n ą , j a k i g o s p o d a r c z ą , j e j l ę k p r z e d n a j b l i ż s z y m i s ą s i a d a m i ,
j e j r o z b i c i e r e g i o n a l n e i etniczne o r a z c a ł k o w i t ą n i e m a l z a l e ż n o ś ć od d o b r y c h sto
s u n k ó w z F r a n c j ą . Nigdzie m o ż e t a k d r a s t y c z n i e n i e w y s t ę p u j e b e z s i l n o ś ć a f r y k a ń
skiego p a ń s t w a w o b l i c z u s p r z e c z n o ś c i w e w n ę t r z n y c h i m i ę d z y n a r o d o w y c h .
Niewiele lepsza sytuacja panuje i w d a w n y c h koloniach Francuskiej
Afryki
R ó w n i k o w e j , a wiięc G a b o n i e , K o n g o - B r a z z a v i l l e , R e p u b l i c e Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i e j
i Czadzie. M ó w i o tym w osobnym rozdziale J o h n A . B a l l a r d . T y l k o Gabon w c i ą
gu k r ó t k i e g o s t o s u n k o w o o k r e s u , w X I X w i e k u d o ś w i a d c z y ł nieco europejskiego
l i b e r a l i z m u , k i e d y to F r a n c j a w L i b r e v i l l e u t w o r z y ł a b a z ę do w a l k i z n i e w o l n i
c t w e m i s t a c j ę m i s y j n ą , by w k r ó t c e z r e s z t ą z r e z y g n o w a ć z tego ł a g o d n e g o k u r s u .
W p o z o s t a ł y c h k r a j a c h — j a k p i s z e autor — p a n o w a ł s z c z e g ó l n i e b r u t a l n y w y z y s k
k o l o n i a l n y , a j a w n e g o z m u s z a n i a M u r z y n ó w do p r a c y n a p l a n t a c j a c h z a p r z e s t a n o
dopiero po ostatniej w o j n i e , n a w y r a ź n y r o z k a z z P a r y ż a . F r a n c u z i z d e c y d o w a n i e
zniszczyli wszelkie zalążki rodzimej w ł a d z y politycznej, j a k a i s t n i a ł a na tych słabo
z a l u d n i o n y c h i z n a j d u j ą c y c h s i ę n a n i s k i m stopniu r o z w o j u k u l t u r a l n e g o o b s z a r a c h .
J u ż u progu n i e p o d l e g ł o ś c i gubernator i administracja europejska starannie n i w e
czyli d z i a ł a l n o ś ć co z n a c z n i e j s z y c h p o l i t y k ó w r o d z i m y c h . Z r e s z t ą w r o k u 1960 n a
cztery p a ń s t w a r ó w n i k o w e razem p r z y p a d a ł o tylko p i ę c i u tubylczych a b s o l w e n t ó w
w y ż s z y c h u c z e l n i . P r y m i t y w i z m i b r a k p o w a ż n i e j s z y c h bogactw n a t u r a l n y c h b y ł y
u d z i a ł e m w s z y s t k i c h t y c h p a ń s t w r o z p o c z y n a j ą c y c h byt n i e p o d l e g ł y . W y j ą t e k s t a
n o w i ł tu j e d e n G a b o n , k t ó r e g o zasoby d r e w n a i k o p a l n i e r o k o w a ł y j a k i e t a k i e n a
dzieje. I w ł a ś n i e G a b o n dlatego n i e c h ę t n i e o d n o s i ł s i ę do j a k i e j k o l w i e k idei fede
r a c j i m u r z y ń s k i c h p a r t n e r ó w z tej c z ę ś c i A f r y k i .
Autor p r z e d s t a w i a j ą c r o z w ó j sytuacji politycznej w tych krajach zwraca u w a
g ę n a r y w a l i z a c j e szczepowe i r o l ę p o g a ń s k i c h k u l t ó w r e l i g i j n y c h o c h a r a k t e r z e
m e s j a n i s t y c z n y m , k t ó r e s t a n o w i ł y p o w a ż n y p r o b l e m od p o c z ą t k u i s t n i e n i a o m a
w i a n y c h p a ń s t w . K u l t szczepowy niejakiego Matsuy s t a n o w i ł g r o ź n e zjawisko d l a
c a ł o ś c i K o n g a - B r a z z a v i l l e . W i n n y c h w y p a d k a c h z r e s z t ą p r z y w ó d c y polityczna u ż y
w a l i ś w i a d o m i e k u l t u swego p l e m i e n i a , by sobie z d o b y ć p o p u l a r n o ś ć , k t ó r a z k o l e i
p o z w a l a ł a im zająć stanowisko ponadplemienne. Obecny prezydent Gabonu, Mba,
w m ł o d o ś c i r o z p o w s z e c h n i a ł w szczepie F a n g tzw. k u l t b w i t i . N i e m a ł ą r o l ę o d e g r a ł
tu t a k ż e k l e r m i s y j n y . O b a j p r z y w ó d c y m u r z y ń s c y , 'Fulbert Y o u l u , obalony potem
przez a r m i ę p r e z y d e n t K o n g a i n i e ż y j ą c y j u ż p r e z y d e n t R e p u b l i k i
Środkowoafry
k a ń s k i e j , B a r t h o l e m y B o g a n d a , b y l i p o c z ą t k o w o k s i ę ż m i k a t o l i c k i m i , a dopiero
p ó ź n i e j r o z s t a l i s i ę z s u t a n n ą . P r z y c z y n tego z j a w i s k a d o s z u k u j e s i ę a u t o r w auto
rytecie, j a k i m c i e s z y ł s i ę k a p ł a n c h r z e ś c i j a ń s k i w t y m p r y m i t y w n y m ś r o d o w i s k u ,
d y s p o n u j ą c y w y k s z t a ł c e n i e m i poprzez s z k o ł y m i s y j n e k s z t a ł t u j ą c y oblicze i n t e l i
g e n c j i a f r y k a ń s k i e j . W e w s z y s t k i c h z o m a w i a n y c h p a ń s t w d o s z ł o ostatecznie do
w y o d r ę b n i e n i a s i ę j e d n e j , s i l n e j p a r t i i z p r z y w ó d c ą p o l i t y c z n y m n a czele, n a m i a
r ę „ o j c a narodu", c h o c i a ż n a t u r a l n i e n i e z n i w e l o w a ł o to z a c i e k ł y c h
rywalizacji
szczepowych: w Gabonie Fang z Mpongwe, a w Czadzie p ó ł n o c n y c h s z c z e p ó w m u
zułmańskich ciążących ku Sudanowi z żyjącymi na południu Murzynami Sari. Oka
zuje s i ę , ż e r y w a l i z a c j a — i to k r w a w a — d o t k n ę ł a n a w e t n o w o c z e s n e metropolie
a f r y k a ń s k i e w r o d z a j u B r a z z a v i l l e czy L i b r e v i l l e , z ich e n k l a w a m i p l e m i e n n y m i .
N a k o n i e c autor p r z e d s t a w i a p o w i ą z a n i a c z t e r e c h k r a j ó w r ó w n i k o w y c h z F r a n c j ą ,
ich z a l e ż n o ś ć g o s p o d a r c z ą od P a r y ż a oraz p r o b l e m i n t e r w e n c j i F r a n c u z ó w n a r z e c z
p r e z y d e n t a M b a w p u c z u d o k o n a n y m p r z e z a r m i ę G a b o n u . O k a z u j e s i ę p r z y tej
okazji, że stacjonowane w krajach r ó w n i k o w y c h o d d z i a ł y armii francuskiej, re-
15 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2
�226
RECENZJE
k r a t u j ą c e s i ę p r z e w a ż n i e -zresztą z rodzimego e l e m e n t u tubylczego, s t a n o w i ł y p o
k a ź n e ź r ó d ł o d o c h o d ó w d l a a f r y k a ń s k i c h r z ą d ó w . D e c y z j a de iGaulle'a o l i k w i d a c j i
tych baz i demobilizacji ż o ł n i e r z y b y ł a dla a f r y k a ń s k i c h p o l i t y k ó w p o n i e k ą d p r z y
krą niespodzianką.
O s o b l i w y o b r a z s y t u a c j i p o l i t y c z n e j widzdmy w U g a n d z i e , o k t ó r e j p i s z ą z k o
lei D o n a l d R o t h c h i l d i M i c h a e l R e g i n . K i e d y z k o ń c e m X I X w i e k u A n g l i c y ,
w obawie przed n i e m i e c k ą k o n k u r e n c j ą kolonialną, zdecydowali się n a p o d b ó j tych
o b s z a r ó w , p o d p o r z ą d k o w a l i sobie w p i e r w s z y m r z ę d z i e l u d n y i stosunkowo bogaty
k r a j B a g a i n d ę , - r z ą d z o n y od w i e k ó w p r z e z k a b a k ę H k r ó l a i p o s i a d a j ą c y w y k s z t a ł c o
ne f o r m y w ł a d z y p o l i t y c z n e j . A l e B r y t y j c z y c y podbili t a k ż e i s ą s i a d u j ą c e z B a g a n d ą ludy o w i e l e p-rymitywniejsze, m n i e j l i c z n e i u b o ż s z e . C a ł o ś ć w o b r ę b i e k o l o n i i
U g a n d y m i a ł a status bardzo n i e r ó w n o m i e r n y . B a g a n d a c i e s z y ł a s i ę r o d z a j e m s a m o
dzielności,
autonomią.
Na sąsiednich
obszarach
Anglicy rządzili
bezpośrednio
w m n i e j s z y m l u b w i ę k s z y m stopniu. U progu n i e p o d l e g ł o ś c i B a g a n d a c h c i a ł a p a
n o w a ć n a d s ą s i a d a m i l u b s i ę od n i c h z u p e ł n i e o d d z i e l i ć . W i d z i m y w d a l s z y m c i ą
gu w y w o d u a u t o r ó w , j a k B a g a n d a s t o r p e d o w a ł a p l a n y f e d e r a c y j n e A n g l i k ó w i w y
m u s i ł a h e g e m o n i ę w federacyjnej republice Ugandy. Autorzy n a s t ę p n i e z a p o z n a j ą
nas z p o l i t y c z n o - w y z n a n i o w y m k o n f l i k t e m m i ę d z y p r o t e s t a n t a m i a k a t o l i k a m i , co
jest o s o b l i w o ś c i ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą d l a U g a n d y od X I X stulecia, k r e ś l ą s y l w e t k ę
p r e m i e r a M i l t o n a Obote, p r ó b u j ą c e g o s t a n o w i ć -katalizator w s t a r c i a c h p l e m i e n
nych a -wyznaniowych, oraz w y j a ś n i a j ą przyczyny storpedowania przez U g a n d ę idei
federacji k r a j ó w Afryki Wschodniej.
Osobnym problemem
jest s p r a w a b u n t u
w armi-i, s t ł u m i o n e g o przez A n g l i k ó w n a ż ą d a n i e Obote, o r a z analogie tego r o d z a j u
w y d a r z e ń z buntem w Tanganice.
W c a ł k o w i c i e odmienny ś w i a t wkraczamy czytając rozdział Roberta L . Hessa
p o ś w i ę c o n y E t i o p i i . P o n i e w a ż p r z e z setki lat ten o k r ą ż o n y w r o g i m ś w i a t e m i s l a
m u k r a j c h r z e ś c i j a ń s k i c z e r p a ł d d e ę j e d n o ś c i z m i t u politycznego, -przeto autor u w a
ża za wskazane z a p o z n a ć nas d o k ł a d n i e z dziejami Abisynii. W y j a ś n i a mechanizm
d z i a ł a n i a m i t u dynastii s a l o m o ń s k i e j , przedstawia proces odwracania s i ę s t a r o ż y t
nego k r ó l e s t w a A k s u m i t ó w od b a s e n u M o r z a Ś r ó d z i e m n e g o k u A f r y c e , r o z w ó j te
r y t o r i a l n y tego p a ń s t w a n i o s ą c y w sobie z a l ą ż k i etnicznego rozbicia, i n w a z j ę m u
z u ł m a ń s k ą i b a r b a r z y ń c ó w Galla z południa, wytworzenie się potężnej warstwy
l o k a l n y c h f e u d a ł ó w , odrodzenie w X V I I I i X I X w i e k u i w r e s z c i e p r z e b u d z e n i e s i ę
E t i o p i i w ostatnich
dziesiątkach lat. S z c z e g ó l n i e
pasjonujący
jest o b r a z w a l k i
o nowoczesne, p o n a d n a r o d o w e i p o n a d w y z n a n i o w e p a ń s t w o , toczonej u p o r c z y w i e
przez dawnego r a s a H a r a r u , a p ó ź n i e j cesarza, Haile Selassie I . Autor stara s i ę
z r o z u m i e ć o s o b l i w e s t a n o w i s k o tego m o n a r c h y w o b e c s i ł k o n s e r w a t y w n y c h a m h a r s k o - c h r z e ś c i j a ń s k i e g o s p o ł e c z e ń s t w a i p r ą d ó w z m i e r z a j ą c y c h k u reformie. D z i ę
k i w y w o d o m H e s s a n i e m a ł o d o w i a d u j e m y s i ę np. o n i e u d a n y m p r z e w r o c i e , jakiego
w r o k u 19-60 u s i ł o w a ł a d o k o n a ć w stolicy e l i t a r n a g w a r d i a c e s a r s k a pod d o w ó d z
twem braci N e w a y ó w . O b s e r w u j e m y n a s t ę p n i e mozolne w y s i ł k i monarchy zmierza
j ą c e do n a r z u c e n i a j e d n o ś c i o g ó l n o p a ń s t w o w e j , p r z e ł a m a n i a k o n f l i k t u c h r z e ś c i j a ń s k o - m u z u ł m a ń s k i e g o , izolowania
wrogo
nastawionej,
sąsiedniej
Somalii wśród
p a ń s t w a r f y k a ń s k i c h o r a z w y k o r z y s t a n i a idei p a n a f r y k a n i z m u , j a k o d ź w i g n i a b i s y ń s k i e g o autorytetu n a arenie m i ę d z y n a r o d o w e j .
W k o n k l u z j i k s i ą ż k i , napisanej przez Gwendolen M . Carter i Roberta L . H e s
sa, c z y t a m y o z a s a d n i c z e j r ó ż n i c y m i ę d z y n a c j o n a l i z m a m i t r a d y c y j n y m i , w y t w o r z o
n y m i przez n a r o d y e u r o p e j s k i e w X I X w i e k u a -poczuciem j e d n o ś c i n a r o d o w e j ,
lub raczej
poczuciem
wspólnoty pańsitwowoterytorialnej,
do
jakiej zmierzają
z w i ę k s z y m l u b m n i e j s z y m p o w o d z e n i e m centralne r z ą d y m ł o d y c h p a ń s t w a f r y
k a ń s k i c h . T e n drugi r o d z a j w s p ó l n o t y b a r d z i e j p a s u j e do d z i s i e j s z y c h s t o s u n k ó w
�227
RECENZJE
a f r y k a ń s k i c h , jest b e z p i e c z n i e j s z y . A u t o r z y p r ó b u j ą a n a l i z o w a ć s i ł y , k t ó r e s p r z y j a
j ą a l b o p a r a l i ż u j ą d ą ż e n i e do takiego i d e a ł u . K o l e j n o z a j m u j ą s i ę w i ę c w i e c z n i e
aktualnym problemem rywalizacji szczepowych, n a s t ę p n i e s p r a w ą różnic religijno- k u l t u r o w y c h i r o l ą elity p o l i t y c z n e j d z i a ł a j ą c e j p r z y b r a k u o p i n i i p u b l i c z n e j , do
czego w a l n i e p r z y c z y n i a s i ę z r e s z t ą p o l i t y k a w ł a d z . P i s z ą n a s t ę p n i e o w a l c e s t a r e j
elity z n o w ą , w a l c e f u n k c j o n a r i u s z y p o l i t y c z n o - r z ą d o w y c h z s z e r e g o w ą a d m i n i s t r a
cją p u b l i c z n ą , k t ó r a czuje s i ę pomijana i poszkodowana. Dalej autorzy zastanawia
j ą s i ę n a d stale w z r a s t a j ą c ą l i c z e b n i e m ł o d ą i n t e l i g e n c j ą i j e j z a r ó w n o p o z y t y w n ą
jak i n e g a t y w n ą rolą w ż y c i u a f r y k a ń s k i c h s p o ł e c z e ń s t w . Nie lada problemem n a
s t ę p n i e s ą zdaniem a u t o r ó w Wstrząsy i rewolty, k t ó r y m u l e g a j ą a f r y k a ń s k i e p a ń
s t w a p r z y b r a k u w y k s z t a ł c e n i a s i ę n o r m a l n e j opozycji p a r l a m e n t a r n e j i z d o l n o ś c i
do k o n s t r u k t y w n e j k r y t y k i . O s o b n ą s p r a w ą s ą i n d y w i d u a l n o ś c i p o l i t y c z n e w i e l k i e j
miary, których potrzebę s p o ł e c z e ń s t w a a f r y k a ń s k i e odczuwają. W y r a ź n i e ś w i a d c z y
0 t y m k a r i e r a p r z y w ó d c ó w tego t y p u , co c e s a r z E t i o p i i czy K e n y a t t a .
Czy młode kraje afrykańskie p o w a ż n i e traktują ideę panafrykanizmu? Przy
k ł a d y f i a s k a szeregu k o n k r e t n y c h p r z e d s i ę w z i ę ć ś w i a d c z y ł y b y , ż e — j a k n a r a z i e —
ż a d n e z p a ń s t w n i e m i a ł o b y ochoty p o ś w i ę c i ć c h o c i a ż c z ą s t k i z w ł a s n e j s u w e r e n
n o ś c i n a rzecz p o n a d p a ń s t w o w e j o r g a n i z a c j i . N i e k t ó r e z n i c h co p r a w d a idei p a n
a f r y k a n i z m u c h ę t n i e u ż y ł y b y j a k o f o r m y w ł a s n e j hegenomii n a d s ą s i a d a m i , l e c z
obecnie nie m i a ł y b y i t a k s i ł y , a ż e b y s w e z a m i a r y p r z e f o r s o w a ć . Z d r u g i e j s t r o n y
idea p a n a f r y k a ń s k i e j j e d n o ś c i o f i c j a l n i e cieszy s i ę w s z ę d z i e u z n a n i e m i s ł u ż y z a
płaszczyznę pożytecznych wzajemnych spotkań i kontaktów.
W dziedzinie s t o s u n k ó w z resztą ś w i a t a z w y w o d ó w a u t o r ó w w y n i k a , iż nie
n a l e ż y zbyt pochopnie w y c i ą g a ć w n i o s k ó w co do t a k i e j l u b i n n e j o r i e n t a c j i d a n e
go r z ą d u w m o m e n c i e , gdy z a c z y n a on n a w i ą z y w a ć k o n t a k t y z t y m c z y i n n y m
obozem. W interesie p a ń s t w a f r y k a ń s k i c h l e ż ą dobre stosunki z c a ł y m ś w i a t e m .
O d dobrej w o l i gospodarczo r o z w i n i ę t y c h p a ń s t w E u r o p y ozy A m e r y k i z a l e ż y , czy
p o s z c z e g ó l n e k r a j e T r z e c i e g o Ś w i a t a d o t r z y m a j ą k r o k u reszcie l u d z k o ś c i , czy t e ż
b r n ą ć b ę d ą w c o r a z to w i ę k s z e t a r a p a t y gospodarcze i s p o ł e c z n e . Z d r u g i e j j e d n a k
s t r o n y m i n ę ł y j u ż c z a s y , gdy e u r o p e j s c y l u b a m e r y k a ń s c y p o l i t y c y p a t r z y l i n a
m a p ę A f r y k i , j a k n a o l b r z y m i ą s z a c h o w n i c ę , po k t ó r e j s w o b o d n i e p r z e s u w a j ą m i
liony c z a r n y c h p i o n k ó w .
Leszek
Dzięgiel
W O M E N O F T R O P I C A L A F R I C A , p r a c a z b i o r o w a pod r e d a k c j ą D e n i s e P a u l
ine, p r z e k ł a d n a ang. z f r a n c u s k i e g o H . M . W r i g h t , 1963, U n i v e r s i t y of C a l i f o r n i a
P r e s s , B e r k e l e y a n d L o s A n g e l e s . T y t u ł o r y g i n a ł u w y d a n e g o w r o k u 1960 p r z e z
Mouton & C o „ F e m m e s d ' A f r i q u e N o i r "
W ś r ó d p r a c etnograficznych,
które
traktują
o
kulturze l u d ó w
Afryki
o c z y m a b a d a c z a terenowego — p i s z e w e w s t ę p i e do p r a c y z b i o r o w e j
ki
Tropikalnej
stawowy
brak.
lub nawet
P a u l m e — bardzo często z a o b s e r w o w a ć
Etnograf mianowicie
wyłącznie,
naświetleniu
nostronny.
Denise
n a tym,
oparł swoje
czego d o w i e d z i a ł
rzeczywistość plemienna
ma w
widzianej
Kobiety
możemy
obserwacje i dociekania
s i ę od
Afry
jeden
pod
głównie,
tubylców-mężczyzn.
W
s k u t e k tego o b r a z z n i e k s z t a ł c o n y ,
To p r a w d a , iż znacznie trudniej p r o w a d z i ć b a d a n i a terenowe w
ich
jed
środo
w i s k u k o b i e c y m . T u b y l c z e ż o n y , siostry czy m a t k i oddziela od p r z y b y s z a z E u r o p y
1 A m e r y k i m u r odwiecznych tradycji obyczajowych. Jeżeli nawet badania takie
p r o w a d z i kobieta, to i t a k s y t u a c j a j e j jest t r u d n a . (Fakt, i ż w o g ó l e r o z m a w i a o n a
ś m i a ł o z m ę ż c z y z n a m i n a tematy t a k b a r d z o d r a ż l i w e , ż e od n i c h z a c z y n a s w o j e
�228
RECENZJE
r o z m o w y , i c h u w a g w y s ł u c h u j e n a j p i e r w — m o ż e u kobiet m i e j s c o w y c h w y w o ł a ć
bardzo ł a t w o u c z u c i e n i e c h ę c i i w r o g o ś c i . N i c p r z e t o d z i w n e g o , ż e p r z e z d ł u g i e
lata w i a d o m o ś c i o t r a d y c y j n y c h k u l t u r a c h s p o ł e c z e ń s t w a f r y k a ń s k i c h b y ł y w i z j ą ,
j a k ą u z y s k a ł etnograf w ś w i e c i e m ę s k i e j p o ł o w y w s p ó l n o t s z c z e p o w y c h .
O m a w i a n a tu k s i ą ż k a z o s t a ł a n a p i s a n a p r z e z o s i e m k o b i e t z a j m u j ą c y c h s i ę b a
d a n i a m i e t n o g r a f i c z n y m i n a o b s z a r a c h a f r y k a ń s k i c h , k t ó r e do n i e d a w n a z n a j d o
w a ł y s i ę w orbicie f r a n c u s k i c h i (belgijskich w p ł y w ó w k o l o n i a l n y c h . D o t y c z ą one
c z a s ó w stosunkowo n o w y c h ,
gdyż dokonywano tych
o b s e r w a c j i pod k o n i e c l a t
50-tych naszego s t u l e c i a . C a ł o ś ć u k a z a ł a s i ę pod r e d a k c j ą D e n i s e P a u l m e , p r o f e s o r a
p a r y s k i e j E c o l e des H a u t e s E t u d e s i z a r a z e m d y r e k t o r k i M u s é e des A r t s O c é a n i e n s
et A f r i c a i n s . O n a to w ł a ś n i e j e s t r ó w n i e ż a u t o r k ą obszernego w s t ę p u do p r a c y , z a
w i e r a j ą c e g o szereg u o g ó l n i e ń i p o d s u m o w a ń , a t a k ż e z w r a c a j ą c e g o u w a g ę n a c a ł o
kształt problematyki społecznej z w i ą z a n e j z kobietą w tradycyjnej Czarnej Afryce.
S z e ś ć e s e j ó w , k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę n a całość, otwiera studium na temat p o ł o ż e n i a
kobiety w g w i n e j s k i m p l e m i e n i u C o n i a g u i i s ą s i a d u j ą c y m z n i m B a s a r i , p i ó r a M o
n i q u e G e s s a i n . A u t o r k a o m a w i a n a j p i e r w r o l ę kobiety, j a k o o g n i w a ł ą c z ą c e g o po
s z c z e g ó l n e rody i l i n e a ż e w t r a d y c y j n y m systemie p o k r e w i e ń s t w a . W ł a ś n i e dlatego
j u ż w k r ó t c e po u r o d z e n i u s i ę c ó r k i r o d z i c e d e c y d u j ą o t y m , kto b ę d z i e j e j m ę ż e m .
K o b i e t a u w i k ł a n a jest od k o l e b k i w s k o m p l i k o w a n ą s i e ć p o w i ą z a ń s p o ł e c z n y c h .
N a s t ę p n i e ś l e d z i m y w r a z z a u t o r k ą losy d z i e w c z ą t G o n i a g u i od n a j w c z e ś n i e j s z e g o
d z i e c i ń s t w a , poprzez okres d o j r z e w a n i a , i n i c j a c j i , a ż po m a ł ż e ń s t w o . W i d z i m y m i ę
dzy i n n y m i n i e b y w a ł ą , j a k n a o b y c z a j e e u r o p e j s k i e , s w o b o d ę s e k s u a l n ą m ł o d z i e ż y ,
z a k o ń c z o n ą z a w a r c i e m z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o , k t ó r y d a j e w p r a w d z i e kobiecie t u
b y l c z e j s p o ł e c z n y status, lecz z d r u g i e j strony o z n a c z a p o c z ą t e k p a s m a c i ę ż k i e j
pracy i p o d p o r z ą d k o w a n i u woli m ę ż a . Studium zajmuje się n a s t ę p n i e okresem c i ą
ż y , p r z y j ś c i a n a ś w i a t d z i e c k a i s t o s u n k u m a t k i do p o t o m s t w a , n a d e r odmiennego
od s t o s u n k u o j c a . N a s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e tu p r o b l e m w i ę z ó w u c z u c i o w y c h
m i ę d z y m a t k ą a s y n e m , o d g r y w a j ą c y c h bardzo p o w a ż n ą r o l ę w t r a d y c y j n e j k u l t u
rze s p o ł e c z n e j m u r z y ń s k i e j A f r y k i .
Z rolniczego ś r o d o w i s k a p l e m i e n n e g o C o n i a g u i p r z e n o s i n a s k o l e j n y r o z d z i a ł
pióra Marguerite Dupire w ś w i a t pasterskich n o m a d ó w Fulani, Bororo. Poznajemy
n a j p i e r w r e p u t a c j ę , z r e s z t ą nie n a j l e p s z ą , j a k ą c i e s z ą s i ę w ś r ó d o s i a d ł y c h s z c z e p ó w
N i g r u o w i p a s t e r z e i i c h kobiety, z w a n e „ s u k a m i z buszu". W t r a k c i e s z c z e g ó ł o
w e j a n a l i z y o p i s y w a n e j k u l t u r y n o m a d ó w r o z u m i e m y p r z y c z y n y tej pogardy, w y
n i k a j ą c e po prostu z o d m i e n n o ś c i m o d e l u s p o ł e c z n e g o . O b s e r w u j e m y w i ę c n a j p i e r w
z a s a d ę o d r ę b n o ś c i p ł c i i i c h status w z a j e m n y . A u t o r k a m ó w i o d z i e c i ń s t w i e i w y
c h o w a n i u t r a d y c y j n y m d z i e w c z ą t Bororo, o m a ł ż e ń s t w i e i s t o s u n k a c h m i ę d z y m ę
ż e m a ż o n ą l u b ż o n a m i (w w y p a d k u c z ę s t e j tu p o l i g a m i i ) , n a s t ę p n i e o s t o s u n k a c h
w z a j e m n y c h m i ę d z y ż o n ą a r o d z i n ą m ę ż a w p o r ó w n a n i u do s t o s u n k ó w m ł o d e j ż o
n y z j e j w ł a s n y m i n a j b l i ż s z y m i , w k t ó r y c h z n a j d u j e c z ę s t o p o d p o r ę . D a l e j pisze
o s t o s u n k u d z i e c i do m a t k i o r a z a n a l i z u j e obszernie status gospodarczy
kobiety.
A w i ę c p o d z i a ł p r a c y m i ę d z y p ł c i e w y n i k a j ą c y n i e tyle z p r z y c z y n m a g i c z n o r k u l t o w y c h , ile podyktowany odwiecznymi potrzebami gospodarczymi i z d r o w y m r o z s ą d
k i e m , k t ó r e g o n i e s p o s ó b o d m ó w i ć t r a d y c y j n y m k u l t u r o m (plemiennym, t r w a j ą c y m
od t y s i ę c y lat. M a r g u e r i t e D u p i r e z a j m u j e s i ę d o ś ć obszernie p r z y k ł a d a m i w y m u
s z a n i a p r z e z kobiety B o r o r o u s t ę p s t w w z g l ę d e m m ę ż ó w i p r z e ł a m y w a n i e m przez
nie s z t y w n y c h s c h e m a t ó w s p o ł e c z n y c h p r z y z a s t o s o w a n i u u s a n k c j o n o w a n e g o
oby
c z a j e m s o l i d a r y z m u kobiecego. Z j a w i s k a tego t y p u z a o b s e r w u j e m y z r e s z t ą i u i n
nych l u d ó w afrykańskich.
S t ą d t y l k o k r o k do z a g a d n i e n i a roli k o b i e t y a f r y k a ń s k i e j w d a w n e j szczepo
wej organizacji politycznej. Pisze o tym w trzecim z kolei rozdziale A n n i e M . D.
�229
RECENZJE
L e b e u f . A u t o r k a r y z y k u j e t w i e r d z e n i e , iż r o l a ta b y ł a w A f r y c e p r z e d k o l o n i a l n e j
z n a c z n i e w i ę k s z a n i ż po o p a n o w a n i u tego k o n t y n e n t u p r z e z e u r o p e j s k i c h k o l o n i
z a t o r ó w i n a w e t n i ż d z i ś , po u z y s k a n i u p r z e z A f r y k a ń c z y k ó w n i e p o d l e g ł o ś c i . Nie
p r ó b u j e ona w m ó w i ć c z y t e l n i k o w i n a t u r a l n i e , ż e d a w n a A f r y k a b y ł a k r a j e m k l a
sycznego m a t r i a r c h a t u , j a k i r a c z e j w w y i d e a l i z o w a n e j f o r m i e p o w s t a ł j e d y n i e z a
biurkami d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h e t n o l o g ó w . Z w r a c a natomiast u w a g ę na p e w n e
f o r m y r z ą d ó w w t r a d y c y j n y c h , s c e n t r a l i z o w a n y c h p a ń s t w a c h m u r z y ń s k i c h , gdzie
k r ó l i k r ó l o w a dzielili s i ę p o s p o ł u w ł a d z ą i gdzie j e s z c z e c z ę ś c i e j w ł a d a l i k r ó l , jego
m a t k a i siostra n a r ó w n y c h p r a w a c h . I n a c z e j w y g l ą d a ł o to w s p o ł e c z e ń s t w a c h p l e
m i e n n y c h p o s i a d a j ą c y c h w ł a d z ę r o z p r o s z o n ą m i ę d z y r o d y i l i n e a ż e , ale i t u r o l a
w y b i t n y c h , z w ł a s z c z a s t a r y c h k o b i e t b y ł a w y r a ź n a . D a w n i etnografowie i p o d r ó ż n i
cy nie 'rozumieli j e j z r e s z t ą n a w e t , m i m o ż e m i e l i m o ż n o ś ć n a o a z n i e o b s e r w o w a ć
nie i s t n i e j ą c e j u ż d z i ś s y s t e m y p l e m i e n n e . D a w n i a d m i n i s t r a t o r z y k o l o n i a l n i n a t o
m i a s t , p r z y w y k l i do d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e g o m o d e l u o b y c z a j o w e g o E u r o p y , z n i s z c z y
li u d z i a ł kobiet w r z ą d a c h p l e m i e n n y c h , p r z e s a d n i e n a t o m i a s t u m a c n i a j ą c monopol
m ę ż c z y z n . A u t o r k a o m a w i a p r z y tej o k a z j i t r a d y c y j n e k o b i e c e o r g a n i z a c j e p l e m i e n
ne, w t y m i t a j n e s t o w a r z y s z e n i a .
C z w a r t y r o z d z i a ł n a p i s a n y przez A n n e L a u r e n t i n , k t ó r a j a k o l e k a r k a p r a c o
w a ł a w szpitalu na obszarze dzisiejszej Republiki Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i e j , traktuje
o kobietach plemienia Nzakara,
żyjących w dawnym
wojowniczym sułtanacie,
0 c h a r a k t e r y s t y c z n y m do d z i ś r o z w a r s t w i e n i u s p o ł e c z n y m . P o z n a j e m y tu ż y c i o r y s y
p i ę c i u kobiet z r ó ż n y c h ś r o d o w i s k i w r ó ż n y m w i e k u , i l u s t r u j ą c e p r z e m i a n y , j a k i m
u l e g a t e s p o ł e c z e ń s t w o m u r z y ń s k i e od epoki p r z e d k o l o n i a l n e j . A z a t e m n a j p i e r w
c z y t a m y o iNatelege, k s i ę ż n i c z c e k r w i , o d g r y w a j ą c e j p o w a ż n ą r o l ę w w o j e n n y c h
dziejach plemienia przed n a d e j ś c i e m F r a n c u z ó w . P ó ź n i e j z d z i e j ó w ż y w o t a nie
w o l n i c y K a f i d o w i a d u j e m y sdę nie t y l k o o l o s a c h t y c h , k t ó r y c h w o j n y szczepowe
p o z b a w i ł y d o s ł o w n i e w s z y s t k i e g o , lecz r ó w n i e ż i o izdenzeniu t r a d y c y j n e j r z e c z y
w i s t o ś c i z poczynaniami k o l o n i z a t o r ó w . T e n sam okres widzimy n a s t ę p n i e oczami
Songomibi, p r z e d s t a w i c i e l k i a r y s t o k r a c j i N z a k a r a . C z a s y dzisiejsze, w k t ó r y c h , j a k
s i ę o k a z u j e , d a w n e w i e r z e n i a , p r a k t y k i i zabobony n a d a l o d g r y w a j ą o g r o m n ą r o l ę
w ż y c i u a f r y k a ń s k i e j kobiety, opisane z o s t a ł y w ż y c i o r y s a c h d w u m ł o d y c h M u r z y
nek, N a k p a n g i i Nabate.
W jeszcze bardziej hermetyczny ś w i a t oddzielonych barierami s p o ł e c z n y m i grup
p l e m i e n n y c h w p r o w a d z a n a s esej E t h e l M . A l b e r t , p o ś w i ę c o n y p o ł o ż e n i u kobiet
w B u r u n d i i s ą s i e d n i e j R w a n d z i e . Z a s a d ą o d w i e c z n ą b y ł o tu absolutne p o d p o r z ą d
k o w y w a n i e się z w i e r z c h n i k o w i i absolutna w ł a d z a nad p o d w ł a d n y m .
Arystokra
tyczni, w y s m u k l i Tutsi, ż y j ą c y z pasterstwa, wojen i pobieranych h a r a c z ó w , w ł a
dali od d a w n a r o l n i k a m i H u t u , k t ó r y m i b y ł y l i c z n e p l e m i o n a M u r z y n ó w
Bantu,
r ó ż n i ą c e s i ę od s w o i c h w ł a d c ó w z a r ó w n o usposobieniem, j a k i w y g l ą d e m f i z y c z
nym. Obie grupy w r ó w n e j mierze p o g a r d z a ł y i w ł a d a ł y nieliczną, m y ś l i w s k o - z b i e r a c z ą l u d n o ś c i ą p i g m e j s k i c h T w a . N i e z a l e ż n i e od tego, w j a k i e j z n a l e ź l i b y ś m y s i ę
g r u p i e p l e m i e n n e j , o b s e r w u j e m y tu o d w i e c z n e i absolutne p o d p o r z ą d k o w a n i e kobiet
mężczyznom w typowym patriarchalnym społeczeństwie.
Z a d a n i e m a u t o r k i jest
j e d n a k w y k a z y w a n i e , w j a k i s p o s ó b kobieta R u n d i u m i e i c h c e o d g r y w a ć r o l ę
w d o m u d w rodzie. W j a k i s p o s ó b u z y s k u j e w p ł y w n a m ę ż a i p r z e f o r s o w u j e s w o j e
pragnienia. A n a l i z u j e bowiem
nie t y l k o
obowiązki podwładnych,
ale
również
1 u ś w i ę c o n e tradycją o b o w i ą z k i zwierzchnika,
n ą ć za s o b ą p o w a ż n e konsekwencje.
których
niedopełnienie
może
pociąg
O s t a t n i z e s e j ó w , p i ó r a M u r z y n k i , S o l a n g e F a l a d e , dotyczy kobiet m i e s z k a j ą
c y c h n a p r z e d m i e ś c i a c h D a k a r u , n a l e ż ą c y c h do szczepu Wolof i L e b u . Jest to ś r o
dowisko m u r z y ń s k i c h r o b o t n i k ó w , d r o b n y c h r z e m i e ś l n i k ó w itp. z a m i e s z k u j ą c e od
�RECENZJE
230
p o k o l e ń ubogie d z i e l n i c e i t w o r z ą c e w ł a s n y n i e j a k o ś w i a t . I t u r ó w n i e ż p o z n a j e m y
c y k l ż y c i a k o b i e t y p o c z ą w s z y od d z i e c i ń s t w a , poprzez m a ł ż e ń s t w o , m a c i e r z y ń s t w o ,
a d a l e j t a k i e z a g a d n i e n i a , j a k p o l i g a m i a , r o z w o d y , w d o w i e ń s t w o i status gospo
d a r c z y . M i m o z a p e w n i e ń a u t o r k i , ż e o p i s y w a n e p r z e z n i ą s p o ł e c z e ń s t w o jest k o n
s e r w a t y w n e i ż e z m i e n i a s i ę ono bardzo p o w o l i , c z y t e l n i k dostrzega
kolosalny
kontrast m i ę d z y tymi mieszkankami z a c h o d n i o a f r y k a ń s k i e j metropolii a kobietami
ze s p o ł e c z n o ś c i s z c z e p o w y c h w n ę t r z a A f r y k i . T y m c e n n i e j s z e s ą w ł a ś n i e d a n e z e
b r a n e przez F a l a d e , t w o r z ą c e z a k o ń c z e n i e c a ł e g o c y k l u .
Nader p o ż y t e c z n ą d l a czytelnika, k t ó r y p r a g n ą ł b y się czegoś w i ę c e j d o w i e d z i e ć
•o p o r u s z a n y c h tu z a g a d n i e n i a c h , jest b a r d z o o b s z e r n a b i b l i o g r a f i a a n a l i t y c z n a
p r z e d m i o t u , z a w a r t a n a 62 s t r o n a c h d r u k u , s p o r z ą d z o n a a ż do 1 s t y c z n i a 1960 r o k u
p r z e z M . P e r l m a n i M . P . M o a l w e d ł u g n a s t ę p u j ą c y c h o g ó l n y c h grup z a g a d n i e ń :
c z a s o p i s m a , s p r a w o z d a n i a z k o n g r e s ó w i k o n f e r e n c j i , s p o ł e c z n y i p r a w n y status k o
biety a f r y k a ń s k i e j , ż y c i e r o d z i n n e , i n i c j a c j e , s t o w a r z y s z e n i a kobiece, p r a c a , zdob
n i c t w o u p r a w i a n e p r z e z kobiety, d z i a ł a l n o ś ć p o l i t y c z n a , f u n k c j e r y t u a l n e , w y k s z t a ł
cenie i e m a n c y p a c j a , s z k o ł y , k s z t a ł c e n i e d o r o s ł y c h kobiet. J u ż d l a samego z e s t a w u
bibliograficznego przeto w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę n a o m a w i a n ą k s i ą ż k ę , c h o c i a ż nie
jest o n a b y n a j m n i e j w o l n a o d usterek. W ś r ó d mich w y m i e n i ć n a j e ż a ł o b y m o ż e n a
pierwszym miejscu nieostrożność w p o r ó w n y w a n i u opisywanych afrykańskich zja
w i s k s p o ł e c z n y c h z p o ł o ż e n i e m kobiet w c y w i l i z a c j i europejskiej. W y d a j e się, ż e
z n a j o m o ś ć europejskich z j a w i s k s p o ł e c z n y c h w ich historycznej perspektywie po
z o s t a w i a u autorek, c e n n y c h s k ą d i n ą d t e r e n o w y c h o p r a c o w a ń a f r y k a ń s k i c h , d u ż o
do ż y c z e n i a .
Zbyt s ł a b o t a k ż e c h y b a zasygnalizowano przemiany,
jakim
mimo
wszystko u l e g a j ą tradycyjne modele s p o ł e c z n e Czarnej A f r y k i w z e t k n i ę c i u z kolo
nialnym prawodawstwem, a t a k ż e z działalnością chrześcijańskich misjonarzy, pro
p a g u j ą c y c h w z o r c e i d o k t r y n ę z u p e ł n i e o d m i e n n ą od t r a d y c y j n e j . Z u p e ł n i e p r a w i e
nie z n a l a z ł y w pracach odzwierciedlenia nowoczesne w p ł y w y w z o r c ó w europejskich,
lansowane przez a d m i n i s t r a c j ę n o w o p o w s t a ł y c h p a ń s t w n i e p o d l e g ł y c h . Wiemy s k ą d
i n ą d r ó w n i e ż , iż odwieczne hierarchie s p o ł e c z n e , takie j a k obserwowana przez
E t h e l M . A l b e r t w B u r u n d i i R w a n d z i e , w ł a ś n i e w ostatnich l a t a c h i to z a r a z po
u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i p r z e z te k r a j e r u n ę ł y W g r u z y p o d w p ł y w e m r e w o l u c j i
s p o ł e c z n y c h . I n n a s p r a w a , ż e o p u b l i k o w a n e w o m a w i a n e j tu k s i ą ż c e m a t e r i a ł y po
c h o d z i ł y z obserwacji d o k o n y w a n y c h t u ż przed ostatecznym u s t ą p i e n i e m koloniza
t o r ó w , a w i ę c n a p r z y s ł o w i o w e 5 m i n u t p r z e d diwunaistą.
Leszek
M I C A E L B L U N D E L L , So Rough
feld a n d Nicolson, L o n d y n 1S64
a
Wind
—
The
Kenya
Memoirs,
Dzięgiel
Weiden-
P r o c e s k s z t a ł t o w a n i a s i ę n i e p o d l e g ł y c h p a ń s t w a f r y k a ń s k i c h pozostanie j e s z c z e
p r z e z Wiele l a t t e m a t e m , k t ó r y p a s j o n o w a ł b ę d z i e n i e t y l k o s p e c j a l i s t ó w , a w i ę c
h i s t o r y k ó w , p o l i t y k ó w czy s o c j o l o g ó w , l e c z r ó w n i e ż i p r z e c i ę t n e g o , w y k s z t a ł c o n e g o
c z ł o w i e k a . Obserwowanie t w o r z e n i a się n o w y c h i n o w o c z e ś n i e p o j m o w a n y c h spo
ł e c z e ń s t w C z a r n e g o K o n t y n e n t u p o s i a d a n i e m a ł e z n a c z e n i e t a k ż e dla etnografia, b a
d a j ą c e g o k u l t u r y p i e r w o t n e w i c h e w o l u c j i k u coraz s z y b s z y m z m i a n o m i m o d e r
n i z a c j i . P u b l i k a c j i n a te t e m a t y nigdy p r z e t o n i e b ę d z i e z a w i e l e , o i l e n a t u r a l n i e
i c h autorzy s t a r a j ą s i ę p r z e d s t a w i ć o p i s y w a n e z j a w i s k a u c z c i w i e i o b i e k t y w n i e , d a
j ą c czytelnikowi obraz nie z n i e k s z t a ł c o n y w y s p e k u l o w a n ą d o k t r y n ą lub pospolitymi
potoożnymi ż y c z e n i a m i pisarza.
Wspomnienia
Mi
Blundella
należą
na
szczęście
do
tej
kategorii
publikacji,
�231
RECENZJE
z których
dzień
istotnie d o w i a d u j e m y
uzyskania przez n i ą
jakie przeżywał
ó w kraj
się mnóstwo
niepodległości,
u progu
o .najnowszej historii K e n i i , w
o konfliktach
A f r y c e W s c h o d n i e j . A u t o r m i e s z k a od p r z e s z ł o
przybył
z Anglii, rezygnując
sam za uzyskane
ze
studiów
pomocnika
pieniądze
w
40 l a t w
Oxfordzie d l a
saperów
rozpoczął
przedstawiciel
namowom
europejskich
administracji kolonialnej
ściom
stał
się
przyjaciół
osadników
w
i
organach
w t y m k r a j u . Z czasem
niejako
kolonial
Kenii,
do
afrykańskiej
przywódcą
której
przygody.
gospodarstwo n a z b o c z a c h W z g ó r z
zdemobilizowaniu
przed
etnicznych,
na farmach europejskich o s a d n i k ó w .
zakupił
W czasie w o j n y d o w o d z i ł t u b y l c z y m b a t a l i o n e m
uległ
i
zlikwidowania brytyjskiego panowania
nego w
Z a c z y n a ł od s t a n o w i s k a
społecznych
Następnie
Kenijskich.
n a froncie a b i s y ń s k i m .
karierę
polityczną,
doradczych
przy
brytyjskiej
dzięki swym wrodzonym
europejskiej
mniejszości.
W
Po
jako
latach
zdolno
1952-1957,
a w i ę c w okresie rewolty M a u M a u , w c h o d z i ł B l u n d e l l w s k ł a d paroosobowej rady
wojennej utworzonej
przy boku gubernatora K e n i i , B a r i n g a . Pod koniec
powstania
Blundell, skutkiem swoich liberalnych p o g l ą d ó w
i p r z e ś w i a d c z e n i a , iż K e n i a
sem
naraził
musi
być
rządzona
przez
Afrykańczyków,
się poważnie
z cza
europejskim
o s a d n i k o m , k t ó r z y o k r z y k n ę l i go z d r a j c ą . N i e z r a ż o n y t y m j e d n a k b y ł g o r ą c y m
downikiem
szerokiego p r o g r a m u p o m o c y i n a p r a w i e n i a k r z y w d s p o ł e c z n y c h
dzonych
plemionom
Blundell
nawiązuje
przez b i a ł y c h
murzyńskim,
coraz
mniejszości
kami mas murzyńskich.
micznym,
strem
młodym
zwłaszcza
silniejsze
więzy
hinduskiej w
K i k u j u przez
z
Brytyjczyków
przedstawicielami
tej k o l o n i i
angielskiej,
orę
wyrzą
w
Kenii.
dyskryminowanej
a także
z rzeczni
M i ę d z y i n n y m i ł ą c z ą go s t o s u n k i n a d e r p r z y j a z n e z d y n a
politykiem
ze
i sekretarzem generalnym
szczepu
partii
Luo, Tomem
KANU,
Mboya,
późniejszym
zamordowanym
w
mini
l i p c u 196B r o k u
w Nairobi.
Kiedy
organów
władze
administracji kolonialnej
samorządowych,
dawczej. O n s a m i utworzona przezeń
n i e do g ł o s u l u d n o ś c i a f r y k a ń s k i e j
prezentacji politycznej
Europejczyków
w
w
Kenii
grupa „ N o w e j
nie
ma
i tłumaczy,
ż e i n i e chce u t r z y m y w a ć status
tej
części
przed
kontynentu
podsycaniem
są
nastrojów
ny jest z a r ó w n o przez b i a ł y c h
odłamy
czarnych
zgodnymi
z
szans
afrykańskich
cieszy
w
mu
czasów.
ostania
i
to w
wchodzi
w
Rady
iż na dłuższą
metę
60
czynionych
białym
Blundell
niechęci
rasowej
reakcjonistów
w
W
władzy
brytyjski,
osadnikom,
częściowo
nie
nadaremnie,
Afrykańczyków.
się
za
szeregach
roku
przekazania w ł a d z y
miano
względem
skład prowizorycznego,
mo
angielskiej
Atakowa
i rasistów, j a k i przez najskrajniejsze
opowiadających
Natomiast
ostrzega,
wśród
re
tysięcy
monopolistycznej
ideami
a następnie
1960
trybalizmu,'
odpowiedzialnych
na
w
kraju
w
i Kenyatty Blundell
konferencji
w
Londynie
ręce
ludności
czarnych. Zyskuje
Judasza i powoduje, i ż w i ę k s z o ś ć
Blundella całkowity
nie
polityków
o p r z y s z ł o ś c i K e n i i B l u n d e l l n a czele d e l e g a c j i b i a ł e j
stosuje
Kenii
Ustawo
dopuszcze
Afryce Wschodniej. D n i w ł a d z y
policzone.
kołach białych osadników
w
w
zrozumieniem.
się na perspektywę
nych z w o l e n n i k ó w
utworzenie
zwanej
K e n i i " nalega n a
się przy
r o d z a j u M b o i , O d i n g i czy Ngali,
się szacunkiem
mającej zadecydować
godzi
quo
nacjonalistów,
duchem
na
tak
c z a r n y c h t u b y l c ó w . B l u n d e l l orientuje się, iż rząd
mimo oficjalnych i nieszczerych z a p e w n i e ń
w
się
i hinduskiej,. O s t r z e g a p r z e d s t o s o w a n i e m w
k l u c z a rasowego
obliczu 6 m i l i o n ó w
decydują
B l u n d e l l z a s t a j e w y b r a n y do
bojkot.
daw
Nie zrażony
tym
zorganizowanego jeszcze p r z y gubernatorze
ko
l o n i a l n y m r z ą d u , j a k o m i n i s t e r r o l n i c t w a . P r e m i e r e m tego r z ą d u jest j u ż A f r y k a ń
czyk, R o n a l d N g a l a . B i e r z e u d z i a ł n a s t ę p n i e w d r u g i e j k o n f e r e n c j i l o n d y ń s k i e j , u s t a
lającej
zasady
konstytucji
modus
vivendi
między
przyszłej
zwalczającymi
Kenii,
na której
dochodzi
się partiami murzyńskimi
do
wypracowania
KANU
i
KADU.
�232
RECENZJE
P o u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i p r z e z K e n i ę B l u n d e l l nie o p u s z c z a k r a j u , lecz d e m o n
s t r a c y j n i e w n i m zostaje, g ł o s z ą c i d e ę l o j a l n o ś c i w o b e c w y b r a n e j p r z e z siebie o j
czyzny. T w i e r d z i on, i ż r ó ż n i c e r a s o w e nie m a j ą i nie m o g ą m i e ć istotnego z n a c z e
nia w A f r y c e , gdzie p r z y s z ł o ś ć l e ż y w u c z c i w e j w s p ó ł p r a c y w s z y s t k i c h l u d z i do
b r e j w o l i . W y c o f u j e s i ę z ż y c i a politycznego p o w r a c a j ą c n a s w o j ą f a r m ę .
C z t e r d z i e ś c i lat ż y c i a w K e n i i p o z w o l i ł y B l u n d e l l o w i d a ć w iswych
wspo
m n i e n i a c h ż y w y obraz tego k r a j u , k t ó r y u z u p e ł n i a on o b f i t y m k o m e n t a r z e m histo
rycznym i politycznym.
W y j a ś n i a w i ę c zaraz w p o c z ą t k o w y c h partiach książki
przyczyny forsowania białego osadnictwa w tym kraju przez A n g l i k ó w , k t ó r z y
z b u d o w a l i k o s z t o w n ą l i n i ę k o l e j o w ą z w y b r z e ż a do U g a n d y p o c z ą t k o w o z p r z y c z y n
czysto s t r a t e g i c z n y c h . L ę k a n o s i ę m i a n o w i c i e i n f i l t r a c j i N i e m c ó w w g ł ą b A f r y k i
W s c h o d n i e j . N a s t ę p n i e j e d n a k , w p o c z ą t k a c h naszego s t u l e c i a w y k r y s t a l i z o w a ł po
g l ą d , iż i n w e s t y c j a k o l e j o w a m u s i s i ę o p ł a c a ć , a d r o g a do tej r e n t o w n o ś c i w d z i
kiej, p r y m i t y w n e j K e n i i b y ł a tylko jedna: sprowadzenie europejskich f a r m e r ó w
i p l a n t a t o r ó w , k t ó r z y s p o w o d u j ą n a p ł y w k a p i t a ł ó w i o ż y w i e n i e gospodarcze. W a r t o
d o d a ć , iż a k c j a t a j u ż p r z e d p r z e s z ł o 00 l a t y ( s p o t k a ł a s i ę z k r y t y c z n y m i o p i n i a m i ,
jako p r z e d s i ę w z i ę c i e ryzykowne politycznie i s p o ł e c z n i e , m o g ą c e u w i k ł a ć A n g l i ę
w p r z y s z ł o ś c i w k o n f l i k t y z t u b y l c a m i . P o g l ą d y te nie z y s k a ł y s o b i e dostatecznej
uwagi u w ł a d z . Blundell podkreśla, iż administracja uległa złudzeniu „pustego k r a
j u " , k t ó r y w ó w c z a s b y ł t y l k o w n i e k t ó r y c h p a r t i a c h i to czasowo, s k u t k i e m k l ę s k
ż y w i o ł o w y c h w y l u d n i o n y . O m y ł k a t a w y s z ł a n a j a w j u ż w p a r ę d z i e s i ą t k ó w lat
p ó ź n i e j . Dalej Blundell analizuje charakter trzech fal przyfbyszów europejskich.
Pierwisi, n a j w c z e ś n i e j s i ,
byli poszukiwaczami przygód,
myśliwymi, podróżnikami
i w o j s k o w y m i , n i e k w a p i ą c y m i s i ę do o s a d n i c t w a . D r u g a , l i c z n i e j s z a , p r z y b y w a j ą c a
po r o k u 1921 r e k r u t o w a ł a isię p r z e d e w s z y s t k i m z b y ł y c h w o j s k o w y c h , k t ó r y m r z ą d
w y d z i e r ż a w i a ł na dogodnych w a r u n k a c h z i e m i ę , u d z i e l a ł p o ż y c z e k i k t ó r y c h s t a r a ł
s i ę z a c h ę c i ć do o s a d n i c t w a l i c z n y m i o b i e t n i c a m i , nie z a w s z e s p e ł n i a n y m i . F a l a ta
j e d n a k r ó w n i e ż p o s i a d a ł a d u c h a pionierskiego. O s a d n i c y o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o
ż y l i w absolutnej n i e m a l i z o l a c j i , ponosili l i c z n e straty s k u t k i e m b r a k u d o ś w i a d
c z e n i a i k r y z y s ó w n ę k a j ą c y c h r o l n i c t w o ś w i a t o w e . A d a p t o w a l i oni d z i e w i c z e o b s z a
r y pod u p r a w ę , n ę k a n i p r z e z d z i k i e z w i e r z ę t a i c h o r o b y t r o p i k a l n e , k t ó r y c h w t y m
d z i ś u z n a n y m za n a j z d r o w s z y k r a j u a f r y k a ń s k i m w ó w c z a s n i e b r a k o w a ł o . O s t a t
nią, p o w o j e n n ą falą e u r o p e j s k ą b y ł a m a s a p r z y b y s z ó w , k t ó r y m r z ą d — d o ś ć nie
uczciwie — o b i e c y w a ł posady lub f a r m y i plantacje w k r a j u , jakoby c a ł k o w i c i e
u c y w i l i z o w a n y m , k t ó r e g o n i e t y l k o k l i m a t , ale i s t o s u n k i s p o ł e c z n o - e t n i c z n e n i e
m a l ż e nie r ó ż n i ą s i ę od a n g i e l s k i c h . L u d z i e ci nie m i e l i z a m i a r u ż y ć ż y c i e m p i o
n i e r ó w . Z a p e w n i a n o i c h .solennie, ż e b ę d ą p r z e z d z i e s i ą t k i lat ż y l i i p r a c o w a l i
w k r a j u administrowanym przez w ł a d z e J e j K r ó l e w s k i e j Mości.
Rozpatrując skład s p o ł e c z n y i p o z y c j ę owych europejskich „settlers" w K e n i i
autor p r ó b u j e p r z e d s t a w i ć i c h t y p p s y c h i c z n y , a t a k ż e z n a l e ź ć ź r ó d ł o i c h politycz
n y c h p o g l ą d ó w oraz idei, k t ó r y m w i ę k s z o ś ć h o ł d o w a ł a . O d ż e g n u j e s i ę od s t r o n n i
czego i p o w i e r z c h o w n e g o o k r e ś l e n i a „ s e t t l e n s ó w " , j a k o r e a k c y j n y c h e p i g o n ó w k o
l o n i a l i z m u . Z drugiej strony w s k a z u j e , iż c z ę ś ć z n i c h , ale t y l k o c z ę ś ć , r z e c z y w i ś c i e
s z u k a ł a w K e n i i s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h , jakie już w Europie okresu m i ę d z y w o j e n
nego p o w o l i o d c h o d z i ł y w p r z e s z ł o ś ć . T u n a l e ż y s z u k a ć p r z y c z y n y k o n f l i k t u , w j a
k i p o p a d ł ze s w y m i w y b o r c a m i l i b e r a l i z m p o g l ą d ó w autora.
C i e k a w i e i b a r w n i e o p i s u j e n a s t ę p n i e B l u n d e l l k a m p a n i e w o j e n n e odbyte w r a z
z k e n i j s k i m i ż o ł n i e r z a m i z r ó ż n y c h s z c z e p ó w . T u autor z w r a c a r ó w n i e ż u w a g ę na
p r z e m i a n y w p s y c h i c e A f r y k a ń c z y k a , j a k i e p r z y n i o s ł a w o j n a , w y r y w a j ą c go z izo
l a c j i p l e m i e n n e j i s t a j ą c s i ę d l a niego (szkołą e m a n c y p a c j i r a s o w o - n a r o d o w e j .
Z kolei w k i l k u r o z d z i a ł a c h d a l s z y c h c z y t a m y o p r z y c z y n a c h , p r z e b i e g u i s k u t
kach rewolty M a u M a u . Autor, mimo że w c h o d z i ł w s k ł a d rady wojennej, m a j ą c e j
�RECENZJE
233
n a celu z d ł a w i e n i e p o w s t a n i a , d a l e k i jest od j a k i e j k o l w i e k n i e n a w i ś c i w z g l ę d e m
K i k u j u , z a r ó w n o w a l c z ą c y c h , j a k i w s p i e r a j ą c y c h p o w s t a n i e . Z d r u g i e j j e d n a k stro
ny u w a ż a , iż r u c h M a u M a u b y ł przy s w y c h h a s ł a c h n i e p o d l e g ł o ś c i o w y c h r u c h e m
z gruntu w s t e c z n y m , g d y ż p o s ł u g i w a ł s i ę p r a s t a r ą , a f r y k a ń s k ą i d e o l o g i ą zabobonu
i k r w a w e j m a g i i , d ą ż y ł do o d b u d o w y r z ą d ó w d u s z s p r a w o w a n y c h p r z e z c i e m n y c h
c z a r o w n i k ó w p l e m i e n n y c h , a t a k o w a ł ze ś l e p ą n i e n a w i ś c i ą o p r ó c z w s p ó ł p r a c u j ą c y c h
z A n g l i k a m i k r a j o w c ó w t a k ż e i t y c h w s z y s t k i c h , k t ó r z y po p r o s t u o d w r a c a l i s i ę
od przedkolonialnego m o d e l u ż y c i a i w n o w o c z e s n e j c y w i l i z a c j i w i d z i e l i d r o g ę do
w y z w o l e n i a . P r z y t y m w s z y s t k i m autor n i e z a m y k a oczu n a b e z p o ś r e d n i e p r z y
c z y n y buntu, a m i a n o w i c i e n a rozgoryczenie K i k u j u , w d u ż e j m i e r z e u s u n i ę t y c h ze
swoich ziem przez k o l o n i z a t o r ó w , d z i e r ż a w i ą c y c h n a s t ę p n i e z a r e k w i r o w a n e grunta
europejskim osadnikom.
R ó w n o l e g l e z w a l k ą o u s t a n o w i e n i e s p o k o j u w k o l o n i i t r w a ł a w a l k a politycz
n a o z w i ę k s z e n i e p r a w politycznych ludności hinduskiej i m u r z y ń s k i e j . T u w y
p a d n i e p o w i e d z i e ć za B l u n d e l l e m , i ż i d e a s p o ł e c z e ń s t w a w i e l o r a s o w e g o , w k t ó r y m
l i c z ą s i ę n a j l e p s i i n a j u c z c i w s i bez w z g l ę d u n a kolor s k ó r y , z o s t a ł a z a p r z e p a s z c z o
n a przez reakcyjnie n a s t a w i o n ą w i ę k s z o ś ć o s a d n i k ó w europejskich w
okresie,
w k t ó r y m n a s t r o j e m u r z y ń s k i e j l u d n o ś c i m o ż n a sobie b y ł o p o z y s k a ć . W s k u t e k
t r w a j ą c e j przez całe l a t a k a m p a n i i arogancji rasowej i obstrukcji c z o ł o w i d z i a ł a
cze m u r z y ń s c y z r a z i l i s i ę do idei w s p ó ł p r a c y z E u r o p e j c z y k a m i z u p e ł n i e . W m o
m e n c i e k i e d y w ł a d z e k o l o n i a l n e d o p u s z c z a j ą w r e s z c i e p r z e d s t a w i c i e l i k r a j o w c ó w do
o r g a n ó w s a m o r z ą d o w y c h na szczeblu centralnym, A f r y k a ń c z y c y t w o r z ą j u ż zwarty,
g ł u c h y n a w s z e l k i e p e r s w a z j e blok, o d m a w i a j ą c y w s p ó ł p r a c y z b i a ł y m i bez w p r o
w a d z e n i a uprzednio powszechnego p r a w a wyborczego d l a w s z y s t k i c h .
T r o s k ą B l u n d e l l a b y n a j m n i e j n i e było
cofnięcie przysłowiowych
wskazówek
zegara historii, l e c z w m o ż l i w i e s z y b k i m czasie w y s z k o l e n i e j a k n a j w i ę k s z e j i l o ś c i
afrykańskich
pracowników
administracyjnych r ó ż n y c h szczebli, k t ó r z y
mogliby
w s p o s ó b odpowiedzialny p o p r o w a d z i ć p ó ź n i e j s w ó j k r a j . Jeszcze w a ż n i e j s z ą spra
w ą , c h o c i a ż k o s z t o w n ą , b y ł p r o p a g o w a n y przez n i e g o p r o g r a m p o w s z e c h n e j o ś w i a
ty o r a z o ś w i a t y r o l n i c z e j . T a ostatnia m i a ł a p r z y g o t o w a ć r o l n i k ó w m u r z y ń s k i c h do
przejmowania w przyszłości części rozparcelowywanych, a znakomicie niekiedy po
stawionych technicznie farm i plantacji europejskich. M i a ł a też z w r ó c i ć u w a g ę tra
dycyjnych r o l n i k ó w kenijskich na olbrzymie m o ż l i w o ś c i t k w i ą c e w
plantowaniu
roślin eksportowych, j a k k a w a i herbata. M i a ł a wreszcie n a d a ć nieracjonalnej,
n i s z c z ą c e j zasoby z i e m i h o d o w l i z w i e r z ą t a f r y k a ń s k i c h
rozumny
kierunek i roz
miary.
P r o g r a m ten o s i ą g n i ę t o z a l e d w i e w c z ę ś c i , a w i n a s p a d a tu w d u ż e j m i e r z e
i n a r z ą d b r y t y j s k i , w ostatniej c h w i l i p o s t a n a w i a j ą c y s i ę g w a ł t o w n i e
wycofać
z Kenii przy minimalnych n a k ł a d a c h pieniężnych.
S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c y m i m o m e n t a m i w e w s p o m n i e n i a c h B l u n d e l l a s ą — obok
o p i s ó w k u l i s ó w r u c h u M a u M a u — t a k ż e i szkicowo zarysowane sylwetki n a j w y
bitniejszych p o l i t y k ó w a f r y k a ń s k i c h , takich j a k wspomniany j u ż Mboya, j a k Jomo
K e n y a t t a , O g i n g a O d i n g a , R o n a l d N g a l a czy p r z e d s t a w i c i e l e m n i e j s z y c h grup szcze
p o w y c h z p ó ł n o c y i z w y b r z e ż a . A u t o r z s y m p a t i ą , ale i s z c z e r o ś c i ą p o ś w i ę c a j e d e n
z r o z d z i a ł ó w a n a l i z i e p o g l ą d ó w i t e n d e n c j i c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a t y p o w e g o pol i t y k a - n a c j o n a l i s t y z A f r y k i W s c h o d n i e j . R ó w n o c z e ś n i e dzieli s i ę n a d e r i n t e r e s u
j ą c y m i O b s e r w a c j a m i , j a k i e p o c z y n i ł w l a t a c h , k i e d y n a zasadzie r ó w n e g o z r ó w
nymi p r a c o w a ł w mieszanym rasowo r z ą d z i e K e n i i , m a j ą c za k o l e g ó w m i n i s t r ó w
a f r y k a ń s k i c h z p a r t i i K A D U . Pisze, i ż jest do d z i ś pod w r a ż e n i e m s z y b k o ś c i , z j a k ą
ci — n i e d o ś w i a d c z e n i p r z e c i e ż w s p r a w o w a n i u s a m o d z i e l n y c h r z ą d ó w — l u d z i e
osiągali dojrzałość polityczną.
�234
N i e m a ł ą w r e s z c i e 'dla
Blundella, które dotyczą
techniki produkcji rolnej
mian współczesnej Afryki
o „ c z a r n y m " kontynencie,
sporo w i d z i m y n a p ó ł k a c h
RECENZJE
etnografa i socjologa w a r t o ś ć p o s i a d a j ą te p a r t i e k s i ą ż k i
przemian psychicznych K i k u j u w z g l ę d e m
nowoczesnej
i idei p o s t ę p u w ż y c i u codziennym. D l a badacza prze
opisy z n a c z ą z p e w n o ś c i ą w i ę c e j n i ż n i e j e d n a p u b l i k a c j a
b ę d ą c a p l o n e m p o w i e r z c h o w n e g o w o j a ż u , j a k i c h ostatnio
księgarskich.
N a z a k o ń c z e n i e w a r t o c h y b a d o d a ć , ż e c a ł o ś ć u z u p e ł n i a j ą fotografie, k r ó t k i
s z k i c d o t y c z ą c y e w o l u c j i s a m o r z ą d u K e n i i pod k o n i e c o k r e s u -kolonialnego, noty
bibliograficzne i obszerny indeks, a t a k ż e s z k i c o w e m a p k i . W e w s t ę p i e autor p r ó
b u j e u s t o s u n k o w a ć s i ę do s y t u a c j i w K e n i i , j a k a ( z a p a n o w a ł a j u ż po n a p i s a n i u
wspomnień.
Leszek
Dzięgiel
I S K U S S T W O T R O P I C Z E S K O J A P R I K I W SOBRAN-IJACH SSSR. Album i sło
wo w s t ę p n e : G a l i n a C e r n o w a , red. D . O'erogge. I n s t i t u t A f r i k i A N S S R , I n s t i t u t
E t n o g r a f i i A N S S S R , S o w i e t s k i j C h u d o ż n i k , -Moskwa 1968, ss. 80, tabl. 191, z d j ę c i a
czarno-białe
Liczne publikacje d o t y c z ą c e plemiennej sztuki a f r y k a ń s k i e j w y j a ś n i ł y
wiele
w i ą ż ą c y c h s i ę z t y m t e m a t e m k w e s t i i i p r o b l e m ó w . S z t u k a A f r y k i osadzona jest
w r o d o w y m i p l e m i e n n y m k o n t e k ś c i e s p o ł e c z n y m i k u l t u r o w y m . S e n s sztuki, j e j
r o l a i f u n k c j a o k r e ś l o n e s ą p r z e z z n a c z e n i e s p o ł e c z n e i filozoficzne. T r u i z m e m jest
s t w i e r d z e n i e , ż e p l e m i e n n a s z t u k a a f r y k a ń s k a z w i ą z a n a jest z w i e r z e n i a m i i r e l i
g i ą , ż e b y w a m a t e r i a l n y m o d b i c i e m m i t ó w i -kas-mogonii. W y r a ż a -się o n a w d z i e ł a c h
plastycznych (rzeźby i maski), zdobnictwie p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h , ś p i e w i e , tań
c u i m u z y c e . K a ż d a z t y c h dziedzin k i e r u j e s i ę w ł a ś c i w y m i sobie z a s a d a m i i k a
nonami. N a j p e ł n i e j w s z a k ż e wypowiada się sztuka a f r y k a ń s k a w rzeźbiarstwie:
w r z e ź b a c h figuralnych, maskach, plastyce u ż y t k o w e j .
Poznanie jej n a l e ż y z a w d z i ę c z a ć w g ł ó w n e j mierze awangardowej grupie arty
s t ó w paryskich k o ń c a X I X w., którzy zafascynowani p l e m i e n n ą rzeźbą a f r y k a ń s k ą
z n a l e ź l i w n i e j i n s p i r a c j ę f o r m a l n ą , a t a k ż e n o w e m y ś l i i p o j ę c i a . I m p u l s do d a l
szego p o z n a w a n i a i p o g ł ę b i a n i a z n a j o m o ś c i - o s i ą g n i ę ć a r t y s t y c z n y c h l u d ó w „ c z a r
nego" k o n t y n e n t u b y ł t a k s i l n y , ż e d y s p o n u j e m y o b e c n i e d u ż ą i l o ś c i ą prac, p o c z y
n a j ą c od t y c h , k t ó r e w y j a ś n i a j ą g e n e r a l n e z a ł o ż e n i a s z t u k i a f r y k a ń s k i e j , poprzez
o m ó w i e n i a stylów plemiennych i charakterystykę artystyczną większych r e g i o n ó w ,
k o ń c z ą c w r e s z c i e n a opisach p l a s t y c z n y c h p o s z c z e g ó l n y c h l u d ó w . C h o c i a ż w i e l e p r o
b l e m ó w c z e k a n a d a l n a w y j a ś n i e n i e , c h o c i a ż i s t n i e j e w i e l e n i e u s t a l o n y c h i -kontro
w e r s y j n y c h p o g l ą d ó w , m o ż n a s t w i e r d z i ć , ż e w l i t e r a t u r z e etnograficznej j e s t to te
m a t , o g ó l n i e b i o r ą c , dobrze z n a n y .
W i ę k s z o ś ć d o t y c h c z a s o w y c h r o z w a ż a ń w y s z ł a spod p i ó r a b a d a c z y b r y t y j s k i c h ,
f r a n c u s k i c h , n i e m i e c k i c h i a m e r y k a ń s k i c h , w m n i e j s z y m stopniu b e l g i j s k i c h , s k a n
d y n a w s k i c h i c z e s k i c h . S t a n to z r o z u m i a ł y , ibo u w a r u n k o w a n y p r z y c z y n a m i h i s t o
r y c z n y m i : e k s p a n s j ą i p e n e t r o w a n i e m A f r y k i , p o z n a w a n i e m k u l t u r y l u d ó w pozo
s t a j ą c y c h w z a l e ż n o ś c i od metropolii, b ą d ź t e ż w y n i k a j ą c y z w e w n ę t r z n e g o r o z w o j u
nauk antropologicznych w p o s z c z e g ó l n y c h k r a j a c h .
Z n a j o m o ś ć ze s z t u k ą A f r y k i z a w a r ł a bowiem E u r o p a n a d ł u g o przed pojawie
niem s i ę na p r z e ł o m i e X I X i X X w. nowych p r ą d ó w artystycznych, dzięki k t ó r y m
o d k r y t o p l a s t y c z n e u z d o l n i e n i a m i e s z k a ń c ó w A f r y k i . 'Pojedyncze w y t w o r y a r t y s t ó w
a f r y k a ń s k i c h p o j a w i a ł y s i ę w E u r o p i e j u ż od d r u g i e j p o ł o w y X V w . T r a k t o w a n e
�RECENZJE
235
p o c z ą t k o w o jako o s o b l i w o ś c i , s t a ł y s i ę z biegiem czasu obiektami b ę d ą c y m i przed
m i o t e m n a u k o w y c h d o c i e k a ń . M a t e r i a ł u badawczego d o s t a r c z a ł y t u g ł ó w n i e w i e l k i e
m u z e a zachodnioeuropejskie, by w y m i e n i ć B r i t i s h M u s e u m w L o n d y n i e , M u s é e de
1'Homime w P a r y ż u , S t a t e n s E t n o g r a f i s k a Muiseet w S z t o k h o l m i e , M u z e u m w T e r v u e r e n w Belgii, czy n i e m i e c k i e m u z e a w H a m b u r g u , B e r l i n i e i L i p s k u . Nato
miast opracowania p o c h o d z ą c e z k r a j ó w Europy Wschodniej ( g ł ó w n i e c z e c h o s ł o
w a c k i e i w ę g i e r s k i e ) p o j a w i a ł y się nader rzadko.
Z t y m w i ę k s z ą u w a g ą n a l e ż y o d n o t o w a ć o k a z a n i e s i ę adibumu Iskusstwo
Tropiczeskoj
Afriki
w sobranijach
SSSR,
S o w i e t s k i j C h u d o ż n i k , M o s k w a 11966, pod red.
D . Ol'derogge i w o p r a c o w a n i u G . C z e m o w e j , k t ó r e j p i ó r a jest r ó w n i e ż k r ó t k i e
o g ó l n e o m ó w i e n i e s z t u k i A f r y k i i opis i l u s t r a c j i . O c z y w i ś c i e p u b l i k a c j e d o t y c z ą c e
plemiennej sztuki a f r y k a ń s k i e j u k a z y w a ł y s i ę w Z S R R i w latach poprzednich.
P o d n i e ś ć t r z e b a t u generalne o p r a c o w a n i e J u r i j a L e b i e d i e w a : Iskusstwo
Zapadno-Tropiczeskoj
Afriki,
Z n a n i j e , M o s k w a 19G2, W i ł a M i r i m a n o w a i G a l i n y C z e m o w e j :
Iskusstwo
Afriki,
I s k u s s t w o , M o s k w a 1964, o r a z szereg d r o b n i e j s z y c h p r a c i p u b l i
kacji przytoczonych j u ż w y ż e j a u t o r ó w , wreszcie a r t y k u ł y zawarte w wydawnic
t w a c h c i ą g ł y c h i e n c y k l o p e d y c z n y c h , a w ś r ó d n i c h : Iskusstwo
Stron i Narodów
Mi
ra, [w:] Sowietskaja
Encżklopiedija,
M o s k w a 1962; Afrika,
i[w:]
Enciklopediczeskij
Sprawocznik,
M o s k w a 1 9 6 » ; Sowietskaja
Etnografija,
[w:] Sbornik
Muzeja
Antro
pologii
i Etnografii.
N a o s o b n ą w z m i a n k ę z a s ł u g u j ą liczne publikacje c z o ł o w e g o
a f r y k a n i s t y radzieckiego,
D m i t r i j a Ol'derogge, z n i c h z a ś s z c z e g ó l n i e
Iskusstwo
Tropiczeskoj
i Jużnoj
Afriki,
Wsieobszczaja Istorija
Iskusstw,
M o s k w a 1961, vol. I I ,
oraz Iskusstwo
Narodów
Zapadnoj
Afriki
w Muziejach
SSSR,
Moskwa-Leningrad
1958.
P r a c e te w d u ż y m s t o p n i u z a p o z n a j ą nas z k o l e k c j a m i a f r y k a n ó w z n a j d u j ą
c y m i s i ę w Z S R R , j e d n a k ż e b y ł y to o p r a c o w a n i a w y c i n k o w e i n i e p e ł n e . N a t o m i a s t
o m a w i a n y t u album daje m o ż n o ś ć c a ł o ś c i o w e g o poznania z b i o r ó w
afrykańskich
z n a j d u j ą c y c h s i ę n a terenie Z w i ą z k u Radzieckiego, t a k w muzeach, j a k i w innych
instytucjach oraz w zbiorach prywatnych. Wprawdzie, j a k stwierdza we w s t ę p i e
Ol'derogge, n i e z o s t a ł y d o ń w ł ą c z o n e p r z y k ł a d y p u b l i k o w a n e w c z e ś n i e j , j e d n a k ze
s t a w i e n i e tego w y d a w n i c t w a z p o p r z e d n i m i p r a c a m i d a j e d o s y ć p e ł n ą o r i e n t a c j ę
co do z b i o r ó w s z t u k i a f r y k a ń s k i e j w Z S R R .
Najbogatsze k o l e k c j e z n a j d u j ą s i ę w p o s i a d a n i u M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o
grafii w L e n i n g r a d z i e , z k t ó r y c h c z ę ś ć b i e r z e p o c z ą t e k z K u n s t k a m e r y P i o t r a W i e l
kiego. P i e r w s z y z w a r t y z b i ó r pochodzi z 1838 r . z E g i p t u . Do n a j s t a r s z y c h n a
l e ż ą t e ż eksponaty z 1866 r. p o c h o d z ą c e K W y b r z e ż a K o ś c i S ł o n i o w e j , a p r z e k a z a n e
p r z e z k a p i t a n a L . G a r r a u d z T u l o n u — francuskiego ż e g l a r z a . P o d s t a w ą w s z a k ż e
kolekcji sztuki a f r y k a ń s k i e j s ą przedmioty zebrane przez W. Junkersa,
głównie
z p ó ł n o c n e j części basenu Kongo. W ś r ó d i n n y c h kolekcji w y r ó ż n i ć n a l e ż y k a m e r u ń s k i e , p r z e k a z a n e w 1895 r. p r z e z L i a n d e r a , oraz zbiory A . M a n s f e l d a pocho
d z ą c e z p o c z ą t k u X X w . J e s t t e ż k o l e k c j a z e b r a n a p r z e z czeskiego p o d r ó ż n i k a
E m i l a H o l u b a w A f r y c e P o ł u d n i o w e j i z b i ó r b e n i ń s k i c h s t a r o ż y t n o ś c i zgromadzony
w 1900 r. p r z e z H a n s a M e i e r a .
E k s p o n a t y z n a j d u j ą c e s i ę w M o s k i e w s k i m M u z e u m A n t r o p o l o g i i z o s t a ł y po
z y s k a n e p r z e z D . A n u c h i n a n a p o c z ą t k u X X w., g ł ó w n i e d r o g ą w y m i a n y z m u
zeami niemieckimi, a t a k ż e dzięki zakupom antykwarycznym.
R z e ź b y a f r y k a ń s k i e b ę d ą c e w posiadaniu M u z e u m Sztuk P i ę k n y c h im. P u s z k i n a
w M o s k w i e u z y s k a n o ze z b i o r ó w znanego k o l e k c j o n e r a S. J . S z c z u k i n a d z i ę k i w y
m i a n i e w p o c z ą t k a c h X X w. z g r u p ą a r t y s t ó w f r a n c u s k i c h .
W e s t o ń s k i m Muzeum Etnograficznym w Tartu znajduje s i ę kolekcja przed
m i o t ó w p o c h o d z ą c y c h z p ó ł n o c n e g o Kongo, zebrana przez I . P. i D. P. S o ł o m i e n -
�236
RECENZJE
c e w y c h w 20-tych i 30-tych l a t a c h naszego w i e k u . U w a g ę w ś r ó d -nich z w r a c a j ą
i n t e r e s u j ą c e n a c z y n i a gliniane, b ę d ą c e z a r a z e m a n t r o p o m o r f i c z n y m i r z e ź b a m i .
A l b u m zawiera też obiekty p o c h o d z ą c e z prywatnych kolekcji I. E r e ń b u r g a ,
L . J a b ł o c z k o w a , R . N . I s m a g i ł o w e j , W. J o r d a ń s k i e g o , G . C z e r n o w e j , J . Z a b i e l i n a
i L . N i e k r a s o w e j oraz k i l k a e k s p o n a t ó w , k t ó r y c h w ł a ś c i c i e l e m jest S o w i e t s k a j a
Associjacija D r u ż b y s Narodami Afriki.
P r a c a z w r a c a też u w a g ę n a eksponaty
z n a j d u j ą c e s i ę w m u z e a c h w K a z a n i u i T b i l i s i , k t ó r e nie z o s t a ł y do a l b u m u
włączone.
D . Ol'derogge z w r a c a w e w s t ę p i e u w a g ę n a z a p o m n i a n ą p r a c ę W. M a t w i e j a :
Iskusstwo
Negrów,
w y d a n ą w P e t e r s b u r g u w 1919 r., a n a p i s a n ą pod n a z w i s k i e m
W. Markowa.
R o z w a ż a n i a n a temat s z t u k i o s c y l o w a ł y m i ę d z y d w o m a u j ę c i a m i : etnograficz
n y m i a r t y s t y c z n y m . Do o b i e k t ó w s z t u k i podchodzono p o c z ą t k o w o j a k o do k u r i o
z ó w . Ł ą c z y ł o s i ę to z u j ę c i e m e t n o g r a f i c z n y m , lecz o w ą „ s z t u k ę d z i k i c h " t r a k t o w a n o
m a r g i n e s o w o , j a k b y nieco w s t y d l i w i e . „ O d k r y c i e " j e j d o k o n a n e przez a w a n g a r d o w ą
g r u p ę a r t y s t ó w z k r ę g ó w p a r y s k i c h u w a r u n k o w a ł o s p o j r z e n i e estetyczne, k t ó r e g o
u k o r o n o w a n i e m b y ł a p r a c a E i n s t e i n a : Negerplastik,
L i p s k 11915. C a r l E i n s t e i n , p i s a r z
i esteta, b y ł p i e r w s z y m , k t ó r y o p i s a ł p l e m i e n n ą s z t u k ę A f r y k i w s p o s ó b r z e c z o w y ,
w p e ł n i u z n a j ą c j e j w a r t o ś ć . P r a c a jego, p o z b a w i o n a r a c z e j w a l o r ó w etnograficz
n y c h , p o s i a d a ł a w i e l k i e z n a c z e n i e estetyczne. E i n s t e i n z w r ó c i ł u w a g ę na istotne
w a r t o ś c i a f r y k a ń s k i e j plastyki figuralnej w i d z ą c w niej r z e ź b ę w p e ł n y m znacze
n i u tego s ł o w a , r o z w i ą z u j ą c ą c a ł o ś c i o w o p r o b l e m b r y ł y i t r ó j w y m i a r o w o ś c i .
N i e s ł u s z n i e z a p o m n i a n a p r a c a M a r k o w a , rosyjskiego m a l a r z a b a d a j ą c e g o s z t u
k ę A f r y k i w l a t a c h 1912nl'9ili3 w m u z e a c h z a c h o d n i e j E u r o p y , b y ł a w y d a n a w s z a k
ż e w t y m s a m y m o k r e s i e , gdy s z t u k a a f r y k a ń s k a z d o b y w a ł a n a l e ż n e j e j m i e j s c e
w t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j c a ł e g o ś w i a t a . C i e k a w e s ą w n i o s k i , do k t ó r y c h , n i e z a l e ż
n i e od E i n s t e i n a , dochodzi M a r k ó w , a k t ó r e u obu a u t o r ó w s ą z b i e ż n e . P o d o b n i e
j a k E i n s t e i n z w r a c a on u w a g ę na s t r o n ę a r t y s t y c z n o - e s t e t y c z n ą o b i e k t ó w s z t u k i
a f r y k a ń s k i e j , p o d k r e ś l a j ą c z a r a z e m , ż e w s p ó ł c z e s n a r z e ź b a a f r y k a ń s k a jest r e z u l
t a t e m wieloletniego jej r o z w o j u . E i n s t e i n pisze, ż e w s p ó ł c z e s n y A f r y k a n i n t a k ' s i ę
m a do swojego „ s t a r o ż y t n e g o " p r z o d k a , j a k f e l l a c h do „ s t a r o ż y t n e g o " E g i p c j a n i n a .
P o d o b n i e s t w i e r d z a M a r k ó w , m ó w i ą c , ż e s z t u k a m u r z y ń s k a w r a z ze s w o i m i k a
n o n a m i i t r a d y c j a m i jest w p e ł n i s a m o d z i e l n a i p o w a ż n a , i m o ż e b y ć t r a k t o w a n a
n a r ó w n i z i n n y m i ś w i a t o w y m i o s i ą g n i ę c i a m i a r t y s t y c z n y m i . S z t u k a ta, w e d ł u g
M a r k o w a , fiie z n a j d u j e n i g d z i e n a ś w i e c i e ż a d n e g o o d p o w i e d n i k a . T a k w i ę c M a r
k ó w r ó w n i e ż k ł a d z i e nacisk na jej i n d y w i d u a l n o ś ć , w ł a s n y r o z w ó j i niezaprzeczal
ne w a r t o ś c i b ę d ą c e s a m o d z i e l n y m w k ł a d a m do d z i e d z i c t w a k u l t u r o w e g o ś w i a t a .
P r a c a M a r k o w a n i e z o s t a ł a niestety dostatecznie s p o p u l a r y z o w a n a . D l a t e g o t e ż
d u ż ą w a r t o ś c i ą o m a w i a n e g o t u w y d a w n i c t w a jest, acz w m a ł y m j e s z c z e stopniu,
w y d o b y c i e j e j z z a p o m n i e n i a . J e s t ona j e s z c z e j e d n y m ś w i a d e c t w e m r o z w o j u b a d a ń
afrykanistyoznych.
K r ó t k i e wprowadzenie w zagadnienie p i ó r a G a l i n y C z e r n o w e j daje o g ó l n y
obraz sztuki A f r y k i . W e d ł u g p r z y j ę t e g o w radzieckich w y d a w n i c t w a c h schematu,
r o z p o c z y n a s i ę ono
od w z m i a n k i n a temat n a s k a l n y c h m a l o w i d e ł S a h a r y ,
by
p r z e j ś ć do d o k ł a d n e g o o m ó w i e n i a s z t u k i B e n i n u , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m
e k s p o n a t ó w pokazanych w publikacji. Plastyczne bowiem wytwory Beninu s t a n o w i ą
osobny r o z d z i a ł c a ł o k s z t a ł t u s z t u k i a f r y k a ń s k i e j . U w a ż a s i ę o g ó l n i e , ż e s z t u k a B e
n i n u s t a n o w i f o r m a l n ą k o n t y n u a c j ę w c z e ś n i e j s z e j c h r o n o l o g i c z n i e s z t u k i Ife, s t a j e
s i ę j e d n a k b a r d z i e j a f r y k a ń s k a , p r z e z co r o z u m i e ć n a l e ż y ś c i ś l e j s z y j e j z w i ą z e k
z ż y c i e m k r a j u . M o ż n a w y r ó ż n i ć tu d w a kierunki artystyczne: ..szkołę d w o r s k ą "
i „ s z k o ł ę l u d o w ą " . P l a s t y k a ta w y r a ż a s i ę w r z e ź b a c h f i g u r a l n y c h i p ł a s k o r z e ź -
�RECENZJE
237
b a c h , a m a t e r i a ł e m jest b r ą z . S z t u k ę B e n i n u , j a k o c a ł o ś ć , m o ż n a pod w z g l ę d e m sty
l i s t y c z n y m p o d z i e l i ć n a t r z y o k r e s y h i s t o r y c z n e j e j r o z w o j u : okres w c z e s n y (koniec
X I I I w . — p o ł . X V I w . ) , ś r o d k o w y ( p o ł . X V I w . — k o n i e c X V I I w . ) , p ó ź n y (koniec
X V I I w. — X I X w.).
W zbiorach Z w i ą z k u Radzieckiego z n a j d u j ą się przedmioty p o c h o d z ą c e
ze
ś r o d k o w e g o i p ó ź n e g o okresu. U w a g ę z w r a c a j ą s z c z e g ó l n i e g ł o w y — odlewy z b r ą
zu, k t ó r e u s t a w i a n o n a o ł t a r z a c h p r z o d k ó w . S ą to p o r t r e t y d e i f i k o w a n y c h w ł a d c ó w
i i c h m a t e k . N i e k t ó r z y badacze w b e n i ń s k i m m a t r y l i n e a r y z m i e i roli k r ó l e w s k i c h
m a t e k o d n a j d u j ą w p ł y w y p o c h o d z ą c e ze s t a r o ż y t n e g o E g i p t u , c h o c i a ż a u t o r k a a l
b u m u stoi n a s t a n o w i s k u paralelnego i n i e z a l e ż n e g o r o z w o j u i n s t y t u c j i s p o ł e c z n y c h
obu o b s z a r ó w . W y d a j e s i ę w s z a k ż e , ż e n i e m o ż n a totalnie n e g o w a ć p e w n y c h p r z e
n i e s i e ń k u l t u r o w y c h i d ą c y c h z n a d N i l u n a z a c h ó d . Ś w i a d c z y ć o t y m m o g ą fale
migracyjne p e w n y c h l u d ó w A f r y k i Zachodniej i przechowywane w ich tradycji
ustnej legendy, m ó w i ą c e o p r z y j ś c i u ze w s c h o d u . Z d r u g i e j strony jest o c z y w i ś c i e
r z e c z ą d y s k u s y j n ą , c z y j a k i e ś o d p r y s k i o w y c h f a l m i g r a c y j n y c h d o t a r ł y w ł a ś n i e do
B e n i n u i j a k i e e l e m e n t y k u l t u r o w e n i o s ł y one ze s o b ą .
N i e k t ó r e p e ł n e figury l u d z k i e p o c h o d z ą c e z tego samego o k r e s u co i g ł o w y
w ł a d c ó w - p r z o d k ó w p o z w a l a j ą sądzić, ż e w t y m przypadku chodzi o przedstawienia
k a p ł a n ó w ( o k e r i s o n - i m a l a ) . T e r z e ź b y o r a z f i g u r y zoomorficzne s ą m a t e r i a l n y m o d
b i c i e m k u l t u z w i e r z ą t p a n u j ą c e g o w B e n i n i e . W y d a j ą s i ę o n e b y ć fetyszami, k t ó
r y c h f u n k c j ą jest o c h r o n a p r z e d n i e s z c z ę ś c i e m i w y p a d k a m i l o s o w y m i .
O s o b n y rodzaj t w ó r c z o ś c i s t a n o w i ą b r ą z o w e p l a k i e t k i „ a r n a " z w y o b r a ż e n i a m i
ludzi, ś w i ę t y c h z w i e r z ą t i s y m b o l i m a g i c z n o - r e l i g i j n y c h . S ą t e ż t u p o r t r e t y cudzo
z i e m c ó w — E u r o p e j c z y k ó w , k t ó r e z a c z ę ł y s i ę p o j a w i a ć j u ż na p o c z ą t k u X V I I w .
w r a z z p o c z ą t k i e m e k s p a n s j i p a ń s t w e u r o p e j s k i c h na w y b r z e ż a A f r y k i Z a c h o d n i e j .
W s z y s t k i e obiekty p o c h o d z ą c e z o k r e s u ś r o d k o w e g o c h a r a k t e r y z u j ą s i ę n a t u r a l i s t y c z n y m s t y l e m . D o b r z e oddane s ą cechy antropologiczne p o r t r e t o w a n y c h o s ó b ,
o d z i e ż i i n n e f r a g m e n t y figur. O b f i t u j ą one w w i e l e detali, s t a n o w i ą c c e n n e ź r ó d ł o
ikonograficzne. C a ł o ś ć jest p e ł n a d y n a m i k i i e k s p r e s j i . S t y l ten z m i e n i a s i ę w o k r e
sie k o ń c o w y m . N a t u r a l i z m u s t ę p u j e h i e r a r c h i z o w a n i u p o r t r e t o w a n y c h . R z e ź b a s t a j e
s i ę d e k o r a c y j n a , zdobiona w i e l o m a s y m b o l i c z n y m i e l e m e n t a m i . E k s p r e s j a u s t ę p u j e
s p o k o j o w i i m a j e s t a t y c z n o ś c i . W p o r t r e t a c h u d e r z a p o d k r e ś l e n i e k r ó l e w s k i e g o spo
k o j u , mocy i s i ł y . W y c z u w a s i ę m o n u m e n t a l n o ś ć . W p r z e c i w i e ń s t w i e do p o p r z e d
niego, s t y l l u d o w y n a d a l jest p e ł e n d y n a m i k i , t e c h n i k a j e d n a k z b i e g i e m c z a s u
p r y m i t y w i z u j e s i ę , a c z tematy s ą podobne. Z t ą w s z a k ż e r ó ż n i c ą , ż e s z k o ł a d w o r
s k a k o n c e n t r o w a ł a s i ę n a apologetyce w ł a d c ó w i a r y s t o k r a c j i , w p r a c a c h z a ś w y
w o d z ą c y c h s i ę z k r ę g ó w „ l u d o w y c h " s z t u k a p o r t r e t o w a jest z n a c z n i e r z a d s z a .
G a l i n a C z e r n o w a , zgodnie z r e g i o n a l i z a c j ą p r z y j ę t ą w a f r y k a n i s t y c e r a d z i e c k i e j ,
dzieli s z t u k ę a f r y k a ń s k ą w i e d ł u g w i e l k i c h o b s z a r ó w , n a k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę : A f r y k a
Zachodnia — p a ń s t w a północnej części W y b r z e ż a Gwinejskiego, A f r y k a Tropikalna
( i n a c z e j : Ś r o d k o w a ) oraz A f r y k a W s c h o d n i a i P o ł u d n i o w a — t e r y t o r i u m p o ł o ż o n e
n a w s c h ó d od p a s m a W i e l k i c h J e z i o r i n a p o ł u d n i e od r z e k i Z a m b e z i . K l a s y c z n e
dzieła r z e ź b y a f r y k a ń s k i e j p o c h o d z ą z d w u r e g i o n ó w : basenu Nigru i basenu K o n
go. N a o b s z a r a c h t y c h w y s t ę p o w a n i e p l a s t y k i f i g u r a l n e j jest powszechne, z a ś p l e
m i o n a nie m o g ą c e w y k a z a ć s i ę z n a j o m o ś c i ą r z e ź b i a r s t w a s ą nieliczne. W pozosta
ł y c h c z ę ś c i a c h A f r y k i b r a k tej s z t u k i jest r a c z e j p o w s z e c h n y , c h o ć bardzo p o p u l a r
ne jest zdobienie p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h . J e d n a k i w A f r y c e W s c h o d n i e j i P o
ł u d n i o w e j z n a j d u j ą s i ę izolowane g r u p y plemion, w ś r ó d k t ó r y c h i s t n i e j ą l u b i s t n i a
ł y t r a d y c j e r z e ź b i a r s k i e , dlatego t e ż n i e l i c z n e p r z y k ł a d y p l a s t y k i f i g u r a l n e j , a szcze
g ó l n i e a n t r o p o m o r f i c z n e j , s ą b a r d z o i n t e r e s u j ą c e . D u ż ą w a r t o ś c i ą o m a w i a n e j tu
p r a c y jest z w r ó c e n i e u w a g i n a ó w w ł a ś n i e p r o b l e m . N a c z o ł o p u b l i k o w a n y c h k o -
�238
RECENZJE
lekcji w y s u w a j ą się m a s k i p o c h o d z ą c e z Tanzanii, Ugandy i S u d a n u z plemion
M w e r a , B a z i b a i B o n g o o r a z r z e ź b y f i g u r a l n e — p r z e w a ż n i e z T a n z a n i i , pocho
d z ą c e od W a z a r a m o , i W a n y a m w e z i , i z S u d a n u od B a r i , w r e s z c i e , co jest e w e n e
m e n t e m b a r d z o r z a d k o s p o t y k a n y m w i s t n i e j ą c y c h dotychczas p u b l i k a c j a c h — z u
l u s k a r z e ź b a f i g u r a l n a r e p r e z e n t o w a n a tu p r z e z d w a obiekty — s t a t u e t k i l u d z k i e .
Z a s t a n a w i a j ą c y jest b r a k w a l b u m i e r z e ź b y p l e m i e n i a M a k o n d e i W a y a o , z n a n e j
powszechnie, w tym p r z y p a d k u p o m i n i ę t e j nawet w generalnym opracowaniu. W y
n i k a to b y ć m o ż e z p o w o d u o g ó l n e j j e j z n a j o m o ś c i , b y ć m o ż e z a ś d l a j e j b r a k u
w kolekcjach radzieckich.
O ile w p r z y p a d k u A f r y k i Z a c h o d n i e j i T r o p i k a l n e j p o k a z a n e s ą p r z e w a ż n i e
r z e ź b y i m a s k i , to A f r y k a W s c h o d n i a i P o ł u d n i o w a e g z e m p l i f i k o w a n e s ą w p r z e
w a ż a j ą c e j c z ę ś c i p r z e d m i o t a m i u ż y t k u codziennego. S k ł a d a j ą s i ę n a nie n a c z y n i a
plecione i w y k o n a n e z t y k w y , k u b k i , m i s y , ozdobne l a s k i , bransolety, grzebienie,
szpile do w ł o s ó w , s t o ł k i i p o d g ł ó w k i . W s z y s t k i e te obiekty c h a r a k t e r y z u j ą s i ę bo
gatą o r n a m e n t y k ą i zdobieniami o motywach geometrycznych i r o ś l i n n y c h . W wie
lu p r z y p a d k a c h p r z y p o m i n a j ą one a r a b e s k i . D o t y c z y to z w ł a s z c z a p l e m i o n w s c h o d nioafrykańskich pozostających w 'długotrwałych kontaktach z Islamem i k u l t u r ą
a r a b s k ą . Przedmioty natomiast p o ł u d n i o w o a f r y k a ń s k i e są raczej zgeometryzowane,
r o z w i ą z a n i e f o r m i z d o b i e ń z b l i ż a s i ę do k u b i z m u . P r z y k ł a d e m t y c h ostatnich m o ż o
b y ć p u b l i k o w a n y w p r a c y p o d g ł ó w e k p o c h o d z ą c y od zamibijskich B e m b a .
Osobne r o z w a ż a n i a p o ś w i ę c o n e s ą m a s k o m , p o s i a d a j ą c y m ś c i s ł e w i ę z y ze spo
łecznym i duchowym życiem afrykańskich społeczności. Maski są pośrednikami
m i ę d z y ś w i a t e m ż y w y c h a ś w i a t e m z m a r ł y c h i p r z e d s t a w i a j ą sobą legendarnych
z a ł o ż y c i e l i p l e m i e n i a . I s t n i e j ą t e ż m a s k i d u c h ó w o p i e k u ń c z y c h . I c h z a d a n i e m jest
obrona p r z e d w r o g a m i , n i e s z c z ę ś c i a m i , z a ś s z c z e g ó l n ą f u n k c j ę p e ł n i ą p o d c z a s ob
r z ę d ó w i n i c j a c y j n y c h . K o n s e k w e n t n i e , ten kto nosi m a s k ę podczas u r o c z y s t o ś c i ,
p r z e s t a j e b y ć o g ó l n i e z n a n y m c z ł o n k i e m grupy, a staje s i ę p r z o d k i e m s p o ł e c z n o ś c i
czy w ł a ś c i w i e e m a n a c j ą d u c h a p r z o d k a (lub t e ż d u c h a o p i e k u ń c z e g o ) . U t o ż s a m i a
s i ę on z m a s k ą s t a n o w i ą c j e d n o ś ć . S ą w r e s z c i e m a s k i „ f e s t i w a l o w e " , c h r o n i ą c e po
r z ą d e k s p o ł e c z n y p l e m i e n i a , p r z e k a z u j ą c e podczas o g ó l n y c h z e b r a ń w i o s k i l u b g r u p y
p e w n e m i t y i legendy. W p r z e c i w i e ń s t w i e do o b i e k t ó w w y m i e n i o n y c h p o w y ż e j ,
a u ż y w a n y c h p r z e z c z ł o n k ó w t a j n y c h z w i ą z k ó w , te m o g ą b y ć o g l ą d a n e p r z e z w s z y
s t k i c h p l e m i e ń c ó w , p r z e z k o b i e t y i dzieci. P e ł n i ą r o l ę p e d a g o g i c z n ą . W z a l e ż n o ś c i
b o w i e m od f u n k c j i r ó ż n y c h m a s e k , z w i ą z a n e s ą z n i m i l i c z n e t a b u i p r z e p i s y r e
g u l u j ą c e ich u ż y w a n i e i rolę społeczną.
M a s k i , co jest r z e c z ą z r o z u m i a ł ą , nie s ą j e d n o r o d n e pod w z g l ę d e m f o r m y
i k s z t a ł t u . R o z p i ę t o ś ć f o r m , j a k to w i d a ć n a p r z y k ł a d z i e a l b u m u , w a h a s i ę od n a t u r a l i s t y c z n y c h o b i e k t ó w p l e m i o n Y o r u b a i M p o n g w e po a b s t r a k c y j n e p r a c e p l e
m i o n F a n g i D o g o ń , poprzez c a ł y w a c h l a r z f o r m p o ś r e d n i c h . P r z y c z y m s p r a w a t a
jest s t y m u l o w a n a r a c z e j o b o w i ą z u j ą c y m r z e ź b i a r z a s t y l e m p l e m i e n n y m n i ż f u n k c j ą
obiektu.
W e d ł u g innego p o d z i a ł u r o z r ó ż n i a s i ę m a s k i t w a r z o w e , b ę d ą c e n a j c z ę ś c i e j p o r
tretami d u c h ó w i z m a r ł y c h p r z o d k ó w , m a s k i h e ł m o w e i n a g ł o w n e , b ę d ą c e ale
gorycznymi
i rytualnymi symbolami: przekazem, legendą,
ucieleśnieniem
du
c h ó w , do k t ó r y c h z w r a c a j ą s i ę c z ł o n k o w i e p l e m i e n i a z m o d l i t w a m i , o f i a r a m i
i prośbami.
T a k rzeźby, jak i maski, są ściśle z w i ą z a n e z ż y c i e m społeczeństw afrykań
s k i c h . Z w i ą z e k ó w jest j e d n a k n a j s i l n i e j s z y w p r z y p a d k u p r z e d m i o t ó w u ż y t k u co
dziennego, c z ę s t o b a r d z o bogato z d o b i o n y c h i o r n a m e n t o w a n y c h , a p r z e z c z ę s t o t l i
w o ś ć w y s t ę p o w a n i a najdobitniej ś w i a d c z ą c y c h o widzeniu artystycznym plemienia.
N i e j e d n o k r o t n i e obiekty te s ą w r ę c z d z i e ł a m i sztuki. T a k jest w p r z y p a d k u l i c z n y c h
�RECENZJE
239
s t o ł k ó w , t r o n ó w i p o d g ł ó w k ó w b ę d ą c y c h w w i e l u p r z y p a d k a c h antropomorfioznymi
lub zoomorficznymi wielofiguralnymi kompozycjami. N a u w a g ę z a s ł u g u j e t e ż garn
carstwo, które u Mangbetu przybiera f o r m ę r z e ź b y ceramicznej — licznych przy
k ł a d ó w w t y m w z g l ę d z i e d o s t a r c z a j ą zbiory M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w T a r t u .
M e t a l jest r z a d k i m r a c z e j t w o r z y w e m r z e ź b i a r s k i m . N a t y m tle bardzo i n t e
r e s u j ą c o p r z e d s t a w i a j ą s i ę s ł y n n e f i g u r k i - o d w a ż n i k i do z ł o t e g o p i a s k u p o c h o d z ą c e
.od A s z a n t i z G h a n y . C i e k a w y c h p r z y k ł a d ó w d o s t a r c z a j ą t u obiekty p o c h o d z ą c e
z kolekcji L . Jabloczkowa.
S z t u k a p l e m i e n n a w y r a ż a s i ę w r e s z c i e w z d o b i e n i u n a c z y ń , bransolet, misek,
. ł y ż e k i i n n y c h tego r o d z a j u p r z e d m i o t ó w . G z e r n o w a w i d z i w t y m a n t y t e z ę r z e ź b y
k u l t o w o - r e l i g i j n e j , p r z e k a z u j ą c e j w zdobniczej formie ś w i e c k i e e t y c z n e i d e a ł y p l e
m i e n i a i z a s a d y ż y c i a . W y d a j e s i ę w s z a k ż e , ż e nie m o ż n a d o s z u k i w a ć s i ę p r z e c i
w i e ń s t w i d e o w y c h w obu g a ł ę z i a c h s z t u k i , obie w y r a s t a j ą b o w i e m z mitologicznego
i wierzeniowego pnia. T a k j a k w r z e ź b i e figuralnej często w y s t ę p u j ą zasadniczo
ś w i e c k i e e l e m e n t y m o r a l i z a t o r s k i e i legendarne, t a k w p r z e d m i o t a c h u ż y t k u c o
dziennego l i c z n e symbole ś w i a d c z ą o i c h z w i ą z k u z ż y c i e m r e l i g i j n o - m a g i c z n y m .
Ś w i a t bowiem A f r y k a ń c z y k a n i e dzieli s i ę n a s f e r ę r e l i g i j n ą i ś w i e c k ą , lecz tworzy
j e d n ą , w i e l k ą , z i n t e g r o w a n ą c a ł o ś ć , w k t ó r e j w s z y s t k i e e l e m e n t y s ą ze s o b ą ś c i ś l e
powiązane.
W c z ę ś c i o p i s o w e j p r a c y zastosowany z o s t a ł zatem k l a s y c z n y p o d z i a ł n a m a l o
w i d ł a naskalne, s z t u k ę Beninu, rzeźbę, m a s k i i s z t u k ę u ż y t k o w ą . W y o d r ę b n i e n i e
d w u p i e r w s z y c h z c a ł o ś c i t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j A f r y k i u w a r u n k o w a n e jest i c h
w y j ą t k o w ą p o z y c j ą , t a k p o d w z g l ę d e m c h r o n o l o g i c z n y m , j a k i t e c h n i k ą t y c h dzie
d z i n s z t u k i o r a z o s o b l i w o ś c i ą o s i ą g n i ę ć t w ó r c z y c h B e n i n u , s t a n o w i ą c y c h osobny
rozdział sztuki a f r y k a ń s k i e j .
B o g a t a c z ę ś ć i l u s t r a c y j n a podzielona z o s t a ł a w e d ł u g o g ó l n i e p r z y j ę t e g o k r y
t e r i u m geograficznego n a s z t u k ę A f r y k i Z a c h o d n i e j , Ś r o d k o w e j , W s c h o d n i e j i P o
ł u d n i o w e j . D w a ostatnie obszary p o t r a k t o w a n e s ą ł ą c z n i e , a to d l a p o d o b i e ń s t w a
etniczno-kulturowego
obu t e r y t o r i ó w .
Osobno
wreszcie została
wyeksponowana
sztuka Beninu, wydzielona z ogólnego p r z e g l ą d u A f r y k i Zachodniej. W p r z e c i w i e ń
s t w i e b o w i e m do p l e m i e n n e g o p o d ł o ż a s z t u k i a f r y k a ń s k i e j , t w ó r c z o ś ć B e n i n u n o
s i ł a d w o r s k i c h a r a k t e r i s ł u ż y ł a potrzebom w y s o k o s c e n t r a l i z o w a n e g o p a ń s t w a o r o z
budowanej administracji. P a ń s t w o i d w ó r p e ł n i ł y wobec miejscowych t w ó r c ó w rolę
m e c e n a s ó w artystycznych. Wprawdzie w innych częściach Afryki r ó w n i e ż m o ż n a by
ł o z e t k n ą ć s i ę z m e c e n a t e m a r t y s t y c z n y m p a ń s t w a , j a k d o s t a r c z a j ą p r z y k ł a d ó w tego
k r ó l e s t w a D a h o m e y u , B e n a L u l u a , B a l u b a czy M i ę d z y j e z i e r z a , w ż a d n y m w y p a d k u
nie b y ł on j e d n a k t a k w y r a ź n y j a k w B e n i n i e . K r ó l e s t w a b o w i e m D a h o m e y u czy
B a l u b a nosiły bardziej „ l u d o w y " charakter, z kolei z a ś n a terenie M i ę d z y j e z i e r z a
p l a s t y k a f i g u r a l n a n i e n a l e ż a ł a do r o z w i n i ę t y c h d z i e d z i n s z t u k i . W a ż n y m w r e s z c i e
aspektem p r z e m a w i a j ą c y m za w y o d r ę b n i e n i e m B e n i n u b y ł a bardzo r o z w i n i ę t a tech
nika w y k o n y w a n i a metalowych arcydzieł, p r z e w y ż s z a j ą c a jakiekolwiek inne dokona
n i a A f r y k a ń c z y k ó w w t e j dziedzinie.
M a t e r i a ł fotograficzny z a w a r t y w w y d a w n i c t w i e o d z n a c z a s i ę w i e l k i m bogact
w e m t e m a t y c z n y m , i n t e r e s u j ą c y m doborem e k s p o n a t ó w z artystycznego p u n k t u w i
d z e n i a , w r e s z c i e , co n i e jest r z e c z ą b ł a h ą w tego r o d z a j u p u b l i k a c j a c h , s t a r a n n y m
w y k o ń c z e n i e m t e c h n i c z n y m z d j ę ć . K a ż d e z d j ę c i e o p a t r z o n e jest d o k ł a d n y m o p i s e m
w s k a z u j ą c y m pochodzenie o b i e k t u ( k r a j i p l e m i ę ) , m a t e r i a ł , z k t ó r e g o jest o n w y
k o n a n y w r a z z p o d a n i e m w y m i a r ó w i w s k a z a n i e m k o l e k c j i , do k t ó r e j n a l e ż y , l u b
z k t ó r e j pochodzi. O p i s u z u p e ł n i o n y jest d a t ą p o z y s k a n i a e k s p o n a t u oraz n a z w i s
k i e m zbieracza lub n a z w ą instytucji, k t ó r a przedmiot p r z e k a z a ł a . O d c z u w a s i ę jed
nak zdecydowanie brak mapy z zaznaczeniem plemion lub c h o ć b y o b s z a r ó w po-
�RECENZJE
240
chodzenia
obiektów,
zwoliłaby
czytelnikowi
kowanych
dzieł
która
na
to
sztuki, d a j ą c
r ó w a r t y s t y c z n y c h n a terenie
Podkreślić wszakże
cowanie
mapa
podniosłaby
łatwiejszą
znacznie
identyfikację
zarazem
dobry
czytelność
plemienną
ogólny
obraz
i
opisów
i
regionalną
po
publi
występowania
wytwo
Afryki.
n a l e ż y staranne, d w u j ę z y c z n e
edytorskie p r a c y , k t ó r e w r a z z o g ó l n ą
(rosyjskie i angielskie)
charakterystyką
sztuki
opra
afrykańskiej
c z y n i p u b l i k a c j ę bardzo i n t e r e s u j ą c ą .
Marek
RUSSKIE.
ISTORIKO-ETNOGRAFICZESKIJ
skoje ż i l i s z c z e . K r i e s f j a n s k a j a
diemija
W.
A.
Nauk
SSSR.
Institut
Aleksandrowa) i
inn.
ATŁAS.
Arpad
Ziemledielie.
Kowalski
Kriesfjan-
odieżda. Sieriedina X I X — naczało X X wieka. A k a Etnografii
Moskwa
im.
1967.
N.
N.
C z . 1:
Mikłucho-Makłaja.
Pod
tekst
2:
ss.
358;
cz.
red.
mapy
71 + I V
E u r o p e j s k a k a r t o g r a f i a etnograficzna w z b o g a c i ł a s i ę o n o w ą w a ż n ą p o z y c j ę —
historyczno-etnograficzny
atlas
wielkoruskiego
terytorium
etnicznego.
Pierwsza
z a m k n i ę t a tematycznie część atlasu obejmuje w y ł ą c z n i e skartowania f a k t ó w k u l
t u r y m a t e r i a l n e j (rolnictwo, m i e s z k a n i e , o d z i e ż ) i s k ł a d a s i ę z c z ę ś c i t e k s t o w e j
oraz z 75 m a p (4 m a p y w s t ę p n e i 71 k a r t o g r a m ó w e t n o g r a f i c z n y c h ) z a m i e s z c z o n y c h
w oddzielnej teczce. Z e w s t ę p u do c z ę ś c i t e k s t o w e j w y n i k a , ż e n a l e ż y "się spodzie
w a ć d a l s z y c h s k a r b o w a ń z z a k r e s u k u l t u r y m a t e r i a l n e j ( k s z t a ł t y osiedli, formy ś r o d
k ó w transportu i s p r z ę t ó w domowych, rodzaje p o ż y w i e n i a , pewne zagadnienia
z rzemiosła), a t a k ż e z zakresu kultury duchowej i społecznej.
Z a m i e r z e n i e m t w ó r c ó w a t l a s u b y ł o w y z n a c z e n i e w y s t ę p o w a n i a i z a s i ę g ó w ty
pologicznie o k r e ś l o n y c h f a k t ó w k u l t u r y l u d o w e j f u n k c j o n u j ą c y c h t y l k o i w y ł ą c z n i e
w ś r ó d l u d n o ś c i etnicznie r o s y j s k i e j n a c a ł y m z a s i e d l o n y m p r z e z W i e l k o r u s ó w o b s z a
r z e R o s j i e u r o p e j s k i e j od około p o ł o w y X I X w i e k u do R e w o l u c j i P a ź d z i e r n i k o w e j .
W tak s f o r m u ł o w a n y m zadaniu t k w i ł a immanentnie k o n i e c z n o ś ć u w z g l ę d n i e
n i a olbrzymiego i z r ó ż n i c o w a n e g o pod w i e l o m a w z g l ę d a m i t e r y t o r i u m geograficzne
go r o z c i ą g a j ą c e g o s i ę m i ę d z y M o r z e m B a r e n t s a , F i n l a n d i ą , B i a ł o r u s i ą ,
Ukrainą,
Morzem Azowskim, Kaukazem,
Morzem Kaspijskim, rzeką Ural i górami Ural.
L i n i ę g r a n i c z n ą tego o b s z a r u w y t y c z o n o w o p a r c i u o s i a t k ę p o d z i a ł u a d m i n i s t r a
cyjnego R o s j i e u r o p e j s k i e j z p o c z ą t k u X X w i e k u , a k o n k r e t n i e w o p a r c i u o m a p y
Bolszogo
wsemimogo
nastolnogo
atłasa
Marksa
z 1909 r o k u . W s k ł a d tego t e r y t o
r i u m w e s z ł o 307 p o w i a t ó w z g r u p o w a n y c h w 33 g u b e r n i a c h i 4 o b w o d a c h .
S i a t k ę p o w i a t ó w z a t l a s u M a r k s a a d a p t o w a n o t e ż do c e l ó w a t l a s u etnograficz
nego, j a k o jego p o d s t a w o w ą s i a t k ę p r z e s t r z e n n ą , n a d a j ą c k a ż d e m u p o w i a t o w i r a n g ę
atlasowego m i k r o r e g i o n u etnograficznego,
w którym występowanie jakiegoś
jed
nego typologicznie o k r e ś l o n e g o f a k t u k u l t u r o w e g o s y m b o l i z o w a n e jest n a k a r t o g r a mie p r z e z j e d e n i t y l k o jeden z n a k . G d y b y ś m y w i ę c w l e g e n d z i e m a p y m i e l i tylko
j e d e n z n a k , a o z n a c z a n y przez niego f a k t k u l t u r o w y w y s t ę p o w a ł b y n a obszarze k a ż
dego p o w i a t u , u z y s k a l i b y ś m y 357 z n a k ó w n a k a r t o g r a m i e . M a k s y m a l n a z a ś l i c z b a
z n a k ó w w r y s o w a n y c h w p o w i e r z c h n i ę jednego p o w i a t u m o g ł a b y s i ę teoretycznie
r ó w n a ć l i c z b i e w s z y s t k i c h z n a k ó w z a w a r t y c h w legendzie k a r t o g r a m u , ale w p r a k
tyce jest o n a z a z w y c z a j o w i e l e n i ż s z a ( w y j ą t k i e m s ą m a p y o n i e w i e l k i e j liczbie
z n a k ó w w legendzie), g d y ż r z a d k o z d a r z a s i ę t a k , a b y w i ę k s z o ś ć t y p ó w s y m b o
l i z o w a n y c h p r z e z p o s z c z e g ó l n e z n a k i legendy w y s t ę p o w a ł a n a obszarze tego samego
powiatu.
Przyjęcie
powiatu za p o d s t a w o w ą
jednostkę przestrzenną kartogramów
pozwo-
�RECENZJE
241
liło na wykorzystanie oficjalnych danych statystycznych i z a w a r t o ś c i literatury
u r z ę d o w e j . W y b ó r t e n p o c i ą g a j e d n a k z a isobą t a k ż e n e g a t y w n e k o n s e k w e n c j e . P r z e
de -wszystkim u n i e m o ż l i w i a d o k ł a d n ą l o k a l i z a c j ę f a k t u k u l t u r o w e g o r e p r e z e n t o w a
nego n a k a r t o g r a m i e przez z n a k d o w o l n i e u m i e s z c z o n y w p r z y p a d k o w y m p u n k c i e
p o w i a t u . B r a k ó w u ś w i a d o m i m y sobie l e p i e j , j e ś l i z w a ż y m y , ż e p o w i a t y p ó ł n o c n e ,
wschodnie i p o ł u d n i o w e s ą z r e g u ł y wielokrotnie w i ę k s z e niż powiaty centralne
i zachodnie. N i e p o s i a d a j ą c ż a d n y c h b l i ż s z y c h w s k a z ó w e k co do l o k a l i z a c j i danego
f a k t u k u l t u r o w e g o w o b r ę b i e p o w i a t u , nie m o ż e m y jego p o ł o ż e n i a geograficznego
o k r e ś l i ć b l i ż e j n a przestrzeni r z ę d u niekiedy k i l k u czy nawet k i l k u n a s t u t y s i ę c y
k i l o m e t r ó w k w a d r a t o w y c h . D r u g i n e g a t y w n y aspekt dokonanego w y b o r u dotyczy
r e p r e z e n t o w a n i a p r z e z p o j e d y n c z e z n a k i o b s z a r ó w co do w i e l k o ś c i bardzo r ó ż n y c h .
N e g a t y w n e k o n s e k w e n c j e tego f a k t u n e u t r a l i z u j e do pewnego s t o p n i a o d w r o t n i e
p r o p o r c j o n a l n a z a l e ż n o ś ć m i ę d z y w i e l k o ś c i ą danego p o w i a t u a jego g ę s t o ś c i ą z a
l u d n i e n i a oraz p r z e w a g a l u d n o ś c i n i e r o s y j s k i e j w p o w i a t a c h pod w z g l ę d e m o b s z a r u
największych.
C e l e m p o w y ż s z y c h u w a g n i e jest n e g o w a n i e s ł u s z n o ś c i w y b o r u , dokonanego
n a p e w n o po p r z e d y s k u t o w a n i u s z e r e g u a r g u m e n t ó w p r z e m a w i a j ą c y c h za i p r z e
c i w , lecz u c z u l e n i e k o r z y s t a j ą c y c h z a t l a s u n a k o n i e c z n o ś ć z a c h o w a n i a s z c z e g ó l n e j
o s t r o ż n o ś c i w i n t e r p r e t a c j i k a r t o g r a m ó w , a p r z e d e w s z y s t k i m w s k a z a n i e n a niebez
p i e c z e ń s t w a g r o ż ą c e e t n o g r a f i c z n y m syntezom o p a r t y m n a tego t y p u m a p a c h etno
graficznych.
W y s t ę p o w a n i e f a k t ó w k u l t u r o w y c h , j a k to j u ż w p e w n e j m i e r z e w y n i k a z tego,
co w y ż e j powiedziano, p r z e d s t a w i o n o n a k a r t o g r a m a c h z a p o m o c ą z n a k ó w w k s z t a ł
cie figur g e o m e t r y c z n y c h : k w a d r a t ó w , p r o s t o k ą t ó w , r o m b ó w , t r ó j k ą t ó w , k ó ł . D o m i
n a c j ę j a k i e g o ś f a k t u k u l t u r o w e g o w d a n y m m i k r o r e g i o n i e — powiecie, jego w s p ó ł w y s t ę p o w a n i e n a r ó w n i z i n n y m i l u b w y s t ę p o w a n i e tylko s p o r a d y c z n e zaznaczono
p o s ł u g u j ą c s i ę t r z e m a r o d z a j a m i w i e l k o ś c i z n a k ó w : maj w i ę k s z y z n a k oznacza d o m i
n a c j ę ( p r z e w a g ę ) symbolizowanego przez niego faktu, znak ś r e d n i e j w i e l k o ś c i anon
s u j e jego w s p ó ł w y s t ę p o w a n i e z i n n y m i , a z n a k n a j m n i e j s z y i n f o r m u j e o w y s t ę p o
w a n i u sporadycznym. Szrafurą i p l a m ą b a r w n ą p o s ł u ż o n o s i ę tylko w nielicznych
mapach u o g ó l n i a j ą c y c h , s y n t e t y z u j ą c y c h rezultaty s k a r t o w a ń s z c z e g ó ł o w y c h , ilustru
j ą c y c h z a s i ę g pewnego t y p u k o m p l e k s o w e g o (domu mieszkalnego, s t r o j u ) . K a r t o g r a m y te w z a ł o ż e n i u a u t o r ó w a t l a s u m a j ą nie t y l k o p o z w o l i ć n a u c h w y c e n i e typu
w jego a s p e k t a c h n a j i s t o t n i e j s z y c h , ale m a j ą p r o w a d z i ć t a k ż e do c h a r a k t e r y s t y k i
kulturowej terytorium. W w y j ą t k o w y c h wypadkach plama barwna posłużyła też
do o z n a c z e n i a z a s i ę g ó w f o r m d o m i n u j ą c y c h n a z n a c z n y c h t e r y t o r i a c h .
Z t e c h n i c z n y c h p r o b l e m ó w k a r t o g r a f o w a n i a n a l e ż y jeszcze o d n o t o w a ć to, ż e
k a r t o g r a m y i n f o r m u j ą tylko o w y s t ę p o w a n i u f a k t ó w k u l t u r o w y c h , a p o m i j a j ą w z u
pełności stwierdzenie ich braku. Tylko na jednym z a ś kartogramie — w y s t ę p o w a n i e
ł a ź n i — odnotowano b r a k i n f o r m a c j i o w y s t ę p o w a n i u czy t e ż n i e w y s t ę p o w a n i u d a
nego f a k t u w m i k r o r e g i o n a c h — p o w i a t a c h . N i e m o ż n o ś ć s t w i e r d z e ń n e g a t y w n y c h
w y n i k n ę ł a z a p e w n e z c h a r a k t e r u zasobu ź r ó d ł o w e g o a t l a s u , n a k t ó r y z ł o ż y ł y s i ę
z b i o r y m u z e a l n e i p r y w a t n e , a r c h i w a , rezultaty b a d a ń t e r e n o w y c h
prowadzonych
w e d ł u g jednego p r o g r a m u w c e l a c h a t l a s o w y c h i d a n e z a w a r t e w l i t e r a t u r z e etno
graficznej. K o l e j n o ś ć , w j a k i e j w y m i e n i o n o p o w y ż e j r ó ż n e r o d z a j e ź r ó d e ł , odpo
w i a d a u s z e r e g o w a n i u i c h w e d ł u g roli, j a k ą o d e g r a ł y w p r a c a c h a t l a s o w y c h .
Z e b r a n y m a t e r i a ł w m i a r ę m o ż n o ś c i g r u p o w a n o chronologicznie w d w a o k r e s y
z a w a r t e m i ę d z y p o ł o w ą X I X w i e k u a r o k i e m 1880 i R e w o l u c j ą P a ź d z i e r n i k o w ą .
P o z w o l i ł o to n a d y n a m i c z n e u j ę c i e n i e k t ó r y c h p r o b l e m ó w , co z n a l a z ł o w y r a z w po
k a z a n i u w y s t ę p o w a n i a f a k t ó w k u l t u r o w y c h tego samego t y p u w d w u p r z e d z i a 16 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2
�242
RECENZJE
łach czasowych na d w u o d r ę b n y c h mapach. Utrudnia jednak p o r ó w n a n i e tych m a p
fakt, ż e d r u k o w a n o j e n a j c z ę ś c i e j n a d w u s t r o n a c h tej s a m e j planszy.
K a r t o g r a f i c z n ą c z ę ś ć atlasu o t w i e r a j ą cztery mapy w s t ę p n e : m a p a etnogra
ficzna Rosji europejskiej z k o ń c a X I X i p o c z ą t k u X X wieku, m a p a roślinności,
gleb i a d m i n i s t r a c y j n a z s i a t k ą p o w i a t ó w i g u b e r n i z p o c z ą t k u X X w i e k u .
Z p u n k t u w i d z e n i a etnografa n a j i s t n i e j s z a i z a r a z e m n a j b a r d z i e j k o n t r o w e r
s y j n a jest m a p a 1. N i e z r o z u m i a ł e jest u ż y c i e w t y t u l e m a p y p r z y m i o t n i k a „ e t n o
graficzna", g d y ż c e l e m j e j a u t o r ó w b y ł o s t w o r z e n i e m a p y e t n i c z n e j , co z r e s z t ą zo
s t a ł o p r z e z n i c h s a m y c h s t w i e r d z o n e w e w s t ę p i e do c z ę ś c i t e k s t o w e j atlasu, gdzie
t e ż r o z r ó ż n i o n o p o j ę c i a m a p y etnograficznej i e t n i c z n e j . E t n o g r a f i c z n y m i s ą p r z e
c i e ż w s z y s t k i e , poza c z t e r e m a m a p a m i w s t ę p n y m i , k a r t o g r a m y a t l a s u , a o m a w i a n a
m a p a w i n n a , p r z y n a j m n i e j zgodnie z z a m i e r z e n i a m i j e j t w ó r c ó w , n o s i ć m i a n o et
n i c z n e j , z a ś z d a n i e m r e c e n z e n t a jest to m a p a j ę z y k o w a . N i e m i e j s c e tutaj n a p o d
j ę c i e d y s k u s j i z s a m ą k o n c e p c j ą tego k a r t o g r a m u ,
g d y ż jest on t y l k o
jedną
z w i e l u tego t y p u m a p z a m i e s z c z o n y c h w r ó ż n y c h p u b l i k a c j a c h I n s t y t u t u E t n o g r a f i i
im. N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a , opartych n a tych samych lub z b l i ż o n y c h z a ł o ż e n i a c h
metodologicznych, k t ó r y m p o ś w i ę c o n o j u ż d o ś ć z n a c z n ą l i t e r a t u r ę . M i m o t y c h z a
s t r z e ż e ń musimy s t w i e r d z i ć , ż e mapa ta d l a w ł a ś c i w e g o odczytania p o z o s t a ł y c h k a r t o g r a m ó w m a z n a c z e n i e d e c y d u j ą c e . U ś w i a d a m i a n a m o n a w nieodparcie n a o c z n y
s p o s ó b e t n i c z n ą i j ę z y k o w ą r ó ż n o r o d n o ś ć u w z g l ę d n i o n e g o przez kartogramy atlasu
terytorium.
N a z n a c z n y c h , s i ę g a j ą c y c h setek, a n a w e t t y s i ę c y k i l o m e t r ó w k w a d r a t o w y c h
o b s z a r a c h (np. dorzecze P e c z o r y , P ó ł w y s e p K o l a , K a r e l i a , o b s z a r y n a d M o r z e m
A z o w s k i m , przedpole K a u k a z u , obszary n a d w o ł ż a ń s k i e p o w y ż e j K a z a n i a i p o n i ż e j
W o ł g o g r a d u , tereny m i ę d z y K a m ą a g ó r n y m biegiem U r a l u ) p r z e w a ż a ł a w drugiej
p o ł o w i e X I X i na początku X X wieku ludność nierosyjska, której k u l t u r ę karto
gramy atlasu w z u p e ł n o ś c i p o m i j a j ą . Podstawowym w i ę c zadaniem, przed j a k i m
s t a n ę l i autorzy, m u s i a ł o b y ć etniczne o k r e ś l e n i e k a ż d e g o f a k t u zasobu ź r ó d ł o w e g o
i naniesienie n a kartogramy f a k t ó w tylko i w y ł ą c z n i e f u n k c j o n u j ą c y c h w kulturze
l u d o w e j W i e l k o r u s ó w . Z a d a n i e ze w z g l ę d u n a r ó ż n o r o d n o ś ć i c h a r a k t e r ź r ó d e ł b a r
dzo t r u d n e i m i e j m y n a d z i e j ę , ż e z a w s z e p o z y t y w n i e p r z e z a u t o r ó w r o z w i ą z a n e .
K o n s e k w e n c j ą takiego p o s t ę p o w a n i a b y ł o u z y s k a n i e a t l a s u narodowego, etnicznego,
c h a r a k t e r y z u j ą c e g o k u l t u r ę tylko j e d n e j g r u p y e t n i c z n e j , z p o m i n i ę c i e m , p r z y n a j
m n i e j o d n o ś n i e do o b s z a r ó w z a s i e d l o n y c h p r z e z l u d n o ś ć n i e r o s y j s k a , s p e c y f i k i k r a j
o b r a z u k u l t u r o w e g o . P o d c z a s a n a l i z y k a r t o g r a m ó w a t l a s u n a l e ż y w i ę c m i e ć stale
n a u w a d z e , ż e t y l k o w p r z y p a d k u o b s z a r ó w czysto r o s y j s k i c h stosunki k u l t u r o w e
p r z e d s t a w i o n e w atlasie o d p o w i a d a j ą , w s k a l i o d p o w i e d n i c h p r z y b l i ż e ń , s t o s u n k o m
rzeczywistym w przestrzeni kulturowej, a w e wszystkich p o z o s t a ł y c h wypadkach —
o b o j ę t n i e c z y l u d n o ś ć n i e r o s y j s k a n a d a n y m obszarze j e s t w m n i e j s z o ś c i ozy t e ż
w w i ę k s z o ś c i — d o t y c z ą one s t o s u n k ó w k u l t u r o w y c h j e d n e j tylko g r u p y e t n i c z n e j ,
a mianowicie Wielkorusów.
Gerhard
S. I . R U D I E N K O ,
1962, ss. 204
Kultura
Hunów
i noinulińskie
kurhany,
Konrad
Kloska
Moskwa-Leningrad
Z o b s z a r u M o n g o l i i i K r a j u Z a b a j k a l s k i e g o z n a n a jest p o k a ź n a l i c z b a s t a n o
w i s k , g ł ó w n i e c m e n t a r z y s k z c z a s ó w p r z e ł o m u er, k t ó r e s t a n o w i ą k l u c z do p o z n a
n i a h i s t o r i i p l e m i o n h u ń s k i c h . T e n stan r z e c z y t ł u m a c z y s i ę s ł a b y m archeologicz
n y m r o z p o z n a n i e m r o z l e g ł y c h o b s z a r ó w A z j i C e n t r a l n e j , gdzie r o z w i j a ł a s i ę po-
�243
RECENZJE
tęga
Hunów,
groźnego
przeciwnika cesarstwa
chińskiego
szczególnie
w
pierwszym
s t u l e c i u p.n.e.
M o n o g r a f i a S. I . R u d i e n k i o p i e r a s i ę n a m a t e r i a ł a c h p o c h o d z ą c y c h z b a d a ń w y
k o p a l i s k o w y c h p r o w a d z o n y c h n a terenie Mongolii, z a p o c z ą t k o w a n y c h p r a c a m i J . D .
T a l k o - H r y n c e w i c z a n a Z a b a j k a l u w l a t a c h 1896-11897. W i e l e i n t e r e s u j ą c y c h o d k r y ć
d o k o n a ł y e k s p e d y c j e b a d a w c z e r a d z i e c k i e i mongolskie p r z y s p a r z a j ą c p o k a ź n e j i l o
ści źródeł archeologicznych o b r a z u j ą c y c h m a t e r i a l n ą i d u c h o w ą k u l t u r ę H u n ó w .
Wstęp
książki
omawia
historię
badań
stanowisk
huńskich,
podkreślając
stale
n i e d o s t a t e c z n ą ich z n a j o m o ś ć .
W rozdziale I scharakteryzowane z o s t a ł y cmentarzyska H u n ó w p o ł o ż o n e w p ó ł
n o c n e j Mongolii, w g ó r a c h N o i n - U ł a , o k o ł o 100 k m n a p ó ł n o c od U ł a n - B a t o r .
C m e n t a r z y s k a te l i c z ą c e c z ę s t o p o n a d 200 m o g i ł s y t u o w a n e b y ł y w y s o k o , o k o ł o
1500 m . n a d p o z i o m m o r z a . W i c h o b r ę b i e w y s t ę p u j ą d w a r o d z a j e g r o b ó w , k u r
h a n y k s i ą ż ę c e d u ż y c h r o z m i a r ó w w y r ó ż n i a j ą c e s i ę w terenie c z w o r o k ą t n y m i n a
s y p a m i z i e m n o - k a m i e n n y m i , o d ł u g o ś c i b o k u od k i l k u do k i l k u d z i e s i ę c i u m e t r ó w
oraz m o g i ł y z w y k ł y c h c z ł o n k ó w p l e m i e n i a , z a z n a c z a j ą c e s i ę n a p o w i e r z c h n i n i s k i m i
nasypami ziemnymi. W e w n ę t r z n e konstrukcje g r o b ó w zostały poznane d z i ę k i bada
niom wykopaliskowym. W kurhanach książęcych w N o i n - U ł a n a głębokości kilku
m e t r ó w z n a j d o w a ł a s i ę jama, a w niej drewniana konstrukcja, s k ł a d a j ą c a s i ę j a k b y
z d w ó c h s k r z y ń w ł o ż o n y c h j e d n a w d r u g ą . S k r z y n i e te z b u d o w a n e b y ł y z belek
i d r a n i c s o s n o w y c h . W y m i a r y w i ę k s z e j ze s k r z y ń s t a n o w i ą c e j w ł a ś c i w ą o b u d o w ę
k o m o r y grobowej w a h a ł y s i ę o k o ł o 3 X 4 m p r z y w y s o k o ś c i o k o ł o 2 m. W w e
w n ę t r z n e j skrzyni m i e ś c i ł a s i ę d r e w n i a n a t r u m n a . Stropy k o m ó r w s p i e r a ł y s i ę na
d r e w n i a n y c h f i l a r a c h p o s i a d a j ą c y c h w y o d r ę b n i o n e zdobione p r o f i l o w a n i e m kapitole.
K u r h a n y książęce posiadały u w i e r z c h o ł k ó w charakterystyczne zaklęśnięcia b ę d ą c e
ś w i a d e c t w e m p l ą d r o w a n i a m o g i ł , j a k w y k a z a ł y to b a d a n i a , j u ż w s t a r o ż y t n o ś c i .
W s z y s t k i e z b a d a n e k u r h a n y b y ł y p o d w z g l ę d e m b u d o w y p o d o b n e do siebie. M o g i ł y
z w y k ł y c h c z ł o n k ó w p l e m i e n i a p o s i a d a ł y z a r y s o k r ą g ł y lub czworoboczny. I c h n a
s y p y w z n o s i ł y s i ę n i e z n a c z n i e n a d p o z i o m otoczenia.
1
Ś c i a n y j a m g r a b o w y c h u m a c n i a n o 'drzewem, p ł y t a m i k a m i e n n y m i N i e k i e d y b y
w a ł y o n e po p r o s t u t y l k o opalone. Z m a r l i u k ł a d a n i b y l i n a p l e c a c h w p o z y c j i w y
prostowanej z g ł o w ą z w r ó c o n ą n a p ó ł n o c . I n w e n t a r z ruchomy g r o b ó w s k ł a d a ł s i ę
z c z ę ś c i u p r z ę ż y k o ń s k i e j , c e r a m i k i , a t a k ż e k o ś c i z w i e r z ą t , z w ł a s z c z a k o n i i owiec.
W p o b l i ż u g r o b ó w z n a j d o w a ł y s i ę j a m y ofiarne.
W rozdziale I I o m ó w i o n a z o s t a ł a gospodarka H u n ó w , k t ó r e j p o d s t a w ą b y ł a ho
d o w l a k o n i r a s y m o n g o l s k i e j oraz b y d ł a (byki, j a k i , b a r a n y , k o z y , w i e l b ł ą d y ) . S t a d a
p i l n o w a n e b y ł y p r z y pomocy p s ó w . P o l o w a n i a u z u p e ł n i a ł y potrzeby a p r o w i z a c y j n e
p o s z c z e g ó l n y c h p l e m i o n . B y ł y o n e o r g a n i z o w a n e z n a g o n k ą . Po o p o l o w a n i u jednego
o b s z a r u m u s i a n o p r z e n o s i ć m i e j s c e postoju do innego. Z a g a d n i e n i e u p r a w y r o l i
i m i e j s c a , j a k i e e w e n t u a l n i e z a j m o w a ł a ona w gospodarce H u n ó w , b y ł y w i e l o k r o t
nie d y s k u t o w a n e w literaturze. Ś w i a d e c t w a p i s a n e c h i ń s k i e oraz o d k r y c i a a r c h e o l o
giczne w s k a z u j ą n a u p r a w ę prosa, k t ó r a m i a ł a — j a k s i ę w y d a j e — z a s i ę g b a r d z o
ograniczony. R o z p o w s z e c h n i o n a b y ł a w ś r ó d H u n ó w k o n s u m p c j a r y ż u , s p o ż y w a n e g o
podobnie j a k w C h i n a c h p r z y p o m o c y p a ł e c z e k , oraz w ó d k i r y ż o w e j . D o s t a w a m i
r y ż u , i to n i e k i e d y w z n a c z n y c h i l o ś c i a c h , w ł a d c y c h i ń s c y z a b e z p i e c z a l i s w o j e po
s i a d ł o ś c i p r z e d n a j a z d a m i H u n ó w . Do r z a d k i c h z a b y t k ó w z a l i c z a j ą s i ę o d k r y t e
w i w o g l i n s k i m grodzie o k u c i a r a d e ł .
1
J . M a c h n i k — Wielkie
nekropole
Hunów
w górach
Noin-Uła
(Mongolia
północna),
A c t a A r c h a e o l o g i c a C a r p a t i c a , t. V I . z. 1-2, 1964, s. 107-111. T a m ż e z e s t a
w i o n a w a ż n i e j s z a l i t e r a t u r a d o t y c z ą c a b a d a ń n a d H u n a m i w Mongolii.
�RECENZJE
244
Rozdział
I I I c h a r a k t e r y z u j e siedziby
i gospodarstwo d o m o w e H u n ó w .
Dla za
g a d n i e n i a pierwszego
podstawowe znaczenie p o s i a d a j ą c h i ń s k i e ź r ó d ł a pisane
mujące
jurt.
o
wyglądzie
przyniosły
odkrycia
Ą
ziemianek
X 6 m., z a g ł ę b i o n y c h
mowe
poznajemy
z
Badania
archeologiczne
i
półziemianefc,
grodów
na
obszarze
prostokątnych,
n a metr i wlięcej p o n i ż e j powierzchni.
różnorodnych
przedmiotów
codziennego
o
infor
Zabajkala
wymiarach
Gospodarstwo
użytku,
takich
do
jak:
ceramika, n a r z ę d z i a i wyroby drewniane oraz metalowe.
Rozdział
I V przynosi
omówienie
materiałom
źródłowym,
jakich
z XIV-XVII
w. N a u w a g ę
odzieży,
dostarczyły
bardzo
kurhany
z a s ł u g u j e bogate zdobienie
szczegółowe
oraz
dzięki
chińska
wyszywaniem
obfitym
ikonografia
i aplikacjami
r ó ż n y c h e l e m e n t ó w ubioru.
Rozdział V daje próby rekonstrukcji uprzęży i rynsztunku k o ń s k i e g o . Wierz
c h o w c a m i p o s ł u g i w a l i s i ę w s z y s c y H u n o w i e z m i e n i a j ą c siedziby, p o l u j ą c i w o j u
j ą c . N i c w i ę c dziwnego, ż e w w o j ł o k o w y c h c z a p r a k a c h , u p r z ę ż y i c z ę ś c i s i o d e ł ,
c z ę s t o r ó w n i e ż zdobionych, bez t r u d u o d c z y t u j e s i ę w y j ą t k o w e znaczenie, j a k i e do
konia wierzchowego b y ł o p r z y w i ą z a n e . T e c h n i k a o b r ó b k i r ó ż n y c h m a t e r i a ł ó w , t a
kich j a k k a m i e ń , drewno, glina, tkaniny, przedstawiona została w rozdziale V I ,
b r o ń i r z e m i o s ł o w o j e n n e w r o z d z i a l e V I I , s p o ł e c z n a o r g a n i z a c j a w rozdziale V I I I .
P o d k r e ś l o n a została udokumentowana
ś w i a d e c t w a m i p i s a n y m i oraz b o g a t y m
w y p o s a ż e n i e m k u r h a n ó w książęcych rola naczelnych d o w ó d c ó w rekrutujących s i ę
z n a j z a m o ż n i e j s z e j a r y s t o k r a c j i h u ń s k i e j . O z j e d n y w a n i u sobie n a c z e l n i k ó w p l e m i o n
i w o d z ó w , o inspirowaniu k o n f l i k t ó w p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i plemionami infor
m u j ą c h i ń s k i e ź r ó d ł a p i s a n e . Z n a j d u j e m y w n i c h odbicie r a n g i p r o b l e m u H u n ó w
w polityce c e s a r s t w a c h i ń s k i e g o , k t ó r e n i e z a w s z e b y ł o w stanie m i l i t a r n i e c h r o
n i ć b e z p i e c z e ń s t w a swoich granic.
R o z d z i a ł I X daje p r z e g l ą d sztuki H u n ó w , k t ó r e j d z i e ł a
p o w s t a w a ł y t a k ż e pod w p ł y w e m a r t y s t y c z n y c h i n s p i r a c j i
chińskich.
w okresie p r z e ł o m u e r
zewnętrznych,
głównie
W rozdziale X o m ó w i o n o wierzenia i k u l t H u n ó w , a w X I i c h m i ę d z y n a r o d o w e
kontakty i z w i ą z k i . O g ó l n e r o z w a ż a n i a s t a n o w i ą podsumowanie p r a c y u z u p e ł n i o
nej w y k a z e m z a b y t k ó w z k u r h a n ó w N o i n - U ł a , p r z e c h o w y w a n y c h w E r m i t a ż u o r a z
73 d o s k o n a ł y m i t a b l i c a m i (w tej liczbie i b a r w n e ) , n a k t ó r y c h p o k a z a n o n a j c e l n i e j sze p r z e d m i o t y . W t e k ś c i e c z y t e l n i k z n a j d u j e sporo r y c i n o r a z o d s y ł a c z y do w a ż
n i e j s z y c h p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h , k t ó r y c h w y k a z umieszczono n a k o ń c u k s i ą ż k i .
Wśród publikacji p o ś w i ę c o n y c h
kulturze l u d ó w koczowniczych książka R u d i e n k i z a j m u j e w y s o k ą p o z y c j ę d z i ę k i 'bogactwu m a t e r i a ł u ź r ó d ł o w e g o , j a k i m ope
ruje. U m i e j ę t n a konfrontacja p r z e k a z ó w pisanych oraz w y n i k ó w b a d a ń archeolo
gicznych p o z w o l i ł a autorowi n a szerokie potraktowanie problemu H u n ó w n a prze
ł o m i e er. R ó w n o c z e ś n i e z a r y s o w a n e zoistały l i c z n e z a g a d n i e n i a o c z e k u j ą c e n a p e ł
n i e j s z e o ś w i e t l e n i e w drodze d a l s z y c h b a d a ń . P o m i m o o d l e g ł o ś c i , j a k a dzieli t e r e n y
b ę d ą c e p r z e d m i o t e m z a i n t e r e s o w a n i a a u t o r a od E u r o p y , p o t r a f i ł o n j e d n a k w y
k a z a ć w p ł y w y H u n ó w n a h i s t o r i ę p o w s z e c h n ą , n a ś w i e t l i ć 'ich r u c h y k u w s c h o
dowi i zachodowi. Warto z w r ó c i ć u w a g ę n a s k a l ę k o n t a k t ó w handlowych utrzymy
wanych przez H u n ó w g ł ó w n i e z Chinami, którzy na targowiska w cesarstwie p ę
d z i l i s t a d a l i c z ą c e po 10 000 sztuk k o n i i b y d ł a o t r z y m u j ą c w z a m i a n w y r o b y l u k
susowe, i n s p i r u j ą c e n a s t ę p n i e i c h w ł a s n ą w y t w ó r c z o ś ć . W w y n i k u k o n t a k t ó w h a n
d l o w y c h n a t e r e n y z a j m o w a n e p r z e z H u n ó w d o c i e r a ł y n i e tylko w y r o b y b ę d ą c e
w z o r a m i do n a ś l a d o w n i c t w a , lecz z a p e w n i e
i rzemieślnicy, zaopatrujący
moż
ne r o d y h u ń s k i e j a r y s t o k r a c j i w p r z e d m i o t y l u k s u s o w e .
Autor z w r ó c i ł r ó w n i e ż u w a g ę na p r z e ż y w a n i e s i ę w formach p o c h ó w k ó w oraz
kulturze H u n ó w tradycji scytyjskich. P r z y n a l e ż n o ś ć r a s o w ą H u n ó w o ś w i e t l o n o w y -
�247
RECENZJE
n e istotny w p ł y w n a s p e c y f i k ę n a u k i w o w y m k r a j u , ale w ł a ś c i w e p o z n a n i e o w e j
specyfiki w y m a g a raczej r e f l e k s j i n a d s a m ą p r o d u k c j ą n a u k o w ą i j e j p o ł o ż e n i e m
w ś r ó d n a u k p o k r e w n y c h . W y n i k i tej r e f l e k s j i m o g ł y b y dopiero b y ć p o d s t a w ą do
u s t a l e n i a z a s a d y w y b o r u i k r y t e r i u m k l a s y f i k a c j i b i b l i o g r a f i c z n e j . D o p e w n e g o stop
n i a z w o l n i ł o a u t o r k ę p r a c y od p r z e p r o w a d z e n i a tego t y p u a n a l i z y o g r a n i c z a n i e s i ę
„ d o p r a c i a r t y k u ł ó w b ę d ą c y c h efektem r e a l i z o w a n y c h n a u k o w y c h p l a n ó w b a
dawczych w y ż s z y c h uczelni, i n s t y t u t ó w P A N - u i resortowych, z a j m u j ą c y c h s i ę z a
sadniczo b ą d ź p o d e j m u j ą c y c h m i ę d z y i n n y m i p r o b l e m a t y k ę socjologii w s i i r o l
n i c t w a " , a p r z e d e w s z y s t k i m p o d p o r z ą d k o w a n i e bibliografii i j e j u k ł a d u p l a n o m
b a d a w c z y m Z a k ł a d u Socjologii W s i I F i S P A N . W konsekwencji p r a c a odznacza
się jednak p e w n ą d o w o l n o ś c i ą i p r z y p a d k o w o ś c i ą w wyborze pozycji i niedo
c i ą g n i ę c i a m i w systematyce bibliograficznej.
9
D z i a ł I , w e d ł u g a u t o r k i , „ n i e w y m a g a specjalnego o m ó w i e n i a " , g d y ż „ j a k w e
w s z y s t k i c h b i b l i o g r a f i a c h , bez w z g l ę d u n a d z i e d z i n ę z a i n t e r e s o w a n i a o b e j m u j e obok
p r a c t e o r e t y c z n y c h , metodologicznych i m e t o d y c z n y c h o c h a r a k t e r z e p o d s t a w o w y m
dla d a n e j d z i e d z i n y w i e d z y t a k ż e o p r a c o w a n i a o g ó l n e o c h a r a k t e r z e k o m p i l a c y j n y m
z r ó ż n y c h dziedzin wiedzy, z w i ą z a n y c h z s o c j o l o g i ą wsi. W dziale t y m z n a l e ź ć m o ż
na informacje o specjalistycznych w y d a w n i c t w a c h c i ą g ł y c h , opracowaniach z z a k r e
su stanu b a d a ń bibliograficznych i t d . "
Autorka zgromadziła w i ę c w dziale I
p r a c e o s t o s u n k o w o r ó ż n o r o d n e j tematyce, u m i e s z c z a j ą c obok siebie m e t o d o l o g i ę
socjologii i o p r a c o w a n i a o g ó l n e n a u k p o k r e w n y c h . P r z y n i e w i e l k i e j i l o ś c i h a s e ł
b i b l i o g r a f i c z n y c h (712 p o z y c j i ) z o r i e n t o w a n i e s i ę w t y m d z i a l e n i e n a s t r ę c z a w i ę k
s z y c h t r u d n o ś c i , ale p r z y s t a l e r o s n ą c e j p r o d u k c j i socjologicznej albo p r z y w c i ą g
n i ę c i u m a k s y m a l n e j i l o ś c i p o z y c j i j u ż i s t n i e j ą c y c h , d z i a ł ten z a t r a c i p r z e j r z y s t o ś ć ,
b ę d ą c ą w a r u n k i e m szybkiego d o t a r c i a do p o s z u k i w a n y c h t y t u ł ó w .
1 0
P r o p o n u j e m y w p r z y s z ł y c h o p r a c o w a n i a c h tego t y p u p o p r z e d z i ć d z i a ł o g ó l n y
s p i s e m c z a s o p i s m i u s t a l i ć d l a n i c h Odpowiedni s y s t e m s k r ó t ó w , k t ó r y , podobnie
j a k w y k a z s k r ó t ó w n a z w instytucji i t e r m i n ó w bibliograficznych, pozwoli n a w y
datne z a o s z c z ę d z e n i e a r k u s z y d r u k a r s k i c h , a j e d n o c z e ś n i e z w i ę k s z y
przejrzystość
z a p i s u . -Dział o g ó l n y o t w a r l i b y ś m y w y k a z e m i s t n i e j ą c y c h j u ż b i b l i o g r a f i i , k t ó r e
w j a k i m ś stopniu u w z g l ę d n i a j ą p r a c e z d z i e d z i n y socjologii w s i . M a m t u n a
m y ś l i p r z e d e w s z y s t k i m bibliografie h i s t o r y c z n e , e t n o g r a f i c z n e " i regionalne
P o s z c z e g ó l n e pozycje n a l e ż a ł o b y o p a t r z y ć komentarzem i n f o r m u j ą c y m i kluczem
u ł a t w i a j ą c y m o d n a l e z i e n i e w n i c h p r a c m a j ą c y c h w a r t o ś ć d l a socjologa w s i . W d r u
g i m p o d d z i a l e d z i a ł u o g ó l n e g o n a l e ż a ł o b y u m i e ś c i ć c z a s o p i s m a socjologiczne i n i e socjologiczne, ale d r u k u j ą c e a r t y k u ł y m a j ą c e w a r t o ś ć d l a socjologa w s i . K o m e n t a r z
i n f o r m u j ą c y powinien przynosić w i a d o m o ś c i o istniejących indeksach i spisach
1 1
9
I b i d e m , s. '112.
I b i d e m , s. 10.
" L . F i n k e l , Bibliografia
historii
polskiej,
W a r s z a w a 1953. s. 1-3; J . B a u m g a r t . Bibliografia
historii
polskiej
za rok 1948, K r a k ó w 1952; t e n ż e ,
Bibliografia
historii
polskiej
za rok 1949, W r o c ł a w - K r a k ó w 1954; t e n ż e , Bibliografia
historii
polskiej
za lata 1950-1951, W r o c ł a w - K r a k ó w 1955; t e n ż e , Bibliografia
historii
pol
skiej
za lata 1952-1953, W r o c ł a w - K r a k ó w 1956; t e n ż e , Bibliografia
historii
pol
skiej za rok 1954, W r o c ł a w - K r a k ó w 1967; t e n ż e , Bibliografia
historii
polskiej
za
rok 1955, W r o c ł a w - K r a k ó w 1958.
F . G a w e ł e k, Bibliografia
hidoznawstwa
polskiego,
K r a k ó w 1914, J . S . B y s t r o ń , Bibliografia
etnografii
polskiej,
K r a k ó w 1929; H . B i t t n e r - S z e w c z y k o w a, op. cit.
M . O c h r o ń s k a i F . S a w i c k a , Bibliografia
Ziem
Zachodnich
za
okres
dziesięciolecia
1945-1955. K w a r t a l n i k O p o l s k i , R . 2, 1956, n r 1; F . C z a r n e c k i ,
Bibliografia
Ziem Zachodnich
1945-1958, P o z n a ń , I n s t y t u t Z a c h o d n i , 1962.
1 0
1 S
1 3
�248
RECENZJE
treści r o c z n i k ó w i wszystkich innych m o ż l i w y c h u ł a t w i e n i a c h w p o s ł u g i w a n i u się
w y m i e n i o n y m i p e r i o d y k a m i . T r z e c i p o d d z i a ł w i n i e n z a w i e r a ć p r a c e z z a k r e s u teorii,
metodologii i m e t o d y k i . N a l e ż a ł o b y d ą ż y ć do w y p r a c o w a n i a s y s t e m a t y k i w e w n ę t r z
n e j tego p o d z i a ł u , np. w y d z i e l i ć m e t o d y k ę b a d a ń s t a t y s t y c z n y c h , m o n o g r a f i c z n y c h
etc.
O ile w y b ó r i z a k l a s y f i k o w a n i e p o z y c j i do w y s z c z e g ó l n i o n y c h p o w y ż e j d z i a
ł ó w nie p o w i n n y n a s t r ę c z a ć w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i , o t y l e n a s t ę p n y d z i a ł , o b e j m u
j ą c y p r a c e z p o g r a n i c z a socjologii i i n n y c h n a u k h u m a n i s t y c z n o - s p o ł e c z n y c h w y m a
ga odpowiedzi n a p y t a n i a , k t ó r y c h w p r a k t y c e b a d a w c z e j c z ę s t o s i ę u n i k a . K o
nieczne staje s i ę m i a n o w i c i e ustalenie, c h o ć b y n a drodze h i s t o r y c z n e j r e t r o s p e k c j i .
zakresu przedmiotu b a d a ń p o s z c z e g ó l n y c h nauk i dyscyplin. D l a r o z r ó ż n i e n i a prac
z z a k r e s u h i s t o r i i i socjologii d e c y d u j ą c e b ę d z i e k r y t e r i u m c z a s u i c h a r a k t e r ź r ó
deł. Historia operuje źródłami zastanymi, o k r e ś l o n y m i przez Marca Blocha jako
ś w i a d e c t w a , gdy t y m c z a s e m socjologia b a z u j e p r z e d e w s z y s t k i m n a ź r ó d ł a c h w y
w o ł a n y c h dla c e l ó w naukowych. Historia bada w i ę c zjawiska społeczne przeszłości,
gdy t y m c z a s e m socjologia o g r a n i c z a s i ę przede w s z y s t k i m do w s p ó ł c z e s n o ś c i . U s t a
l e n i e g r a n i c y p o m i ę d z y w s p ó ł c z e s n o ś c i ą a p r z e s z ł o ś c i ą jest z teoretycznego p u n k t u
w i d z e n i a n i e m o ż l i w e , g d y ż w s z y s t k o co jest (istnieje), jest h i s t o r i ą , „a r z e c z y w i s t o ś ć
jest h i s t o r i ą i n i c z y m i n n y m j a k h i s t o r i ą " (Benedetto C r o c e ) . D l a p r a k t y k i m o ż e
b y ć . pomocne k r y t e r i u m wprowadzone przez H . H a u s e r a i F . S i m i a n d a , które
j e d n a k , podobnie j a k i p i e r w s z e w k o n f r o n t a c j i z p r a c a m i f r a n c u s k i e j s z k o ł y h i
s t o r y c z n e j z g r u p o w a n e j w o k ó ł „ A n n a l e s " i p r a c a m i h i s t o r y k ó w o z b l i ż o n y c h po
g l ą d a c h l u b po p r o s t u p r z y j m u j ą c y c h idee i m e t o d y tego k i e r u n k u , s t r a c i ł o w i e l e
z e s w e j p r a k t y c z n e j u ż y t e c z n o ś c i . M u s i m y p r z y z n a ć , i ż nie w i d z i m y m o ż l i w o ś c i
s f o r m u ł o w a n i a p r e c y z y j n e g o k r y t e r i u m o d d z i e l a j ą c e g o h i s t o r i ę od socjologii, ale s ą
d z i m y , iż podane w y ż e j w s k a ź n i k i , p r z y u w z g l ę d n i e n i u c a ł e j specyfiki, r ó ż n i e przez
s o c j o l o g ó w d e f i n i o w a n e j , p o s z u k i w a ń s o c j o l o g i c z n y c h z w r a c a j ą c y c h s i ę k u organi
zacji
i funkcjonowaniu -społeczeństw, k u s p o ł e c z n y m zachowaniom,
postawom,
s t r u k t u r o m , s y s t e m o m etc. p o z w o l ą n a p r a k t y c z n e r o z r ó ż n i e n i e p r a c socjologicz
n y c h od h i s t o r y c z n y c h . T r u d n i e j s z e n i ż p r z e p r o w a d z e n i e strefy g r a n i c z n e j histo
r i a — socjologia, w y d a j e s i ę d o k o n a n i e w ś r ó d p r a c z h i s t o r i i w s i w y b o r u p o z y c j i ,
k t ó r e n a l e ż a ł o b y w ł ą c z y ć do bibliografii socjologii w s i , a b y nie p o w t a r z a ć m e c h a
n i c z n i e f r a g m e n t ó w bibliografii h i s t o r y c z n y c h . N a s z y m z d a n i e m p o w i n n y to b y ć
przede w s z y s t k i m o p r a c o w a n i a o g ó l n e , n i e k t ó r e z n i c h z n a l a z ł y s i ę j u ż w
Biblio
grafii
S z w e n g r u b , a w dalszej dopiero k o l e j n o ś c i o p r a c o w a n i a s z c z e g ó ł o w e z a j m u
j ą c e s i ę s t r u k t u r ą s p o ł e c z n ą w s i w oparciu o ź r ó d ł a historyczne.
u
S o c j o l o g i a i etnografia w j e d n a k o w y m s t o p n i u k i e r u j ą s w e z a i n t e r e s o w a n i a k u
w s p ó ł c z e s n e j Wsi, a w i ę c m o g ł o b y s i ę w y d a w a ć , i ż p r z e p r o w a d z e n i e m i ę d z y n i m i
rozróżnienia będzie natrafiało na szczególne trudności. M o ż e m y się jednak w tym
w y p a d k u p o s ł u ż y ć k r y t e r i u m p r e c y z y j n i e j s z y m n i ż o d n o ś n i e do socjologii i historii.
E t n o g r a f (kieruje s w e z a i n t e r e s o w a n i a p r z e d e w s z y s t k i m k u s u b s t r a t o w i k u l t u r o
w e m u , gdy t y m c z a s e m socjologa i n t e r e s u j ą stosunki m i ę d z y l u d z k i e , a k u l t u r a w c h o
dzi w z a k r e s jego z a i n t e r e s o w a ń t y l k o j a k o s y s t e m d e t e r m i n u j ą c y owe stosunki
D o b i b l i o g r a f i i socjologii w s i p r o p o n u j e m y w i ę c ' z a k l a s y f i k o w a ć t y l k o te p r a c e etno
graficzne, k t ó r e t r a k t u j ą k u l t u r ę j a k o s y s t e m d e t e r m i n a n t m i ę d z y l u d z k i c h z a c h o
w a ń i w y d o b y w a j ą wzajemne z w i ą z k i m i ę d z y kulturą a s p o ł e c z n y m i zachowaniami.
W d z i a l e o b e j m u j ą c y m pogranicze
1 4
socjologii z i n n y m i n a u k a m i n a l e ż a ł o b y
jesz-
Metoda s o c j o l o g i c z n a m a c h a r a k t e r p o r ó w n a w c z y i p o s z u k u j e tego, co po
w t a r z a l n e i typowe, d ą ż y do f o r m u ł o w a n i a t w i e r d z e ń o g ó l n y c h o u n i w e r s a l n y m z a
s i ę g u . M e t o d a h i s t o r y c z n a s k i e r o w a n a jest n a to, co j e d n o s t k o w e i n i e p o w t a r z a l n e ,
m a c h a r a k t e r monograficzny.
�249
RECENZJE
cze u w z g l ę d n i ć p r a c e z p o g r a n i c z a socjologii z n a s t ę p u j ą c y m i d y s c y p l i n a m i : geo
grafią h i s t o r y c z n ą i antropogeografią, d e m o g r a f i ą i statystyką, e k o n o m i ą , orga
nizacją rolnictwa i polityką rolną .
1 5
D r u g i d z i a ł w bibliografii S z w e n g r u b nosi t y t u ł „ S p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e z a g a d
nienia rolnictwa. Rejony. Problemy ludnościowe". W ś w i e t l e naszych p o w y ż s z y c h
u w a g w i e l e p r a c , k t ó r e a u t o r k a z a m i e ś c i ł a w t y m dziale, w i d z i e l i b y ś m y w d z i a ł a c h
w y ż e j o m ó w i o n y c h . Na kilku przykładach o b j a ś n i m y praktyczne konsekwencje na
szego s t a n o w i s k a . W d z i a l e d r u g i m z a m i e s z c z a a u t o r k a p r a c e B . Z a b o r s k i e g o (poz.
.31) i J . B u r s z t y (poz. 212), t r a k t u j ą c e o k s z t a ł t a c h w s i w Polsce, k t ó r e w n a s z e j s y
s t e m a t y c e z n a l a z ł y b y s i ę w d z i a l e antropogeografii. P o z y c j a 225 Ekonomika
rol
nictwa
i polityka
rolna, t. li-2, W a r s z a w a 1962-1963, i j e j podobne p o w i n n y z o s t a ć
z a k l a s y f i k o w a n e do d z i a ł u e k o n o m i i . M i m o to d z i a ł s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y m o ż n a
by z a c h o w a ć jako o d r ę b n y i u m i e ś c i ć w n i m prace, k t ó r e .zjawiska ekonomiczne
traktują jako u k ł a d y determinant s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h . Pozycje d o t y c z ą c e pro
blemów ludnościowych
n a l e ż a ł o b y u m i e ś c i ć w w y o d r ę b n i o n y m p r z e z nas p o w y
ż e j d z i a l e demografii i s t a t y s t y k i .
1 8
K o l e j n ą p r o p o z y c j ę , j a k ą p r a g n ą ł b y m z g ł o s i ć , jest w y o d r ę b n i e n i e w osobne
działy, w z g l ę d n i e poddziały, pozycji d o t y c z ą c y c h Spółdzielni Produkcyjnych, a m o ż e
i s p ó ł d z i e l c z o ś c i w ogóle, P a ń s t w o w y c h Gospodarstw R o l n y c h i r ó ż n y c h form orga
nizacji rolniczych.
N a l e ż y o c z e k i w a ć , iż przy wprowadzeniu tak s z c z e g ó ł o w e j systematyki zajdzie
k o n i e c z n o ś ć k i l k a k r o t n e g o p o w t ó r z e n i a tej s a m e j p o z y c j i , czego z r e s z t ą i a u t o r k a
nie u n i k n ę ł a , z n a j d u j ą c pozytywne w y j ś c i e z sytuacji, z a d o w a l a j ą c s i ę przy p o w t ó
r z e n i a c h s k r ó c o n y m z a p i s e m b i b l i o g r a f i c z n y m . M o ż n a by t e ż p r z y t w o r z e n i u n i e
k t ó r y c h jednostek s y s t e m a t y c z n y c h p o p r z e s t a ć j e d y n i e n a o d s y ł a c z a c h w postaci
n u m e r ó w haseł.
Bardziej trafne, n i ż p o w y ż e j
n a s t ę p n y c h d z i a ł ó w bibliografii:
omówione,
wydaje s i ę opracowanie przez
autorkę
III.
Struktura s p o ł e c z n a wsi. R u c h l i w o ś ć
IV.
Z a w ó d r o l n i k a ( o ś w i a t a , w i e d z a r o l n i c z a , stosunek do z a w o d u , autorytet, p o
glądy rolników, profesjonalizacja pracy rolnika).
R o d z i n a w i e j s k a (rodzina, kobieta, gospodarstwo d o m o w e — s p o ż y c i e , m ł o
dzież i wychowanie).
V.
VI.
Społeczność wioskowa
no-kulturalne).
(instytucje
społeczna.
lokalne,
współdziałanie,
przemiany
społecz-
M o ż n a o p o w i e d z i e ć s i ę n a t u r a l n i e z a p r z e s u n i ę c i e m tej czy i n n e j p o z y c j i z j e d
nego d z i a ł u do drugiego, a l e s ą to s p r a w y d r u g o r z ę d n e , n i e n a r u s z a j ą c e s ł u s z n o ś c i
z a s a d n i c z e j k o n s t r u k c j i . D l a p r z y s z ł y c h b i b l i o g r a f i i tego t y p u p o s t u l o w a ł b y m j e d
n a k dalsze r o z b u d o w a n i e s y s t e m a t y k i . N a s u w a s i ę m o ż l i w o ś ć w y o d r ę b n i e n i a p r a c
z zakresu r u c h l i w o ś c i s p o ł e c z n e j w samodzielny dział. Podobnie n a l e ż y s i ę zasta
n o w i ć , czy w s p ó ł c z e ś n i e o b s e r w o w a n e p r z e o b r a ż e n i a , o k r e ś l a n e z w y k l e j a k o p r o
cesy u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a l i z a c j i w s i , n i e z a s ł u g u j ą , c h o ć b y j u ż ze w z g l ę d u n a
o b f i t o ś ć o d p o w i e d n i e j l i t e r a t u r y , n a w y o d r ę b n i e n i e w osobnym dziale.
1 5
L . M . S z w e n g r u b , op. cit, s. 13.
» N p . : M . L a t u c h , Ludność
wiejska
w latach 1960-1070, [w:] Wieś
Współ
czesna,
W a r s z a w a 1958, n r 5, s. 71-77 (poz. 263); E . R o s s e t, Starzenie
sie
lud
ności produkcyjnej
w Polsce i w świecie,
[w:] Kultura
i Społeczeństwo,
Warszawa
1961, n r 1, s. 39-66 (poz. 2,80); t e n ż e , Perspektywy
demograficzne
Polski,
War
s z a w a 1062, s. 591 (poz. 281); K . S o k o ł o w s k i , Odpływ
ludności
ze wsi,
Warsza
w a 1962, s. 182 (poz. 285); A . W y d e r k o , Zmiany
w strukturze
wieku
ludności
rolniczej
w latach 1947-1957, [w:] Wieś
Współczesna,
W a r s z a w a 1961, n r 10 s 94102 (poz. 311).
�250
RECENZJE
O s t a t n i m p o s t u l a t e m , j a k i c h c i a ł b y m z g ł o s i ć pod a d r e s e m p r z y s z ł e j b i b l i o g r a f i i
socjologii w s i , jest k o n i e c z n o ś ć u w z g l ę d n i e n i a s p e c y f i k i p e w n e j f o r m y ź r ó d e ł s o
c j o l o g i c z n y c h , a m i a n o w i c i e p a m i ę t n i k ó w . N i e m i e s z c z ą s i ę one w c a ł o ś c i w ż a d
n y m z o m a w i a n y c h dotychczas d z i a ł ó w .
M i m o w y s u n i ę t y c h p r z e z e m n i e pod a d r e s e m Bibliografii
Szwengrub
kilku
uwag krytycznych i postulowania pewnych zmian w p r z y s z ł y c h opracowaniach b i
b l i o g r a f i c z n y c h c h c ę j e s z c z e r a z p o d k r e ś l i ć w i e l k i e z n a c z e n i e tej p r a c y d l a w s p ó ł
czesnych b a d a ń s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h n a wsi polskiej.
Gerhard
KONRAD
cze w Polsce,
BAJAN,
TADEUSZ
HUNEK,
ROMAN
Konrad
MALINOWSKI,
Kloska
Kółka
rolni
W a r s z a w a 1968, ss. 172
Dla w ł a ś c i w e g o i p e ł n e g o zrozumienia przemian k u l t u r o w o - s p o ł e c z n y c h n a w s i
p o l s k i e j w X I X i X X w i e k u k o n i e c z n e jest u w z g l ę d n i e n i e — w w i ę k s z y m n i ż
dotychczas stopniu — w b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h r ó ż n o r o d n y c h
form organizacji, z r z e s z e ń i s t o w a r z y s z e ń c h ł o p s k i c h , p o w s t a j ą c y c h n a j p i e r w w ob
r ę b i e trzech z a b o r ó w , a potem n a obszarze Drugiej Rzeczypospolitej i P o l s k i L u
dowej.
N a j w a ż n i e j s z ą f o r m ą o r g a n i z a c j i r o l n i k ó w b y ł y i s ą k ó ł k a r o l n i c z e oraiz z w i ą
zane z n i m i k o ł a g o s p o d y ń w i e j s k i c h . M i m o i ż z a r ó w n o k ó ł k a r o l n i c z e , j a k i k o ł a
g o s p o d y ń w i e j s k i c h m o g ą n a terenie P o l s k i p o c h w a l i ć s i ę d ł u g ą t r a d y c j ą , ich h i
storia c z e k a j e s z c z e stale n a n a p i s a n i e . K o n r a d B a j a n w p i e r w s z y m r o z d z i a l e r e
c e n z o w a n e j p r a c y p r z e d s t a w i a w s k r ó c i e h i s t o r i ę kółek r o l n i c z y c h do r o k u 1939.
R o z d z i a ł ten m a c h a r a k t e r w s t ę p n y , o r i e n t a c y j n y , g d y ż u w a g a a u t o r ó w p r a c y z w r a
ca s i ę p r z e d e w s z y s t k i m n a w s p ó ł c z e s n e p r o b l e m y k ó ł e k r o l n i c z y c h , m i m o t y c h
z a s t r z e ż e ń i n f o r m a c j e w n i m z a w a r t e w istotny s p o s ó b p o s z e r z a j ą n a s z ą w i e d z ę
o f o r m a c h o r g a n i z a c j i r o l n i k ó w , i c h roli w n i e s i e n i u nowego n a w i e ś i w obronie
i n t e r e s ó w narodowych n a w s i polskiej w drugiej p o ł o w i e X I X w i e k u i w pier
wszych dziesięcioleciach wieku X X .
D z i e j e k ó ł e k r o l n i c z y c h w poroabiOrowej P o l s c e s ą ś c i ś l e z w i ą z a n e z h i s t o r i ą
p o s z c z e g ó l n y c h z a b o r ó w i z r ó ż n i c a m i w z a a w a n s o w a n i u gospodarki k a p i t a l i s t y c z n e j
w t y c h r e g i o n a c h . N a j w c z e ś n i e j , bo j u ż w r o k u 1848, do o r g a n i z a c j i k ó ł e k r o l n i
c z y c h p r z y s t ą p i o n o n a t e r e n i e z a b o r u p r u s k i e g o , z n a c z n i e p ó ź n i e j — dopiero w r o
k u 1882 — z a c z ę ł y p o w s t a w a ć n a t e r e n i e z a b o r u a u s t r i a c k i e g o , a n a t e r e n i e z a b o r u
rosyjskiego dopiero w r o k u 1906 z o s t a ł a w y d a n a u s t a w a z e z w a l a j ą c a n a o r g a n i z o
w a n i e kółek. W r z e c z y w i s t o ś c i k ó ł k a rolnicze n a terenie zaboru rosyjskiego p o w s t a ł y
n i e c o w c z e ś n i e j , g d y ż j u ż w r o k u 1899 w W o l i B u k o w s k i e j w p o w i e c i e m i e c h o w
skim zorganizowano — m a j ą c e raczej charakter s p ó ł k i — k ó ł k o rolnicze „ J u t r z e n
ka", k t ó r e r o z p r o p a g o w a n e p r z e z w y s t a w ę r o l n i c z ą w M i e c h o w i e s p o w o d o w a ł o z o r
g a n i z o w a n i e w k r ó t k i m czasie 150 p o d o b n y c h k ó ł e k .
W z a l e ż n o ś c i od z a b o r u i od s y t u a c j i r e g i o n a l n e j cele k ó ł e k n i e c o s i ę r ó ż n i ł y ,
ale n a o g ó ł m o ż n a s t w i e r d z i ć , ż e w s z y s t k i e d ą ż y ł y p r z e d e w s z y s t k i m do:
— podniesienia poziomu produkcji w gospodarstwach rolnych;
— obrony i n t e r e s ó w zawodowych r o l n i k ó w ;
— w y z w a l a n i a s i ę od obcego p o ś r e d n i c t w a p r z y zbycie i z a k u p i e ;
— p o d n i e s i e n i a n i e z m i e r n i e niskiego p o z i o m u o ś w i a t y
zawodowej w rolnictwie;
— przeciwdziałania wynaradawiającej akcji zaborców"
ogólnej
(s. 10).
chłopów
i
wiedzy
�RECENZJE
I l o ś ć k ó ł e k w o k r e s i e z a b o r ó w n i e b y ł a d u ż a i w y n o s i ł a w r o k u 1913: w
borze p r u s k i m 373, w zaborze a u s t r i a c k i m 2098, w zaborze r o s y j s k i m 1051.
251
za
D r u g a R z e c z p o s p o l i t a o d z i e d z i c z y ł a po o k r e s i e r o z b i o r ó w p o d z i a ł o r g a n i z a c j i
k ó ł e k n a towarzystwa regionalne: P o z n a ń s k i e Towarzystwo K ó ł e k Rolniczych, P o
morskie Towarzystwo K ó ł e k Rolniczych, Katowickie Towarzystwo K ó ł e k
Rolni
czych, M a ł o p o l s k i e Towarzystwo K ó ł e k Rolniczych, Centralny Z w i ą z e k K ó ł e k i O r
ganizacji Rolniczych w Warszawie. L i c z b a k ó ł e k na krótko przed I I w o j n ą ś w i a
t o w ą w y n o s i ł a o k o ł o 8500, w k t ó r y c h z r e s z o n y c h b y ł o ponad 260 tys. c z ł o n k ó w , t j .
o k o ł o 9*/o w s z y s t k i c h r o l n i k ó w . O d r ę b n ą o r g a n i z a c j ę t w o r z y ł y tzw. k ó ł k a s t a s z i
c o w s k i e , k t ó r e w l i c z b i e o k o ł o 200 r o z w i j a ł y s i ę g ł ó w n i e n a obszarze w o j e w ó d z t w a
w a r s z a w s k i e g o i lubelskiego. B y ł y to k ó ł k a w y ł ą c z n i e c h ł o p s k i e , n i e n a l e ż a ł o do
n i c h a n i z i e m n i a ń s t w o , a n i d u c h o w i e ń s t w o . O r g a n e m t y c h k ó ł e k b y ł tygodnik „ Z a
ranie".
W m y ś l z a ł o ż e ń p r o g r a m o w y c h k ó ł e k r o l n i c z y c h podniesienie p o z i o m u p r o d u k c j i
w g o s p o d a r s t w a c h c h ł o p s k i c h m i a ł o - b y ć o s i ą g n i ę t e p r z e d e w s z y s t k i m poprzez p o d
niesienie k u l t u r y r o l n e j c h ł o p a .
Dlatego t e ż g ł ó w n y n a c i s k p o ł o ż o n o n a p r a c ę
oświatowo-szkoleniową:
pogadanki o tematyce fachowej,
organizowanie
gospo
d a r s t w , l u s t r a c j e gospodarstw, s z k o ł y rolnicze, k o n k u r s y rolnicze. P o w a ż n e m i e j s c e
w pracy k ó ł e k rolniczych zajęła r ó w n i e ż praca o g ó l n o o ś w i a t o w a , p r z e j a w i a j ą c a się
w działalności kół gospodyń wiejskich, w budowaniu d o m ó w ludowych i świetlic.
I n n ą f o r m ą pracy k ó ł e k — s z c z e g ó l n i e r o z w i n i ę t ą w zaborze austriackim —
b y ł o o r g a n i z o w a n i e z b y t u i z a o p a t r z e n i a w s i . N a t e r e n i e G a l i c j i j u ż w 1892 r o k u
p o w s t a ł Z w i ą z e k H a n d l o w y K ó ł e k R o l n i c z y c h w K r a k o w i e , a w 1913 r o k u 92 s k l e
py p r o w a d z i ł y handel z r a m i e n i a k ó ł e k . N a terenie zaboru pruskiego d z i a ł a ł a s p ó ł
d z i e l n i a r o l n i c z o h a n d l o w a „ R o l n i k " , k t ó r a w 1914 l i c z y ł a j u ż 9459 c z ł o n k ó w . Z o r g a
n i z o w a n a o n a b y ł a do „ p r o w a d z e n i a w s p ó l n y c h z a k u p ó w o r a z w s p ó l n e g o z b y t u
p ł o d ó w r o l n y c h , g ł ó w n i e z i e m n i a k ó w i z b o ż a " (s. 17).
P o w a ż n ą zasługę m i a ł y również kółka w zakupie i rozprowadzaniu n a w o z ó w
sztucznych, zarodowych b u h a j ó w , ś w i ń , maszyn i narzędzi rolniczych. N i e m a ł ą r o l ę
o d e g r a ł y k ó ł k a w p r o p a g o w a n i u w y d a j n y c h f o r m h o d o w l i poprzez t w o r z e n i e s e k c j i
c h o w u b y d ł a , k o n i , trzody c h l e w n e j i o w i e c . T w o r z o n o s e k c j e h o d o w c ó w o k r e ś l o n e j
r a s y b y d ł a , np. g ó r s k i e g o , holenderskiego, czerwonego itd. ; ponadto z a k ł a d a n o k ó ł k a
k o n t r o l i o b ó r , k t ó r e k o n t r o l o w a ł y stan h i g i e n i c z n y o b ó r , z d r o w o t n o ś ć b y d ł a , u l e p s z a
ł y p r o d u k t y w n o ś ć b y d ł a . N a obszarze zaboru pruskiego p o w a ż n e o s i ą g n i ę c i a m i a ł y
s p ó ł k i m e l i o r a c y j n e , k t ó r e w r o k u 1914 z m e l i o r o w a ł y 93 984 h a z i e m i . W o k r e s i e
międzywojennym
r ó w n i e ż na terenach w o j e w ó d z t w
warszawskiego,
kieleckiego
i lubelskiego w z r o s ł a d z i a ł a l n o ś ć s p ó ł e k m e l i o r a c y j n y c h . K ó ł k a r o l n i c z e z a p r z e s t a ł y
swej d z i a ł a l n o ś c i r ó w n o c z e ś n i e z upadkiem Drugiej Rzeczypospolitej.
W z m i e n i o n y c h w a r u n k a c h u s t r o j o w y c h n i e p o w r ó c o n o do t r a d y c y j n y c h f o r m
o r g a n i z a c j i r o l n i k ó w , a z o r g a n i z o w a n o w to m i e j s c e Z w i ą z e k S a m o p o m o c y C h ł o p
s k i e j , d z i a ł a j ą c y w l a t a c h 1944-1956. H i s t o r i ę tej i n s t y t u c j i dzieli R o m a n M a l i n o w
s k i n a 3 okresy. W okresie p i e r w s z y m (1944-1948) Z S C h o r g a n i z o w a ł p a r c e l a c j ę
m a j ą t k ó w obszarniczych, l i k w i d o w a ł zniszczenia wojenne na wsi, d z i a ł a ł na polu
s p ó ł d z i e l c z o ś c i , o ś w i a t y i k u l t u r y . W okresie d r u g i m (1948-1953) Z S C h z r e z y g n o w a ł
z p r a c y produkcyjnej, a w y s i ł k i s k i e r o w a ł przede wszystkim n a d z i a ł a l n o ś ć organizacyjno-propagandową
(organizowanie s p ó ł d z i e l n i produkcyjnych i kontrola
nad
t e r m i n o w y m i p e ł n y m w y w i ą z a n i e m s i ę r o l n i k ó w z n a l e ż n o ś c i wobec p a ń s t w a ) .
W okresie t r z e c i m (1953-1956) Z S C ł r z w r a c a ł w i ę k s z ą u w a g ę n a d z i a ł a l n o ś ć gospo
darczą, popierał „rozwój różnorodnych form z e s p o ł o w e g o współdziałania rolników,
t z w . p r o s t y c h f o r m k o o p e r a c j i . W e d ł u g d a n y c h Z a r z ą d u G ł ó w n e g o Z S C h , w 1956 r.
z o r g a n i z o w a n y c h b y ł o n a w s i o k o ł o 50 tys. r ó ż n o r o d n y c h f o r m w s p ó ł d z i a ł a n i a r o i -
�RECENZJE
252
nifców"
(&. 35).
Do
najbardziej rozpowszechnionych
n o w s k i n a s t ę p u j ą c e : z e s p o ł y u p r a w o w e — grupowe
form
kooperacji
zalicza
zagospodarowanie
Mali
i u p r a w a zie
mi w y d z i e r ż a w i o n e j lub w ł a s n e j , grupy w z a j e m n e j pomocy, z e s p o ł y maszynowe,
ze
społy
ze
łąkarsko-melioracyjne,
społy produkcji materiałów
Nowy
III
etap
Plenum
woli
w
ZSCh
chłopów
zespoły
pastwiskowo-wypasowe,
torfowe,
budowlanych.
historii
organizacji
rolniczych
uchwaliło, iż „ u w a ż a
formy
zespoły
działania
rzeczywistości, koła mogły
z
przeszłości,
je rozwijać
W w y n i k u spontanicznej
nastał
za konieczne
aby
roku
nowymi
1956,
kiedy
zarzucone
przystosowując
i wzbogacać
aktywności
w
przywrócić
je
do
formami"
to
wbrew
aktualnej
(s. 38).
w s i n a s t ą p i ł o w l a t a c h 1056 i 1957
reakty
w o w a n i e k ó ł e k r o l n i c z y c h . T e r e n e m d z i a ł a n i a k ó ł k a j e s t w i e ś , r z a d z i e j * 2 l u b 3 wisie.
K ó ł k o posiada o s o b o w o ś ć p r a w n ą ,
ruchomy,
może
pozywać
rząd, składający
m o ż e w i ę c m i e ć w ł a s n y m a j ą t e k ruchomy i nie
i b y ć pozywane.
s i ę z prezesa,
Kierownictwo operatywne
sekretarza i skarbnika,
sprawuje
za
wybierany przez walne
ze
branie.
Liczba
kółek
w
r o k u 1964
sołectw. Jednocześnie
gospodarstw
wynosiła
kółka liczyły
kraju. Kółka
31 387
i obejmowała
14,711,7 tys. c z ł o n k ó w
dysponują
77;1%> o g ó l n e j
znacznymi funduszami p o c h o d z ą c y m i
rzonego w r o k u 1959 F u n d u s z u R o z w o j u R o l n i c t w a i ze s k ł a d e k ,
ków
(w z a l e ż n o ś c i
k i m przeznaczone
obiektów
przetwórstwa
szarni zielonek
rolnego,
gospodarcza
Najważniejszym
utwo
człon
rolnictwa, a w dalszej k o l e j n o ś c i
zlewni
mleka,
suszarni
przerobu s ł o m y lnianej i konopnej,
oraiz n a b u d o w ę
Działalność
z
i udziałów
50,70 l u b 100 z ł z 1 h a ) . F u n d u s z e te p r z e d e
są na m e c h a n i z a c j ę
półmechanicznego
nach.
od strefy
liczby
40,7% o g ó ł u
i obejmowały
studni i u r z ą d z e ń
kółek
polem
rolniczych
działania
płodów
w
punktów
drobiu, s u
wodociągowych.
chwili
się
w
obecnej
tj. 50,7% o g ó ł u , p o s i a d a ł o
r o l n i c t w a . "W 19G4 r o k u 13 919 k ó ł e k ,
budowę
rolnych,
zakładów wylęgu
koncentruje
kółek
wszyst
na
kilku
jest
płaszczyz
mechanizacja
traktory w
łącznej
i l o ś c i 35 022 sztuk. W m n i e j s z e j i l o ś c i n a l e ż y do k ó ł e k i n n y s p r z ę t r o l n i c z y , n p . p ł u
gi do o r k i — 32 632 s z t u k i , p ł u g i do p o d o r y w k i — 18 292 s z t u k i . Ł ą c z n i e
mechanizacyjną
prowadzi
istotne k o n s e k w e n c j e
wych
zawodów,
społeczne,
potrzebnych
techniczno-remontowym.
ko w z a w o d a c h
Na
terenie
Państwowego
nizowane
zasadach
A
kółek
choćby
do
ziem
zachodnich
Funduszu Ziemi.
spółdzielczych,
kraju.
ze w z g l ę d u
Mechanizacja
na
obsługi
innych
(księgowi,
zagospodarowały
pojawienie
maszyn,
-się n o w e m o ż l i w o ś c i
kółka
działalność
rolnictwa
się na
jak
i
na
przejmują
przy
rolnicze
się, tworząc
tym
często
no
zapleczu
nie
tyl
dystrybutorzy).
rolne, p o w s t a ł e
rolnicze zrzeszają
ma
wsi
z a t r u d n i e n i a i to
duży
areał
Jediną z f o r m i z e s p o ł o w e g o g o s p o d a r o w a n i a
spółdzielcze ośrodki
Sąsiednie kółka
w
bezpośredniej
Otwierają
technicznych, ale i w
przez k ó ł k a
zachodnich.
3
ponad
w
ziemi
są
orga
województwach
ziem
g o s p o d a r s t w o rolne
zabudowania
dawnych
na
spół
d z i e l n i p r o d u k c y j n y c h lub m a j ą t k ó w j u n k i e r s k i c h .
Działalność
— usługi
przemysłową
warsztatowe
realizują
d l a potrzeb
kółka
w
własnych
następujących
kółka,
formach:
członków
oraz
innych
kółek;
— zbiorowe z a o p a t r y w a n i e r o l n i k ó w w ś r o d k i p r o d u k c j i ;
— pozyskiwanie
surowców
— o r g a n i z o w a n i e grup
— działalność
w
mineralnych i produkcja materiałów
budowlanych;
remontowo-budowlanych;
zakresie
chałupnictwa,
przemysłu
domowego,
przetwórstwa
owo
ców i warzyw;
— prowadzenie
różnorodnych
obiektów
gospodarczych:
młynów,
tartaków,
piekar
n i , w y l ę g a r n i d r o b i u i i n n y c h z a k ł a d ó w " (s. 100).
Dalszą
formą
działalności
kółek
rolniczych
są
spółdzielnie
usługowo-wytwórcze
�253
RECENZJE
ś w i a d c z ą c e usługi remontowo-budowlane,
ślusarsko-kowalskie, mechanizacyjne i bu
dowlane.
N a k ó ł k a rolnicze s p a d ł o też zadanie realizacji programu agrominimum —
„ z e s t a w podstawowych z a b i e g ó w technicznych i zootechnicznych,
zapewniających
w ł a ś c i w e w y k o r z y s t a n i e p o m o c y p a ń s t w a oraz w ł a s n y c h
rezerw produkcyjnych"
(s. 106). J e d n y m z n a c z e l n y c h z a d a ń tego p r o g r a m u jest „ d o p r o w a d z e n i e do u ż y w a
n i a k w a l i f i k o w a n y c h n a s i o n z b ó ż i s a d z e n i a k ó w z i e m n i a k a p r z e z w s z y s t k i e gospo
d a r s t w a rolne" (is. 107) oraz w ł a ś c i w a o c h r o n a r o ś l i n p o l e g a j ą c a n a w a l c e z c h w a
stami, chorobami i szkodnikami.
Z wszystkimi w y ż e j
wymienionymi formami działalności
gospodarczej
idzie
w p a r z e m a s o w e podnoszenie k u l t u r y r o l n e j poprzez s z k o l e n i a zbiorowe, p o k a z y ,
d o ś w i a d c z a l n i c t w o , w y ś w i e t l a n i e f i l m ó w i p r z e ź r o c z y , pogadanki, konkursy, czytel
n i c t w o k s i ą ż e k i p r a s y , w y c i e c z k i do z a k ł a d ó w w z o r c o w y c h .
Z l i k w i d o w a n e n a p r z e ł o m i e lat 1949^1950 o r g a n i z a c j e b r a n ż o w e w z n o w i ł y s w ą
d z i a ł a l n o ś ć r ó w n o l e g l e z k ó ł k a m i r o l n i c z y m i w l a t a c h 1957^1958. O b e c n i e i s t n i e j e
13 o r g a n i z a c j i b r a n ż o w y c h r o l n i k ó w , z k t ó r y c h 7 dotyczy p r o d u k c j i r o ś l i n n e j , a 6
z w i e r z ę c e j (np. P o l s k i e Z r z e s z e n i e P l a n t a t o r ó w R o ś l i n W ł ó k n i s t y c h , Z w i ą z e k P l a n
t a t o r ó w C h m i e l u e t c ) . W s p ó ł p r a c u j ą one ś c i ś l e z k ó ł k a m i r o l n i c z y m i , w r a m a c h
k t ó r y c h d z i a ł a j ą jako sekcje.
I n n ą organizacją a u t o n o m i c z n ą k ó ł e k rolniczych są koła g o s p o d y ń wiejskich.
Podobnie j a k k ó ł k a rolnicze s i ę g a j ą k o ł a g o s p o d y ń w i e j s k i c h t r a d y c j ą X I X w i e k u
(w l a t a c h 1864-1870 p o w s t a ł y p i e r w s z e k o ł a w ł o ś c i a n e k w zaborze p r u s k i m ) . W r o
k u 1964 i s t n i a ł o 21 652 K G W , do k t ó r y c h n a l e ż a ł o 476 134 c z ł o n k i n i e z 5)1,9°/» o g ó ł u
wsi polskich. P r a c a k ó ł g o s p o d y ń wiejskich koncentruje s i ę na drobiarstwie, w a
r z y w n i c t w i e , s p r a w a c h g o s p o d a r s t w a domowego, opiece n a d d z i e c k i e m i d z i a ł a l
ności kulturalno-oświatowej.
Z a a n o n s o w a n e p r z e z nas
problemy o m ó w i o n e zostały
przez a u t o r ó w pracy
w i c h globalnej s k a l i , w m a k r o s t r u k t u r z e c a ł e g o k r a j u . W s z e r e g u t a b l i c a c h , d i a
g r a m a c h i m a p a c h z a w a r t o s t a t y s t y c z n ą w a g ę p o r u s z a n y c h f a k t ó w . Z n a c z e n i e tej
p r a c y d l a b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h jest n i e w ą t p l i w e , a l e jest ona
r a c z e j z tego p u n k t u w i d z e n i a p o d s t a w ą , o g ó l n ą o r i e n t a c j ą d l a b a d a ń k o n k r e t a o s z c z e g ó ł o w y c h . Z w r ó c o n e g o k u w s p ó ł c z e s n e j w s i etnografa i socjologa b ę d ą i n t e
r e s o w a ł y — n a o b e c n y m etapie b a d a ń — r e a l i z a c j e w k o n k r e t n y c h s t r u k t u r a c h spo
łecznych, a mianowicie w lokalnych społecznościach wioskowych.
Dotychczasowe
b a d a n i a etnograficzne i socjologiczne — n a w e t m o n o g r a f i c z n e — n i e p o ś w i ę c a ł y
dostatecznej u w a g i w s p ó ł c z e s n y m f o r m o m o r g a n i z a c j i c h ł o p s k i e j , k t ó r e z a s t ą p i ł y
dawne sąsiedzkie więzi i formy współdziałania.
One p o w o d u j ą również zmiany
w inwentarzu k u l t u r o w y m wsi, s ą propagatorami nowego n a wsi. Z perspektywy
struktury społecznej i kulturowej całego kraju są bezpośrednimi sprawcami zmian
n a w s i ; s ą zarazem przedmiotem, j a k i podmiotem t y c h zmian.
Gerhard
t
KSIĄŻKI
Konrad
Kloska
NADESŁANE
B o r i s o w n a
K o c z a k o w a N a t a l i a , Goroda-Gosudarstwa
Jorubov,
Akadiemija
N a u k S S S R , I n s t i t u t A f r i k i . I z d a t i e l s t w o „ N a u k a " , G ł a w n a j a R e d a k c i j a Wostocznoj
L i t i e r a t u r y , M o s k w a 11968, ss. 200, z d j ę c i a c z a r n o - b i a ł e w t e k ś c i e
Ife
K s i ą ż k a d a j e p r z e g l ą d d z i e j ó w J o r u b ó w od l e g e n d a r n y c h p o c z ą t k ó w k r ó l e s t w a
( d a t o w a n y c h n a X I I I w. p.n.e.), t w o r u p r z o d k ó w obecnego p l e m i e n i a J o r u b a ,
�RECENZJE
254
od o k r e s u kolonialnego
nej
państw-miast
chodzenia
i
cywilizacji
s p o ł e c z n e i polityczne
(koniec X I X w . ) . P r a c a
polityczną
Ife.
Na
historię
podstawie
instytucje J o r u b ó w
w i a n y m czasie o k r e s u p r z e j ś c i o w e g o
rozpatruje cechy struktury s p o ł e c z
plemienia.
Omówiony
konkretnych
postawiona
danych
jest
problem
jest teza o i s t n i e n i u w
od s p o ł e c z e ń s t w a
po
charakteryzujących
beaklasowego do
oma
klasowego,
k t ó r e w y k s z t a ł c i ł o s i ę w epoce k o l o n i a l n e j .
M . A. K .
Chudozestwienyj
obraz i dekoratiwnost
w iskusstwie
Azjii
i Afryki.
P r a c a zbio
r o w a pod r e d . E . W . K i l c z e w s k i e j . M i n i s t e r s t w o K u l t u r y S S S R , I n s t i t u t I s t o r i i
I s k u s s t w . I z d a t i e l s t w o „ N a u k a " , G ł a w n a j a R e d a k c i j a Wostoeznoj L i t i e r a t u r y , M o
s k w a I960, ss. 192, z d j ę c i a c z a r n o - b i a ł e w t e k ś c i e
Praca zawiera sześć a r t y k u ł ó w d o t y c z ą c y c h wybranych z a g a d n i e ń sztuki, p i ó r a
w y b i t n y c h s p e c j a l i s t ó w . W p r o w a d z a j ą c e w temat jest o p r a c o w a n i e S. R a p p a p o r t a :
Myślenie
obrazami
i dekoracyjność,
następnie poszczególne omówienia: I. Murian:
Zasady zdobnictwa
w dalekowschodnim
malarstwie
tuszem, S. S o k o ł ó w :
Zagadnie
nie dekoracyjności
w japońskim
malarstwie
narodowym,
iN. Grigorowicz:
Dekora
cyjność
i obraz malarski
w grawiurach
Ono Tadasige, S . C h m i e l n i c k i e j :
Konstrukcja
i ornament
(Ewolucja
figuralnych
fundamentów
w średniowiecznym
budownictwie
Azji Centralnej),
N . G r i g o r o w i c z : Dekoracyjność
i plastyka
(O niektórych
zasadach
zdobnictwa
w drewnianej
rzeźbie
Afryki
Tropikalnej).
W poszczególnych artyku
łach m o ż n a prześledzić oryginalność rozwiązań plastycznych k r a j ó w A z j i i Afryki.
U k a z a n e <są specyficzne cechy t w o r z e n i a o b r a z u , f o r m y i o r n a m e n t u w m a l a r s t w i e ,
rzeźbie i architekturze.
M. A.
Dieveniskes
(pod red. z b i ó r . ) , Lietuvos
TSR
Draugija,
Vilnius 1966, ss. 41i2, rys., fot. 95
Paminklu
Apsaugos
ir
K.
Krastotyros
2
M o n o g r a f i a okolic m i a s t e c z k a D i e v e n i s k e s (region z a j m u j ą c y ok. 240 k m , l e
ż ą c y n a p o ł u d n . w i s c h ó d o d W i t o a , n a (granicy z B i a ł o r u s k ą SRiR), w y d a n a pnzez
W i l e ń s k i Oddział Litewskiego T o w a r z y s t w a Krajoznawczego jako trzecia w serii
popularnych o p r a c o w a ń regionalnych.
P o w s t a ł a w o p a r c i u o m a t e r i a ł y zebrane
p r z e z c z ł o n k ó w T o w a r z y s t w a podczas k o m p l e k s o w y c h b a d a ń p r o w a d z o n y c h w r o
k u 1965. W b a d a n i a c h b r a l i u d z i a ł h i s t o r y c y , etnografowie, j ę z y k o z n a w c y , f o l k l o
r y ś c i , m u z y k o l o d z y , p r z y r o d n i c y . O p r a c o w a n i e podzielone z o s t a ł o n a 5 c z ę ś c i g r u
p u j ą c y c h tematycznie a r t y k u ł y k i l k u d z i e s i ę c i u a u t o r ó w .
Część pierwsza zawiera
o m ó w i e n i e w a r u n k ó w m a t u r a l n y c h r e g i o n u , d r u g a z a z n a j a m i a z jego h i s t o r i ą , t r z e
cia p o ś w i ę c o n a z o s t a ł a kulturze materialnej i s p o ł e c z n e j , czwarta zagadnieniom j ę
zykoznawczym, p i ą t a o b r z ę d o w o ś c i i literaturze ludowej. K s i ą ż k ą zawiera k i l k a
d z i e s i ą t r y s u n k ó w i 95 fotografii. S t r e s z c z e n i e w j ę z y k u r o s y j s k i m .
A.
D ü r k h e i m
E m i l , Zasady
metody
socjologicznej,
W.
P W N , W a r s z a w a 1968
P i e r w s z e w y d a n i e Zasad... u k a z a ł o s i ę w r o k u 1895 w P a r y ż u . Z p e r s p e k t y w y
k i l k u d z i e s i ę c i u lat z p e w n y m z d z i w i e n i e m k o n s t a t u j e m y , ż e n a u k i s p o ł e c z n e s t o j ą
d z i ś p r z e d n i e m a l i d e n t y c z n y m i p r o b l e m a m i j a k te, z k t ó r y m i b o r y k a ł s i ę D ü r k
h e i m . T e n p o z y t y w n y w y k ł a d metody jest r ó w n o c z e ś n i e k r y t y c z n y m z a r y s e m ó w
czesnej socjologii i c h o ć m o ż e n i e c h w y t a m y w s z y s t k i c h n i u a n s ó w jego p o l e m i k
z T ö n n i e s e m czy S p e n c e r e m , to o g ó l n e w r a ż e n i e r o z b i e ż n o ś c i p o g l ą d ó w n a p o d
s t a w o w e z a g a d n i e n i a n a u k i p r z y p o m i n a s t a n dzisiejszy. Zasady... to p i e r w s z a w i ę k -
�255
RECENZJE
sza p r a c a D u r k h e i m a p r z e t ł u m a c z o n a
tom nowo p o w s t a ł e j „ B i b l i o t e k i
n a j ę z y k polski. U k a z u j e s i ę jako
pierwszy
Socjologicznej".
W. K .
E l m b e r g J o h n — Erik,
among
the Mejprat
Balance
of Irian
and
Barat,
Circulation,
aspects
of tradition
and
change
S t o c k h o l m 1968, ss. 322, r y c . 34
J e s t to l a m o n o g r a f i a t e r e n o w a w y d a n a p r z e z M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w
Sztok
holmie. O p a r t a n a b a d a n i a c h a u t o r a (1954-1957) o m a w i a z a s a d y o r g a n i z a c j i
społecz
n e j , z a g a d n i e n i a r ó w n o w a g i i c y r k u l a c j i w w y m i a n i e d ó b r m a t e r i a l n y c h o r a z te s a
me
aspekty
tów,
myśli
wykaz
kosmologicznej
„cen"
wymiennych
tubylców.
dóbr,
'Załączniki
słownik
zawierają
55
tekstów
(Mejprat-English). Całość
mi
zamyka
i n d e k s i bibliografia.
T. M. C.
Fagg
W i l l i a m , S c u l p t u r e s et m a s q u e s
tablic
barwnych
32.
L'Art
de
t r i b a u x . L ' . 4 r t de l'Afrique
L'Afrique
Occidentale,
ss.
24,
centrale,
tablic
ss.
24,
barwnych
32.
C o l l e c t i o n d'art U N E S C O . P r i n t e d i n I t a l y , U N E S C O , M i l a n o 1907
Dwa
albumiki wydane
pod a u s p i c j a m i U N E S C O ,
z n a w c ę sztuki A f r y k i , z a p o z n a j ą
Afryki.
Omówione
s ą tu
opracowane
przez
wybitnego
z tradycyjnymi osiągnięciami artystycznymi
wszystkie
najważniejsze
style
rzeźby
plemiennej
ludów
basenu
Nigru, Kongo i W y b r z e ż a Gwinejskiego, k a ż d y z nich ilustrowany b a r w n y m i
zdję
c i a m i . U k a z a n y jest t e ż k o n t e k s t s p o ł e c z n y i r e l i g i j n y s z t u k i .
M. A.
G r u d z i ń s k i
E u g e n i u s z , Język,
metajęzyk,
rzeczywistość,
P W N , Warszawa
K.
1969,
ss. 176
P r a c a z z a k r e s u teorii -poznania, w y m a g a j e d n a k z n a j o m o ś c i logicznego r a c h u n
ku
zdań.
Głównym
przedmiotowy.
junkcja,
przedmiotem
Dowodzi
alternatywa
występowanie
w
towo-zastępczy.
on,
rozważań
ż e takie
a u t o r a jest r e l a c j a m e t a j ę z y k
kategorie
czy o k r e s w a r u n k o w y
języku przedmiotowym
Polemizując
zdań
złożonych,
zaliczyć
.należy
do
m a — j a k to o k r e ś l a
z Russelem zwraca r ó w n o c z e ś n i e
stwo o b y d w u k o n c e p c j i i o g ó l n ą
zgodność swych wniosków
—
język
j a k negacja,
metajęzyka,
—
dysa
ich
charakter skró-
uwagę
na
podobień
z osiągnięciami
współ
czesnej logiki f o r m a l n e j .
W. K .
Hempel
Carl
G.
Podstawy
nauk
przyrodniczych,
Wyd.
Naukowo-Techniczne,
W a r s z a w a 1968 ss. 167
Autor,
com
blemy
i
światowej
z dziedziny
sławy
logiki
uczony,
zdobył
i metodologii
i metody techniki", lecz w b r e w
niech
ten
narzucony
czytania. Podstawy
przez
zarówno
rozgłos
nauk.
wydawcę
przede
wszystkim
T a praca ukazała
dzięki
się w
serii
pozorom z t e c h n i k ą m a n i e w i e l e
tytuł
nikogo
nie
odwiedzie
od
nauk przyrodniczych, j a k i s p o ł e c z n y c h
a w y k ł a d prowadzi Hempel w niezwykle czytelny
i przystępny
są
pra
„Pro
wspólnego
jej
prze
te
same,
sposób.
W.
H e y e r d a h l T h o r , Sea Routes
to Polynesia.
in the Pacific, L o n d o n 1968, ss. 232, z r y c .
American
T e n ż e , Indianer
und
1966, ss. 296, z r y c .
Das
Oba
f
•
Alt-Asiaten
w y d a n i a : angielskie
im
Pazifik.
i austriackie, s t a n o w i ą
Indias
Abenteuer
and
einer
rodzaj w y p i s ó w
Early
Asiatics
Théorie,
z
K.
Wien
dotychcza-
�256
RECENZJE
sowego d o r o b k u n a u k o w e g o T . H e y e r d a h l a . Z e b r a n e z w i e l u r ó ż n o j ę z y c z n y c h ,
sto
także
trudno
każdorazowo
telnikom
tury
i
zapoznanie
Oceanię
czasopism
w
się z koncepcją
Poszczególne
Pozostałe
artykuły
zostały
czę
poprzedzone
okresie
dotyczą
tras
żeglarskich
przedkolumbijskim, analizy
Ameryki
są nautycznym zdolnościom
zaś stanowią
roślin,
z Polinezją.
Inków
podsumowanie
zasięgu
łączących
i ich wiedzy
kul-
!
Amerykę
mających
D w a następne
archeologicznych
',
czy
Heyerdahla o pacyficznym pochodzeniu
studia
na rzecz d a w n y c h k o n t a k t ó w
poświęcone
naukowych,
r e d a k c y j n y m w s t ę p e m . C a ł o ś ć t w o r z y j a s n y obraz u m o ż l i w i a j ą c y
Polinezji.
czyć
dostępnych
świad
artykuły
o wyspach Pacyfiku.
poszukiwań
autora
na
wyspach Galapagos, Wyspie Kokosowej i Wielkanocnej.
Dodatkowo
wy
w
w y d a n i u a u s t r i a c k i m zamieszczono
H e y e r d a h l a .oraz obs;zerny
artykuł,
będący
szczegółowy
analizą
pisma
życiorys
nauko
„kohau-roingo-rongo"
z W y s p y Wielkanocnej, opublikowany uprzednio w 2 tomie s ł y n n y c h r a p o r t ó w
weskiej
ekspedycji
naukowej
archeologicznej
ma w y s p y
wschodniej
nor
'Polinezji.
A.
K ł o s k o w s k a
A n t o n i n a , Z historii
i
socjologii
Kultury,
P-Z.
P W N , W a r s z a w a 1969,
ss. 531.
W y b ó r p r a c p i s a n y c h w okresie 1954-1968. Z a i n t e r e s o w a n i a a u t o r k i t r a d y c y j n i e
koncentrują
się wokół zagadnień
nej p r z e d p a r u l a t y Kultury
teoretycznych,
nie zamieszczonych
teoria k u l t u r y c z y u j ę c i e
badań
k u l t u r y , w tej k s i ą ż c e
masowej
w
poprzedniej
o n a do w y d a
p r a c y , j a k np. t z w .
tego p r o b l e m u u M a r k s a
empirycznych służących
nawiązuje
poprzez p r z e d s t a w i e n i e n i e k t ó r y c h
za materiałową
k s i ą ż c e u o g ó l n i e ń . T e r o z w a ż a n i a poprzedzone
oraz wskazanie
dokumentację
„szczegółowych
zawartych w
są analizą p r ą d ó w
jest to c i e k a w y
p r z y c z y n e k do h i s t o r i i m y ś l i
tamtej
umysłowych pa
n u j ą c y c h w ś r o d o w i s k u warszawskich intelektualistów skupionych w o k ó ł
Warszawskiej",
koncepcji
semiotyczna
„Biblioteki
społecznej
w
Polsce
•
w drugiej p o ł o w i e X I X w i e k u .
W. K.
Komitet
Lud
Słowianoznawstwa
Białoruski.
Polskiej
Akademii
T o m V I I . Suplement
Nauk.
do t o m u
V
Zakład
Słowianoznawstwa.
i V I . W a r s z a w a 1969, ss. 417,
1
r y c . 12
Omówienia
192,3)
i
wstępne
opracowane
kologów
aneksy,
przez
komentarze
muzycznych, nazw
Białoruskiego
oceny
pracy
współczesnych
tańców)
naukowej
Michała
językoznawców,
i przypisy, indeksy
oraz e r r a t a d o t y c z ą
Federowskiego
folklorystów
(miejscowości,
ostatnich
i
(1853¬
etnomuzy
informatorów,
skal
z 6 tomów
Ludu
dwóch
tego autora.
T. M . C .
K o w a l c z y k
Małgorzata,
Wierzenia
pogańskie
za
pierwszych
Piastów,
Wydaw
n i c t w o Ł ó d z k i e , Ł ó d ź 1968, ss. 147, r y c . 44, m a p y 4
Wśród
prac
poświęconych
religii
pogańskich
Słowian
książka
M. Kowalczyk
jest j e d n ą z n i e w i e l u o p a r t y c h p r a w i e w y ł ą c z n i e n a m a t e r i a l e a r c h e o l o g i c z n y m . C e lem
j e j jest opisanie
archeologicznych
śladów
religii p o g a ń s k i e j
n a ziemiach
s k i c h w okresie od V I do p o ł . X I I w i e k u , t j . do c z a s u prawdopodobnego
cia
zorganizowanych
wszystkie
znaleziska
skimi n a terenie
ognisk
archeologiczne,
dzisiejszej
graficzne, a t a k ż e w i a d o m o ś c i
riału
etnograficznego
kultu
starych
mogące
Polski, stosując
etnograficzne
bogów.
mieć
Autorka
związek
porównawczo
wygaśnię
szczegółowo
omawia
z wierzeniami
źródła
pisane
pol
pogań
i
ikono
z p r z e ł o m u X I X i X X wieku. Z mate
w y k o r z y s t u j e a u t o r k a dane
dotyczące kultury duchowej S ł o -
>
�257
RECENZJE
wian, a z n a j d u j ą c e potwierdzenie w ź r ó d ł a c h archeologicznych. P o z o s t a ł o ś c i kultu
p o g a ń s k i e g o o m ó w i o n e z o s t a ł y w trzech grupach: archeologiczne ś l a d y k u l t u zor
g a n i z o w a n e g o ( ś w i ą t y n i e , o ł t a r z e , k r ę g i k u l t o w e , p o s ą g i ) , k u l t z m a r ł y c h (typy g r o
b ó w , magia ochronna przed ¡zmarlymi, w y p o s a ż e n i e g r o b ó w ) , archeologiczne ś l a d y
w i e r z e ń m a g i c z n y c h (amulety, p r z e d m i o t y s ł u ż ą c e m a g i i s y m p a t y c z n e j , p i s a n k i , o f i a
r y z a k ł a d z i n o w e , k a m i e n i e ) . W e w n i o s k a c h a u t o r k a s t w i e r d z a , ż e dalsze i s y s t e
m a t y c z n e b a d a n i a tego r o d z a j u p r z y c z y n i ą s i ę do w y j a ś n i e n i a w i e l u k w e s t i i s p o r
n y c h i d o t ą d nie w y j a ś n i o n y c h .
M. W.
K o w a l s k a - L e w i c k a
Anna,
ce E t n o l o g i c z n e , T . I X , W r o c ł a w
Sh-ipibo, P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e ,
1969, ss. 167, r y c . 94 + 4 kol., m a p y 2
Pra
Monografia A . K o w a l s k i e j - L e w i c k i e j
p o ś w i ę c o n a k u l t u r z e I n d i a n Shipibo, j e d
nego z k o p i e n i a o z y c h p l e m i o n M o n t a n i i p e r u w i a ń s k i e j , o p a r t a z o s t a ł a w g ł ó w n e j
m i e r z e n a w y n i k a c h w ł a s n y c h b a d a ń , p r o w a d z o n y c h w r o k u 1948. A u t o r k a z a j
m u j e się przede w s z y s t k i m k u l t u r ą m a t e r i a l n ą Shipibo. O m a w i a ich budownictwo,
p o d s t a w y gospodarcze, p o ż y w i e n i e , r z e m i o s ł a (ze s z c z e g ó l n y m z w r ó c e n i e m u w a g i
n a w y r o b y c e r a m i c z n e s ł y n n e w c a ł e j M o n t a n i i ) , s t r ó j i ozdoby, s z t u k ę . W trzech
ostatnich r o z d z i a ł a c h autorka z a j m u j e s i ę n i e k t ó r y m i zagadnieniami z dziedziny
kultury s p o ł e c z n e j i duchowej Shipibo, j a k r ó w n i e ż przemianami
zachodzącymi
w i c h k u l t u r z e pod w p ł y w e m k o n t a k t ó w z b i a ł y m i .
A.
K r u p a
V i k t o r , The
Maori
Language,
M o s k w a 1968, ss.
W.
100
K o l e j n a p r a c a z s e r i i „ J ę z y k i A z j i i A f r y k i " . J e j autor — z n a n y s ł o w a c k i o r i e n
talista — daje s y n t e t y c z n ą c h a r a k t e r y s t y k ę j ę z y k a autochtonicznych m i e s z k a ń c ó w
N o w e j Z e l a n d i i — M a o r y s t ó w i u k a z u j e jego m i e j s c e p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h j ę z y k ó w
polinezyjskich.
Poddaje precyzyjnej analizie lingwistycznej m a o r y j s k ą fonetykę,
słownictwo,
morfologię, syntaksę, a całość u z u p e ł n i a m a ł y m s ł o w n i c z k i e m i fragmentem maoryjskiego t e k s t u . P r a c a u k a z u j e w s p ó ł c z e s n e rozbicie j ę z y k a maoryjtskiego n a d w a d i a
l e k t y i proces z m i a n , j a k i e z a s z ł y w n i c h pod w p ł y w e m k o n t a k t u z j ę z y k i e m a n
g i e l s k i m . M a t e r i a ł u do n a u k o w e j a n a l i z y d o s t a r c z y ł y n a j w a r t o ś c i o w s z e p u b l i k a c j e
l u d o w e j l i t e r a t u r y m a o r y j s k i e j , a t a k ż e s ł o w n i k i , g r a m a t y k i , p o d r ę c z n i k i szkolne,
opracowania naukowe oraz w y d a w a n e w s p ó ł c z e ś n i e w Nowej Zelandii czasopisma
w języku maoryjskim.
A.
Lé vi - S t r a u s s
Claude,
Myśl
nieoswojona,
PW1N,
Warszawa
1969,
ss.
P-Z.
410
L é v i - S t r a u s s w y d a ł j u ż t r z y z c z t e r e c h z a p l a n o w a n y c h s w y c h Mithologiques,
ale P W N z a p r e z e n t o w a ł n a m n a r a z i e jego w c z e ś n i e j s z ą p r a c ę , k t ó r a w p e w n y m
sensie m o ż e b y ć u z n a w a n a z a k l u c z do Le cru et le cuit. J a k w s z y s t k i e jego p r a
ce, r ó w n i e ż ta w y w o ł a ł a w ś w i e c i e n a u k o w y m w i e l k i e p o l e m i k i i d y s k u s j e , w ś r ó d
p e ł n y c h z a c h w y t u r e c e n z j i nie b r a k t e ż g ł o s ó w o d s ą d z a j ą c y c h L é v i - S t r a u s s a
od
c z c i i w i a r y , z a r z u c a j ą c y c h m u w r ę c z a n a u k o w o ś ó . K s i ą ż k a ta b y ł a j u ż u p r z e d n i o
r e c e n z o w a n a ( „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. V I I , rec. — A n n a K u t r z e b a - P o j n a r o w a ) , w i ę c
c h c e m y t e r a z tylko o d n o t o w a ć j e j w y d a n i e w j ę z y k u p o l s k i m . „ B i b l i o t e k a S o c j o l o
giczna".
W.
L u n d b a e k
Torben,
Áfricas
S o n d a g s u n i v e r s i t e t e t - B i n d 70, ss.
17 — Etnografia Polska, t. X I V z. 2
Kultur,
80
Muńksgaards
Forlag,
Kobenhavn
K.
1967.
�258
RECENZJE
Popularnonaukowe
kańskiej
Działu
z ogólnym
opracowanie,
Etnograficznego
podziałem
sztukę.
skich
pasterstwo
Przedstawiona
przedsięwzięć
w
autorem
Narodowego
etnicznym i j ę z y k o w y m
sady s t r u k t u r y p l e m i e n n e j
myślistwo,
którego
Muzeum
wreszcie
w
zajęcia
religię
dziedzinie.
sekcji afry
Zapoznając
następnie
mieszkańców
Osobny rozdział
jest
—
oraz
z uwzględnieniem
poświęcony
za
Afryki
i wierzenia animistyczne
jest h i s t o r i a p e n e t r a c j i e u r o p e j s k i e j
tej
kierownik
Kopenhadze.
Afryki, praca omawia
i rodzinnej, podstawowe
i rolnictwo,
jest
duń
kształtowa
n i u s i ę n o w y c h p a ń s t w i i c h d ą ż e n i u do m o d e r n i z a c j i .
M. A.
K.
Metody ilościowe
w socjologii,
P W E , W a r s z a w a 1968, ss. 433
P r a c a z b i o r o w a n a u k o w c ó w z S y b e r y j s k i e g o C e n t r u m N a u k o w e g o pod red.
W. S z u b l i n a i in. S t o s o w a n i e metod i l o ś c i o w y c h ima t ę n i e w ą t p l i w ą z a l e t ę , ż e
w n i o s k i p r z y i c h pomocy u z y s k i w a n e m o g ą b y ć g e n e r a l i z o w a n e i w e r y f i k o w a n e
p r z e z n i e z a l e ż n y c h i n i e w s p ó ł p r a c u j ą c y c h ze s o b ą 'badaczy. T e o r e t y k czy p r a k t y k
w y k o r z y s t u j ą c y uzyskane t ą drogą w y n i k i m a p e ł n ą kontrolę nad tokiem p o s t ę p o
w a n i a badawczego s w e g o p o p r z e d n i k a , co p o z w a l a m u u n i k n ą ć jego b ł ę d ó w , z a ś
s a m a m o ż l i w o ś ć w e r y f i k a c j i s t w a r z a w i ę k s z e z a u f a n i e do p r a c u c z o n y c h spoza
w ł a s n e g o o ś r o d k a badawczego.
O w o d ą ż e n i e do s t a n d a r y z a c j i imetod
widoczne
r ó w n i e ż w n a u c e p o l s k i e j jest j e d n ą z p r z y c z y n p r z e t ł u m a c z e n i a tej k s i ą ż k i , k t ó r a
cieszy s i ę w Z S R R stosunkowo d u ż ą p o p u l a r n o ś c i ą i od 1964 r. b y ł a j u ż k i l k a k r o t
nie wznawiana.
W.
Metody
statystyczne
w socjologii,
wybrane
zagadnienia,
K . S z a n i a w s k i e g o , P W N , W a r s z a w a 1968, ss. 318
Praca
zbiorowa
pod
K.
red.
Problematyka statystyczna, sygnalizowana zaledwie w w y d a n y c h przed p a r u l a
t y „ M e t o d a c h b a d a ń socjologicznych" (pod r e d . S. N o w a k a ) , z n a l a z ł a tu obszerne
r o z w i n i ę c i e . K s i ą ż k a jest p l o n e m odbytej w m a r c u 1966 r. k o n f e r e n c j i socjologicz
n e j , gidzie d y s k u t o w a n o w ł a ś n i e te z a g a d n i e n i a , m . i n . — G . Lissowakfi:
Problem
doboru
próby,
K . S z a n i a w s k i : Indukcja
statystyczna
w badaniach
socjologicznych,
A . S z a r k o w s k i : O miernikach
zależności
między
zmiennymi
losowymi.
Zagadnienia
w y ł o ż o n e są przystępnie, w s p o s ó b „ n i e m a t e m a ł y c z n y " , dzięki czemu z pracy m o g ą
k o r z y s t a ć c z y t e l n i c y o w y k s z t a ł c e n i u m a t e m a t y c z n y m n a poziomie szskoły ś r e d n i e j .
W. K .
P a w ł o w s k i
11969, ss-. 246
T a d e u s z , Metodologiczne
zagadnienia
humanistyki,
P W N , Warszawa
W y b ó r a r t y k u ł ó w , w części publikowanych j u ż w prasie specjalistycznej. K s i ą ż
k a p o m o c n a z a r ó w n o w p r a c y teoretycznej
(rozdz. I I — . P o j ę c i a
typologiczne
w n a u k a c h h u m a n i s t y c z n y c h , rozdz. V I —
O pozornych (zależnościach przyczyno
wych), j a k też, a m o ż e przede wszystkim, w p r a c y badawczej, przy f o r m u ł o w a n i u
w s t ę p n y c h hipotez i u k ł a d a n i u a n k i e t y (rozdz. I I I — L o g i c z n a t e o r i a p y t a ń , r o z d z .
I V — P o m i a r w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h : t u m. i n . — p r o b l e m r e p r e z e n t a c j i , r o z d z .
V — P o j ę c i e w s k a ź n i k a w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h ) . W rozdziale I c i e k a w e r o z w a
ż a n i a n a d p e r s w a z y j n y m sposobem d e f i n i o w a n i a i a r g u m e n t a c j i w s p ó ł w y s t ę p u j ą cych z z a a n g a ż o w a n i e m emocjonalnym.
W, K .
P u c z k ó w
P . I . , Formirowanije
nasielenija
Melanezii,
M o s k w a il968, ss.
226
K o l e j n a p r a c a radzieckiego etnografa p o ś w i ę c o n a e t n o d e m o g r a f i c z n y m p r o b l e
m o m Oceanii. Autor n a p r z y k ł a d z i e m a t e r i a ł u d o t y c z ą c e g o centralnej i p o ł u d n i o w e j
Melanezjl ukazuje etniczną i demograficzną strukturę poszczególnych archipelagów,
�259
RECENZJE
poddaje
analizie
uwzględnieniem
ważniejsze
lat
etapy
powojennych.
etnicznej
Na
nego statystycznego i kartograficznego
etnicznego
składu
ludności
układowi
etnicznego
rozwoju
tej
części
poszczególnych rozdziałów,
tych
bogatego
ze
szczególnym
materiału
wysp
faktograficz
charakteryzuje kolejne etapy formowania
Melanezji, śledzi
nych grup w coraz w i ę k s z e s p o ł e c z n o ś c i
dalszego
historii
podstawie
procesy
narodowe,
konsolidacji m a ł y c h
stara s i ę w s k a z a ć
Oceanii. Całość
posiada
pracy,
się
plemien
perspektywy
dzięki
jednolitemu
charakter encyklopedyczny
ułatwiając
znacznie d o r a ź n e z niej korzystanie.
R o g o z i ń s k i Z e n o n , W s t ę p do statystyki
społecznej
tody, zastosowanie,
W a r s z a w a 1969, ss. 219, bibl.
—
przedmiot,
A.
P-Z.
zadania,
me
O b o k z a g a d n i e ń w y m i e n i o n y c h w podtytule, o b s z e r n i e o m ó w i o n e z a s t o s o w a n i a
s t a t y s t y k i w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h i h u m a n i s t y c z n y c h , z a r y s h i s t o r i i m y ś l i staty
s t y c z n e j ( ś w i a t o w e j i p o l s k i e j ) . P r z e g l ą d p r o b l e m ó w o r g a n i z a c j i s ł u ż b y statystycznej
o r a z g r o m a d z e n i a i n f o r m a c j i , a t a k ż e l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u (metodologia, w y n i k i
zastosowań, podręczniki, wydawnictwa G U S ) .
T. M.
T a z b i r J a n u s z , Szlachta
Ameryki
przez Hiszpanów.
C.
a konkwistadorzy.
Opinia
staropolska
wobec
podboju
I n s t y t u t H i s t o r i i P A N , W a r s z a w a 1969, P W N , ss. 170
W ś r ó d stosunkowo l i c z n i e w y d a w a n y c h u n a s ostatnio p r a c o t e m a t y c e a m e r y kanistycznej k s i ą ż k a J . Tazbira zajmuje p o z y c j ę w y j ą t k o w ą poruszając problem
w n a u c e p o l s k i e j dotychczas n i e p o d e j m o w a n y , j e ś l i n i e l i c z y ć k i l k u n i e w i e l k i c h
a r t y k u ł ó w . A u t o r p r z e d s t a w i a m i a n o w i c i e drogi, j a k i m i p r z e d o s t a w a ł y s i ę do P o l
ski X V I — p o c z ą t k ó w X I X w i e k u w i a d o m o ś c i o m i e s z k a ń c a c h Ameryki, z a z n a j a
mia z ó w c z e s n y m i w y o b r a ż e n i a m i o nich samych 1 ich kulturze, a t a k ż e z o p i n i ą
0 h i s z p a ń s k i c h k o n k w i s t a d o r a c h i i c h p o s t ę p o w a n i u w s t o s u n k u do l u d n o ś c i t u
b y l c z e j . W ostatnich r o z d z i a ł a c h o m a w i a J . T a z b i r r o l ę t a k popularnego w X V I I I - w i e c z n e j E u r o p i e „ m i t u i n d i a ń s k i e g o " w k u l t u r z e polskiego O ś w i e c e n i a .
A.
Topolski
Jerzy,
Metodologia
historii,
P W N , W a r s z a w a 1969, ss,
W.
475
A s u m p t do p o d j ę c i a tej p r a c y s t a n o w i ł o w y s z p e r a n e g d z i e ś w s t a r e j k s i ą ż c e
L a n g l o i s i Seignobos zdanie, ż e h i s t o r i a jest d y s c y p l i n ą , w k t ó r e j jest n i e z w y k l e
w a ż n e , a b y j e j adepci m i e l i c a ł k o w i t ą ś w i a d o m o ś ć metody, j a k ą s i ę p o s ł u g u j ą .
S t o s u j ą c s i ę do tej d y r e k t y w y T o p o l s k i p r z e k o p a ł o l b r z y m i e p o l e l i t e r a t u r y , p r z y
s w a j a j ą c n a m , j a k m o ż n a u f a ć , w s z y s t k o , co z o s t a ł o o p u b l i k o w a n e w t y m p r z e d
m i o c i e w c i ą g u ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u lat. J e s t to p r a c a n a g r u n c i e n a u k i p o l
s k i e j w p e w n y m sensie p i o n i e r s k a i c h o ć s p o s ó b u j m o w a n i a t e m a t u b u d z i t u
1 ó w d z i e pewne, k o n t r o w e r s j e , z a s ł u g a a u t o r a jest t y m w i ę k s z a , i m m n i e j s z a jest
z n a j o m o ś ć w y k ł a d a n y c h p r z e z niego z a g a d n i e ń . D z i e ł o Topolskiego jest a m b i t n ą
p r ó b ą z b l i ż e n i a n a u k i do u c z o n y c h . O b y u d a n ą .
W.
V i c k e r s Goeffrey,
Value
Systems
and
Social
Process,
K.
L o n d o n 1968, ss. 216
C z ę ś ć p i e r w s z a p o ś w i ę c o n a jest ekologii i d e i , w t y m t y c h s y s t e m ó w w a r t o
ści, k t ó r e z o r g a n i z o w a n e s ą w o k ó ł k o n c e p c j i p o s t ę p u . C z ę ś ć d r u g a p o r u s z a p r o b l e
m y z a r z ą d z a n i a s p o ł e c z n o ś c i a m i , o m a w i a t a k ż e zagadnienie k r y z y s u porozumienia
i r o z u m i e n i a (mimo p e ł n i z a b e z p i e c z e n i a technicznego!)
w czasach g w a ł t o w n y c h
zmian s p o ł e c z n y c h . C z ę ś ć trzecia traktuje o perspektywach niesionych z rozwojem
n a u k o c z ł o w i e k u w p o ł ą c z e n i u z p o s t ę p e m n a u k f i z y c z n o - b i o l o g i c z n y c h , ze w z g l ę
du n a i c h k o n c e p c y j n e r o z w i ą z a n i a .
r . M . c.
��
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c465f694cd23de99440dfc20679bb04a.pdf
09e8b4e1431733a9f447a397c8ebf7d4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:709
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1970
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:653
Title
A name given to the resource
Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.215-222
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
K
R
O
N
I
K
A
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2
III E T N O G R A F I C Z N E SEMINARIUM
AMERYKANISTYCZNE.
P o z n a ń 18-20 0DV 1969
P o d j ę t e s z e r e g lat ternu w o ś r o d k u p o z n a ń s k i m p r a c e z z a k r e s u a m e r y k a n i s t y k i etnograficznej z n a l a z ł y ostatnio s w ó j w y r a z w o b r a d a c h I I I E t n o g r a f i c z n e g o
S e m i n a r i u m A i m e r y k a n i s t y c z n e g o . S e m i n a r i u m to o d b y ł o s i ę w P o z n a n i u w d n i a c h
od 18-20 (kwietnia 1969 r., a z o r g a n i z o w a n e z o s t a ł o p r z e z Z a r z ą d S e k c j i A m e r y k a nistycznej P T L i Oddział P o z n a ń s k i B T L . przy w s p ó ł u d z i a l e Z a k ł a d u Etnografii
Powszechnej Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w
Poznaniu
i Pracowni Etnograficznej I H K M P A N w Poznaniu. L i c z n y u d z i a ł w S e m i n a r i u m
przedstawicieli prawie wszystkich o ś r o d k ó w etnograficznych w k r a j u , a t a k ż e re
p r e z e n t a n t ó w i n n y c h , p o k r e w n y c h d y s c y p l i n , j a k h i s t o r i i , archeologii, socjologii
i geografii, b y ł n i e w ą t p l i w i e w y r a z e m s z c z e g ó l n e g o z a i n t e r e s o w a n i a , j a k i m c i e s z y
s i ę u nas t a r o z w i j a j ą c a s i ę od n i e d a w n a w P o l s c e g a ł ą ź w i e d z y .
Seminarium p o ś w i ę c o n e było problematyce meksykanistycznej. O t w i e r a j ą c obra
dy p r e z e s S e k c j i A m e r y k a n i s t y c z n e j prof. d r M a r i a F r a n k o w s k a p o d k r e ś l i ł a z n a
czenie, j a k i e m a ten z j a z d d l a r o z w o j u z a i n t e r e s o w a ń a m e r y k a n i s t y o z n y c h w P o l
sce. W y r a z i ł a r ó w n i e ż n a d z i e j ę , ż e p r z y c z y n i s i ę on do p o g ł ę b i e n i a i s t n i e j ą c y c h j u ż
w i ę z i i n a w i ą z a n i a n o w y c h m i ę d z y p o k r e w n y m i d y s c y p l i n a m i , co d o p r o w a d z i do
p o w a ż n e g o p o s t ę p u tej d z i e d z i n y n a u k i .
W p i e r w s z y m d n i u S e m i n a r i u m p r z e d p o ł u d n i e m , po p r z y j ę c i u p r z e w o d n i c t w a
o b r a d p r z e z prof. dr. W i t o l d a D y n o w s k i e g o , r e f e r a t pt. Problemy
i kierunki
współ
czesnej
etnologii
meksykańskiej
w y g ł o s i ł a prof. dr M . F r a n k o w s k a . J a k o d r u g i o d
czytano r e f e r a t z n a n e g o etnologa m e k s y k a ń s k i e g o M a r g a r i t y Nolasco Badania
nad
przemianami
kultury
podmiejskiej
ludności
okręgu
Cholula
n a d e s ł a n y na Semina
rium z Meksyku.
W c z a s i e o b r a d p o p o ł u d n i o w y c h , k t ó r y m p r z e w o d n i c z y ł doc. d r Z b i g n i e w J a
s i e w i c z , w y g ł o s z o n o d w a obszerne k o m u n i k a t y n a u k o w e — m g r A l e k s a n d e r P o s e r n - Z i e l i ń s k i : Nowe osiągnięcia
etnologii
meksykańskiej
— pełna
bibliografia
prac
0 Meksyku,
oraz
zyczne w dawnym
Romana Mańkowska
Meksyku.
i
Andrzej
Krzanowski:
Instrumenty
mu
W d r u g i m d n i u p r z e d p o ł u d n i e m , gdy p o s i e d z e n i u p r z e w o d n i c z y ł prof. dr B o
l e s ł a w O l s z e w i c z , u c z e s t n i c y w y s ł u c h a l i d w ó c h r e f e r a t ó w — prof. dr. J a n u s z a T a z
b i r a : Odkrycie
Ameryki
i konkwista
w literaturze
staropolskiej,
o r a z prof. dr.
Tadeusza Lepkowskiego: Z
dziejów
kontaktów
polsko-meksykańskich
w
XIX
1 XX
w.
W czasie obrad p o p o ł u d n i o w y c h , k t ó r y m p r z e w o d n i c z y ł b y ł y ambasador P o l
s k i w M e k s y k u J a n D r o h o j o w s k i , w y g ł o s z o n o j e d e n referat i d w a k o m u n i k a t y n a u
k o w e — H e l e n a i S t a n i s ł a w A d a m o w i c z o w i e : Kultura
iMkandonów i jej
przeobra-
�216
KRONIKA
żenią
w XX
n i a k : Metal
wieku,
m g r L e c h M r ó z : Cyganie
w kulturze
W ostatnim
przedkolumbijskiego
dniu Seminarium odbyło
w Meksyku,
oraz m g r A n d r z e j W o ź
1
Meksyku .
się zebranie organizacyjne
członków
Sek
cji Amerykanistycznej P T L .
O ż y w i o n a d y s k u s j a po k a ż d y m o d c z y c i e o r a z t r w a j ą c a do p ó ź n y c h godzin w i e
c z o r n y c h w d r u g i m d n i u obrad w y m i a n a z d a ń n a t e m a t y p o r u s z a n e w r e f e r a t a c h
w y k a z a ł y , j a k bardzo p r o b l e m a t y k a a m e r y k a n i s t y c z n a i n t e r e s u j e polskie ś r o d o w i s k o
n a u k o w e i j a k p o ż y t e c z n a jest i n i c j a t y w a o r g a n i z o w a n i a tego t y p u p o s i e d z e ń .
B a r d z o szeroko o m a w i a n y m i d y s k u t o w a n y m p r o b l e m e m /w n a w i ą z a n i u do r e
f e r a t u M . F r a n k o w s k i e j b y ł a k w e s t i a s z k o l e n i a s p e c j a l i s t ó w w dziedzinie etnologii
i antropologii s p o ł e c z n e j w M e k s y k u . S p r a w y te p o d n i o s ł a prof. d r J a d w i g a K l i
m a s z e w s k a . Prof. F r a n k o w s k a w y j a ś n i a j ą c p o d k r e ś l i ł a , ż e k s z t a ł c e n i e w t y m z a
k r e s i e w M e k s y k u t r w a 5 lat i i k o ń c z y s i ę u z y s k a n i e m s t o p n i a m a g i s t r a j u ż o k r e
ś l o n e j s p e c j a l i z a c j i , tzn. antropologii f i z y c z n e j b ą d ź archeologii c z y l i n g w i s t y k i ,
etnologii c z y antropologii s p o ł e c z n e j . P o d w ó c h p i e r w s z y c h l a t a c h s t u d i ó w , k t ó r e
s ą w s p ó l n e d l a w s z y s t k i c h grup, n a s t ę p u j e s p e c j a l i z a c j a , w y r a ż a j ą c a s i ę w p r o w a
d z e n i e m do p r o g r a m u w y k ł a d ó w z w i ą z a n y c h z d a n ą d y s c y p l i n ą . Z d a n i e m prof.
F r a n k o w s k i e j n a j b a r d z i e j i n t e r e s u j ą c e i w t y m s y s t e m i e k s z t a ł c e n i a jest o r g a n i z o w a
n i e j u ż od p o c z ą t k u p i e r w s z e g o r o k u p r ó c z w y k ł a d ó w o b o w i ą z k o w y c h z w i ą z a n y c h
z p r o g r a m e m d u ż e j i l o ś c i t z w . w y k ł a d ó w do w y b o r u , z k t ó r y c h c z ę ś ć w i ą ż e s i ę
j u ż ś c i ś l e z z a i n t e r e s o w a n i a m i p r z y s z ł y c h s p e c j a l i s t ó w . N a t ę c z ę ś ć k s z t a ł c e n i a po
ł o ż o n y z o s t a ł ostatnio s z c z e g ó l n y n a c i s k . P o z a t y m d y r e k c j a s z k o ł y zastrzega so
b i e m o ż l i w o ś ć w p r o w a d z e n i a d o d a t k o w y c h w y k ł a d ó w z o k a z j i p r z y j a z d u specja
l i s t y j a k i e j ś o k r e ś l o n e j dziedziny, z k t ó r e j p r o b l e m a t y k ą w a r t o by z a p o z n a ć s ł u
chaczy.
P o d n o s z o n a w d y s k u s j i k w e s t i a i s t n i e j ą c e g o iw M e k s y k u z r ó ż n i c o w a n i a m i ę d z y
a n t r o p o l o g i ą s p o ł e c z n ą a e t n o l o g i ą m a miejsce j u ż w okresie p i ę c i u lat n a u k i —
m i n i m a l n i e w c i ą g u d w ó c h p i e r w s z y c h lat, n a t o m i a s t b a r d z o w y r a ź n i e a k c e n t o
w a n a jest w t r z e c h n a s t ę p n y c h l a t a c h . W etnologii w i ę k s z y n a c i s k p o ł o ż o n y jest
na badanie s p o ł e c z n o ś c i i n d i a ń s k i c h czy w o g ó l e e l e m e n t ó w reliktowych, w a n
tropologii s p o ł e c z n e j z w r a c a s i ę s z c z e g ó l n ą u w a g ę n a p r o b l e m y s p o ł e c z n e i t e c h n i k i
b a d a w c z e w terenie, w z i w i ą z k u z c z y m w z r a s t a i l o ś ć w y k ł a d ó w i s e m i n a r i ó w
z socjologii. W p r a k t y c e j e d n a k t a r ó ż n i c a m i ę d z y a n t r o p o l o g i ą s p o ł e c z n ą a etno
l o g i ą z a c i e r a s i ę 'bardzo. P r o f . F r a n k o w s k a w dyskusja p o d k r e ś l i ł a r ó w n i e ż , ż e
w k s z t a ł c e n i u e t n o l o g ó w czy a r c h e o l o g ó w n a t e r e n i e M e k s y k u ( k ł a d z i e s i ę przede
w s z y s t k i m n a c i s k n a w y s z k o l e n i e s p e c j a l i s t ó w z z a k r e s u etnologii c z y archeologii
M e k s y k u l u b M e z o a m e r y k i . S ą c o p r a w d a w y k ł a d y z etnografii A f r y k i , A z j i c z y
O c e a n i i , a l e g ł ó w n a u w a g a s k i e r o w a n a jest n a obszar M e z o a m e r y k i ,
J e ś l i c h o d z i o r o z w ó j m y ś l i etnograficznej w M e k s y k u , k t ó r ą to s p r a w ę p o
r u s z y ł prof. d r W . D y n o w s k i , b y ł o n p o d w y r a ź n y m w p ł y w e m s y s t e m ó w anglo- a m e r y k a ń s k i c h . N a s t ę p o w a ł powoli, w c h ł a n i a j ą c wiele e l e m e n t ó w obcych, a n a j
w i ę c e j ze s z k o ł y a r e a ł ó w k u l t u r o w y c h . W y r a ź n i e to w i d a ć w k o n c e p c j i M e z o a m e r y
k i i k o n c e p c j i p o d z i a ł ó w r e g i o n a l n y c h , k u l t u r o w y c h n a t e r e n i e 'tego o b s z a r u . M i m o
j e d n a k k o r z y s t a n i a 7. o s i ą g n i ę ć i n n y c h k i e r u n k ó w w M e k s y k u p a n u j e t e n d e n c j a do
s t w o r z e n i a w ł a s n e j s z k o ł y . D a j e s i ę to n p . z a u w a ż y ć w p o d e j ś c i u do p r o b l e m u
a k u l t u r a c j i , k t ó r e r ó ż n i s i ę od a m e r y k a ń s k i e g o , p r z y j m u j ą c e g o r a c z e j j e d n o s t r o n n e
o d d z i a ł y w a n i e w y ż s z e j kultury n a bardziej p r y m i t y w n ą . W M e k s y k u uznaje s i ę
obustronne o d d z i a ł y w a n i e i d o s z u k u j e s i ę e l e m e n t ó w i n d i a ń s k i c h w k u l t u r z e o g ó l
nonarodowej.
1
W s z y s t k i e referaty d r u k o w a n e
są w niniejszym
zeszycie
„Etnografii
Polskiej".
�KRONIKA
217
I n n ą szeroko o m a w i a n ą k w e s t i ą w d y s k u s j i b y ł a s p r a w a o r g a n i z a c j i m u z e ó w
m e k s y k a ń s k i c h i d o k u m e n t a c j i z b i o r ó w w t y c h m u z e a c h . P o r u s z y ł a te z a g a d n i e n i a
prof. d r M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r i i f f e r o w a , k t ó r a m i a ł a m o ż n o ś ć z a p o z n a n i a s i ę
p r z e d k i l k u l a t y ze z b i o r a m i e t n o g r a f i c z n y m i w n i e k t ó r y c h m u z e a c h S t a n ó w Z j e d
n o c z o n y c h . U d e r z o n a b y ł a w ó w c z a s f a k t e m — p r z y n a j m n i e j tak s ą d z i n a p o d s t a w i e
k r ó t k i e g o pobytu oraz obejrzenia szeregu w y s t a w i m a g a z y n ó w — że m a t e r i a ł y
t y p u etnograficznego t y c z ą c e I n d i a n b y ł y n i e d o ś ć u d o k u m e n t o w a n e .
O m a w i a j ą c t ę s p r a w ę prof. F r a n k o w s k a w y j a ś n i ł a , iż j e ś l i chodzi o m u z e a l
n i c t w o , to p o z a d u ż y m m u z e u m w m . M e k s y k u (Museo N a t i o n a l de A n t r o p o l o g i a ) ,
k t ó r e m a specjalne m o ż l i w o ś c i pracy i operuje d u ż y m i dotacjami finansowymi,
w k a ż d y m w i ę k s z y m o ś r o d k u z n a j d u j ą s i ę m u z e a regionalne. W t y c h m u z e a c h
j e d n a k n a o g ó ł w i ę k s z ą u w a g ę z w r a c a s i ę n a e k s p o n a t y a r c h e o l o g i c z n e n i ż etno
graficzne. Z a p r z y k ł a d p o d a ł a m u z e u m s t a n o w e w O a x a c a , w k t ó r y m e k s p o z y c j a
a r c h e o l o g i c z n o - e t n o g r a f i c z n a jest n a j b a r d z i e j z r ó w n o w a ż o n a . M i m o to, m o ż e
ze
w z g l ę d u n a rodzaj o b i e k t ó w i s z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e znaleziska, i t a m ekspozycja
a r c h e o l o g i c z n a w y b i j a s i ę n a p l a n p i e r w s z y . U k ł a d ten jest c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a
w s z y s t k i c h m u z e ó w w M e k s y k u . K i l k a lat t e m u w m . M e k s y k u p o w s t a ł o M u s e o de
las C u l t u r a s , k t ó r e g o z a m i e r z e n i e m jest p r z e d s t a w i e n i e k u l t u r y l u d o w e j w s z y s t k i c h
k r a j ó w , p o z a M e k s y k i e m i t a m , r z e c z j a s n a , d o m i n u j ą e k s p o n a t y etnograficzne.
N a podstawie tych m u z e ó w , k t ó r e z d ą ż y ł a z w i e d z i ć w czasie pobytu w M e
k s y k u , F r a n k o w s k a u w a ż a , ż e s p r a w a d o k u m e n t a c j i jest p o s t a w i o n a pod w z g l ę d e m
n a u k o w y m w z u p e ł n i e w y s t a r c z a j ą c y s p o s ó b . K a ż d y przedmiot posiada o b s z e r n ą
k a r t o t e k ę w a r c h i w a c h m u z e a l n y c h , z a w i e r a j ą c ą d o k ł a d n y opis n a u k o w y i r z e t e l n ą ,
nowoczesnymi ś r o d k a m i z a r e j e s t r o w a n ą , n a u k o w ą d o k u m e n t a c j ę . Natomiast nie
w ą t p l i w i e n a l e ż y s i ę z g o d z i ć z t y m , ż e te d a n e n i e s ą p r z e d s t a w i o n e w y c z e r p u j ą c o
w e k s p o z y c j i o b i e k t ó w . C z ę s t o k r o ć b r a k jest s z c z e g ó ł o w y c h d a n y c h o d n o ś n i e do
d o k ł a d n e j l o k a l i z a c j i p r z e d m i o t u i jego f u n k c j i . W w i ę k s z o ś c i w y p a d k ó w p o d a j e
s i ę t y l k o o g ó l n y n a p i s , np. „ w y r o b y g a r n c a r s k i e z e s t a n u C h i a p a s " czy „ n a r z ę d z i a
r o l n i c z e — J u k a t a n " , bez p o d a n i a i n n y c h , b l i ż s z y c h w y j a ś n i e ń . P o d t y m w z g l ę d e m
p e w i e n w y j ą t e k s t a n o w i m u z e u m w O a x a c a , gdzie p r z y k a ż d y m zespole p r z e d
m i o t ó w z n a j d u j ą s i ę d o ś ć obszerne opisy.
Najbardziej o ż y w i o n ą d y s k u s j ę w y w o ł a ł o zagadnienie sytuacji Indian w
Me
k s y k u i z w i ą z a n y z tym problem p r z e o b r a ż e ń k u l t u r o w y c h . Poruszone przede w s z y
s t k i m z o s t a ł y m o ż l i w o ś c i r o z w o j u demograficznego I n d i a n n a t e r e n i e M e k s y k u —
w z r o s t u ich l i c z e b n o ś c i c z y z a n i k u (S. A d a m o w i c z ) , a w z w i ą z k u z t y m k w e s t i a
d z i a ł a l n o ś c i I n s t y t u t u do S p r a w T u b y l c z y c h i r o l a w tej m i e r z e etnologii oraz a n
tropologii s p o ł e c z n e j . C e l e m w s p o m n i a n e g o I n s t y t u t u jest w ł ą c z e n i e I n d i a n
do
ż y c i a o g ó l n o n a r o d o w e g o — przy zachowaniu pozytywnych e l e m e n t ó w ich dawnej
k u l t u r y . R o z w i ą z a n i a p r a k t y c z n e tej k i e r o w a n e j a k u l t u r a c j i w z b u d z i ł y d u ż e z a i n
t e r e s o w a n i e (dr A n n a
Kowalska-Lewiaka).
Z d y s k u s j i i r o z m ó w p r z e p r o w a d z o n y c h w M e k s y k u prof. F r a n k o w s k a w n i o s
k u j e , iż l i c z e b n o ś ć I n d i a n u t r z y m u j e s i ę t a m n a m n i e j w i ę c e j r ó w n y m poziomie.
I c h i l o ś ć w y n o s i ca 3,5 m i l . N a t o m i a s t s p r a w a d z i a ł a l n o ś c i I n s t y t u t u nie jest j e s z
cze w M e k s y k u do k o ń c a p r z e m y ś l a n a . P o c z ą t k o w a w y r a ź n a t e n d e n c j a szybkiego
a s y m i l o w a n i a I n d i a n u s t ą p i ł a obecnie m i e j s c a p o w o l n e m u w ł ą c z a n i u i c h do ż y c i a
o g ó l n o n a r o d o w e g o . P r z e j a w i a s i ę to p r z e d e w s z y s t k i m w n a u c e j ę z y k a h i s z p a ń
skiego w s z k o ł a c h ( b o w i e m I n d i a n i n nie z n a j ą c y tego j ę z y k a n a d a l pozostaje n a
m a r g i n e s i e ż y c i a ) ; w b u d o w i e n o w y c h d r ó g , k t ó r e p o ł ą c z y ł y b y d a n ą w i o s k ę ze
ś w i a t e m ; w p e n e t r a c j i o p i e k i z d r o w o t n e j — p o p r z e z b u d o w ę s t u d n i ozy o p i e k ę l e
karza; wreszcie w u d o s t ę p n i a n i u s p o ł e c z n o ś c i o m i n d i a ń s k i m nowych o s i ą g n i ę ć tech
n i c z n y c h . S t a n o w i s k o I n d i a n w o b e c t y c h a k c j i n i e jest jednolite. Z j e d n e j strony
d a j e s i ę z a u w a ż y ć p r z y c h y l n e u s t o s u n k o w a n i e do p r z e j m o w a n i a w y ż s z y c h f o r m
�218
KRONIKA
k u l t u r y , g d y ż I n d i a n i e z d a j ą sobie s p r a w ę , ż e d z i ę k i t e m u s z y b c i e j w e j d ą do spo
ł e c z e ń s t w a ; z d r u g i e j z a ś strony n i e c h ę t n i e p a t r z ą n a p r ó b y a s y m i l a c j i , w o l ą ż y ć
w d a w n y m układzie s t o s u n k ó w społecznych u w a ż a j ą c , ż e w p ł y w miasta na m ł o
d z i e ż jest 'bardzo -ujemny. J e ś l i chodzi o e t n o l o g i ę — m a o n a z a izadanie p o m a g a ć
w p o z n a w a n i u k u l t u r y I n d i a n , b y j a k n a j b a r d z i e j b e z k o n f l i k t o w o d o p r o w a d z i ć do
a s y m i l a c j i tej k u l t u r y i do z a c h o w a n i a j e j p o z y t y w n y c h e l e m e n t ó w .
Z w y p o w i e d z i ą F r a n k o w s k i e j p o l e m i z o w a ł prof. d r T . Ł e p k o w s k i . W n a w i ą
z a n i u do r e f e r a t u H . i S. A d a m o w i c z ó w p o d k r e ś l i ł , i ż n a t e r e n i e M e k s y k u p e w n e
g r u p y l u d n o ś c i i n d i a ń s k i e j , j a k w ł a ś n i e np. L a k a n d o n i , w s z y b k i m t e m p i e w y m i e
rają. U w a ż a , ż e istnieje bardzo w y r a ź n a tendencja- z a n i k u t r a d y c y j n y c h plemion
i n d i a ń s k i c h . P r z e j a w i a s i ę ona w r ó ż n y c h formach — z jednej strony w a s y m i l a c j i ,
z d r u g i e j — sipadku p r ę ż n o ś c i d e m o g r a f i c z n e j t y c h g r u p , i o b a te c z y n n i k i s ą
n i e w ą t p l i w i e ze s o b ą splecione. S t w i e r d z e n i e w i ę c , j a k o b y l i c z e b n o ś ć I n d i a n w M e
k s y k u u t r z y m y w a ł a s i ę n a t y m s a m y m poziomie, u z n a j e prof. Ł e p k o w s k i z a o p t y m i
s t y c z n ą w y p o w i e d ź p o c h o d z ą c ą z p e w n y c h o f i c j a l n y c h k ó ł m e k s y k a ń s k i c h . Jego z d a
n i e m w p r z y s z ł o ś c i , i to n i e d a l e k i e j , te grupy i n d i a ń s k i e z n i k n ą , a n i e k t ó r e b y ć m o
ż e i c h t r a d y c j e p r z e n i k n ą do k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j m e k s y k a ń s k i e j . I n d i a n i e m i m o
w s z y s t k o p o z o s t a j ą obecnie n a m a r g i n e s i e tego s p o ł e c z e ń s t w a , z r e s z t ą o g r o m n i e p r ę ż
nego demograficznie, a l e w g r u p a c h j u ż z a s y m i l o w a n y c h w k u l t u r z e l a t y ń s k i e j .
Z a n i k m a ł y c h g r u p i n d i a ń s k i c h jest r ó w n i e ż z d a n i e m S . A d a m o w i c z a i J . D r o hojowskiego nieunikniony. W d u ż y c h plemionach i n d i a ń s k i c h , t a k i c h j a k M a j o w i e
czy Z a p o t e k o w i e , n i e o b s e r w u j e s i ę t a k g w a ł t o w n e g o z a n i k a n i a , a p r o c e s i n t e
gracji odbywa s i ę powoli. Natomiast nieliczne g r u p y z półn.-izach. M e k s y k u c z y
K a l i f o r n i i (np. F i m o w i e ) , Miczące w n a j l e p s z y m p r z y p a d k u k i l k a s e t o s ó b , s ą s k a z a n e
na n i e u c h r o n n ą zagładę. Wydaje s i ę r ó w n i e ż , iż rząd m e k s y k a ń s k i p r z e s t a ł c z y n i ć
z d e c y d o w a n e k r o k i w k i e r u n k u u t r z y m a n i a tej l u d n o ś c i p r z y ż y c i u . B o w i e m o i c h
w ł ą c z e n i u do ż y c i a o g ó l n o n a r o d o w e g o , o i c h a s y m i l a c j i , w ł a ś c i w i e n i e m o ż e b y ć
m o w y z u w a g i p r z e d e w s z y s t k i m n a n i e c h ę t n e u s t o s u n k o w a n i e I n d i a n , a poza t y m
ze w z g l ę d u n a s p e c y f i c z n ą r z e ź b ę t e r e n u ( L a k a n d o n i — s e l w a ) i t r u d n o ś c i k o m u
n i k a c y j n e . J e d y n e ś r o d k i z a r a d c z e s t o s o w a n e obecnie to p e w n a p r o f i l a k t y k a z d r o
w o t n a , g d y ż e l e m e n t d e g e n e r a c j i , ś m i e r t e l n o ś ć w ś r ó d dzieci, n l e o d p o r n o ś ć n a c h o
r o b y p r z y w l e c z o n e z z e w n ą t r z s ą c z y n n i k a m i n a j b a r d z i e j w y n i s z c z a j ą c y m i te g r u
py i n d i a ń s k i e .
W n a w i ą z a n i u do t y c h w y p o w i e d z i z a b r a ł a g ł o s d r A . K o w a l s k a - L e w i c k a , k t ó
r a z a s t r z e g ł a s i ę n a w s t ę p i e , ż e n i e z n a s t o s u n k ó w m e k s y k a ń s k i c h , ale p r z y p u s z c z a ,
ż e s y t u a c j a k s z t a ł t u j e s i ę t a m podobnie, j a k n a t e r e n i e A m e r y k i P o ł u d n i o w e j . W y
daje s i ę jej, ż e istnieją w ł a ś c i w i e d w i e grupy Indian, a k t ó r y c h k a ż d a m a w y z n a
c z o n ą s w o j ą d r o g ę . J e d n a — to szczepy m a ł o l i c z n e , n a s t o s u n k o w o n i s k i m p o
ziomie k u l t u r o w y m j u ż w c z a s a c h p r z e d k o l u m i b i j s k i c h , k t ó r e n a s k u t e k o g r o m n e j
różnicy m i ę d z y kulturą przyniesioną z Europy a ich w ł a s n ą u s t o s u n k o w a ł y się
z a s a d n i c z o n e g a t y w n i e do w s z y s t k i e g o co nowe. T e szczepy, g d y t e r e n o d p o w i a d a ł
p r z y b y s z o m , z o s t a ł y w y m o r d o w a n e j u ż w p i e r w s z y c h w i e k a c h po k o n f c w i ś c i e . J e ś l i
b y ł y n a t o m i a s t n a t e r e n a c h o d p o w i e d n i o i z o l o w a n y c h , p r z e t r w a ł y stosunkowo d ł u
go, o p i e r a j ą c s i ę w s z e l k i m p r ó b o m c z y c h r y s t i a n i z a c j i , c z y u j ę c i a i c h w j a k ą ś , f o r
m ę g o s p o d a r k i e u r o p e j s k i e j . I te g r u p y w c h w i l i obecnej s ą j u ż w z a n i k u . N a t o
m i a s t z d a n i e m dr L e w i c k i e j p e w n ą p r z y s z ł o ś ć m a j ą w i e l k i e grupy C h ł o p s k i e —
i n d i a ń s k i e , k t ó r y c h k u l t u r a n i e r ó ż n i s i ę z a s a d n i c z o od k u l t u r y M e t y s ó w — c h ł o
p ó w . U w a ż a , iż jeśli zaistnieje k i e d y ś m o ż l i w o ś ć obudzenia s i ę A m e r y k i
indiań
s k i e j , to s t a n i e s i ę to z a p r z y c z y n ą w ł a ś n i e t y c h d u ż y c h g r u p i n d i a ń s k i c h , k t ó r e
e w e n t u a l n i e m o g ł y b y n a bafcie j a k i c h ś r u c h ó w s p o ł e c z n y c h m i e ć w i e l e do p o w i e
dzenia w k s z t a ł t o w a n i u p r z y s z ł e g o u s t r o j u . T a k w i ę c , r e a s u m u j ą c s w ą w y p o w i e d ź ,
�KRONIKA
219
dr L e w i c k a w y r a z i ł a o p i n i ę , i ż los m a ł y c h 'grup i n d i a ń s k i c h jest p r z e s ą d z o n y , n a
tomiast d u ż e s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e — i n d i a ń s k i e , k t ó r e c e c h u j e n i e s ł y c h a n a p r ę ż
n o ś ć demograficzna, m o g ą u p o m n i e ć s i ę o swoje p r a w a narodowe i m o g ą z a c h o w a ć
s w e d a w n e t r a d y c j e w o b r ę b i e tych p a ń s t w , na terenie (których s i ę z n a j d u j ą .
O c z y w i ś c i e s p o s t r z e ż e n i a te d o t y c z ą w y ł ą c z n i e P e r u , g d z i e i s t n i e j e o g r o m n a , m a ł o
zróżnicowana masa chłopska — Indian, k t ó r z y m ó w i ą jednym j ę z y k i e m
(keczua)
i m a j ą p e w n e wspomnienia swej d a w n e j , jednolitej organizacji. Prawdopodobnie
j e d n a k k u l t u r a k r e o l s k o - e u r o p e j s k a z w y c i ę ż y , a l e I n d i a n i e ci b y ć m o ż e z d o ł a j ą
utrzymać s w ą odrębność.
N a w i ą z u j ą c do t e j w y p o w i e d z i prof. Ł e p k o w s k i u w a ż a j e d n a k , ż e w s z e l k i e
ż ą d a n i a narodowe d u ż y c h i n d i a ń s k i c h m a s c h ł o p s k i c h — jeśli chodzi o teren M e
k s y k u — s ą z u p e ł n i e n i e r e a l n e . Z j e d n e j s t r o n y dlatego, ż e c h ł o p s t w o m e k s y k a ń
skie c o r a z b a r d z i e j m a l e j e . G ł ó w n ą p r z y c z y n ę s t a n o w i t u u r b a n i z a c j a , k t ó r a n a
t y m t e r e n i e jest n a j s i l n i e j s z a w c a ł e j A m e r y c e Ł a c i ń s k i e j . M i a s t a , k t ó r e p r z e z w i e
le lat a ż do n i e d a w n a m i a ł y po 20 tys. m i e s z k a ń c ó w , np. O a x a c a , m a j ą obecnie
60-80 tys. Z d r u g i e j s t r o n y n i e w i d z i prof. Ł e p k o w s k i d r ó g i m o ż l i w o ś c i p r z e d
s t a w i a n i a p r z e z I n d i a n i c h n a r o d o w y c h ż ą d a ń — bo p r z e c i e ż n i e m o ż l i w a jest z m i a
n a s t r u k t u r y p a ń s t w o w e j M e k s y k u np. n a p a ń s t w o f e d e r a c y j n e . T a k w i ę c , jego
z d a n i e m , n a r o d o w o ś c i o w e ż ą d a n i a p o s z c z e g ó l n y c h — n a w e t d u ż y c h g r u p (np. M a
jowie, Zapotekowie) m o g ą s i ę tylko w y r a ż a ć przez n a c j o n a l i z m o g ó l n o m e k s y f c a ń s k i . T o jest j e d y n a p e r s p e k t y w a , k t ó r ą z r e s z t ą n z ą d ś w i a d o m i e f o r u j e .
W d a l s z y m t o k u tej d y s k u s j i F r a n k o w s k a p o d k r e ś l i ł a , i ż w s z y s t k i e j e j p o p r z e d
nie uwagi o p r ę ż n o ś c i demograficznej o d n o s i ł y s i ę d ó d u ż y c h m a s I n d i a ń s k i e g o
c h ł o p s t w a m e k s y k a ń s k i e g o . J e s t niestety s p r a w ą z u p e ł n i e j a s n ą , ż e m a ł e g r u p k i
indiańskie nie m a j ą ż a d n y c h perspektyw rozwoju i wymierają.
I n t e r e s u j ą c a jest r ó w n i e ż s p r a w a p o z y c j i I n d i a n i n a w s p o ł e c z e ń s t w i e m e k s y
k a ń s k i m , n a co p o z a prof. F r a n k o w s k ą z w r a c a l i t a k ż e u w a g ę J . D r o h o j o w s k i ,
dr A . K o w a l s k a - L e w i c k a ,
prof. d r T . Ł e p k o w s k i i S. A d a m o w i c z . N i e w ą t p l i w i e
w M e k s y k u i s t n i e j e p r o b l e m i n d i a ń s k i , a l e bez d y s k r y m i n a c j i r a s o w e j . O p r z y
n a l e ż n o ś c i do s p o ł e c z e ń s t w a d e c y d u j e n i e k o l o r s k ó r y , l e c z k u l t u r a i j ę z y k . I n d i a
n i n w c h o d z i do s p o ł e c z e ń s t w a n i e i n d i a ń s k i e g o , p r z e d e w s z y s t k i m j e ś l i z n a j ę z y k
h i s z p a ń s k i , z d o b ę d z i e s w o i s t ą o g ł a d ę i rzecz n a j w a ż n i e j s z ą — p i e n i ą d z e . Swego ro
d z a j u d y s k r y m i n a c j ę — u z n a w a n i e I n d i a n i n a z a c o ś gorszego, d a j e s i ę z a u w a ż y ć ,
w e d ł u g F r a n k o w s k i e j , w m a ł y c h miastach ( g ł ó w n i e w stanie Chiapas), s z c z e g ó l n i e
w warstwach drobnomieszczańskich Metysów. To przejmowanie kultury ogólnona
r o d o w e j pnzez I n d i a n i i c h w ł a s n y w l k ł a d do tej k u l t u r y n a t e r e n i e M e k s y k u , p r o
blem kierowanej akulturacji, b y ł y wielokrotnie poruszane w dyskusji (działalność
I n s t y t u t u do S p r a w T u b y l c z y c h ) .
W z w i ą z k u z p r o b l e m a t y k ą przeobrażeń kulturowych, która tak często b y ł a
omawiana
w
czalsie c a ł e g o
Seminarium, obszerny
głos
w
dyskusji
zalbrał
doc. d r Z . J a s i e w i c z . W y r a z i ł on zdanie, i ż z a g a d n i e n i a te s ą w c h w i l i obecnej n a
c z e l n y m p r o b l e m e m etnografii, k t ó r a s t a j e s i ę n i e o m a l n a u k ą o p r z e o b r a ż e n i a c h
kulturowych. W rozważaniach nad tymi problemami na plan pierwszy w y s u w a j ą
s i ę s p r a w y ' b o d ź c ó w t y c h p r z e o b r a ż e ń . W tej m i e r z e z u p e ł n i e n i e jest k w e s t i o n o
w a n a r o l a k o n t a k t u , b o d ź c ó w z e w n ę t r z n y c h , k t ó r e p r z e c h o d z ą spoza
jakiegoś
w z g l ę d n i e izolowanego s y s t e m u k u l t u r o w e g o i p o b u d z a j ą ten s y s t e m do r o z w o j u .
K w e s t i a z n a c z e n i a t y c h k o n t a k t ó w jest w tej c h w i l i d o c e n i a n a m . in. w n a u c e r a
d z i e c k i e j , w k t ó r e j — s z c z e g ó l n i e w l a t a c h p r z e d w o j e n n y c h i b e z p o ś r e d n i o po I I
wojnie ś w i a t o w e j — czynniki w e w n ę t r z n e b y ł y eksponowane n a pierwsze miejsce.
Obecnie, z a r ó w n o w p r a c a c h e t n o g r a f ó w , j a k i s o c j o l o g ó w r a d z i e c k i c h , s p r a w a
b o d ź c ó w z e w n ę t r z n y c h jest r ó w n i e szeroko u w z g l ę d n i a n a .
�220
KRONIKA
D a l e j w s p o m n i a ł dcc. J a s i e w i c z o roli A ą u i r r e B e l t r a n a , k t ó r y j a k o j e d e n z k i l
k u u c z o n y c h d a ł p r ó b ę k l a s y f i k a c j i k o n t a k t ó w . W y d z i e l i ł on k o n t a k t y p r z e s z ł e
i w s p ó ł c z e s n e , dobrowolne i p r z y m u s o w e , -grupowe i i n d y w i d u a l n e , c i ą g ł e i epizo
d y c z n e , ikiieiro.wane i s p o n t a n i c z n e . N a l e ż y sobie j e d n a k z d a ć s p r a w ę z tego, ż e
w procesie k o n t a k t u t r a k t o w a n e g o j a k o proces r o z c i ą g n i ę t y w p r z e s t r z e n i m o g ą
w y s t ą p i ć r ó ż n o r a k i e c z y n n i k i i m o ż e on b y ć z a r ó w n o k i e r o w a n y , p r z y m u s o w y , j a k
i s p o n t a n i c z n y , d o b r o w o l n y . E l e m e n t y te p r z e p l a t a j ą s i ę ze s o b ą . W a r t o ś ć tej k l a
s y f i k a c j i polega n a t y m , ż e w k o l e j n y c h etapach czy epizodach k o n t a k t u m o ż n a
z w r ó c i ć u w a g ę n a d o m i n a c j ę p o s z c z e g ó l n y c h z o w y c h stron.
Doc. J a s i e w i c z b y ł z d a n i a , ż e ó w proces p r z e o b r a ż e ń k u l t u r o w y c h u p o d a b n i a
przedmiot b a d a ń etnograficznych. L u d y ii k u l t u r y t r a k t o w a n e statycznie s ą r ó ż n e ,
lecz k i e d y z w r ó c i m y u w a g ę n a p r z e o b r a ż e n i a k u l t u r o w e , k t ó r e w k o ń c u j e d n a k —
o c z y w i ś c i e jest to p r o b l e m do d y s k u s j i — z m i e r z a j ą w nieco z b l i ż o n y m k i e r u n k u ,
to w ó w c z a s s a m e procesy s t a j ą s i ę podobne w sikali c a ł e g o ś w i a t a i k u l t u r a oraz
jej przemiany n a b i e r a j ą j a k i e g o ś uniwersalnego znaczenia.
S z e r e g s p r a w , j a k s ą d z i doc. J a s i e w i c z , k t ó r e o m a w i a n e b y ł y w z w i ą z k u z M e k
s y k i e m , z n a j d u j e analogie w i n n y c h c z ę ś c i a c h ś w i a t a , m. i n . w Polsce. N p . F r a n
k o w s k a w s p o m i n a ł a o s p o ł e c z n o ś c i a c h i n d i a ń s k i c h , k t ó r y m p a ń s t w o pomaga f i n a n
s o w o p r z y b u d o w i e d r ó g , ale z d r u g i e j strony w y m a g a od n i c h n a t ę b u d o w ę p e w
n y c h ś w i a d c z e ń . J e s t to n i e s ł y c h a n i e p o d o b n e do tego, co o b s e r w u j e s i ę n a w s i a c h
p o l s k i c h . C h o d z i po prostu o to samo — o a k t y w n e z a a n g a ż o w a n i e s p o ł e c z n o ś c i l o
k a l n y c h w proces p r z e o b r a ż e ń s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h .
A w i ę c n a s t ę p u j e upodobnienie s i ę p r z e d m i o t u b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h i j e d n o
c z e ś n i e z a t a r c i e w ten s p o s ó b bardzo d o t ą d w y r a z i s t e j r ó ż n i c y m i ę d z y p r z e d m i o
tem b a d a ń etnografii p o w s z e c h n e j i etnografii niepowsizechnej — t j . r e g i o n a l n e j ,
k r a j o w e j , e u r o p e j s k i e j . T o z k o l e i p o z w a l a n a w y m i e n n e s t o s o w a n i e metod b a
d a w c z y c h . Z n a n e s ą w y p a d k i , k i e d y metody p r z y d a t n e p r z y b a d a n i a c h s p o ł e c z
n o ś c i p r o s t y c h stosuje s i ę do b a d a ń s p o ł e c z n o ś c i z ł o ż o n y c h . W i e l u a n t r o p o l o g ó w
s p o ł e c z n y c h , z w ł a s z c z a angielskich, bada s p o ł e c z n o ś c i nawet miejskie metodami
dotąd raczej z w i ą z a n y m i z badaniami l u d ó w tzw. niecywilizowanych.
Widzimy
tu — p o k r e ś l a ł doc. J a s i e w i c z — w z a j e m n ą w y m i a n ę metod b a d a w c z y c h . U p o d a b
n i a s i ę w i ę c p r z e d m i o t etnografii, ale o c z y w i ś c i e n i e s y t u a c j a . C h o d z i m u tu o s y
t u a c j ę etnografii p o w s z e c h n e j i etnografii P o l s k i . T a s y t u a c j a jest n a d a l bardzo
r ó ż n a m. i n . dlatego, ż e s p o s ó b d o t a r c i a do p r z e d m i o t u b a d a ń jest n a d e r r ó ż n y .
W t y c h o s t a t n i c h s f o r m u ł o w a n i a c h doc. J a s i e w i c z n a w i ą z a ł do
wypowiedzi
mgr. A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i e g o , k t ó r y z w r ó c i ł u w a g ę na fakt, ż e od d ł u ż s z e g o c z a s u
na ł a m a c h czasopism d y s k u t u j e s i ę p r o b l e m , c z y w s p ó ł c z e s n a etnografia p r z e ż y w a
obecnie k r y z y s ? Z d a n i e m Z i e l i ń s k i e g o etnografia p o w s z e c h n a , w talk s z e r o k i m r o
z u m i e n i u j a k antropologia s p o ł e c z n a , n a p e w n o k r y z y s u nie p r z e ż y w a . P r z e c i w n i e ,
przechodzi ż y w i o ł o w y rozkwit i przetasowuje swoje dotychczasowe p o j ę c i a , k o n
c e p c j e i z a i n t e r e s o w a n i a 'badawcze. P o z o s t a j e tylko p r o b l e m odpowiedniego o p r a
c o w a n i a teoretycznego i -znalezienia swego w ł a s n e g o w y r a z u . M e k s y k -potrafił s t w o
r z y ć s w ą s z k o ł ę e t n o g r a f i c z n ą , i to w d w ó c h p ł a s z c z y z n a c h — teoretycznej i etno
grafii stosowanej. M g r Z i e l i ń s k i s ą d z i , i ż nie jest istotne dzielenie etnografii n a
p o w s z e c h n ą i P o l s k i . I s t n i e j e tylko j e d n a etnografia, a j e d y n i e p r z e d m i o t badany,
s p o s ó b p o d e j ś c i a b a d a c z a do p r o b l e m a t y k i oddziela, s t a n o w i o t y m , ż e k t o ś jest
etnografem P o l s k i czy p o w s z e c h n y m . A l e w s u m i e w s z y s c y d ą ż y m y do jednego —
do w y p r a c o w a n i a g e n e r a l n y c h metod b a d a w c z y c h , o g ó l n y c h t e o r i i (kultury. Z a c i e ś n i a
s i ę w s p ó ł p r a c a etnografii Polska i p o w s z e c h n e j n a p ł a s z c z y ź n i e b a d a ń n a d w s p ó ł
c z e s n o ś c i ą p r z e z w z a j e m n e z a p o ż y c z a n i e metod, w z a j e m n ą w y m i a n ę m y ś l i . N i e c h o -
�KRONIKA
221
dzi t u o c z y w i ś c i e o s z t y w n e p r z e n o s z e n i e d o r o b k u t y c h d w ó c h g a ł ę z i etnografii,
lecz o w z a j e m n i e , t w ó r c z e p r z e k s z t a ł c a n i e metod b a d a w c z y c h ; d ą ż e n i e to u p o d a b
n i a do siebie w s z y s t k i e n a u k i s p o ł e c z n e .
R ó w n i e o ż y w i o n ą d y s k u s j ę w y w o ł a ł y d w a r e f e r a t y — prof. d r . J . T a z b i r a :
Odkrycie
Ameryki
i konkwista
w literaturze
staropolskiej,
i prof. d r . T . Ł e p k o w skiego: Z dziejów
kontaktów
polsko-meksykańskich
w XIX i XX wieku. W n a w i ą
z a n i u do t y c h r e f e r a t ó w prof. dr B . O l s z e w i c z s t w i e r d z i ł , i ż t a k p a s j o n u j ą c e z a
g a d n i e n i a , j a k i m i s ą stosunki P o l s k i z s z e r o k i m ś w i a t e m , a w t y m w y p a d k u k o n
takty p o l s f c o - m e k s y k a ń s k i e , rola P o l a k ó w w kulturze powszechnej, s ą w Polsce
m a ł o znane. B y ł y co p r a w d a r o z m a i t e p r ó b y o p r a c o w a n i a tej p r o b l e m a t y k i , j a k
np. p r a c a R e t i n g e r a : Polska
w kulturze
powszechnej,
w y d a n a w 1918 r., c z y p r a c a
P o b o g a - M a l i n o w s k i e g o , niestety n i e d o k o ń c z o n a , bo p r z e r w a n a przez w o j n ą 1939 r.
B y ł a to p r a c a z d a n i e m prof. O l s z e w i c z a n a j l e p s z a ze w s z y s t k i c h w t e d y p o d e j m o
w a n y c h . M i a ł a s k ł a d a ć s i ę z t r z e c h t o m ó w , p r z y c z y m t o m I m i a ł m ó w i ć o sto
s u n k a c h P o l s k i z p o s z c z e g ó l n y m i k r a j a m i , t o m I I z a w i e r a ć dane o r o z w o j u n a u k
w z w i ą z k u z szerokim ś w i a t e m , stosunki nauki polskiej z n a u k ą w ś w i e c i e
i w r e s z c i e t o m I I I biograficzny — o m a w i a j ą c y biografie P o l a k ó w p r a c u j ą c y c h z a
granicą.
Po w o j n i e p o n o w n i e w r ó c o n o do t y c h s p r a w . A r t y k u ł y w tej k w e s t i i p i s a l i
prof. R e y c h m a n i prof. O l s z e w i c z , a l e w y d a n i e tego t y p u p o z y c j i n a d a l stoi n a
m a r t w y m p u n k c i e , m i m o i ż n i e w ą t p l i w i e t a k a p u b l i k a c j a jest d l a h i s t o r i i k u l t u r y
p o l s k i e j n i e s ł y c h a n i e w a ż n a i c e n n a . Tego samego z d a n i a b y l i prof. T a z b i r , J . D r o h o j o w s k i , prof. F r a n k o w s k a , prof. Ł e p k o w s k i , r e d . J . K l i m o w i c z . D y s k u t a n c i z w r a
cali r ó w n i e ż u w a g ę n a z a g a d n i e n i e s z c z e g ó ł o w e w t e j p r o b l e m a t y c e , a m i a n o w i c i e
n a 'kwestię p o w i ą z a ń p o l s k o - m e k s y k a ń s k i c h — tych dawnych i najnowszych. R e d .
K l i m o w i c z s t w i e r d z i ł a , i ż w M e k s y k u od k i l k u lat p a n u j e s z c z e g ó l n i e p r z y c h y l n a
atmosfera d l a t y c h k o n t a k t ó w .
W z a k o ń c z e n i u o m ó w i e n i a d y s k u s j i toczonych w czasie o b r a d S e m i n a r i u m
w s p o m n i e ć j e s z c z e n a l e ż y o d w ó c h t e m a t a c h , k t ó r e w y w o ł a ł y szereg i n t e r e s u j ą c y c h
wypowiedzi. Pierwszy z nich dotyczył i n s t r u m e n t ó w muzycznych w d a w n y m Mek
s y k u (ref. R . M a ń k o w s k a i A . K r z a n o w s k i ) . M . i n . g ł o s z a b r a l i S. A d a m o w i c z
i dr L e w i c k a , która z w r ó c i ł a u w a g ę n a rolę m u z y k i w Ameryce P o ł u d n i o w e j
i
przetrwanie
starych
tradycji
muzycznych
do
dnia
dzisiejszego,
oraz
m g r T . C h w o j k a . O m ó w i e n i e p r z e z tego ostatniego p ó ź n i e j s z e g o — po o k r e s i e k o n kwisty — rozwoju muzyki w Meksyku, s t a n o w i ł o niezmiernie ciekawy przyczynek
do tych z a g a d n i e ń 2.
N a t o m i a s t u w a g i S . A d a m o w i c z a d o t y c z y ł y szeregu i n s t r u m e n t ó w m u z y c z n y c h
u ż y w a n y c h w s p ó ł c z e ś n i e w M e k s y k u , lecz w y k o n y w a n y c h i n a w i ą z u j ą c y c h do s t a
r y c h w z o r ó w . S. A d a m o w i c z u w a ż a t a k ż e , i ż j e ś l i chodzi o i n s t r u m e n t y s t r u n o
w e — gitara, m a n d o l i n a , z o s t a ł y one z a p o ż y c z o n e z H i s z p a n i i i u l e g ł y p e w n y m
przeobrażeniom. Na przeobrażenia w p ł y w m i a ł głównie materiał istniejący w da
n e j okolicy M e k s y k u . P o d a ł t u p r z y k ł a d i n s t r u m e n t ó w s t r u n o w y c h , k t ó r y c h p u d ł o
r e z o n a n s o w e w y k o n a n o ze s k o r u o y ż ó ł w i a l u b p a n c e r n i k a i p o k r y t o c i e n k ą , podob
n ą do p e r g a m i n u s k ó r ą , i n a to n a c i ą g n i ę t o 3 l u b 4 struny. T e i n s t r u m e n t y u ż y
w a n e s ą do d z i ś .
D r u g i m tematem,
który
spowodował ożywioną wymianę
zdań,
b y ł referat
mgr. A . W o ź n i a k a — Metal
w kulturze
przedkolumbijskiego
Meksyku.
Autor, po
r u s z a j ą c ogromnie k o n t r o w e r s y j n y p r o b l e m , s t a n ą ł n a s t a n o w i s k u , iż m e t a l o d e g r a ł
2
O p r a c o w a n y przez mgr. T . C h w o j k ę głos w dyskusji — w niniejszym
„Etnografii Polskiej".
zeszycie
�222
KRONIKA
w i ę k s z ą n i ż d o t y c h c z a s u w a ż a n o r o l ę w k u l t u r a c h dawnego M e k s y k u . G l o s w d y
s k u s j i z a b r a l i J . D r o h o j o w s k i , P . B r y k a z y ń s k i , A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , M . Caibalska,
S. A d a m o w i c z , A . K o w a l s k a - L e w i c k a .
Szczególnie interesująca była
wypowiedź
P . B r y k c z y ń s k i e g o , k t ó r y p o d a ł s z e r e g f a k t ó w m o g ą c y c h p o t w i e r d z i ć pochodzenie
metalurgii u ż y t k o w e j w Mezoameryce z t e r e n ó w p ó ł n o c n y c h A m e r y k i
Południo
wej. Oparł się tu n a analizie w y s t ę p o w a n i a p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h w n i e k t ó
rych stanowiskach archeologicznych.
W o s t a t n i m d n i u o b r a d I I I Etnograficznego S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c e n e g o
o d b y ł o s i ę zebranie organizacyjne c z ł o n k ó w Sekcji Amerykanistyoznej P T L . Sekcja
l i c z y obecnie 27 o s ó b , w t y m n a j w i ę k s z ą i l o ś ć e t n o g r a f ó w . C z ł o n k a m i s ą r ó w n i e ż
p r z e d s t a w i c i e l e i n n y c h d y s c y p l i n — j a k archeologii, geografii, a t a k ż e p u b l i c y ś c i
i l i t e r a c i . W czasie d y s k u s j i n a d s p r a w a m i o r g a n i z a c y j n y m i jeszcze r a z w y r a ź n i e
p o d k r e ś l o n o — o c z y m m ó w i j a s n o S t a t u t — i ż c e l e m S e k c j i jest p r z e d e w s z y s t k i m
p r a c a n a u k o w a , a t a k ż e p r a c a n a u k o w o - p o p u l a r y z a t o r s k a . W y r a z e m tej d z i a ł a l n o ś c i
są organizowane seminaria, k t ó r e w i n n y ł ą c z y ć wszystkich polskich a m e r y k a n i s t ó w . N a s t ę p n e s e m i n a r i u m o d b ę d z i e s i ę w P o z n a n i u w 1971 r.
Maria
Paradowska
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db85b2bd1a05046f74758d32d28398f3.pdf
21f16f8ec6dd74ff6096a93b1a56374e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:708
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1970
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:652
Title
A name given to the resource
Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.207-214
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Zadrożyńska-Barącz, Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
.Etnografia P o l s k a " , t. X I V z. 2
A N N A
Z A D R O Z Y N S K A - B A J R Ą C Z
NOWA DZIEDZINA DEFICYTOWA
— ETNOGRAFIA
EUROPY
1
K u l t u r ę ludową poszczególnych krajów europejskich przyzwycza
iliśmy się rozważać najczęściej w powiązaniu tylko z ich historią, pro
blemami gospodarki czy przemianami społecznymi. Rzadko umieszczamy
je na szerszym tle. I tak na przykład w etnograficznych rozważaniach
nad Polską w najlepszym wypadku nawiązujemy do Słowiańszczyzny
(pojęcia, którego realność już niejednokrotnie kwestionowano) czy do
terytoriów geograficznie sąsiednich. Nigdy prawie nie prowadzi się
rozważań nadających problematyce szczegółowej charakteru egzemplifikacji procesów dziejących się na całym terytorium Europy i zrozumia
łych tylko w ujęciu całościowym, tłumaczących jednocześnie prawidło
wości jak i wyjątkowe wypadki w kulturze Europy.
Przyczyny takiego traktowania zjawisk europejskiej kultury ludowej
tkwią w genezie i historii etnografii. Przyczyny te uwarunkowane nie
zwykle skomplikowanymi w Europie procesami politycznymi, gospo
darczymi, społecznymi i kulturalnymi doprowadziły po pierwsze do
różnic zainteresowań pomiędzy Europą zachodnią a środkową i wschod
nią i preferowania innych badań. Następnie doprowadziły do wyodręb
nienia się w ramach zainteresowań europejską kulturą ludową do tego,
co G. de Rohan-Csermak nazywa „szkołami narodowymi".
Kraje Europy zachodniej w związku z rozwijającym się kapitali2
1
N i e s ą d z ę , by t e n k o m u n i k a t m ó g ł w y c z e r p a ć c a ł o ś ć p r o b l e m a t y k i d o t y c z ą c e j
etnografii E u r o p y . P o w i n i e n j e d y n i e j ą n a s z k i c o w a ć i z a s u g e r o w a ć k i e r u n k i r o z
w a ż a ń i s y t u a c j i w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń w tej d z i e d z i n i e . N a z w i s k a u c z o n y c h spo
tykane w t e k ś c i e są n a z w i s k a m i n a j c z ę ś c i e j doskonale z n a n y m i w n a s z y m ś r o d o
w i s k u . Dlatego t e ż n i e s t a r a m s i ę p o d a w a ć a n i d o k ł a d n y c h b i b l i o g r a f i i p r a c w y
mienianych badaczy, ani c h a r a k t e r y z o w a ć ich postaw teoretycznych. T y m r ó w n i e ż
tłumaczę małą ilość przypisów.
2
G . d e R o h a n - C s e r m a k , L e s écoles
ethnographiques
nationales
et
L'eth
nologie européene,
[ w . ] Vie
Congres
Internationale
des Sciences
Anthropologiques
et Ethnologiques,
P a r i s 30 j u i l l e t — 6 a o û t 19(60, M u s é e de l ' H o m m e , P a r i s 1963,
s. 237-243.
�208
ANNA
ZADROŻYNSKA-BARĄCZ
stycznym systemem produkcji zmuszone zostały do rozszerzania swych
rynków zbytu drogą ekspansji kolonialnej. Ekspansja ta przybiera na
sile szczególnie w wieku X I X , kiedy to bardzo wyraźnie polityka kra
jów Europy zachodniej kieruje się prawie wyłącznie na zdobywanie
nowych kolonii i utrzymanie wpływów na terytoriach już posiadanych.
Wiąże się to w sposób oczywisty z koniecznością rozwoju zainteresowań
badawczych w krajach kolonialnych w celu właściwego nimi zarządzania
i eksploatacji. Jednocześnie na plan dalszy przesunięto badania nad
własną kulturą ludową, t y m bardziej że bodźców do tego typu badań
w postaci na przykład ograniczenia samodzielności politycznej kra
je te nie posiadały. Dlatego to w Europie zachodniej wyodrębnia się
dość wcześnie antropologia kulturalna czy społeczna jako dziedzina
zajmująca się teorią i metodologią badań nad społecznościami „pier
wotnymi", lecz nie uwzględniająca prawidłowości rozwoju i przemian
kultury w społecznościach europejskich. Badaniami tego typu zajmują
się geografia i ekonomia.
3
Kraje Europy środkowej i wschodniej, zamieszkane przeważnie przez
Słowian, o niskim w porównaniu z Zachodem poziomie gospodarki,
o skomplikowanej historii i konfliktach politycznych, musiały szukać
uzasadnień swych dążności separatystycznych w stosunku do, krajów
nad nimi dominujących. Walki narodowowyzwoleńcze, u których podłoża
leżały przede wszystkim trudności natury ekonomiczno-społecznej, wska
zywały na konieczność zasadniczych reform ustrojów gospodarczych,
a te z kolei wymagały samodzielności politycznej. Ideologie ruchów
narodowowyzwoleńczych podkreślają więc wady ekonomii i ucisk na
rodu. Nawołują do wystąpienia społeczeństwa przeciw zaborcom w imię
własnej historii, tradycji, kultury. W kulturze natomiast poszukują
pierwiastków autentycznych, rodzimych, wyróżniających ją od kultury
zaborców. Za nurt najbardziej trwały i rodzimy uznana zostaje kultura
ludowa i ona staje się t y m elementem, na którym ideologie tego typu
ruchów w Europie środkowej i wschodniej opierają uzasadnienia dążeń
do samodzielności politycznej, i za pomocą którego odbywa się mobili
zacja najszerszych kręgów narodu. Badaniami własnej kultury ludowej
zajęła się etnografia, włączając do swych rozważań poza rekonstruk
cjami kultury ludowej próby opracowań teorii dotyczącej prawidłowości,
rozwoju i przemian tej kultury oraz jej stosunku do kultury zwanej
niekiedy elitarną.
Ten podział zainteresowań badawczych pomiędzy Europą zachodnią
a środkową i wschodnią należy wiązać ponadto z dużo wcześniej rozpo
czętymi procesami ekonomicznymi obydwu tych części. Otóż w wieku
X I X obserwujemy już tylko efekty kilkuwiekowych tendencji różnicuG e o g r a p h i e h u m a i n e , é c o n o m i q u e et
sociale.
�ETNOGRAFIA EUROPY
jących. Z a c h ó d przechodzi bardzo w c z e ś n i e na gospodarkę typu kapita
listycznego z oczywistym p o ł o ż e n i e m nacisku na rozwój p r z e m y s ł u .
W s c h ó d natomiast od okresu gospodarki folwarcznej k r o c z y ł prawie
w y ł ą c z n i e po linii produkcji rolnej . I o ile słuszne będzie charaktery
zowanie gospodarki Zachodu jako gospodarki p r z e m y s ł o w e j z zapleczem
m o d e r n i z u j ą c e g o s i ę rolnictwa, o tyle gospodarka wschodu jest przede
wszystkim oparta na rolnictwie z bardzo słabo r o z w i n i ę t y m p r z e m y s ł e m .
Dlatego też warstwa związana z produkcją rolną a uznana za tę, która
przechowuje treści kultury określane jako najdawniejsze i charaktery
styczne dla narodu, w krajach Europy środkowej i wschodniej jest
w a r s t w ą liczebnie najsilniejszą, s t a n o w i ą c ą j e d n o c z e ś n i e n a j w i ę k s z y
problem gospodarczy i kulturowy tej części kontynentu. O d w o ł y w a n i e
się w i ę c do niej, zainteresowanie jej ż y c i e m jest uzasadnione w wypadku
konieczności określenia narodu, kiedy n a l e ż y w y k a z a ć różnice z naro
dem kraju zaborczego i p o d o b i e ń s t w a z narodami r ó w n i e ż w a l c z ą c y m i
0 w o l n o ś ć . K r a j e Europy ś r o d k o w e j i wschodniej nie m i a ł y w i ę c warun
k ó w do rozwoju innych z a i n t e r e s o w a ń poza w ł a s n ą kulturą. Co w i ę c e j
nie m i a ł y potrzeby rozwijania tych zainteresowań, podczas gdy zainte
resowanie w ł a s n ą kulturą i w ł a s n y m narodem s t a n o w i ł o najistotniejszą
k o n i e c z n o ś ć w dążeniu do samodzielności politycznej.
Badania w i ę c nad teorią kultury i k u l t u r ą w obydwu tych częściach
Europy przebiegają odmiennie i posiadają o d m i e n n ą egzemplifikację.
Istnieje wiele teorii kultury wypracowanych w badaniach nad s p o ł e
c z e ń s t w a m i plemiennymi. Teorie kultury ludowej rzadko n a w i ą z u j ą do
ich ustaleń i bazy p o j ę c i o w e j .
Znacznie później n i ż w badaniach nad s p o ł e c z e ń s t w a m i plemiennymi,
pod koniec wieku X I X , odnajdujemy w badaniach nad Europą n a w i ą
zania do o g ó l n y c h r o z w a ż a ń nad formami życia i kultury c z ł o w i e k a .
Wiąże się to z opracowaniem i zastosowaniem metody geograficznej
1 rozważań typu historycznego. N a l e ż y tu w y m i e n i ć przede wszystkim
nazwiska F . Ratzla, J . Brunhes'a, Vidal de la Blache'a, S. Passarge'a,
V . Jacoby'ego, A. Meitzena czy p ó ź n i e j s z e nieco r o z w a ż a n i a R. G r a d manna.
Zainteresowania w ł a s n ą kulturą l u d o w ą w krajach europejskich da
tują s i ę na koniec wieku X V I I I i początek X I X , czyli wiążą s i ę z okre
sem romantyzmu p o s z u k u j ą c e g o p i ę k n a w poezji ludowej i ludowej
literaturze ustnej. Wtedy to prawie we wszystkich krajach w y c h o d z ą
zbiory o p o w i a d a ń ludowych i pieśni, opisy o b y c z a j ó w itd. W Anglii
4
5
4
A . M ą c z a k , U źródeł
nowoczesnej
gospodarki
europejskiej,
O m e g a n r 81-82,
W a r s z a w a 1967.
O p i e r a m s i ę tu g ł ó w n i e n a a r t y k u ł a c h z a w a r t y c h w „ E t h n o l o g i a Europaea",
n r 1:1967 z. 1-2, o r a z n a a r t y k u l e R o h a n - C s e r r n a k ,
op. cit.
5
14 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2
�210
ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ
wydaje je Th. Percy, w Niemczech — J. G. Herder, bracia Grimm,
w Rosji — Czułkow, w Szwecji — S. G. Geler i A. A . Afzelius, na
Węgrzech — G. Gaal, w Finlandii — E. Lännrot,, w Bułgarii — bracia
Miładinow, w Serbii — V. Karażić i t d . Stopniowo opisy te przeradzają
się w systematyczne badania i stają się odrębną gałęzią nauki — folklo
rystyką. Ten drugi etap znaczą nazwiska Finów — A . Aarna i K . K r o h na, Niemców — J, Meiera i J. Boltego, Czecha — J. Polivki, Anglika —
S. Thompsona, Szweda- — C. W. von Sydowa, Węgrów — S. Solymossyego i J. Hontiego, Francuzów — A. van Gennepa i A. Sebillota, Estoń
czyka — W. Andersona, Norwega — R. Chrystiansena, Holendra —
J. de Vriesa, Flamandczyka — M . de Meyera, Irlandczyka — S. O. D u i learga, Hiszpana — A. Espinosy czy Rosjanina — J. Sokołowa. Prace
opierają się o wypracowaną już metodologię zastosowaną konsekwent
nie. Prace C. Brailoiu, B. Bartoka, V. Stoina, A. C. Väisänena, W. D a n
kerta czy E. Pittarda poszerzają zainteresowania folklorystów o sferę
twórczości muzycznej i prowadzą do zainteresowań sztuką ludową
w ogóle. Z tego samego okresu datują się zbiory strojów, rzeźby w drze
wie, ceramiki, sprzętów oraz początkowe zainteresowania budownictwem
ludowym. Jest to w zasadzie początek europejskiej etnomuzeologii da
jącej pierwsze materiały do późniejszych studiów nad kulturą mate
rialną, prowadzone w oparciu o wszelkiego typu kolekcje i muzea.
Rozpoczynają się studia analityczne i porównawcze. Tu należy wymie
nić nazwiska takich badaczy, jak H . Th. Bossert, J. Heierli, G. Palotay,
A. Spamer, A. Tzigara-Samurcas, J. Vydra, S. Erixon, L . de Hayos Sainz
itd. Jest to już zdecydowane wyjście poza etap opisu w etnografii. Ze
brane materiały służą do opracowań pod kątem określonych teorii, naj
częściej nawiązujących do nurtu historycznego w etnografii oraz zwią
zanych z metodą geograficzną zapoczątkowaną przez Ratzla.
T
Jednocześnie ruchy narodowowyzwoleńcze dają bodziec do badań
etnogenetycznych. Najznakomitsze prace tego nurtu (cały czas świado
mie pomijam historię etnografii polskiej) to gigantyczne monografie
dotyczące rozważań pochodzenia europejskich ugro-finów, nawiązujące
do migracji ludów Azji na tereny Europy. Trzeba t u wymienić znane
monografie U . T. Sireliusa i J. Jako.
Innym nurtem są badania dotyczące najdawniejszych dziejów euro
pejskiej kultury materialnej, które szczególnie rozwinęły się w krajach
skandynawskich , co jednak nie wyklucza badaczy z reszty kontynentu.
Są to między innymi: Szwed A . Oldeberg, Norweg G. Gjessing, D u ń 6
6
K r a j e s k a n d y n a w s k i e n a s k u t e k specyficznego u t o ż s a m i e n i a k u l t u r y n a r o d o
wej z l u d o w ą 'bardzo w c z e ś n i e r o z p o c z ę ł y s y s t e m a t y c z n e z b i e r a n i e z a b y t k ó w k u l
t u r y l u d o w e j . N a j w c z e ś n i e j t e ż r o z w i n ę ł y u siebie m u z e a l n i c t w o etnograficzne.
�ETNOGRAFIA EUROPY
211
czycy A. Steensberg, P. V. Glob, G. Hatt, Finowie T. Itkonen, S. Pälsi,
Estończyk R. Indreko, Niemcy O. Paret, H . Reinarth, Francuz A. Varagnac, Szwajcarzy L . Rütimeyer i H . G. Waćkernagel, Anglik J. G. D.
Clark czy E. C. Curwen. Metodykę tych prac można już wiązać z me
todami wypracowanymi nad społeczeństwami pierwotnymi. Z t y m też
nurtem należy wiązać badania nad technologią prowadzone we Francji
już współcześnie przez A. Leroi-Gourhana, włączającego materiał z te
renów Europy w ogólne rozważania nad technologią, a prowadzące do
ustaleń teoretycznych dotyczących zachowań się człowieka w określo
nym środowisku i dysponującego określonym wyposażeniem technicz
nym. Następstwem tych prac. mogą być prace A. Bielensteina czy
P. Scheuermeyera. Badania tego typu oraz tradycja korzystania z me
tody geograficznej doprowadziły do rozpoczęcia pracy nad atlasami
etnograficznymi w prawie każdym z krajów europejskich.
Innym jeszcze nurtem w badaniach kultury europejskiej są prace
francuskiej géographie humaine, économique i sociale. Badaniami t y m i
zajmują się tacy uczeni, jak P. George czy M . Bloch, interesujący się
osadnictwem wiejskim, gospodarką i związaną z nimi kulturą w per
spektywie całego świata ze stopniowym zawężaniem do Europy i Fran
cji. Nie odrywając Europy od innych kontynentów klasyfikują zjawiska
tu spotykane względem zjawisk analogicznych w reszcie ekumeny.
Nie sposób również nie wspomnieć o badaniach typu etno-socjologicznego nad instytucjami społecznymi, zwracających uwagę na wielopłaszczyznowość powiązań zjawisk społecznych, i to nie wyłącznie na
gruncie europejskim. Tu należy wymienić nazwiska A. Bacha, A. Spa
mera, V. von Geramba, W. Presslera, R. Weissa, D. Gustiego, J. Caro
Baroja, J. de Vriesa, R. Corsa, A. Nesheima czy K . R. V. Wikmana. Uzu
pełniające te zagadnienia badania nad prawem z punktu widzenia etno
logii prowadzą K . Taganyi, R. Maunier, F. Kiinsberg, E. A. Virtanen.
W zasadzie rozwój dziedziny, którą chcielibyśmy nazwać etnografią
Europy, datuje się na początek naszego stulecia. Jednak przez jego
pierwsze ćwierćwiecze prace poszczególnych uczonych i badaczy były
izolowane w granicach własnych krajów i koncepcji. Niemniej narastała
wciąż konieczność porozumienia i wymiany doświadczeń. Stan wiedzy
i coraz większa liczba zajmujących się t y m tematem uczonych wyma
gały już nie tylko porozumienia, ale również podjęcia pierwszych prób
zbiorowych opracowań czy nawet syntez. W roku 1925 wychodzi Atlas
der Völkerkunde
R. Karutza, a w 1926 — praca Illustrierte
Völkerkunde
G. Buscharia, gdzie między innymi znajdują się rozważania M . i A. Haberlandtów nad pojęciem etniki europejskiej oraz przegląd ludów po
chodzenia indoeuropejskiego. Wreszcie w roku 1928 w Pradze odbywa
się Kongres Sztuk Ludowych, na którym spotykają się po raz pierwszy
�212
ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ
najznamienitsi przedstawiciele badań nad Europą. Zasadniczym tema
tem obrad stało się ujednolicenie używanej terminologii. Pojęcia wyko
rzystywane w publikowanych pracach odzwierciedlały stanowiska teo
retyczne poszczególnych uczonych. Ujednolicenie więc terminologii,
a t y m samym w pewnym stopniu ujednolicenie stanowisk teoretycznych
okazało się jednak niemożliwe. Przede wszystkim same koncepcje doty
czące rozwoju kultury europejskiej nie zostały jeszcze dokładnie w y
pracowane. Nie istniała zatem możliwość ustępstw czy wyjaśnień. Ten
brak chociażby jednej zwartej koncepcji dotyczącej kultury Europy
skazał etnografię Europy na nurt boczny w stosunku do badań i teorii
wypracowanych w odniesieniu do społeczeństw plemiennych.
Niemniej stale postępująca potrzeba międzynarodowej współpracy
w tej dziedzinie doprowadziła do ponownego spotkania na kongresie
w Paryżu w 1937 r. W tym też roku wychodzi pierwszy numer czaso
pisma „Folk-Liv" pod redakcją i duchowym patronatem Sigurda E r i xona. Po I I wojnie światowej uczeni i badacze problemów Europy zna
leźli możliwości współpracy w ramach organizacji międzynarodowych
kongresów nauk antropologicznych i etnologicznych.
Obecnie mamy wiele dziedzin i prac badawczych, które składają się
na etnografię Europy. Każdy kraj posiada w tej dziedzinie pewne osiąg
nięcia. Każdy kraj prowadzi u siebie prace badawcze typu monografii,
atlasów czy nawet prób syntez etnografii własnego kraju. Nadal jednak
problem stanowi regularna wymiana doświadczeń i konfrontacja włas
nych osiągnięć z osiągnięciami innych. Nadal podstawową trudnością
jest widzenie całościowe procesu rozwoju i przemian w kulturze Europy,
niepanowanie nad procesami przebiegającymi w makrostrukturze i od
biciem ich w tym, co zwiemy mikrostrukturą. Biorąc ponadto pod
uwagę podstawowe pojęcia, którymi posługiwaliśmy się do tej pory:
kultura ludowa, narodowa, elitarna, naród, lud, wieś czy miasto —
stajemy przed koniecznością zdania sobie sprawy, że zmieniły one dawno
już swoją treść, że znaczą dziś co innego i że stosowanie ich nadal w tra
dycyjnym rozumieniu prowadzić może do nowych nieporozumień za
miast wyjaśniać stare.
Nie znaczy to, że chcę proponować zupełnie inną terminologię, czy
tę uważam za zupełnie bezużyteczną. Uważam tylko, że jest niewystar
czająca przy analizie procesów w społeczeństwach europejskich. Pro
cesów, które już dawno przekroczyły granice państw i narodów. Nato
miast zmiany treści wymienionych pojęć są wynikiem procesów gospo
darczych typu industrializacji, przynoszących zmiany społeczne typu
urbanizacji. I obydwa te procesy znajdują odbicie w kulturze, którą
coraz częściej zaczynamy nazywać masową, w braku lepszego, bardziej
różnicującego terminu.
�213
ETNOGRAFIA EUROPY
Dlatego też synteza etnografii Europy nie może przebiegać po l i n i i
syntez kultury poszczególnych narodów czy krajów. Nie może obierać
d o w o l n e g o stanowiska teoretycznego, nie może być zbiorem d owolnych
monografii czy opisem krajoznawczym poszczególnych
części Europy. Musi iść po linii uzgodnienia stanowisk teoretycznych,
musi wieloaspektowo ujmować obraz kultury Europy współczesnej.
Rozpoczęta współpraca uczonych w tej dziedzinie na kongresie w Pa
ryżu trwa nadal. W roku 1967 rozpoczęto wydawanie międzynarodowego
pisma „Ethnologia Europaea", którego założycielem ponownie stał się
S. Erixon i zespół skupiony wokół jego osoby. Komitet Redakcyjny tego
świetnie zapowiadającego się i rokującego olbrzymie nadzieje półrocznika stanowią uczeni ze wszystkich zainteresowanych krajów. Zestaw
artykułów w dwu pierwszych zeszytach tego pisma budzi zrozumiałe
zainteresowanie. Piszą S. Erixon, G. de Rohan-Csermak, A. Varagnac,
A. Hultkranz i inni znani badacze problemów Europy. Z inicjatywy
również S. Erixona odbywają się corocznie kongresy poświęcone Euro
pie i regularnie publikuje się z nich sprawozdania w „Ethnologia Euro
paea". Należy więc żałować, że zeszyty tego pisma dostajemy nieregu
larnie i że Polska nie ma możliwości korzystania z wymiany doświad
czeń podczas wspomnianych kongresów, których nie przerwała śmierć
ich założyciela. Jedynym przedstawicielem Polski na ostatnim (w 1968 r.)
kongresie w Lizbonie był prof. dr W. Dynowski.
W Polsce badania nad etnografią Europy ograniczają się do rozważań
prowadzonych w kilku ośrodkach uniwersyteckich. Stroną teoretyczną
problemów europejskich zajmuje się prof. W. Dynowski, zagadnieniami
szczegółowymi i powiązaniami z teorią kultury wypracowaną na spo
łeczeństwach pierwotnych — doc. doc. A. Waligórski i Z. Sokolewicz,
zagadnieniami dotyczącymi pogranicza słówiańsko-germańskiego — doc.
T. Wróblewski. Należy tu również włączyć wszystkich badaczy Sło
wiańszczyzny i Polski, którzy wnieśli wkład do badań nad Europą. Do tej
pory największym osiągnięciem w dziedzinie syntezy Europy jest program
wykładów z etnografii Europy dla studentów I I I i I V roku etnografii.
Program ten został zasadniczo opracowany przez warszawski ośrodek
uniwersytecki, lecz konsultowany był wiele razy ze wszystkimi innymi
ośrodkami uniwersyteckimi w Polsce, a ponadto z prof. Tokariewem
ze Związku Radzieckiego. Program ten zawiera część dotyczącą możli
wości zastosowania dotychczas już istniejących teorii do rozważań i tłu
maczenia procesów europejskich. Zawiera część omawiającą zasadnicze
typy makro- i mikrostruktur Europy oraz podstawowe procesy mające
7
' Pozostałe
zeszyty
„Ethnologia Europaea" są prawie nieosiągalne
bliotekach z niewiadomych przyczyn.
nawet
w
bi
�214
ANNA
ZADROZYŃSKA-BARĄCZ
wpływ na ukształtowanie się obecnego obrazu Europy — etnicznego,
językowego, kulturowego. Obejmuje więc całość problematyki tak
z punktu widzenia historii, jak i przestrzennego tłumaczenia zjawisk
na terytorium Europy. Trudność w jego realizacji polega na tym, że
nie ma specjalisty mogącego pokusić się o ujęcie całości tej problema
t y k i nawet przy dowolnej egzemplifikacji każdego zagadnienia.
Przedstawiona sytuacja badań nad etnografią Europy wykazuje, że
obecnie s t a n o w i ona dziedzinę chyba najbardziej deficytową polskiej
etnografii, by użyć terminu zapożyczonego z artykułu prof. Dynowskiego . Jest to dziedzina deficytowa ze względu na stronę teoretyczną,
materiałową, kadrę zajmującą się t y m i problemami (najczęściej i tak
ubocznie, dodatkowo), wymianę międzynarodową w dziedzinie informa
cji, nie mówiąc już o możliwościach badań i zdobywania oryginalnych
materiałów.
Przez okres pięciu lat egzotyka •— w 1964 r. dziedzina jeszcze defi
cytowa — odnalazła wielkie możliwości dzięki badaniom prowadzonym
przez ekspedycję mongolską, możliwości dokonania podsumowań dzięki
publikacjom książkowym, artykułom czy tomom studiów mongolskich.
I chociaż w wyniku współpracy z Bułgarską i Mongolską Akademią
Nauk zaplanowano w warszawskim I H K M P A N studia porównawcze
nad współczesnymi przemianami kultury oparte na materiałach zebra
nych podczas badań w tych krajach i posiadanych materiałach z terenu
Polski, to jednak Europa — kontynent najbliższy, pozostaje nadal nie
znana. Kontynent nie do zbadania i nie do zrozumienia.
8
8
t. 7:
W. D y n o w s k i ,
1964.
Z
dziedzin
deficytowych
etnografii,
„Etnografia
Polska",
J
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03b10a2679314e72674c05de93842eba.pdf
c43ce1c64acec4b7ab13d8c7e1318728
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:707
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1970
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:651
Title
A name given to the resource
Irlandia - dwa państwa, dwa narody / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.197-206
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Zadrożyńska-Barącz, Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Cząść
II
„Etnografia Polska", t. X I V z. 2
ANNA
ZADROŻYNSKA-BARĄCZ
I R L A N D I A — D W A PAŃSTWA, DWA NARODY
Jeżeli w poprzednich rozważaniach na temat Irlandii konsekwentnie
pomijałam północną część wyspy, zwaną Ułsterem, płynęło to z koniecz
ności wstępnego wyeliminowania zagadnień nie bezpośrednio związa
nych z postawionym na początku problemem i uznanym przez nas za
najistotniejszy. Podyktowane było to również i tym, że właśnie Saorstat
Eire uważać można za końcowy efekt dążności narodu irlandzkiego do
samostanowienia politycznego, końcowy efekt procesów narodowotwórczych tej grupy ludności, którą wiąże się z najstarszym osadnictwem
Y P y i która stanowiła w porównaniu z innymi zamieszkałymi tam
grupami osadniczymi grupę autochtoniczną o bogatych tradycjach wła
snej kultury i języka. I dlatego, wydaje się, procesy przebiegające na
terytorium Irlandii Południowej stanowią nurt zasadniczy i charaktery
styczny w procesie tak kształtowania się narodu, jak przemian jego
kultury. Nurtem bocznym, uzupełniającym i przyczynowo związanym
z t y m nurtem zasadniczym, jest wyodrębnienie się z całości Ulsteru
i jego stosunki z Republiką. Krótkie chociażby ich omówienie staje się
więc koniecznym uzupełnieniem rozważanych do tej pory procesów ja
ko efektu specyficznej sytuacji wytworzonej w trakcie historii całej
wyspy. Bez ich uwzględnienia zarys problemu byłby niepełny.
W t y m artykule chciałabym się zastanowić nad przyczynami poli
tycznego wyodrębnienia się Ulsteru od reszty wyspy. Może w wypadku
Irlandii mamy do czynienia z istnieniem dwu narodów? Faktycznie
przecież istnieją dwa państwa. Chciałabym również, aby za pomocą
przytoczonej argumentacji można było wyjaśnić ostatnie wydarzenia
w Ulsterze .
w
s
l
1
wie
O wydarzeniach tych p i s a ł a prasa codzienna
kilka
ligijnej"
lików,
w
spośród
Ulster,
znanych
mi
artykułów:
i periodyki. P r z y t o c z ę t u
K. M a ł c u ż y ń s k i ,
Tło
„wojny
„ T r y b u n a L u d u " z 11 I 1969, n r 10(7200); H . Z d a n ,
„ P o l i t y k a " z 3 V 1969, n r 18(035); M . Z., Relikty
cie" z 23 I I 11969, n r 4(335).
średniowiecza,
Bunt
zaled
re
kato
„Prawo i Ży
�198
ANNA
ZADR02YŃSKA-BARĄCZ
Nie sugeruję na razie żadnej odpowiedzi na postawione pytanie o ist
nienie dwu narodów. Wiele wskazuje, że być może tak właśnie jest,
mimo że obydwa państwa geograficznie stanowią jedność, że w obydwu
zamieszkuje ludność (wprawdzie różny jest jej procent) o tradycji tej
samej kultury i języka oraz świadomości odrębności w stosunku do
Wielkiej Brytanii. Niemniej istnieją w tym układzie dwu państw róż
nice dość istotne i im właśnie chcę poświęcić trochę uwagi.
Na pewno wypowiedzenie się Ulsteru przeciwko zjednoczeniu z Re
publiką Irlandii było wyrazem świadomości i poczucia wspólnoty części
północnej, o ile nie poczucia odrębności w stosunku do Eire. Oczywiście
grały tu rolę przede wszystkim względy polityczne, religijne. Jednak są
one wynikiem działania czynników nieco innej natury i wskaźnikiem
głębokich konfliktów wewnętrznych Irlandii uzasadnionych procesem
historii i warunkami ekonomiczno-społecznymi. Zespół tych czynników
tak silnie kształtował poprzez wieki poczucie świadomości z jednej stro
ny wspólnoty, z drugiej — odrębności, że wypowiedzenie się w 1920 r.
U M e r u za pozostaniem w ramach Zjednoczonego Królestwa było możli
we do przewidzenia.
Wyjaśniając to posunięcie Irlandii Północnej należy odwołać się do
historii osadnictwa wyspy i polityki Wielkiej Brytanii w stosunku do
tych terenów. Należy więc cofnąć się co najmniej do końca X V I wie
ku, kiedy to po serii niepowodzeń Wielka Brytania zaczyna systematycz
ną kolonizację prowincji Irlandii, zwanej Ulstrem. Leży ona najbliżej
jej wybrzeży i chociażby tylko z tego względu najlepiej do zaplanowa
nej kolonizacji się nadaje. Plan polega na konfiskacie majątków irlandz
kich rodów walczących przeciwko Anglikom oraz rozdzieleniu ich czy
wydzierżawieniu osadnikom uzależnionym od K r ó l e s t w a . Wtedy to
właśnie do Ulsteru napływają koloniści angielscy i szkoccy. Błędem
jednak jest mniemanie, że byli oni osadnikami dobrowolnymi. Przeciw
nie, rekrutowali się z warstw określanych jako m ę t y społeczne i na
pewno nie marzyli o służbie dla Królestwa. Zostali jednak przez K r ó
lestwo postawieni w sytuacji bez wyboru — albo Irlandia, albo więzie
nie za dokonane przestępstwa czy włóczęgostwo. Faktem jest jednak
bezspornym, że b y l i oni przeważnie protestantami, że zgodnie z projek
tem kolonizacji otrzymali ziemię i stali się jej właścicielami, a w w y
padku dzierżawy płacili najniższe czynsze. W t y m też okresie kształ
tuje się zasadniczy podział mieszkańców wyspy, z przez wieki prze
t r w a ł y m utożsamieniem: Irlandczyk — to znaczy katolik, i obcy — to
znaczy protestant. Na dalsze losy Irlandii (z ULsterem) niemały wpływ
2
2
Dokładnie
Warszawa
1955.
tę
sprawę
omawia
T.
A.
Jackson,
Walka
Irlandii
o
wolność,
�199
I R L A N D I A — DWA PAŃSTWA
3
wywarła wojna pomiędzy Stuartami i dynastią O r a ń s k ą . Następnie
niezwykle krwawy najazd Cromwella i przywrócenie monarchii pozo
stawiły niezatarte piętno w Irlandii w postaci długo obowiązującego
kodeksu karnego, który jawnie wprowadzał dyskryminację katolików .
Pogłębia to jeszcze bardziej istniejący już konflikt wewnętrzny pomię
dzy celtyckimi i katolickimi Irlandczykami a „obcymi" protestantami
ekzekwującymi prawo w imieniu Korony. Lecz przeniesienie tego kon
fliktu na płaszczyznę religii ukrywa jedynie narastające konflikty eko
nomiczne, społeczne i narodowe.
Konflikty te nadal pogłębia polityka Wielkiej Brytanii, która wobec
przemian swej rewolucji przemysłowej potrzebowała przede wszystkim
rozszerzenia rynków zbytu i zapewnienia sobie zaplecza konsumpcyj
nego . Takiej też polityce gospodarczej podlegała Irlandia. Nie została
natomiast przewidziana nawet w najdalszych projektach jako teren do
godny do rozwoju przemysłu. Nieliczne inwestycje przemysłowe mogły
tu dotyczyć tylko terenów położonych najbliżej Królestwa, stosunkowo
pewnych politycznie i lojalnych wobec Korony. W t y m wypadku jedy
nym regionem spełniającym takie warunki mógł być Ulster, i dlatego
tylko tu rozwinął się przemysł, i to nie na wielką skalę.
Jednocześnie religia, będąc od dawna podstawowym wskaźnikiem
przynależności narodowej, staje się dla katolickich Irlandczyków hasłem
niezależności i wyzwolenia narodowego, dla protestantów — poszuki
wania rozwiązania w ramach Królestwa z obawy przed dyskryminacją
w wypadku zwycięstwa katolików. Jest to oczywiście schemat nieco
uproszczony. Pojęcia „katolik" i „protestant" można zastąpić terminami
oznaczającymi odrębne klasy społeczne, a wywodzące się z dwu różnych
i skłóconych narodów i reprezentujące odmienne interesy gospodarcze:
Irlandczycy-katolicy — drobni dzierżawcy ziemi, albo robotnicy czy
bezrobotni i Anglicy bądź Szkoci-protestanci — właściciele lub bogaci
dzierżawcy ziemi albo przemysłowcy.
4
5
Sześć hrabstw Ulsteru: Fermanagh, Tyron, Armagh, Down, A n t r i m
i Derry, wyłączonych z Republiki Irlandii zamieszkuje około 1 370 900
osób (w pozostałej części Irlandii mieszka ok. 3 mil.). W tym ludność
katolicka stanowi zaledwie 34% (podczas gdy w Eire — 95%). Najważ
niejszymi miastami są Belfast (ok. 452 000 mieszkańców) i Londonderry
(około 51 000 mieszkańców) .
8
8
J a c k s o n , op. cit.
J a c k s o n , op. cit.
N p . A . M ą c z a k, U źródeł
81-82, W a r s z a w a 1967.
• C . B o u r n i q u e 1, Irlande,
4
5
nowoczesnej
P a r i s 1955,
gospodarki
s.
190.
europejskiej,
Omega
nr
�200
ANNA
ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ
W obydwu tych miastach skupia się prawie cały przemysł Ulsteru.
I tak w Londonderry (dawne Derry) znajdują się huty żelaza i tartaki,
doki budowy i naprawy okrętów, fabryki drożdży, opakowań, biszkop
tów i konserw m i ę s n y c h . Belfast natomiast jest przede wszystkim
ośrodkiem przemysłu włókienniczego. Pomimo nieźle rozwiniętego
przemysłu (w porównaniu z resztą Irlandii) rolnictwo również i w U l sterze odgrywa olbrzymią rolę. Na przykład w roku 1956 wartość pło
dów rolnych wyniosła 93 m i l . funtów. Przewyższało to znacznie dochód
płynący z przemysłu okrętowego i tekstylnego wziętych łącznie .Obec
nie rolnictwo przechodzi na'nowoczesny system upraw poprzez mecha
nizację i rozwój gospodarki hodowlanej .
Najbardziej znanym na świecie irlandzkim produktem przemysło
wym jest wysokogatunkowe płótno wyrabiane w Ulsterze. Dawna pro
dukcja była rękodzielnicza. Rozwój wielkich fabryk tekstylnych głównie
w Belfaście wymagał coraz większej ilości surowca. Doprowadziło to do
powstania fabrycznej produkcji płótna i położyło kres rękodzielnictwu.
W latach 1950-1956 cech irlandzkich wytwórców płótna wydawał na
reklamę swoich wyrobów rocznie milion funtów szterlingów i reklamę
tę prowadził na całym świecie .
Podstawowy surowiec dla tej gałęzi przemysłu — len — uprawia
się w całej Irlandii od bardzo dawna. Natomiast wysokogatunkowe płót
no zaczęto w Irlandii produkować pod koniec X V I I I wieku. Wtedy to
Francuz Crommwelin opracował udoskonalony system produkcji płótna
irlandzkiego. Unowocześnił przede wszystkim narzędzia poprzez sprowa
dzenie najnowszego typu krosien. Wtedy to rozpoczęła się ekspansja i r
landzkich wyrobów płóciennych do wielu krajów Europy i poza konty
nent. Prawie wszyscy mieszkańcy Ulsteru byli związani z produkcją
płótna — uprawiano len, przędzono, tkano. Rozwój produkcji płótna w tej
części kraju uzasadniały przede wszystkim niezwykle sprzyjające wa
runki klimatyczne wymagane do poszczególnych części procesu tech
nologicznego: bielenia, farbowania czy wykańczania .
Znanym na świecie wyrobem produkowanym w Ulsterze jest rów
nież porcelana z Beleek (hrabstwo Fermanagh). Wyrób tej porcelany,
jej kształty i ornament wymagają pracy rąk człowieka i być może dla
tego pozostanie ona zawsze wyrobem manufakturowym. Maszynowo od
bywa się w Beleek jedynie mieszanie glinki z innymi surowcami.
7
8
9
10
11
'G.
8
9
, 0
1 1
Bi dwell,
B i d w e 11, op.
B i d w e l l , op.
B i d w e l l , op.
B i d w e l l , op.
Szmaragdowa
wyspa
cit, s. 331.
cit., s. 331, 33«, 340.
cit., s. 354.
cit., s. 354-355.
elfów,
Warszawa
1958,
s.
308.
�201
I R L A N D I A — DWA PAŃSTWA
Ze względu na podobne warunki geograficzne, podobne możliwości
produkcyjne, wspólną właściwie tradycję podstawowych zajęć i prac,
Irlandia Południowa i Ulster nie powinny wykazywać zasadniczych
różnic w kulturze ludowej. Natomiast odrębnie się kształtujące układy
społeczne w całości społeczeństwa powinny wprowadzić zasadnicze od
rębności w całości kultury. A układy społeczne wynikają, jak wspo
mniałam, w t y m wypadku z różnic związanych z osadnictwem i odmien
nym rozwojem ekonomicznym obydwu części, znajdującym wyraz w nie
co innych proporcjach pomiędzy przemysłem i rolnictwem.
Po osadzeniu kolonistów Ulster uzyskał od A n g l i i większe niż reszta
Irlandii swobody. Swobody te przyznano oczywiście dzierżawcom, prze
ważnie imigrantom, nie-Irlandczykom. Przywileje te, jak np. prawo u czestniczenia w życiu politycznym Królestwa, stopniowo dały w efek
cie pewną stabilność. Biorąc również pod uwagę rozwijający się tu
przemysł, można zaryzykować twierdzenie, że Ulster stał się prowincją
0 wyższej niż w pozostałej części wyspy, stopie życiowej. Tu również,
w przeciwieństwie do reszty terenów, wykształciła się klasa średnia,
może nie tak liczna, jak w Wielkiej Brytanii, lecz o dużym znaczeniu
dla gospodarki kraju. Klasa ta, prężna i przedsiębiorcza, była wynikiem
1 warunkiem zarazem istnienia i rozwoju przemysłu. Rozwój przemysłu
spowodował również powstanie klasy robotniczej i doprowadził do po
wstania zorganizowanego ruchu robotniczego, związanego z angielskim
ruchem tego typu. I oto mamy dwie podstawowe różnice pomiędzy oma
wianymi częściami Irlandii. Na południu nie istnieje prawie żaden prze
mysł, w każdym razie trudno pod to miano podciągnąć produkcję bro
warów i gorzelni, cementowni czy spożywczych fabryk przetwórczych.
Nie istnieje też klasa średnia burżuazji przemysłowej czy rolniczej .
Rolę wiodącą w narodzie przejmuje t y m samym stosunkowo nieliczna
inteligencja pochodząca z warstwy drobnych dzierżawców i rolników.
Inteligencja ta nie posiada zaplecza innej liczebnie i ekonomicznie sil
niejszej klasy społecznej do przeprowadzania projektowanych reform
czy programu odrodzenia kulturalnego. Warstwa producentów rolnych
i niezwykle liczna grupa bezrobotnych, nie posiadając organizacji zabez
pieczającej jej prawa, a t y m bardziej własnego programu zmian, emi
gruje poza Irlandię. Naród więc w chwili powstania samodzielnego p a ń
stwa posiada w zasadzie strukturę społeczną nietypową dla społeczeństw
kapitalistycznych, jest ponadto niesamodzielny ekonomicznie, mało
zróżnicowany społecznie, nie posiada własnej grupy ludzi, zainteresowa
nych w inwestowaniu w rozwój rodzimej gospodarki.
12
n
A. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z ,
Podłoże
dii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 13: 1969, z. 2, s. 97.
separatyzmu
kulturowego
w
Irlan
�202
ANNA
ZADROŹYNSKA-BARĄCZ
Ulster przeciwnie — posiada, jakkolwiek niezbyt rozwinięty, prze
mysł. Posiada klasę średnią, dążącą z jednej strony do podtrzymania,
a nawet rozwoju istniejącego przemysłu w oparciu o dofinansowanie ze
strony Anglii. Niemniej są to inwestycje dokonywane we własnym
kraju, podczas gdy w Irlandii Południowej cały kapitał uzyskiwany
przez irlandzkich właścicieli ziemi czy właścicieli drobnych przedsię
biorstw, jest inwestowany w przedsięwzięcia za granicą. W Ulster ze
ponadto jako przeciwieństwo klasy średniej istnieje klasa robotnicza.
Wydaje się, że podkreślenie na razie chociażby tylko tych różnic daje
możność rozważania na temat istnienia dwu narodów irlandzkich.
Wróćmy i teraz do definicji L e n i n a . Biorąc jej elementy za zasad
nicze warunki istnienia narodu, postawmy wstępną tezę (niekoniecznie
prawdziwą), że w Irlandii mamy do czynienia z jednym tylko narodem:
1. Musi tu istnieć etnicznie zintegrowana wspólnota ludzi kształ
tująca się historycznie od ustroju wspólnoty pierwotnej. W tym w y
padku sprawa nie jest zupełnie prosta. Ulster i Irlandia Południowa po
siadają oczywiście duży procent ludności pochodzenia niegdyś celtyc
kiego. Procent ten jest o wiele większy w Eire niż w Ulster ze. Nie możina jednak chyba mówić o wspólnocie etnicznej obydwu tych części, gdyż
przedstawione w poprzednich częściach tego artykułu fakty zaprzecza
ją takiemu stwierdzeniu i , wręcz przeciwnie, podkreślają istniejące po
czucie odrębności wywodzące się z niejednakowości osadnictwa w oby
dwu rozpatrywanych częściach wyspy. Nie zaprzecza to jednak jeszcze
istnieniu integracji etnicznej ludności i istnieniu jednego narodu. Czy
jednak integracja taka zaszła — na to powinna odpowiedzieć analiza
następnych elementów definicji.
2. Wspólnota ta powinna wykształcić się na gruncie związków eko
nomicznych, politycznych, kulturowych i językowych, powinna też zna
leźć odzwierciedlenie w świadomości członków grupy, którą chcemy
nazwać narodem.
Przede wszystkim więc po poprzednim przedstawieniu różnic ekonomiczno-społecznych w obydwu częściach Irlandii twierdzić można, że po
między nimi nie została wytworzona właśnie wspólnota e k o n o m i c zn a. Było to wynikiem oczywiście polityki metropolii, niemniej dało
w efekcie odrębny rozwój gospodarczy północy i południa pomimo niema
łych między nimi zależności (np. fabryki tekstylne Ulsteru korzystają
z bazy surowcowej Eire. Lecz surowce te przesyłane do fabryk Północy
poprzez Anglię zwiększają koszty i dystans gospodarczy pomiędzy oby
dwu częściami wyspy). Taki system gospodarczy oraz specyfika grup
religijnych (związana z polityką Anglii wobec Irlandii na przestrzeni
13
1 3
Definicję tę c y t u j ę w w y m i e n i o n y m
w „ E t n o g r a f i i [Polskiej", t. 13: 1969; z. 2, s. 97.
poprzednio
artykule,
zamieszczonym
�203
I R L A N D I A — DWA PAŃSTWA
wieków i powiązana z osadnictwem angielsko-szkockim od wieku X V I )
uniemożliwiły również proces integracji p o l i t y c z n e j kraju. Pod
kreślając przede wszystkim obawę przed dominacją którejkolwiek z grup
religijnych doprowadzono do oderwania się Ulisteru od Eire. Argument
z pozoru dotyczący wyłącznie spraw wyznania, jednak w rzeczywistości
mający korzenie dużo głębiej w strukturze ekonomiczno-społeczno-narodowej. Jeżeli przypomnimy sobie sytuację i znaczenie Kościoła kato
lickiego w Saorstat Eire , obawy protestantów Ulsteru przed represja
mi, w wypadku gdyby doszło do połączenia, są chyba uzasadnione. Dla
tego Ulster i protestanci wypowiedzieli się w 1920 r. przeciwko pano
waniu katolickiej większości i zdecydowali się na pozostanie w silnym
układzie zależności od Wielkiej Brytanii. Połączenie z Republiką ozna
czałoby dla nich dominację i przejęcie przez katolików zasadniczych
gałęzi produkcji przemysłowej, ingerencję w zarządzanie przemysłem
Północy oraz zmianę panujących tam dotychczas stosunków społecznych,
gdzie linia podziału pomiędzy klasami antagonistycznymi przebiega za
sadniczo zgodnie z podziałem wyznaniowym i narodowym. Skrajną for
mą działania w wypadku przejęcia władzy w całej Irlandii przez więk
szość katolicką mogłaby być (a sądząc z dążeń kościoła irlandzkiego jest
to bardzo prawdopodobne) dyskryminacja protestantów, analogiczna do
tej, jaką obecnie stosuje się w Ulsterze w stosunku do katolików. Jed
nak nie chodzi tu tylko o katolików. Jest to również ukrycie konfliktu
klasowego. Bo na przykład prawo wyborcze w Ulsterze posiadają w y
łącznie właściciele mieszkań; zgodnie, z tym kryterium jeden człowiek
może dysponować wieloma głosami, podczas gdy ogromna większość nie
posiada prawa ani jednego głosu. Ponieważ właśnie katolicy w t y m
rejonie kraju nie tylko należą do ludności najbiedniejszej, ale stanowią
jej największy procent, nie posiadają z zasady prawa wyborczego do
parlamentu ulisterskiego. Prawa tego również nie posiadają protestanccy
bezrobotni i biedota. Dlatego też można twierdzić bez ryzyka, że roz
ruchy w Ulsterze nie dotyczyły spraw religii, lecz zagadnień ekonomiczno-społecznych, które wystąpiły w tej ukrytej formie. Wszyscy
pozbawieni prawa wyborczego domagali się od Królestwa traktowania
ich jako pełnoprawnych mieszkańców brytyjskich kolonii, na równi
z ludnością kolorową .
14
1S
W wyniku krótkiej analizy tego zagadnienia można uznać, że na
pewno Ulster i Eire nie stanowią ani wspólnoty politycznej, ani ekono
micznej, że nie stanowiły jej nawet przed podziałem i mało jest praw1 4
kających
1 5
A.
Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z ,
Irlandzka
kultura
treści,
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 14: 1970, z. 1.
M . Z . , Relikty
średniowiecza.
narodowa:
zespól
zani
�204
ANNA
ZADHOŻYŃSKA-BAHĄCZ
dopodobne, by taką wspólnotą się stały, gdyż obecnie ponadto dzieli je
już prawie 50 lat osobnej polityki.
Zostały również zachwiane związki kulturowe. Problem rodzimej
kultury Irlandii został dość dokładnie przedstawiony w poprzednich
artykułach . Wiemy, na jakie trudności i problemy natrafiała polityka
Eire w tej dziedzinie. Uznaliśmy tę kulturę za zespół treści wymierają
cych, zastępowanych elementami obcymi. Ogólnie biorąc całość kultury
Irlandii podlegała stałemu wielowiekowemu procesowi anglicyzacji.
0 ile jednak Eire stara się oficjalnie podkreślać swoją odrębność od po
zostałych narodów anglojęzycznych, pomimo zaadoptowania języka an
gielskiego na użytek codzienny i do literatury, o tyle w Ulterze, wydaje
się, że taki problem w ogóle nie istnieje. Nie spotkałam w pracach do
tyczących Irlandii, by w wypadku Ulsteru podkreślano tendencje do
odrodzenia narodowego czy rzucano hasła w a l k i o własną k u l t u r ę .
Pozostaje więc teraz rozważenie ostatniego elementu definicji — świa
domości wspólnoty narodu i odrębności od innych. Według wielu auto
rów
Ulster nosi piętno anglicyzacji w dużo większym stopniu niż
Eire, niewiele różni się od terenów Anglii. Biorąc, pod uwagę zagadnienia
przedstawione na poprzednich stronach, sytuacja taka jest w pełni uza
sadniona. Jeżeli ponadto dodamy, że Wypowiedzenie się Ulsteru prze
ciwko wspólnocie politycznej z Republiką było przejawem właśnie świa
domości narodowej i poczucia odrębności, głównie interesów ekonomicz
nych, w stosunku do pozostałej części Irlandii możemy uznać, że posta
wiona wstępnie teza o jedności narodu irlandzkiego została zanegowana
we wszystkich punktach. Skłania to do sformułowania twierdzenia od
wrotnego. W wypadku Irlandii, mając do czynienia z dwoma państwa
mi, mamy również do czynienia z dwoma narodami o odmiennej struk
turze gospodarczej i społecznej, gdzie katolicy — w jednym wypadku,
a w drugim protestanci stanowią mniejszości nie tylko religijne, ale
1 narodowe. Sytuację tę potwierdzają jeszcze obserwacje poczynione
wśród emigrantów irlandzkich z terenów Kanady czy Stanów Zjedno
czonych , gdzie świadomość odrębności i konfliktów obydwu grup I r
landczyków •— katolików i protestantów — doprowadza np. z okazji
uroczystości religijnych do zaburzeń, w które musi ingerować policja.
Te informacje o Irlandii uważam za część ostatnią w omawianiu
skomplikowanego problemu irlandzkiego. Ilustruje ona może najlepiej
16
17
1 8
19
1 6
A. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z ,
„Etnografii Polskiej".
artykuły
1 7
A . iK i m b a 11, G . A r e n s b e r g ,
P. B 1 a n s h a r d, The Irish and Catholic
don 1954; B i d w e l l , op. cit.
1 8
op.
Kimball,
cit.
1 9
Arensberg,
B 1 a n s h a r d, op. cit,
s.
op.
171.
cit.;
w
(pap-rzednich
dwóch
zeszytach
The
Irish
Countrymen,
New York
Power. An American
Interpretation,
B l an shard,
op.
cit;
1969;
Lon
Bourniquel,
�205
I R L A N D I A — DWA P A Ń S T W A
efekty, jakie może dać kilkuwiekowy proces kolonialnej ingerencji
w sprawy gospodarcze, społeczne i religijne narodu. Ilustruje, że nawet
na najmniejszym terytorium zasiedlonym przez w zasadzie jednolitą
etnicznie grupę mogą w toku określonych wydarzeń powstać dwa na
rody pozostające ze sobą w konflikcie. Narody o wspólnym dorobku
kulturowym, rozbite przez politykę z zewnątrz.
I tak w wyniku tej polityki każde z państw irlandzkich otrzymało
niezwykle trudne do rozwiązania problemy.
Ulster: 1) zdecydowany i ostry konflikt wewnętrzny dotyczący prze
de wszystkim kwestii gospodarczo-społecznych; 2) niewyjaśnione, często
sporne, niekorzystne stosunki z Wielką Brytanią obejmujące zagadnie
nia inwestycji przemysłowych i podziału budżetu; 3) w zasadzie konflik
towe stosunki z Republiką Irlandii, dotyczące zagadnień zaplecza surow
cowego i politycznej przyszłości obydwu części tej niewielkiej wyspy.
Republika Irlandii: 1) wysuwający się na czoło problem inwestycji
przemysłowych na swoim terenie (werbowanie 'w t y m celu firm zagra
nicznych — z Anglii i kontynentu); 2) stosunki z Wielką Brytanią obej
mujące zagadnienia eksportu i ceł; 3) konfliktowe stosunki z Ulsterem
i dążenie do przyłączenia tej prowincji.
Porównując zasadnicze problemy obydwu części wyspy zauważamy,
że zjednoczenie polityczne utworzyłoby wprawdzie jednostkę słabą eko
nomicznie, niemniej przy doinwestowaniu z zewnątrz o pewnych możli
wościach rozwoju przemysłu. Wyjaśniłoby może ponadto stosunki oby
dwu państw z Wielką Brytanią. Wpłynęłoby może na ograniczenie wła^
dzy Kościoła w Republice. Zjednoczenie to jest jednak sprawą niezwykle
odległą, jeżeli nie niewykonalną.
Anna
Zadrozyriska-Baracz
IRELAND — TWO STATES, TWO NATIONS
S u m m a r y
T h i s is the last of the series of I r i s h discussions i n this j o u r n a l . I t deals w i t h
p o l i t i c a l a n d socio-economic relations in U l s t e r a n d in the S a o r s t e t E i r e . T h e m a i n
p r o b l e m , f o r m u l a t e d i n the title, is w h e t h e r i n the t w o I r i s h states l i v e t w o n a
tions, or one. D a t a e m p l o y e d i n the present a n a l y s i s say two. S u c h situation is a r e
sult of the h i s t o r i c a l l y evolved, p e c u l i a r social, economic a n d p o l i t i c a l relations i n
both p a r t s of I r e l a n d . T h e t w o - n a t i o n s hypotheses s e e m s also to a c c o u n t for the
recent eruption of v i o l e n c e i n U l s t e r .
T h e p a p e r thus points to another
w a r d s its neighbour possession.
aspect
of the c o l o n i a l p o l i c y
of B r i t a i n
to
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b3bf39692347afb744fdd3502e129b9.pdf
00048e4a141bc9709bf2ee63059492ec
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4860
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1969
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4509
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.136-137
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
polska sztuka ludowa
�TREŚĆ
Jacek Olędzki
Światopogląd
artystyczny l u d n o ś c i
wiejskiej
w świetle s t u d i ó w nad k u l t u r ą Kurpiowszczyzny
139
Współczesne
upodobania
estetyczne l u d n o ś c i
Kurpiowszczyzny na podstawie analizy w n ę t r z
domów Kadzidła
149
Magdalena Szeska
Miejsce twórczości w życiu wycinankarza .
.
179
Krystyna B a ł a b a n o w
Stosunek t w ó r c ó w ludowych do w ł a s n e j
łalności o charakterze artystycznym .
dzia
.
.
203
M a t e r i a ł y ź r ó d ł o w e tyczące historii b r u ś n i e ń skiego o ś r o d k a kamieniarskiego okresu gospo
darki f o l w a r c z n o - p a ń s z c z y ź n i a n e j
219
Jadwiga Hilczer-Pilch
Z
A R C H I W U M
H I S T O R Y C Z N E G O
S t a n i s ł a w Franciszek
Gajerski
*
Aleksander J a ś k i e w i c z
Rysunki i a r t y k u ł y malarza A d r i a n a G ł ę b o
ckiego ź r ó d ł e m do poznania dewocyjnej sztuki
częstochowskiej
228
Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a
K i l k a uwag w sprawie
chowie i Skulsku
234
malarstwa
w
Często
R E C E N Z J E
Ewa S n i e ż y ń s k a - S t o l o t
Jolan Balogh: A nepmiiveszet es a torteneti
stilulsok (Sztuka l u d o w a i style historyczne)
237
Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a
Lietuvi
Laudies
Menas
239
Ewa
Lietuviu
Laudias Menais
214
Snieżyńska-Stolot
W S P O M N I E N I E
P O Ś M I E R T N E
Zofia Barbara G ł o w a (1920—1969)
K R O N I K A
S U M M A R Y
249
O F
A R T I C L E S
P E 3 I O M E
i!Vo okładce:
Na stronie
Puławskich,
248
252
254
Pająk, wyk. Zofia Kita, Dylewo,
pow. Ostrołęka.
Fot. Jan
tytułowej:
Fragment
plafonu
w mieszkaniu
właścicieli
Kadzidło,
pow. Ostrołęka.
Fot. Jacek
Olędzki.
Swiderski.
restauracji
�P O L S K A
S Z T U K A
L U D O W A
ROK XXIII - 1969
T R E Ś Ć
Bałabanow
Stosunek twórców l u d o w y c h
Krystyna
ści o c h a r a k t e r z e
Drozdowska
Dzięgiel
artystycznym
Strój
Wanda
Hilczer-Pilch
muzea skansenowskie
Współczesne u p o d o b a n i a
Jadwiga
piowszczyzny
na
podstawie
ź r ó d ł e m do p o z n a n i a
chowie
e s t e t y c z n e ludności
wnętrz
domów
Kilka
Kadzidła
Głębockiego
s z t u k i częstochowskiej
uwag
w
sprawie
s. 228—233
n r 3—4
nr
malarstwa w
2
Często
n r 3—4
d i ó w n a d kulturą K u r p i o w s z c z y z n y
Magdalena
Szetela
Teresa
s. 139—148
M i e j s c e twórczości w
Ceramika
z Miechocina
Dokończenie
Z
Stanisław
s.
-pańisaazyźnianej,
s. 3—42
Materiały
Z
Zofia Wystawa
graficznym
—
Wrocław
Zofta
Cieśla-Keinjussowa
w terenie
Snieżyńska-Stolot
Anna,
Ewa,
WYSTAW
I
obrzędów l u d o w y c h w M u z e u m
Obrzędy
Etno
nr
ludowe
Z
w
konkursach,
Ewa,
Głowa
1
pokazach
nr
2
nr
2
PUBLIKACJI
L i e t u v i u Laudies
M e n a s s. 239—244
.
.
.
n r 3—4
J o l a n B a l o g h : A n e p m u v e s z e t es a tortśnefci s t i l u Irena Kostkeviciute,
WSPOMNIENIA
Barbara
KONKURSÓW
s. 65—69
sok ( S z t u k a l u d o w a i s t y l e h i s t o r y c z n e )
Snieżyńska-Stolot
2
n r 3—4
RECENZJE
Kunczyńska-Iracka
1
nr
folwarczno-
U c i e k i n i e r s. 130—133
Anna
nr
źródłowe tyczące h i s t o r i i b r u -
s. 125—129
Kunczyńska-Iracka
n r 3—4
HISTORYCZNEGO
s. 2 1 9 ^ 2 2 7
RECENZJE
Cieśla-Keinjussowa
s. 179—202
75—108
ARCHIWUM
Franciszek
n r 3—4
życiu w y c i n a n k a r z a
śnieńiskiego ośrodka k a m i e n i a r s k i e g o o k r e s u g o s p o d a r k i
Zofia
1
Ś w i a t o p o g l ą d a r t y s t y c z n y ludności w i e j s k i e j w ś w i e t l e s t u
Szeska
i
1
n r 3—4
dewocyjnej
Anna
nr
nr
Kur
i S k u l s k u s. 234—237
Jacek
Gajerski
s. 43—56
T e a t r l a l e k a f o l k l o r s. 109—124
Henryk
Kunczyńska-Iracka
Olędzki
łódzki s. 57—64
R y s u n k i i artykuły m a l a r z a A d r i a n a
Aleksander
Jurkowski
analizy
pow.
4
s. 149—178
Jaśkiewicz
działalno
n r 3—4
l u d o w y w Czarnocinie,
Norweskie
Leszek
do własnej
s. 203—21B
s. 237—238
Vincas
Svirskiis
n r 3—4
s. 244—248
n r 3—4
FOSMIERTNE
s. 248
n r 3—4
RÓŻNE
Kronika
s.
Kronika
s. 134
Kronika
s. 249—251
Summary
70
,
nr
1
nr
2
n r 3—4
o f a r t i c l e s s. 71
nr
1
S u m m a r y o f a r t i c l e s s. 135
nr
2
Summary
n r 3—4
of articles
s. 252—253
Резюме
s.
72
nr
1
Резюме
s. 136
nr
2
Резюме
s. 254—255
n r 3—4
�KWARTALNIK
INSTYTUTU
SZTUKI
POLSKIEJ
AKADEMII
NAUK
ROK
polska sztuka ludowa
XXIII
1969 N R
3/4
�R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (.red. n a c z ) ,
J a d w i g a J a i r n u s z k i e r w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), A n n a K u n czyńska-lracfcia, J a c e k O l ę d z k i , K s a w e r y P i w o c k i , R o
m a n Reimfiuss (z-ca r e d . nacz.).
Sekretariat redakcji — Krystyna Chojnacka. Redaktor
t e c h n i c z n y — M a r i a K l u k o w s k s i . Układ g r a f i c z n y
—
J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a . Tłumaczenia — D o r i s R o m o w i c z ( a n g i e l s k i ) , N a t a l i a Stasińska ( r o s y j s k i ) .
R e d . : I n s t y t u t S z t u k i P A N „ W a r s z a w a , u l . Długa 28,
t e l . 31-32-711, w e w n . 20 lufo 84. W y d . i a d r n i n i s t r . : P.P.
Wydawnictwa Artystyczne
i Filmowe,
Warszawa, u l .
P u ł a w s k a 6 1 , t e l . 44-50-13.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/68ce6cc10a68b372eefc434292a3b734.pdf
2b6f8b68510bd486ce4e80470c8f9456
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3159
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2958
Title
A name given to the resource
Symbol w teologii. Znaczenie analizy symboli religijnych Eliadego dla współczesnej teologii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.155-159
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Klinger, Michał
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
II.
1. O b r a z
J . L e w i t a m i Nad
wiecznym
odpoczywaniem
Michał Klinger
SYMBOL W TEOLOGII
ZNACZENIE ANALIZY SYMBOLI RELIGIJNYCH ELIADEGO
DLA WSPÓŁCZESNEJ TEOLOGII
Symbol
jest
w religii.
U k r y t y w j e j środku. J e s t
w
t y m coś
o c z y w i s t e g o i coś z a g a d k o w e g o z a r a z e m . K a ż d y s y m b o l z g ę s z c z a
w sobie rzeczywistość
i t o w t a k i sposób, że z a c z y n a m y
o d c z u w a ć coś s a k r a l n e g o , w y z n a c z a n a
sugeruje
istnienie pewnej
rzeczywistość
kosmiczną,
Schematyczna
funkcji
której
tożsamość:
tożsamości
=
Traktacie
rozciągniętej
wartością j e s t j e j
rzeczywistość
użyłby
wokół
jest jakaś sfera r e l i g i j n y c h
doznań (ja — sacrum). M i r c e a E l i a d e w s w y m w i e l k i m
rzeka. N i e jest t o n a w e t „ m o w a " , ale bardziej objawienie.
na
sakralność.
sakralność
t u właśnie
Jako
teolog
terminu
odczuwam
C z y t e l n i k i e m swej
teraz
potrzebę
pozycji: Teologia
—
bywa
—
określenia
jest to opis
tości. Często t r z e b a w n i e j d o k o n y w a ć —
czywistością
Eliade
epifania.
przed
Rzeczywis
j a k t o właśnie z
rekonstrukcji: historycznych
rze
(teologia
1
historyczna
J e a n Daniólou), l i t e r a c k i c h ( b i b l i s t y k a , n p . Oscara
jest
Cullmanna,
Joachima
Jeremiasa),
wistość
jak
celem jest d o t a r c i e do Rzeczywistości i t o rzeczywistości pełnej.
najwięk
A w t e j p e ł n i j e s t ś w i a t i j e s t B ó g , są d u c h y d o b r e i z l e , są l u d z i e
czytelna
jest
opisał E l i a d e .
szych
teologów
dopiero
Dlatego
poprzez
święte
postawiłbym
go
w
symbole
rzędzie
—
współczesności.
z
T a l m u d u i Ojców
ich eschatologicznym
i
losem
my
Kościoła). Ale
obja
wienia
je
(hermeneutyka
r e k o n s t r u k c j i sensu
p e w n y m p o s t u l a t e m h e r m e n e u t y c z n y m , k t ó r y m ó w i , że r z e c z y
wszyscy
razem
wpływając n a siebie. W i a r a jest p o p r o s t u p o c z u c i e m
Symbol
nie jest
„obiektywny"
badawczo,
jest
„dla n a s " i przez to jest zawsze pewną świątynią —
„dla
odsłania l u b przysłania s a c r u m . D l a t e g o więc s y m b o l —
p r z e d m i o t badań —
uświadomiona.
jest
„mi"
„świecki"
t o sprzeczność s a m a w sobie. N i o
t o , b y s y m b o l nie funkcjonował poza obrębem oficjalnej
ności. N i e z n a c z y
mnie",
skoro
oznacza,
religij
też, ż e b y j e g o r e l i g i j n a f u n k c j a musiała
Wydaje
dla funkcjonowania
się
nawet,
że
s y m b o l u raczej
„uświadomienie
być
sobie"
paraliżujące.
A l e j e s t t a k , że jeśli c z ł o w i e k n a p r z y k ł a d pójdzie n a d rzekę,
t y c z n y c h skojarzeń, t o z n a c z y
realnej
skojarzeń, które odrywają
r z e k i , a przenoszą
do
pewnej
literackiej
W r ó ć m y teraz znów do naszego przykładu, c z y l i n a d rzekę...
Oto
wychodzi
procesja
Śpiew: „Dziś w o d n y
z chorągwiami
i ikonami nad Jordan.
o ś w i e c a się ż y w i o ł i r o z d z i e l a
się J o r d a n ,
s w o i c h w ó d o d w r a c a n u r t , w i d z ą c , j a k c h r z c i się P a n . "
lektor
czyta
Izajasza
proroka:
łaknący
idźc o
;
2
na
Gromki
wodę,
i którzy n i e m a c i e srebra r a z e m jedzcie i p i j c i e boz srebra i ceny
w i n o i tłuszcz..." i d a l e j :
skaczącą w
się
ona
życie wieczne
odegnaniom
„...zaczerpnijcie
go o d
i niewidzialnych —
fikcji,
wołanie:
„Glos
Gospodi
Pański
i przejmijcie wszyscy
to wtedy
strachu, i objawionego
„przemówi"
—
Gospodi
wszelkich
w sferę n a z w i n a z w i s k — j e ś l i w i ę c c z ł o w i e k ś c i s z y s w ó j i n t e l e k t ,
o t w o r z ą się t a j e m n e , k r ó l e w s k i e w r o t a i
żyjemy,
tej Pełni.
wody
z weselem,
ze
źródeł z b a w i e n i a . . . " . D i a k o n w o l a n a d wodą:,, I a b y była t a w o d a
i j e ś l i b ę d z i e w s t a n i e p o z b y ć się s e n t y m e n t a l n y c h l u b r o m a n
samej
zawsze
pomiłuj.
zakusów
pomiłuj".
na wodach
I
aby
wrogów
okazała
widzialnych
I w śpiewie rozlega
wzywa
wołając:
się
przyjdźcie
D u c h a mądrości i r o z u m u , D u c h a
Bożego
Chrystusa."
155
�11. 2, 3. O b c h ó d Ś w i ę t a J o r d a n u , S a n o k 1 9 7 4 . C e l e b r u j e
(fot. Dubiec).
I
słychać szczęk w i a d e r , k r z y k i wioślarzy, l u d z i e piją, z i m n a
woda
muska
ręce,
obryzgując
płynie „skacząc w życie
twarze,
skrzypią
kry, a
rzeka
Możesz
Jordan i odbudowuje
zupełnie n i e znać w y ż e j
się o t o s y m b o l
wspomnianej
Wody.
prawosławnej l i
przy
ale i s t n i e j e przecież gdzieś, właśnie w t y c h l i t u r g i a c h ,
ś w i a d e c t w o , że r z e c z y w i s t o ś ć n i e j e s t m a r t w a , ż e coś o b j a w i a
w
tylko
miejscach, które E l i a d e
z i n t e r p r e t o w a ł j a k o symbole.
—
Ważne
rzeczywistości,
jakie
przenieść
jest
w
stanie
religia.
Ale
t u r g i i , l u b j a k i e j k o l w i e k n a w e t l i t u r g i i , która t e n s y m b o l
wołuje —
doświadczeniem
wieczne".
A t y „ j a k o człowiek n a rzekę przyszedłeś...", w r a z z C h r y s t u
sem n a wieczysty
Metropolita Bazyli.
j a k zrozumieć
kontakt,
który
(Obecność
mitu)
—
—
ów
pozareligijny
j a k t o pięknie
ciągle
jest
rozumu. U
źródeł naszej
uczeń
„... o rzeczach
Kołakowski
udziałem
współ
się w y r z e k ł m i t u n a r z e c z
eywilizacji rozumu, w
Pitagorasa
symbolami,
Leszek
powszechnym
czesnego człowieka, choć t e n d a w n o
Alkmaion,
kontakt z
pokazał
wypowiedział
V I I w.
p.n.e.,
znamienne
n i e j a w n y c h , j a k i o rzeczach
zdanie:
śmiertelnych jasną
w i e d z ę p o s i a d a j ą B o g o w i e , a t y l k o , o i l e d a się o n i c h w n i o s k o w a ć
m y , ludzie".
ze znaków
sferze i n t e l e k t u .
Symbol
wiąże
kubki,
Lew
Szestow wskazuje,
w o d a jest c i e m n a i z i m n a , spływa p o włosach i oczach, a t e k s t y
zostało
(np.
U
powyższe)
radują
wtedy
duszo
i zapisano
są
w
księgacli
podjęte
że z a d a n i e
przeważającej
wości,
które
do n i e j . D l a świadomości r e l i g i j n e j s y m b o l jest o w y m
Szestow w i d z i
w
K t o je jednak
t o poczynając
mierze
przedsokratyków j e d n a k kryłyby
o p r y s k a n y c h tą w o d ą , i z a k a p a n y c h w o s k i e m ś w i e c z a n u r z a n y c h
znaki,
się
„boskim
od
drodze
zarodki
Platona
intelektu.
innych
szaleństwie",
możli
mistyce,
sztuce
i ogólnie —
naszej
tragicznej
podkreślamy t o — d o k o n a n y m mocą boską, jest — j a k t o n a z y w a
myśli
hermeneutycznej
Eliade
a n a w e t t e n d e n c j a p o w r o t u d o tej p i e r w s z e j , w y j ś c i o w e j s y t u a c j i ,
związaniem
—
rzeczywistym
hierofanią;
i
nie leży
w
więc
rzeczywistości
w
ludzkiej
oraz
mocy
„tekstu", choćby o w y m a u t o r e m była szeroko, j a k w
autora
semiotyce,
pojęta k u l t u r a . T e k s t , b y mógł zawrzeć s y m b o l e , m u s i
pozosta
pełniejszym
na
odczyta ?
—
niem,
zagęszcze
w
od Boga.
dawałby
T o w i e l k i e w y z w a n i e d l a człowieka stworzyło kulturę europejską.
w
znaków
więc
tę rzeczywistość
opisującym
pełen
1) B ó g
świat
m o c n i e j rzeczywistość, realno przywołuje realno: dzwonią
byłby
(Frg. В
j e s t , że s y m b o l należy d o rzeczywistości, a n i e j e s t t y l k o pojęciem
egzystencji.
3
(P.
niż t y l k o i n t e l e k t u a l n e ujęciu
Wydaje
i s t o t y była
teologicznego
rzystość i w a l k a o nią s t a n o w i p a t o s
l i t e r a c k i e , czy ogólniej —
i
najpiękniejsze
n i e mają
przez
Boga.
Dlatogo
a r t y s t y c z n e intencjo, choćby
sui
generis
mocy
żadne
najlepsze
symbolotwórczej,
c h o ć n i e w ą t p l i w i e o c i e r a j ą się i k o r z y s t a j ą z s y m b o l i j u ż f u n k c j o
nujących.
Nawiasem
mówiąc, granica
między
sztuką
a
religią
j e s t f r a p u j ą c ą t a j e m n i c ą , a m o ż e p o p r o s t u n i c i s t n i e j e 'i W
m i e j s c u c h o d z i m i o t o , że a u t e n t y c z n a s y m b o l i c z n a
rzeczywistości
jest
dana
przez
Boga,
a
inwencja
tym
struktura
artystyczna
rzec,
że
dla r o z u m u daleko
by
natchnionym
kryje
się
współczesnej
możliwość,
g d y t o rzeczywistość przez z a w a r t e w niej „boskie z n a k i " z samej
swej
wać w g r a n i c a c h o b j a w i e n i a , b y ć e p i f a n i c z n y , a według określenia
być
się, ż e w e
Rieoeur'a)
wiecznym
d l a szerszego w a c h l a r z a e g z y s t e n c j i
n y m jej odczuciem
mniej przejrzysta.
postulatem r o z u m u jest
jest raczej
Można
właśnie
współezesnej
przej
nauki.
Zaś
„postulatem", k o n s t y t u t y w
nieprzejrzystość; i o w o
odczyty
w a n i e ś w i a t a , ze w z r u s z e n i e m i d r ż e n i e m , o d b y w a się w p o c z u c i u
otoczenia
Znamienne
każdego
jest
Sartre powie:
znaku
jednak,
przez
„niejasne",
że n a końcu
przez
d r o g i myśli
tajemnicę.
europejskiej
„nie m a znaków n a świecie". W y z n a n i e
to
jest
j e d n a k b a r d z i e j smutną konkluzją z d r a m a t y c z n y c h poszukiwań
m o ż e się z nią z g a d z a ć b ą d ź n i e , n a s w ą w ł a s n ą o d p o w i e d z i a l n o ś ć
niż p e w n i k i e m a t o i z m u . P o o w y c h z n a k a c h z o s t a ł y j a k b y
czarne
(Sartre).
d z i u r y i zieją w świecie c z ł o w i e k o w i j a k i m ś n i e p o k o j e m ,
który
Dlatego
powiedziałem, że a r t y s t y c z n e
konotacje
rzeki
d a n e c z ł o w i e k o w i p r z e z k u l t u r ę n i e są p i e r w o t n y m , e p i f a n i c z n y m
156
n i e z w y k l e silnie w y c z u w a l n y j e s t właśnie u S a r t r e ' a . Z d a n i e t o ,
�j a k t o z w y k l e u niego b y w a
wykształconych
u f o r m o w a n e j e s t z uczuć, ale uczuć
w t w a r d e j i s m u t n e j szkole r a c j o n a l i z m u , i t o
właśnie chrześcijańskiego! R o z u m —
ten odwieczny
potencjalny
ateista!
Zbierzmy
pewne
więc:
szczególnie
doświadczenia,
Rzeczywistość,
mocne,
hierofanie,
s y m b o l a m i . Teologia,
„Nie
m a znaków n a świecie" —
negatywem,
matrycą
pozostałą
to zdanie
po
j e s t więc
minionym,
jakby
archaicznym
spekulacją
którą
żyje
sakralne miojsce
któro
Eliade
religia,
nauczył
nas
nimi
musi
znaleźć
też
jakąś
metodę
też,
na
s y m b o l e , obrazujące pełny kształt rzeczywistości, odbierając
formę
„negatywu",
jest
pośrednim
jego
świadectwem,
świadomość
bezreligijna
współ
Stwierdziliśmy
o b r a z i e świata ( w k t ó r y m t e z n a k i b y ł y ) , ale też, właśnie z u w a g i
tę
również
z
nazywać
jeśli ma, b y ć o p i s e m rzeczywistości, a n i e
intelektu,
b r z m i e n i a z s y m b o l a m i , jakoś je odzwierciedlić.
że
zawiera
i związane
bywa
wrażliwa
na
je
a p s y c h o l o g i c z n i e też p r z y g o t o w a n i e m n a p o n o w n e z t y m światom
j a k o m i e j s c a szczególnej ciszy, ciemności — p o d o b n i e j a k m i s t y k a ,
spotkanie.
reagująca
Pozostały
we
współczesnym
człowieku
c i e m n e w y r w y i t e j ciemności najświatlejszy
nie
w y z b y ł . R i l k e w Księdze
powie
godzin
po
Bogu
r o z u m d o d z i ś się
Bogu:
na
Podaliśmy
odszedłeś, g d y przeminął
U s t a wiejące ciemne masz
a r ę c e T w e są
czas.
symbolu
Należy
j a k las,
hebanowe.
(przel.
tyczne
cie
więc teraz rozumieć niezaprzeczalne
również
tych
bezreligijne
„ciemnych
„czarnych
dziur"
Nasuwa
się
Eckhart
od
W.
Hulewicz)
dzącej
ciemną".
że
Palamas
mistyczny
późnego
wobec
z
obraz
„nocy"
antyku,
wydaje
mistrz
s c h o l a s t y k i , św. J a n
i
w
zamykającym
końcu
wiek
m i się, ż e
t e n obraz
terminem filozoficznym
zracjonalizowania
zaczerpnięty
z
europejczyk
„ p a r y i elek
w swoją
nocy
„noc
mistycznej,
oznaczającym
pewną
tak, jak
to
religii.
prawosławnej
symboli
chrześcijańskich
teologicznej,
musiałby
gdyby
Zasługa t e j p r a c y —
religii.
mienia
funkcjonowanie
zrywa
nie
pozostać
Eliadego
opisał
poza
obrębem
Traktat
według m n i o —
Eliade.
j a k i większość
t u s t w i e r d z i ć , że ó w s y m b o l w o d y ,
o
historii
jest d w o j a k a :
po
o n w niej z powszechną dotąd praktyką r o z u
symbolu jako
pewnego t y p u
znaku. „Być
symbolem"
było równoznaczne z „coś oznaczać". Niezależnie o d niezwykłej
czasem
subtelności
rozróżnień
jedzie d o R o s j i p o wtajemniczenie
jest
oddechu"
w. wobec k o n t r r e f o r m a c j i i ro
protestanckiej
1900 r o k u —
Otóż
jakkolwiek
„ciemnego
Rzeczywistości.
wobec
mistyka X V I I
ortodoksji
Rilke, który w
tryczności" —
w
Dionizjusz
Grzegorz
oraz
się
muśnięcie
obecnych
i głęboko a u t e n
s y m b o l i , j a k o dotknię
z a w s z e r o d z i się w d o b i e r o z b u j a ł e g o s k r a j n i o
Św.
i św.
Krzyża
rąk",
poczucie
przypuszczonie,
i ciemności B o g a
racjonalizmu:
—
przykład,
refleksji
pierwsze,
Wypadki
szczególnego
jeden
l i t u r g i i e p i f a n i i C h r y s t u s a w J o r d a n i e , f u n k c j o n o w a n i a w chrześci
jaństwie
Ale
okresy
też
—
jeśli
stosowanych
symbol
przez poszczególnych
będzie
„symbolem
autorów
czegoś",
czyli
b ę d z i e „ t y m , co coś o z n a c z a " — b ę d z i e w t e d y b e z u ż y t e c z n y d l a
t e o l o g i i , c o j e s z c z e p o s t a r a m się n a ś w i e t l i ć . P r z e n o s z e n i e
znaczeń
z j e d n e g o e l e m e n t u świata n a d r u g i , „ r e l a c j a z n a c z e n i a " w sensie
de
Saussure'a p o p r o s t u nie m a miejsca
epifania,
święle
doświadczenie
jest, staje
religijne. Po
się s y m b o l e m " ,
„symbolem
czegoś".
najodleglejsze
nia",
zgęszczenio
W
elementy
w s f e r z e sacrum.
rzeczywistości
d o s t a n i u się w
doskonale
wir sakralny
lecz n i g d y u E l i a d e g o
obrębie
symbolu
Zaś
oddaje
spotykają
świata,, l e c z n i g d y w
„coś
n i e staje
się
sensie
się
często
„oznacza
a r a c j o n a l n e u j ę c i a t e g o s p o t y k a n i a się są c a ł k i e m
wtórne
m e t o d ę , t z w . a p o f a t y c z n ą , d o c i e r a n i a d o B o g a , t o j e s t też świa
i d o t y c z ą u m y s ł u b a d a c z a , a n i e r z e c z y w i s t o ś c i , g d z i e d z i e j e się t o
dectwem
r e a l n i e i o d t e g o umysłu niezależnie. T e n e p i f a n i c z n y c h a r a k t e r
stanu
świadomości
religijnej
opoki. G d y
mianowicie
przerost r a c j o n a l i z m u w religii podważa i niszczy symbole, sprowa
symbolu
dzając j e d o n a i w n y c h przedstawień, pozostają w t e d y p o n i c h zie
n a u k o w y m , gdyż koncepcja t a pozwala n a zachowanie
jące, c i e m n e j a m y , w których j e d n a k duszo w danej epoce p r a w
i tradycyjnego
d z i w i e r e l i g i j n e z a g ł ę b i a j ą się, b y w t e j c i e m n o ś c i r a c z e j , n i ż g d z i e
pojmowaniu
indziej,
n i e m o ż l i w e . B o ileż t o n i e p o r o z u m i e ń p o w s t a ł o w z w i ą z k u z t a k ą
nie
doświadczyć
może.
tego,
czego
żaden
porządek
r o z u m u du,ć
właśnie
dostrzeżony przez
terminu
„symbol"
symbolu jako
„symboliczną"
Eliadego
„znaku
można nazwać
w
obrębie
odkryciem
ważnego
teologii, co,
czegoś", b y ł o b y już
interpretacją
różnych
zjawisk
przy
dłużej
religij-
157
�н у c i i t ! Oo s y m b o l i z u j e
t e n a t e n szczegół
gest l i t u r g i c z n y , t e n c z y ów święty? —
ikony, taki
a
taki
podobno pytania od lat
k i c h w o k ó ł d o p o m a g a n i a j e j — w ł a ś n i e ze w z g l ę d u n a n a s w s z y s t
kich,
n ę k a j ą s z c z e g ó l n i e p r a w o s ł a w n y c h ze s t r o n y z a r ó w n o i c h s a m y c h ,
j a k i chrześcijan z a c h o d n i c h ; a przecioż o d p o w i e d z i
nie można,
gdyż
daje
świadomości
się
rozłożyć
w
integralność
na aspekty
n a n i e dać
t y c h r e l i g i j n y c h fenomenów
wyznawców
—
znaczeniowe,
jest
powyższych
uwag
bez
nie
zafalszowań
w ł a ś n i e symboliczna
—
po
eliadowsku.
Po
zasługa
z
Eliadego:
zaproponował
symboliczną
interpretacji
wyłania
stronice
kolega
zilustrują m ą
Eliadego,
odgrywają
Paul
dla teologii
intuicję:
Ricoeur,
podobną,
którego
niektóre
j a k myśl
Eliadego,
rolę i k t ó r y w p o l n i E l i a d e g o p r z y j m u j e , w swej własnej
postawie
w r a c a często (i w g m n i e n i e k o n s e k w e n t n i e ) n a pozycję r a c j o n a l
o n coś, c o m o ż n a b y n a z w a ć
Ś w i ą t y n i a n i e dają m i właściwie n i c „ d o m y ś l e n i a " , n i c — w p o
Adekwatne
religii.
teraz, dochodząc w p e w n e j
się
do
rzeczy
c z y n i przecioż
fazie a n a l i z y d o
metodę!
zjawiska,
r ó w n a n i u z t y m w s z y s t k i m , co m i w ł a ś n i e d a j ą . I j a k r o z u m i e ć t o
urzeczenie myśleniem z a i n s p i r o w a n y m s y m b o l a m i , skoro
na filozoficzna
które p r z e d t e m musieliśmy w s t y d l i w i e rozkładać metodą h i s t o
w
ryczną, socjologiczną,
Boga
l i t e r a t uroznawczą i t p . n a jakieś c z y n n i k i
poznanie
absolutne".
4
Urzeka
w Delfach: „poznaj
aluzję d o t a j e m n i c y śmierci —
l a s t y k : „ A w w y r a ż e n i u rozumieć
jego
integralności, tożsamości,
a
właściwie
możemy teraz po
w i e d z i e ć z a E l i a d c m , a l e i z a ealą t r a d y c j ą : s y m b o l , e p i f a n i a
—
wynikający
wyprzedza
go też w y r o c z n i a ,
siebie" —
„ z r o z u m i a l e " , m n i e j „ n a i w n o " — jednocześnie j e d n a k odzierając
z całej
5
W
przeciwstawiam podmiot
siebie
się z d a j e ,
t y m p r z e c i w s t a w i e n i u głosi
k o n c e p c j ę p o d m i o t u k o n s t y t u u j ą c e g o się w r a z ze
n a k t ó r e m u s i a ł a się o n a g o d z i ć , jeśli c h c i a ł a z a c h o w a ć
we
wzajemnym
związku —
od
lecz r o z u m i e ją n i e m a l j a k scho
ze z r o z u m i e n i a p o d m i o t o w i , k t ó r e m u
rozumienie".
się
„znak"
co starożytni c z y t a l i , j a k o
już bez p o p r z e d n i c h rodukcjonizmów, t a ' i b o l e s n y c h d l a t e o l o g i i ,
sensowny
żad
i n t e r p r e t a c j a s y m b o l i n i g d y nie przekształci
to
zjawisko
„symbol
daje do myślenia" nie u r z e k a m n i e , j a k o teologa wcale. K r z y ż ozy
i i s t o t y , i , co t u d u ż o m ó w i ć , z a b i j a j ą c j e —
ale w
że
Ricoeur
zrozumieniem,
t e n sposób f a k t y c z n i e
staje
d i a l o g z n a u k ą . T e r a z zaś n a u k o w a a u t o n o m i a t e o l o g i i m o ż e b y ć
n a g r u n c i e f o r m u ł y św. A n z e l m a o ż y c i u z w i a r y w s p ó ł k o n s t y t u -
zachowana.
Dyskursywna, naukowa
u j ą c y m się w r a z ze z r o z u m i e n i e m
pod
miejsca
pewne
badanej
analiza
podprowadza
rzeczywistości
religijnej,
nas
zatrzy
m u j e się n a p e w n e j g r a n i c y i m i l k n i e , b y m ó g ł p r z e m ó w i ć
„inny
ś w i a t " , s y m b o l — j a k go opisał E l i a d e . Ś w i ą t y n i a , P i s m o n a t c h
n i o n e , święty starzec,
Krzyż, sakrament nigdy, m i m o
wielkich
wysiłków zarówno wszelkiej s c h o l a s t y k i , j a k i różnych ateizmów,
n i g d y n i e d a w a ł y się „ p o j ą ć " , z r o z u m i e ć , w y t ł u m a c z y ć . . . J e d y n i e
to podprowadzenie
bolu
stwarza
i z a t r z y m a n i e się d y s k u r s u n a g r a n i c y
pewną
nadzieję
wiary i rozumu. Badacz
na spotkanie,
i to
sym
autentyczne,
j e s t j a k M o j ż e s z , k t ó r y z b l i ż a j ą c się d o
k r z a k u gorejącego n a p u s t y n i , b y „zobaczyć z j a w i s k o t o w i e l k i e ,
czemu
zżuj
n i c zgorzeje t e n k r z a k " , usłyszał:
obuwie
z nóg t w o i c h : miejsce
„Nie
bowiem,
przystępuj t u ,
na którym
stoisz,
ziemią świętą j e s t . " ( E x . 3, 3 — 5 ) .
ГЛа
uniknięcia
t e r m i n znak
nieporozumień
icł)
nio daje,
więc
nie znajdziemy
„relacji
znak"
należy
też
stwierdzić,
może czasem być s y n o n i m o m eliadowskiego
l u . G d y starożytni mówili
dotyczyć
t o będzie
też
daje
Bóg"
aforyzmu
w t y m wyrażeniu a l u z j i do jakiejś
znaczenia",
raczej
o „znakach, które
wiążącej
dwa
j a k góra, której
elementy.
szczyt
tonie
w
że
symbo
(bądź
Sartro'a)
autentycznej
Jest
ten
„boski
nieprzeniknionej
według określeń R u d o l f a O t t o . B ę d z i e t o więc s u g e s t i a
zaprasza
podstawowy
jasnych lub ciemnych.
Na
zakończenie
tam tormin
piękny tekst J u r i j a
tylko
d a l e j , że s y m b o l
i
pamięcią k u l t u r y "
pamięci.
całej
Łotman
między
„semiotyczny
„treści"'!
sugeruje,
że
t e k s t wiąże w
ja,ki
chciałbym
jeszcze
poruszyć
dwie
treść".
tekstu
znaczeń,
nie narzuca
ontologiozny
„treść"
jest
w
ich
„treścią
się
łatwo
przyznaje
refleksji
t y m , co
Tak
(logos).
czy
„sensownym t e k s t o m " , którego
i wprost
z
semantyki
„zwykłej",
a t y l k o „ p r z e ś w i t u j e " i t y m r ó ż n i ł b y się o d t e k s t ó w
t e n sposób więc m a m y
pojęcie
tekstu",
całość, c z y l i j e g o s e n s e m
w s y m b o l u pewne
zwykłych.
zagęszczenie zna-
czeń, a n i e rzeczywistości, j a k t o b y ł o u E l i a d e g o .
J e s t t o więc
j a k b y „ m e t a - z n a c z e n i e " ł ą c z ą c o t e k s t s y m b o l i c z n y ze z g ę s z c z o n ą
pamięcią,
kulturą.
D l a t e o l o g i i j e d n a k o w a semiosis
b u j e o n a świata, a nie j o g o
Jednak w
unikany
świata, t o za m a ł o :
potrze
znaczenia.
teologii t e r m i n
„symbol"
i zawszo też p o j m o w a n y
ciągle j e s t n i e l u b i a n y ,
nie p o e l i a d o w s k u , lecz
kwestie:
nie WG F r a n c j i , która d l a siebie E l i a d e g o
na polu
niewątpliwie
metody"
pewną
kondensator"
status
Podstawowe
inaczoj, byłby s y m b o l p e w n y m
W
Oto
symbolu)
synchronią
z n a l e coś z a s t ę p u j ą c y . J e s t o c z y w i ś c i e p e w n a
j a k p r z e d s t a w i a , się n a d a l r o l a „ s y m b o l i c z n e j
jedno.
przez wyrażenie, a w y
(namekajet)
„pośrednik...
jako
w
i k o n i e (i w ogóle
sugeruje
somiotyezriej,
owej
„tekstu"
sens
W
terminy „symbol"
łączy
O d r a z u n a s u w a się p y t a n i e , k t ó r e toż m o ż n a p o s t a w i ć
6
szkole
dany
to
często
(liś m e r c a j e t )
aluzyjnie
1
„znak"
Łotmana:"
... treść t y l k o p r z e ś w i t u j e
rażenie
jąca n a s d o o d c z y t y w a n i a świętych s y m b o l i bądź wejścia w m i s
tyczną ciemność. „ B o s k i e z n a k i " mówią d o nas m o w ą s y m b o l i ,
(intellectus).
T e o r i a s y m b o l i we współczesnej s e m i o t y c e
i
mgle, jest to „wyrażenie niewyrażalnego", „forma j a w n o - s k r y t a "
w mniejszości, a n a w e t
frakcja,
odkryła,
w opozycji
jako
szczegól
lecz j e s t o n a
7
do
„oficjalnej
d l a n i e j m a c i e r z y s t y m , a więc w e t n o l o g i i ; oraz n a p o l u d l a n i e j
t e o l o g i i " . N p . w i e l k a s y n t e t y c z n a p r a c a Bilans
właściwym, a więc w
w y m i e n i a E l i a d e g o t y l k o r a z , omawiając współczesną psychologię
teologii.
N i o będąc e t n o l o g i e m a n i religioznawcą, będę mógł w pierwszej
kwestii
wypowiedzić
właściwie
pytaniem
Otóż wydaje
t y l k o pewną
do
intuicję,
tej, tak m i
która
niech
sympatycznej
będzie
dziedziny.
m i się, żo w W a s z e j d y s c y p l i n i e n i e z w y k l e
j e s t u t r z y m a ć się n a a u t e n t y c z n e j p o z y c j i E l i a d e g o
ciężko
i nie zbaczać
religii.
Zaś
jeden
z
w i e l k i c h biblistów
teologii
XX
niemieckich,
w.
8
zapytany
przeze m n i e , dlaczego w badaniach b i b l i j n y c h w Niemczech
ma
prawie
śladu
nie t y l k o
Eliadego,
ale R i c o e u r ' a ,
a
nie
nawet
R u d o l f a O t t o , s t r u k t u r a l i z m u , s e m i o t y k i i t p . — zawołał: „i B o g u
dzięki". W
1986 r. uczestniczyłem w s e m e s t r a l n y m s e m i n a r i u m
c i ą g l e n a starą p o z y c j ę s y m b o l u j a k o z n a k u . D a l e j w y d a j e m i się,
t a k otwartego teologa, j a k H a n s K u n g , p t . „Problemy hermeneu
że d z i e j e
t y k i o d czasu K a r l a B a r t h a i R u d o l f a B u ł t m a n a " , które p r o w a
się t a , k d l a t e g o ,
uwypuklić —
oznacza
że p o z y c j a
ta —
j a k t o s t a r a ł e m się
p e w i e n s a k r a l n y r e a l i z m , a w i ę c zakłada-,
dził
on
wraz
b a — w y m a g a w i a r y , a więo jest właściwa raczej teologii. W R u
Robinsonem.
munie
otwarci
Eliadem,
odczuwam
badacza.
związanym
raczej
Zaś
użytecznej
w
nikt
teologa
inny
teologii
przecież
z
tradycją
rzeczywistości
pośród
i przez
etnologów
niż
prawosławia,
„obiektywnego"
nie przedstawił t a k
to t a k kluczowej
koncepcji.
To
ze
znanym
Dodajmy,
n a wszelkie
Amerykanie
nowiny,
rewelacje
teologiem
są
i
w
Jamesem
teologii
rewolucje.
ale
nawet
nowe
wiek,
a
c e n t r a l n y m było
Dominuje
„Hermeneutyka"
pytanie
o
to, jakie
więc socjologia,
z b i e r a w ł a ś n i e t e o l o g i a , a n i e ż a d n a i n n a n a u k a . T o z a ś , że t e o
mienia,"
chrześcijaństwa.
l o g i a c i ą g l e s o b i e ze s w ą r o l ą n i e n a j l e p i e j r a d z i o b l i g u j e
kurioza
jak kult
Kung
t z w . Serca
oznaczała
na
Eliadego,
tam
teologii?
Ricoeur'a.
bardzo
Otóż
o d c z y t a n i e c h r z e ś c i j a ń s t w a , k t ó r e m u s i o t w i e r a ć się n a X X
l e c z z chęci p o m o c y c z ł o w i e k o w i , k t ó r e g o p y t a n i a , f u n d a m e i r t a l n o
wszyst-
amerykańskim
że
s e m i n a r i u m t y m a n i r a z u nie padło n a z w i s k o nie t y l k o
podporządkowanie teologii i n n y c h n a u k nio w y n i k a z jej p y c h y ,
158
I
d w a przykłady
wielki
następna
w i s t o ś c i s k o n s t r u o w a n i e t e r m i n u symbol
Możemy
Oto
n e g o ujęcia ś w i a t a . J u ż s a m a u r z e k a j ą c a g o s e n t e n c j a
już
drugie,
metodą
pytających.
Niech
pastoralne
funkcje
p o l i t y k a , szukanie
są
„zrozu
raz zawołał:
Jezusowego!"
„Są
W
jeszcze
gruncie
takie
rzeczy
�I
c h o d z i ł o c h y b a o t o , że n a l e ż y c h r z e ś c i j a ń s t w o o c z y ś c i ć ze s t a r y c h
cja s y m b o l i m i m o wszystko w teologii zachodniej zachodzi, Eiiade
s y m b o l i , n a rzecz pełniejszego sensu i
pozostaje
racjonalności.
C z y j e d n a k t y l k o w t y m k r y j e się n i e c h ę ć d o p o j ę c i a , , s y m b o l "
we
współczesnej
teologii'!
Jeśli c h o d z i o t e o l o g i ę r z y m s k o - k a t o l i c k ą t e r m i n t e n „ s k o m
promitował
sic"
w
(z 1 9 0 7 r . ) Pascendi
i
rozumność
jako
kontrowersji
tak
teologii
wiary
pojmowaniu
niedokładnie
„pospolicie nazwanej
W
modernistami.
Encyklika
Piusa X przeciw n i m p r z e c i w s t a w i a pewność
dogmatu
formuły
z
oddającej
symbolem".
protestanckiej,
go
u
jej
modernistów,
przedmiot,
sam.
J e d y n i e w t e o l o g i i prawosławnej, której współcześnie
do
stopnia
do
rozwoju
symbolu,
teologii
lecz
—
zachodnich,
przy
znać
jakby
daleko
tęsknotę
jednoczesnym
zakwestionowaniu
samego pojęcia „ s y m b o l " . Z a k w e s t i o n o w a n i e
t o o p i e r a się z n ó w
0 staro jego pojęcie: j a k o
Oto
że
na
przykład
„znaku
wielce
czegoś".
inspirujący
dziś
prawosławny l i -
turgista z A m e r y k i , ks. Aleksander Szmeman w licznych pracach
9
d o k t r y n a l n i e nie t a k
drażliwej,
rekonstruujących
autentyczną
teologię
liturgii
prawosławnej
wielkie
w a l c z y z t z w . „symboliczną interpretacją" sakramentów, s y m b o
d z i e ł o B u l t i n a m i a , ściślej p r z e z t ę j e g o część, k t ó r ą n a z w a ł o n
l i z m o w i p r z e c i w s t a w i a j ą c realność z j a w i s k d z i e j ą c y c h się w o b r ę
sytuacja
symboli
religijnych
została
zaburzona
problemem demitologizacji Objawienia.
dla
mnie
1 0
Jest w t y m programie
jakieś s m u t n e n i e p o r o z u m i e n i e :
a z
niezwykło
wrażliwy,
wprost
n a t c h n i o n y teolog,
bogatej
m i t o l o g i i c z a s ó w h e l l e n i s t y c z n y c h n i e w y d o b y ł się z o-
kreślenia m i t u , j a k o p e w n e j
drugiej
przez
s t r o n y głęboki
znawca
r e l i g i j n e j f i k c j i , baśni, k t ó r a
swego
bie m i s t e r i u m sakramentalnego.
Eucharystia.
Misterium
wienia:
ujętą
w
—
„realność"
T
n i e m o ż e ! M i t , który przecież z n a o n t a k dobrze, n i e m ó w i m u
wystarczalność,
n i c w i ę c e j niż n a s z y m u c z n i o m Mity
uczyniła chlob t y l k o c h l e b e m —
Oto
kilka
zdań
Bultmana:
ze
wspomnianego
Nowy
Testament
Parandowskiego!
„manifestu
zawiera
teologicznego"
prawdę,
która
niezależna o d m i t y c z n e g o światopoglądu; b y ł o b y z a t e m
teologii,
Czy
by
może
wiekowi
chrześcijańskie
chrześcijańskie
kazać
przyjąć
T o jest nonsens
przepowiadanie
zwiastowanie
mityczny
i niemożliwość."
odmitologizować.
ośmielić
światopogląd,
jest
zadaniem
się
dziś
jako
czło
prawdziwy?
telnego
(...). Z e r o z b i t a z o s t a j e
ny
—
komunią,
śmiertelne
śmierć
W
w
kuriozum...
i
poniżeniem
wiary
do
poziomu
mechanizmu...
raju
z
Bogiem.
W m i t a c h w i a r a może znaleźć wskazówkę (intelektualną) o t r a n s
drzewami...
cendencji
Szmemana
(s.
23 n.) —
granicach
a więc wskazówki filozoficzne,
P o d o b n ą filozoficzną
postawę w y c z u w a m
naszej
egzystencji
ale c z y
religijne?
u Rieoeur'a,
, , s y m b o l d a j e d o myślenia-...". N i e s t e t y , p o d o b n e
któremu
p y t a n i e widać
też u J e a n a D a n i e l o u : „ c o m o ż n a d l a współczesnego
zachować z opowieści o „rajskim w ę ż u " i „ j a b ł k u . . . " .
człowieka"
1 1
Destruk-
P R Ż
M . E l i a d e , Traktat
o historii
religii
(z f r a n c , t ł u m . J . W i e r u s z - K o w a l s k i ) , W a r s z a w a 1966. L i c z n e m i e j s c a , i m p l i c i t e , ale często
i o x p l i c i t e — p o t w i e r d z a j ą t ę t o ż s a m o ś ć , n p . s. 2 3 , 2 5 , 3 2 , s z c z e
g ó l n i e b o g a t y t e o r e t y c z n i e j e s t p a r a g r a f 4 8 , s. 1 5 8 — 1 6 1 i i n n e .
1
T e k s t y „ W i e k i e g o poświęconia w o d y "
(w języku
SCS)
w g T r e b n i k , W a r s z a w a 1 9 2 5 , k a r t y 1 8 3 ( n a o d w r o c i e ) d o 192
(odwr.).
2
P o r . n p . j e g o , Sola
9—16).
3
s.
fide
— tol'ko
wlroju,
P a r y ż 1966 (szczeg.
essai
sur Freud,
P . R i c o e u r , Egzystencja
i hermeneutyka,
S. C i c h o w i c z a , W a r s z a w a l i / 7 5 , s. 2 5 1 .
5
P a r i s 1SG5,
wybór
pod red.
inną
niż
Bożą
istotę
grzechu
i
która
śmiertelnym p o k a r m e m
w
Boskim
nieśmiertelne
(s.
i
śmier
Chrystusie
życiu, przez
pochłonięta
136, p o d k r . m o j e ,
eliadowska
którą
zostaje
p o r . też
Tak
Nie
terminologię:
jako Bogowio",
s. 1 3 1
właśnie
Odczuwam
w
Raju
który
grzech
samo
związku. Pełni świata
Bóg
przechadzał
się
w
a l e , spośród współczesnych
o s t r y m sensie
tego
myśli
współbrzmienia.
chodzi t u o dalekie podobieństwo czy możliwość
nia" —
wraz
między
jakąś d z i w n ą przyst-awalność o p i s u k s .
i opisu Eliadego,
—
rzeczywistości
grzech,
jest rzeczywistości ż y w e g o , b o
współobecnośeią,
cieli, t y l k o Eliadego
ale właśnie o h a r m o n i ę , która „ n i e fałszuje".
„pogodze
Mógłbym
w i ę c t e r a z z a r y z y k o w a ć t e z ę , że E l i a d o o p i s a ł n a m r z e c z y w i s t o ś ć
Raju.
Y P I S Y
Simwol
w sisUml
kultury,
w : Trudy
po znakowym
sistemam,
T a r t u 1987. P r z e d r u k o w a n y w t y m zeszycie „Polskiej S z t u k i
Ludowej".
N p . w i e l k i i u z n a n y teolog J . D a n i e l o u , p r z y końcu życia
m i a n o w a n y kardynałem często go c y t u j e .
Praca zbiorowa, w językach n i e m . i franc. Casterman,
T o u r n a i — Paris — H e r d e r K . G. E r e i b u r g / B r . 1970
P o r . Breviarium
fidei,
oprać. J . M . S z y m u s i a k S I , S . G ł o w a
S I , k s i ę g a r n i a ś w . W o j c i e c h a 1 9 6 4 , s. 4 0
P o r . n p . jego pracę programową n a t e n t e m a t :
Neues
Testament
und Mythologie.
Das Problem
der
Entmythologiesierung der neutestamentlichen
Verkundigung,
M u n c h e n 1941, 1985,
P o r . j e g o Au commencement,
P a r i s 1963
Ewcharistija.
Tainatwo
Carstwa,
Paryż 1984
6
7
8
9
1 0
* P . R i c o e u r , De l'interpretation,
s. 5 1 6 . C y t . z a S. C i c h o w i c z e m .
w
wystarczalności p r z e c i w s t a w i o n y
i n t e l l e c t u s . . . " (s. 1 5 ) .
życia-,
stanowi
polegał n a pokusie „ b y ć
ożywionego
celach
uświęcony przez
t o j n i e z w y k l e c i e k a w e j próbie o p i s u świętej
Wypełnienio p o d o b n e g o żądania b y ł o b y w y m u s z o n y m s a c r i f i c i u m
Boga,
się
zwycięstwie"
w
byłaby
tę
ten,
i przezwyciężona t a jogo samo
uczestnictwem
obleka
wane.
mitologii
właśnie
chleb
1 in.).
(s. 1 4 ) .
nowotestamentowej
przedstawić
człowieka, komunią g r z e c h u i śmierci. Ze w
zastosowano
akceptacja
która
pracy
przeciwsta
n a s z z i e m s k i p o k a r m . . . z n ó w s t a j e się t y m , d l a c z e g o b y ł s t w o r z o
„ N a s z e eale myślenie zostało nieodwołalnie p r z e z naukę u f o r m o
Ślepa
od
usiłuje
j a k w szystko w świecie, j a k i s a m świat zostaje
zaklętego kręgu fikcyjności przekroczyć k u jakiejś rzeczywistości
Jana
fundamentalnej
misterium sakramentalnym: „że
wcielenie
greckie
swej
wychodząc
12
symbol"
„tylko
realność
W
Królestwa ,
1 1
1 2
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a4db79861329f621298f4b25bd63c5e.pdf
cabce4ca4f6768e9c4477635de5f47fe
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4853
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1969
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4503
Title
A name given to the resource
Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.134
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
K
R
O
N
I
za okres I - III
21.III
zmarł
Franciszek
Golan
( u r . 1898 r . w G o l a n c e , p o w . O s t r o
łęka),
jeden
z
najpłodniejszych
rzeźbiarzy
kurpiowskich.
Golan
r z e ź b i a r s t w e m zajął się d o p i e r o p o
II
wojnie
światowej.
Współpraco
wał
z Cepelią,
dla
kadzidlańskiej
spółdzielni
„Kuirpianka"
wykony
wał rzeźby f i g u r a l n e oraz
rzeźbio
ne krzesła.
Wystawy,
konkursy,
dni
folkloru
festiwale,
W
l i s t o p a d z i e 1968 r . w
Muzeum
Etnograficznym w e Wrocławiu
zo
stała o t w a r t a w y s t a w a
pn. „Stro
je l u d o w e n a D o l n y m Śląsku". Po
k a z a n o d a w n y dolnośląski strój l u
dowy,
a także stroje
przywiezione
p o 1945 r . p r z e z o s a d n i k ó w z K r a
kowskiego,
Rzeszowskiego,
Lubel
skiego,
Mazowsza
i
Wielkopolski
oraz repatriantów z Polesia,
Woły
nia, Huculszczyzny.
Uzupełnieniem
ekspozycji
były
zdjęcia
przedsta
wiające ludność wiejską w e współ
czesnych strojach codziennych i o d
świętnych.
Wydano
katalog-składankę i p l a k a t p t . „Stroje
ludowe
na D o l n y m Śląsku".
Autorką
sce
nariusza i k a t a l o g u była m g r M a
gdalena
Rostworowska.
Wystawa
c z y n n o będzie d o l i s t o p a d a 1969 r.
.*
W
Muzeum Okręgowym w
Rze
s z o w i e o t w a r t o stałą w y s t a w ę p n .
„Droga do chleba", mającą n a ce
lu pokazanie
rocznego c y k l u
zajęć
rolniczych,
których
efektem,
koń
cowym
jest chleb. Oprócz
ekspo
zycji narzędzi r o l n i c z y c h
pokazano
tradycyjne f o r m y chleba i
pieczy
wa
obrzędowego,
zrekonstruowano
kaflowy
piec
z
Wierzawic,
pow.
Leżajsk w r a z z piecem
chlebowym.
Komentarzem
do
ekspozycji
był
wieczór poetycki zorganizowany
w
salach w y s t a w o w y c h .
Utwory
w
programie
ułożono t a k , a b y c h r o
nologicznie
odpowiadały
cyklowi
zajęć
pokazanych
na
wystawie.
A u t o r e m scenariusza i bogato
ilu
strowanego
katalogu pt. „Chleb
w
ludowej
gospodarce"
był
Krzysztof
RuszeJ.
*
W Teatrze Dzieci Zagłębia w Bę
dzinie, w
dniach 3—5.1 odbył
się
V Przegląd Zespołów
Herodowych.
P r z e g l ą d y są o r g a n i z o w a n e
od pię
ciu lat z inicjatywy Jana
Dormana,
dyrektora
teatru
w
Będzinie,
który
sam penetruje teren
Śląska
i Beskidów w p o s z u k i w a n i u zespo
łów kolędniczych. W piątym
prze
glądzie
zaprezentowało
swój
pro
g r a m 30 z e s p o ł ó w ze Ś l ą s k a i w o j .
krakowskiego.
Występy
połączone były
kursem, impreza odbywała
patronatem Prez. M R N
w
z
kon
się p o d
Będzi
K
A
1969
nie. Wydz. Kult. W R N w
Katowi
cach i M i n . K u l t . i Sztuki.
Żywiołowością
i
dynamiką
wy
różniały
się zespoły z
Żywieckie
go. W s z y s t k i e zespoły p o k a z a ł y a u
tentyczny
program, barwne
stroje
i ciekawe
teksty.
*
17.1. w
lokalu
Stowarzyszenia
Historyków
Sztuki
w
Krakowie
otwarto wystawę pn. „Pamięci N i
kifora",
na
której
pokazano
29
ostatnich
prac
krynickiego
mala
rza.
Zestaw
pejzaży
malowanych
k r e d k ą i a k w a r e l ą został
wybrany
z bogatej
kolekcji
prac
malarza
zgromadzonej
w
Muzeum
w
No
w y m Sączu.
*
W
czasie
dorocznych
Zimowych
Dni Krynicy w lutym
eksponowa
no prace N i k i f o r a oraz rzeźbę l u
dową regionu sądeckiego.
*
25.11 w D o m u C h ł o p a w
Warsza
wie o t w a r t o wystawę rzeźby
Ada
ma
i Henryka Zegadłów
zorgani
zowaną
przez
OST
„Gromada",
D o m Chłopa oraz r e d a k c j e
„Chłop
skiej D r o g i "
i
„Zielonego
Sztan
daru". Na wystawie pokazano
bo
gaty zestaw rzeźb ojca i syna, do
r o b e k n i e t y l k o o s t a t n i c h miesięcy
pracy, również jedne z
pierwszych
rzeźb zakupione do zbiorów
M u
zeum Świętokrzyskiego w Kielcach.
Obok rzeźb eksponowane
były za
b a w k i w y k o n a n e przez A d a m a Zegadłę.
Rzeźby A d a m a
i
Henryka
Zegadłów
różnią
się o d s i e b i e
w
rozwiązaniach f o r m a l n y c h , zbliżone
są
w
podejmowanej
tematyce.
Obok świątków
pokazali
oni
po
stacie z legend
i
podań
święto
krzyskich. Wydano
katalog,
bogato
ilustrowany,
pt.
„Rzeźby
Adama
i Henryka Zegadłów"
ze
wstępem
mgr Barbary Erber.
3.III otwarto w
Muzeum w
Łę
czycy wystawę p n . „Łęczycka sztu
ka ludowa". Na wystawie
pokaza
n o p l o n k o n k u r s u ogłoszonego z okazji 25-lecia P R L
przez
Wydz.
K u l t . Prez. W H N w Łodzi.
Wydz.
Oświaty i K u l t . Prez. P R N w
Łę
czycy, łódzką rozgłośnię
Polskiego
Radia
oraz
muzeum
w
Łęczycy.
Szczególnie
bogato
prezentowane
były
działy
tkanin,
kowalstwa
i
plecionek. Wśród rzeźb o
tematyce
świeckiej
i sakralnej
znalazły
się
prace
I . Kamińskiego,
B.
Grab
skiego, St. Walczaka,
W . Rysia,
a
także bardzo
interesujące
rzeźby
F. R o b a k o w s k i e j . W d n i u o t w a r c i a
w y s t a w y w y r ó ż n i a j ą c y m się uczest
n i k o m k o n k u r s u wręczono
nagro
dy.
'Organizacja
wystawy
i
kon
kursu
była
zasługą
długoletniego
kustosza
m u z e u m łęczyckiego m g r
Jadwigi Grodzkiej.
i*
Muzeum
Regionalne
w
Myśleni
cach zorganizowało
w
marcu
wy
stawę
prac
rzeźbiarzy
ludowych
z terenu
powiatu
myślenickiego.
Pokazano
prace
trzech
artystów:
Fr. Bargieła z R u d n i k a , J . Słoniny
z Bogdanówka
i Wł. Górki z Po
ręby.
,*
29.III w salonie Cepelii w G d y n i
otwarto
kolejną
ekspozycję
twór
czości a r t y s t y c z n e j i l u d o w e j . T y m
razem pokazano
tkaninę
stołową
oraz
plastykę
obrzędową.
Wśród
tkanin
stołowych
pokazano
serię
wyrobów
o
wzorach
zaadaptowa
n y c h z haftów l u d o w y c h . Z
zakre
su p r z e d m i o t ó w o b r z ę d o w y c h
eks
ponowane
były
figurki
słomiane,
wydmuszki i palmy
wielkanocne.
i*
W l u t y m i w m a r c u o d b y w a ł się
w Domu Kultury w
Lublinie Fe
stiwal Powiatów Ziemi Lubelskiej.
Festiwal zorganizowano
z
okazji
25-lecia P R L , celem jego było za
prezentowanie
dwudziestopięciolet
niego
dorobku
społecznego i
go
spodarczego,
k o n f r o n t a c j a osiągnięć
poszczególnych
powiatów.
Prawie
każdy z powiatów pokazał również
sztukę l u d o w ą swego r e g i o n u . Po
w i a t Biała P o d l a s k a
zaprezentował
stroje ludowe,
siwaki K.
Rogow
skiego, rzeźby T . Szkodzińskiego i
T. Kożuchowskiego,
plecione
ko
białki i dzbany, Biłgoraj —
wyro
b y ze s ł o m y i w i k l i n y , s t r o j e l u d o
we. Na wystawie
powiatu
janow
skiego była c e r a m i k a z Ł ą ż k a O r
dynackiego, Puławy pokazały
cera
mikę J. Góry z Baranowa,
wyci
nanki
Br. Pietraka z
Gutanowa,
t k a c t w o z Żerdzi
oraz
rzeźby
w
drewnie Wł. E r t m a n a z Puław.
Ekspozycje
malarstwa
amator
skiego pokazały p o w i a t y
Tomaszów
i Opole, p o w i a t Hrubieszów — rzeź
by i obrazy
St. K a r u l a k a .
Prace
garncarzy z Urzędowa pokazano
w
ekspozycji
powiatu
kraśnickiego.
Ciekawe
wystawy
tkactwa
poka
zały
powiaty:
łukowski,
włodawski i lubartowski, powiat
Bychawa
zaprezentował
krzczonowskie
pi
sanki M . Kochańcowej. rzeźby l u
d o w e F. R u t k i e w i c z a
i St. Zięby.
iBogata
była
ekspozycja
sztuki
ludowej
powiatu
krasnostawskiego
urządzona
przez m u z e u m w
Krasnymstawie.
Pokazano
kowalstwo,
wyroby
ze
słomy
oraz
rzeźby
w
drewnie.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3b1fc25594b91fe5b899a755117117f.pdf
7e069f79f5d6b69dedd8967490b3be4d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3156
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2955
Title
A name given to the resource
Symbol w etnografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.145-148
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Benedyktowicz, Zbigniew
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
I
Zbigniew Benedyktowicz
SYMBOL W ETNOGRAFII
„Zbędną
do
jeat
sensu słowa
rzeczą
tłumaczyć,
dlaczego porozumienie
' s y m b o l ' może b y ć cenne
d l a wszelkich
co
badań
n a d sztuką c z y l i t e r a t u r ą " — pisał n i e d a w n o M a r c i n Czerwiński
w s w o i c h r o z w a ż a n i a c h , z a t y t u ł o w a n y c h Symbol
badaniem symboli.
szym
Obrazowo
5
kompendium wiedzy
„symbol"
powiedziawszy,
na temat
w t y m najśwież
terminów
etnologicznych
r o z s y p a ł się i u k r y ł p o ś r ó d w i e l u haseł s t o p i o n y z e
Jakiej
„ z n a k i e m " . G d y z a ś s p o j r z y się p o d h a s ł o „ z n a k " , t o w ł a ś c i w i e
k o l w i e k o d p o w i e d z i n i e udzielilibyśmy n a p y t a n i e : „ c z y p o r o z u
t r z e b a b y p o w i e d z i e ć , że z o s t a ł o n t a m w e p c h n i ę t y , c z y ł a g o d n i e j :
m i e n i e t a k i e jest w ogóle m o ż l i w e ? " , n i e m n i e j
„włożony".
się
w
n a m dzisiaj
każda
próba
r o z u m i e n i u tego, c z y m
prezentacji
jest
dzisiaj.
1
tę
n a d symbolem
potrzebę
precyzacji
wciąż n a n o w o
i potwierdza
samego
terminu
w
pełni
„symbol",
drążenia sonsu s y m b o l u . I
chociaż
s t u d i a t e p o d e j m o w a n e są n a r ó ż n y c h p o l a c h b a d a w c z y c h , f o r m u
w różnych
łowane
językach,
znaków
mina
odzwierciedla
zarówno
j a k i potrzebę ustawicznego
wydaje
stanowisk
symbol.
W i e l e studiów powstałych i podejmujących
rozważania
cenną
różnych
t o znaleźć
można
w nich
wiele
w n i c h wspólnych
wów
i podobnych
problomów.
Jeszcze
więc
moty
bardziej
rzeczą byłoby tłumaczenie p o ż y t k ó w , j a k i e z o b c o w a n i a
studiami,
mogą
antropologii
nadal
wynieść
kultury
—
przedstawiciele
dziedzin,
d o badań n a d s y m b o l e m .
„Polskiej
samym
Sztuki
Ludowej",
pomyślanym
naukowej
wielkiego
wielkiego
Mircea
znawcy
Eliade,
Dlatego
myśli
redakcję,
tekstów
n a przywołaniu
grupę
i
wspo
jedynie
w
ramach
szerszej
koncepcji
człowieka
E.
często
pojmowanego
jako
a n i m a l s y m b o l i c u m " , t o z 9 s z p a l t hasła p o ś w i ę c o n e g o z n a k o w i ,
miejsce
jakie
szpalty.
przeznaczono
na symbol
zajmuje
zaledwie
W t e n s p o s ó b , możnar p o w i e d z i e ć , s y m b o l
6
został przez
pół
pochłonięty
znak.
Tymczasem
w i e l u autorów — j a k пр. P. Ricoeur, M . B a c h t i n ,
S. A w i o r i n c e w
i i n . — w charakterystykach symbolu akcentuje
właśnie różnice p o m i ę d z y z n a k i e m i s y m b o l e m . R i c o e u r w
analizie
eidetycznej
rozważającej
specyfikę
symbolu
w
swej
zesta
etnologii,
w i e n i u ze z n a k i e m , a l e g o r i ą , m i t e m : „ S y m b o l e są n i e w ą t p l i w i e
znakami
wnoszą
a t y m
twórczości
symbolicznej,
i
moim
zgromadzonych
c z y t o teologa,
czy
(...)
lecz n i e k a ż d y
Awierincew
pisząc
o
znak jest
symbolu
symbolem" .
Podobnie
uniwersalnej
kategorii
7
jako
e s t e t y k i , p o w i a d a , iż n a j l e p i e j d a j e się o n o d s ł o n i ć p r z e z p r z e c i w
stawienie
z przyległymi
doń kategoriami: z jednej
z o b r a z e m , z d r u g i e j zaś — ze z n a k i e m .
uczony
nie powinno,
i tekstów
czy t o filozofa,
symbole"
i
symbolowi,
1986 r o k u ,
t y m (poprzestając
także
zbędną
i s y m b o l u , j a k i m b y ł rumuński
zmarł w
o
się t a m : „ Z a s p e c j a l n ą
uznać
z tymi
też w t y m n u m e r z e
i wyobraźni
zdaniem — obok innych wypowiedzi
przez
wniosły
d l a uczczenia
hommage
badacza
mitu
etnografii,
tyle
poświęconym
jako
który
które
także
można
Cassii-era i S. K . L a n g e r ) , że „ P o j ę c i e s y m b o l u w y s t ę p u j e
p u n k t ó w s t y c z n y c h , w i e l e p o d o b n y c h i n t u i c j i , z b i e g a j ą c y c h się
linii rozumowań, wiele występujących
B o m i m o , że pisze
symbolicznych
strony
A l e c z y w ogóle słownik współczesnej ( c z y w c z o r a j s z e j )
0
której
pisał
„usuwanie
dania:
Marcin
Czerwiński,
niejasności", znającej
„dyskurs
spełniający
—
8
nastawionej
t y l k o jeden
wyostrzone
nauki,
wyłącznie n a
sposób
wypowia
kryteria eksplicytyw-
s e m i o t y k a — zabraknąć p y t a ń o miejsce, o r o z u m i e n i e s y m b o l u
ności",
w
w stanie przyjąć i pomieścić w sobie t a k n i e p r e c y z y j n e ,
niejasne
1 niedomknięte z d a n i a i sentencjo j a k t o , które znaleźć
możemy
etnografii.
W
p r z y w o ł a n y m t u a r t y k u l e M a r c i n Czerwiński w i e l o k r o t n i e
nauki
„broniącej
na dystans, a nawet
n a j l e p i e j m o g ą n a s p r z y b l i ż y ć d o t e g o , co j e s t istotą j e g o :
języka
prymarnego
nauka
zachowuje
się t y l k o
całkowitej
(...)" . Pisze też d a l e j : „ R z e c z y w i ś c i e w ciągu w i e k ó w
wzrastała
2
nieustannie rola wypowiadania dyskursywuego
„Słowo i obraz —
p o części j a k
przeciwnik, w stosunku do s y m b o l u jest w opozycji
w bardzo wielu,
miejscu etnograf,
jaką
j ą dziś
widzimy
(czy j a k ją widziano
jeszcze
wczoraj),
sytuacja
o d początku
była
t u bardziej
dobitnym
dziś
współczesnym
miejscu
tego
dowodem
Słowniku
autorzy
jest
etnologicznym*.
odsyłają
żyje w n a s " ( J . C h e v a l i e r ) .
Czy
skomplikowana, nie
brak
hasła
W
nas do terminu:
Najbardziej
„symbol"
odpowiednim
I
„znak".
we
dlań
chociaż
najrozmaitszych
miejscach,
złączeniach,
odmianach
i
kon
wreszcie,
z twórczością
ludowej
tą s p o t y k a m y
„Wcale
nie jest
doświadczeniem
kich
jego
czasów,
odmianach,
a —»• z n a k ,
jest
dominującym
symbol,
oznaczanie,
we wszyst
terminem
naszych
k o m u n i k o w a n i e się
naszym
tylko
składać
częściowo
naszego zamieszkiwania
to
n a próżno szukalibyśmy o d
swoje
doświadczenia
poprzez
rozumiemy.
procesy
pokrewieństwa,
Symbolizować
s t r u m i e n i a doświadczeń
l u b jakiś c i e m n y ,
to
znaczy
te
cząstki
luminiscencję,
część K o s m o s u , k ą t
podziemny
labirynt
r o z j a ś n i się. (...) W k a ż d y m b ą d ź r a z i e p i e r w s z ą s y n t a k s ą o k r e ś l o
Jak
—
prymitywnej,
i e l e m e n t y , k t ó r e — g d y z j e d n o c z ą się — t w o r z ą
nego, wcielonego
nauk etnologicznych."
sztuki
t a k , że t o o n o współpracują
czasowe l u b trwałe p r o m i e n i e , w których
t e c o n a j m n i e j o d l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X X w . są
do
ozdabiamy
bardziej
z przepływającego
należą d o naszego obiegowego zasobu i n t e l e k t u a l n e g o . T e r m i n y
wprowadzane
się w k r ę g u
t a k , że
z
w haśle „ a n t r o p o l o g i a k o m u n i k a c j i " : —
szczególnie
czy wysokiej):
któro
,,(...) D o w o d z i się ( S . K . L a n g e r ) , ż e t e r m i n z n a c z e n i e
pomieścić
egzystencjalnym
wciąż procesów twórczości a r t y s t y c z n e j (bez względu n a t o , c z y
t e k s t a c h ( n p . w hasłach „ k u l t u r a s y m b o l i c z n a " , „ m i t " , „ s a c r u m —
c z y n i Zofia Sokolewicz
1 0
zdaje się b y ć c z y t e l n y i doniosły, g d y idzie o b a d a n i e n i e j a s n y c h
p r o f a n u m " ) , i chociaż a u t o r z y
kreślają rolę j a k ą pełni s y m b o l w k u l t u r z e , t a k j a k c h o ć b y t o
kiedy
9
p o t w i e r d z i ć m o g ł o b y w i e l u , a k t ó r y c h t o z d a ń sens
ale o wielo
pod
mnie,
wtedy,
słownik współczesnej n a u k i m ó g ł b y
symbolami,
w t y c h różnych miejscach
są s y m b o l i c z n e
z d a n i a , których prawdę w s w o i m doświadczeniu
s a m o s ł o w o s y m b o l p o j a w i a się w i o l e r a z y n a k a r t a c h t e j k s i ą ż k i
w
według
„ N i e t y l k o m y ż y j e m y w świecie s y m b o l i , ale i świat s y m b o l i
3
odbiegała w zasadzie o d tego ogólnego w z o r c a n a u k i .
które,
( l u b p r z e d m i o t — m ó g ł b y dodać w t y m
w t r . Z. B.) —
n a pierwszy r z u t o k a " (C. G. J u n g ) .
symbolicznego" .
G d y idzie o etnografię i j e j s t o s u n e k d o s y m b o l u , t o chociaż
a
jest
z a w i e r a się w n i c h c o ś w i ę c e j niż t o , c o d a się w n i c h r o z p o z n a ć
jeśli n i e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h ż y c i a s p o ł e c z n e g o . N a u k a t a k a ,
zakwestionowała powagę w y p o w i a d a n i a
symbolu,
sensu",
u
„ O ile wobec
badaczy
migotaniem
z w r a c a u w a g ę n a niechęć ż y w i o n ą w o b e c s y m b o l u p r z e z naukę,
antagonizm pomiędzy n i m i :
niestrudzonych
się p r z e d
od
ducha jest syntaksa s y m b o l i . "
już powiedziałem,
początku
stosunek
etnografii
skomplikowany. Z jednej
1 1
do symbolu b y l
strony etnografia
jako
syłacza d o „ s y m b o l u " c z y „ s y m b o l i z m u " , j a k o j e d n e g o z l i c z n y c h
n a u k a naśladowała i realizowała ó w ogólny wzorzec n a u k i n a s t a
wymienionych
wionej
przez
autorkę
kierunków,
które
zajmują
się
opozycyjnio
wobec
symbolu,
z
drugiej
z a ś s t r o n y , ze
145
�względu n a p r z e d m i o t
dokumentowała,
cywilizacji
i obszar
swych
ale i przyswajała
europejskiej
„twory pierwotnego
świat
zainteresowań nie t y l k o
jednostronnie
myśli
i
zorientowanej
wyobraźni
mitycznej,
umysłu", język m i t u i s y m b o l u . Odkrywała
Absolutnie
podobnych
ludów
etnologii
prymitywnego
rozpoznając
s y m b o l ;
wartość
poznawczą,
bogactwo
i
głębię.
By
ten,
chciałbym
magii
rolę
życia
itd."
posłużyć
graficznego.
Drugi
Mircea, E l i a d e g o .
sycznym
się
zestawieniom
zaczerpnięty
zaś
pochodzi
z
Przez zestawienie
tekście
dwu
obszerniejszych
jest z klasycznego
Traktatu
o
dzieła
etno
historii
religii
t o chcę p o k a z a ć , j a k w
etnograficznym
jogo
autor
bliski
jest
kla
Elia-
który
przy
tym
się
u
ziemię.
jest
umysłu
nie znam
pokazać wyraźniej o w ą złożoność s t o s u n k u e t n o g r a f i i do s y m b o l u
cytatów. Pierwszy
Jednym
zbywanie
przez
w
z
czy
plenności,
kształt
manifestu.
Staram
niego
do
pierwszego
c y t a t u ujawniając
g r a f a i d a l s z y ciąg j e g o w y w o d ó w , b y pokazać j a k zgodnie z p r z y
j ę t ą k o n w e n c j ą n a u k o w ą o b r a c a j ą się t e w y w o d y p r z e c i w
symbo
przed
chwilą tworów
się
w n i o s k ó w . Co się
Przede w s z y s t k i m m a m y t u do czynienia z p e w n y m anachro
nicznym
już
dzisiaj
rozumieniem
s y m b o l u . Broniąc
go d o głębokiej
p r z e d zagrażającym j e j niebezpieczeństwom z b y t n i e j
teriale a jogo
w ma
interpretacją.
przed
Etnograf:
inwazją
m o ż n a d o m y ś l a ć się —
nadmierne i
literaokośei
cliostwa. Moszyński przestrzega
etnografii
Moszyński b r o n i
i
zalewom
pięknodu-
p r z e d pokusą t r a k t o w a n i a t y c h
wiorzeń czy, j a k p o w i a d a , t y c h „ t w o r ó w p r y m i t y w n e g o
(...), a l e n a w e t
jako
p e w n y c h p r z e d m i o t ó w (...)
bywają
metafor,
przestrzega
przed
p o j m o w a n e przez p r y m i t y w n y , niooświecony umysł w t e n sposób,
alegorycznych
interpretacji i
jak gdyby
a u t o r Kultury
ludowej
dzaju
c
tanowi'y —
mówiąc naszym językiem —
skondensowanej
przedmiotach
materii czy
lub nawet
z nimi
energii,
coś w r o
tkwiącej
tożsamej. Dzięki
w
temu
stosowaniem
wykładni.
pisze
Slowiun
duchowej
dotyczące k u l t u r y
każdy
o ż y w a j ą c y c h sporów, co d o s y m b o l i c z n e g o
niecywilizo
charakteru
powiedzmy,
g d y w c i ą ż m n o ż ą się n a j r o z m a i t s z e
być
i bywa
konstrukcji
Musimy
Stanisława
Wesela
Wyspiańskiego,
t e g o d r a m a t u , i g d y d o ogłoszenia, n i e mającego sobio
skondensowaną mocą,
niem,
lecz
funkcją
poza
twardością,
t y m może
kłucia; z a m e k
t y m , co
my
nazwalibyśmy
odpornością;
być
niewątpliwie
jest
streszczoną funkcją z a m y k a n i a ; j a j k o —
cierń j e s l
cier
pojawi
się o d s y ł a c z
też
weiąż jeszcze d a l e k o .
z a m k i e m , ale jest
też
cie,
ostrością
lo m . i n skondensowane
życie i n s t a t u nascendi, a podwójny klos l u b orzech i t p . to m . m .
jako
1 4
A u t o r o w i Kultury
praktykującemu
rozmaitsze
losy
równych,
w którym
na Weselu,
do e t n o g r a f i i i do świata k u l t u r y
czy
streszczoną
poecie ,
ludowej
znane
1 5
i przygody
to
„symboliczne" interpretacje
s t u d i u m S t a n i s ł a w a P i g o n i a Goście z zaświata
być
że
te partie
czy „imaginacyjnego"
a l b o k a w a ł e k ż e l a z a są m . i n . z w y k ł y m k a m i e n i e m o z y k a w a ł k i e m
tego mogą
jakichś
pamiętać,
żelaza,
ale oprócz
umysłu"
nich
w czasie niesłabnących i coraz
u j m o w a n y przez
może
do
ją, a zwłaszcza
owych
w a n y umysł z d w u l u b n a w e t k i l k u s t r o n . Kamień,
taki przedmiot
ją
poetyzaeji,
„ J a k j u ż p o części w i e m y , n i e t y l k o c e c h y ( n p . t w a r d o ś ć , ostrość
i f u n k c j e (...)
przez
s y m b o l i c z n y c h uznać za s y m b o l e ?
przed symbolem —
zawartą
wręcz
wniknąć
Moszyńskiemu o p i s a n y c h
l o w i . J a k k o n w e n c j a t a , przyjęta przez togoż e t n o g r a f a , p r o w a d z i
sprzeczności p o m i ę d z y p r a w d ą
symbol
n a u k i wobec s y m b o l u , przybierającej
antysymbolicznego
autora-etno-
powrócę
jajko —
N i e w y s t a r c z y poprzestać n a p r z y t o c z e n i u togo jeszcze j e d n e g o
przykładu opozycji
z a n i m i k r y j e ? Co n i e p o z w a l a
nazywa
Traktatu
poglądu n a d
1 3
w i n t e n c j o t y c h t a k zaskakująco s p r z e c z n y c h
autor
tworów
terminem:
kłos g r a w l u d o w e j
„hierofanią".
t o , co
tu
się
naiwniejszogo
podwójny
d o w s k i e m u opisowi i r o z u m i e n i u s y m b o l u , j a k na wiele l a t przed
opisuje
najjaskrawszych
omówionych
etnologii
płodności
przykłady
niooświeconych
posługiwanie
głosi, że p o w i e d z m y ,
symbolu
niezliczone
wszystkich
Eliadem
Potem
ludowej,
wresz
Słowian
musiały
być
naj
s y m b o l i z m u n a gruncie poezji,
nie
w y ł ą c z a j ą c o w e g o s k r a j n e g o w y n a t u r z e n i a j a k i e osiągnął s y m b o
s k o n d e n s o w a n y s p ó r , c z y l i m o ż n o ś ć , p l e n n o ś ć (a p r z e z t o i szczęś
l i z m w p o e z j i r o s y j s k i e j (choćby w twórczości A . Biełego, tooro-
cie), l t d . "
tyka
M.
Eliade:
tego
ruchu,
autora
pracy
1910).
Symwolizm,
T a k w i ę c m o ż n a p o d e j r z e w a ć i d o m y ś l a ć się, ż e g d y M o s z y ń s k i
„ T a m n a p r z y k ł a d , g d z i e m ó w i się o ' k u l c i e k a m i e n i ' , n i e w s z y s t k i e
u ż y w a słowa „ s y m b o l " , t o s y m b o l j e s t t u d l a niego
k a m i e n i c u w a ż a się z a ś w i ę t o . Z a w s z e s p o t y k a m y t y l k o
p o e t y c k i e j przenośni, m e t a f o r y , m o ż e n a w e t a l e g o r i i . W
pewne
synonimem
każdym
k a m i e n i e , k t ó r e c z c i się z r a c j i i c h k s z t a ł t u , wielkości l u b p o w i ą z a ń
b ą d ź r a z i e s y m b o l w t e j p e r s p e k t y w i e j a w i się j a k o coś n i e osa
obrzędowych. Z o b a c z y m y
dzonego w e t n o g r a f i c z n y m
zresztą, że n i e cłiodzi t u o k u l t k a m i e n i
k o n k r e c i e , j a k o coś
abstrakcyjnego,
i ż e o w e k a m i e n i e są c z c z o n e o t y l e t y l k o , o i l e n i e są j u ż z w y k ł y m i
a r b i t r a l n e g o , zależnego wyłącznie o d człowieka, o d t w ó r c y
bądź
k a m i e n i a m i , l e c z h i o r o f a n i a m i , a w i ę c c z y m ś i n n y m niż z w y k ł y m i
interpretatora
symbolu
bądź
,przedmiotami'.
interpretatora
powoływanego.
(...)
Jakiś
przedmiot
staje
się
s a k r a l n y m o t y l e o ile w c i e l a o n ( t z n . o b j a w i a )
przedmiotem
coś i n n e g o ,
coś
przede
i
dowolnie
Jawi
przez
tegoż
twórcę
się w
t y m ujęciu
w s z y s t k i m j a k o coś o d ś w i a t a k u l t u r y l u d o w e j
różnego o d siebie. N a r a z i e o b o j ę t n e j e s t , c z y tę .inność' n a l e ż y
c z e n i e o d l e g ł e g o , j a k o coś l i t e r a c k i e g o i w y m y ś l o n e g o ,
przypisać o r y g i n a l n e m u k s z t a ł t o w i , c z y też skuteczności l u b p o
j a k b y zarezerwowanego dla wyrafmowanej
prostu
(party
twórczości
tego p r z e d m i o t u w jakimś s y m b o l i z m i e , c z y też w y n i k a
„symbol",
,mocy',
cypacji)
c z y toż w y w o d z i
się o n a z u c z e s t n i c t w a
z obrzędu k o n s e k r a c j i , c z y też d o b r o w o l n e g o
umieszczenia
l u b niedobrowolnego
p r z e d m i o t u w obszarze p r z e p o j o n y m
(strefa święta, czas ś w i ę t y , jakiś , p r z y p a d e k ' :
Wróćmy
można
zatem
do
pierwszego
cytatu
ludowej
fragmentu,
Eliadego...
ryeznych
i zobaczymy
wniosków
i pokrewnego
itp.)"
zaczerpniętego
bo o n t o bowiem
Słowian,
t a k bliskiego
sakralnością
piorun...
b y ł o o d r a z u się d o m y ś l e ć ) z K a z i m i e r z a
Kultury
1 2
może
kultury
dla wszystkich
ludowej,
być
t y m , co
dością,
życie
m.
my
jest a u t o r e m
i n statu
nascendi,
i n . skondensowany
t o i szczęście), l t d .
146
(...)
a
Świadomie
powtarzam
oddać
spór,
czyli
ale oprócz t e g o m o g ą
skondensowaną
to
podwójny
ludów
przed
i
chwilą
dla
świata
przytaczał,
l i e b k e i t ) , pośród p r z e d s t a w i c i e l i a k m e i z m u , c z y z jaką s p o t y k a m y
żelaza,
—
przykłady
ezji i w estotyee n u r t u „nowej przedmiotowości" (Die neue Sach-
w nich kontradykcji.
jajko
nieoświeconych
których
togo
a l b o k a w a ł e k ż e l a z a są m . i n . z w y
nazwalibyśmy
odpornością
terminu
empirycznym
m o ż e p r z y p o m i n a ć t ę s a m ą niocłięć i b y ć o d w z o r o w a n i e m k r y t y c z
się u p o w r a c a j ą c e g o d o a n t y c z n y c h ź r ó d e ł p o j m o w a n i a
Osipa Mandelsztaina, który
opatrywał
kawałkiem
do
badaniom
n e j p o s t a w y w o b e c s y m b o l i z m u j a k a p o j a w i ł a się n a g r u n c i e p o
ową
czy
ku
(jak
spoiwo z następnym a k a p i t e m mieszczącym w n i o s k i . B y
kamieniem
więc Moszyńskiogo
zwrot
i o p i s o w i t y c h pojęć i „ t w o r ó w p s y c h i c z n y c h " , t a k c h a r a k t e r y s
tycznych
u r y w k i t o g o z n a n e g o już n a m f r a g m e n t u , b y oddać w i e r n i e o w o
kłym
postulowany
wyłącznie
przerafinowanej
w duchu z tekstom M .
prowadzić.
Kamień, powiedzmy,
umysłowej. Niechęć
czy
symbol
nieskoń
Moszyńskiego
d o j a k i c h zaskakujących i k o n t r a d y k t o -
w i e r n i e cały d r a m a t z a w a r t e j
1
w
i
zachowały
zamieszkujących
błędów
j e n a ПОЛУО, z b i e g i e m c z a s u c o r a z b a r d z i e j w n i k l i w i e i ś w i a d o m i e ,
ich
bezsporne
pojęć
m.in
mocą, t w a r
skondensowano
kłos l u b o r z e c h i t p . t o
możność,
p l e n n o ś ć (a p r z e z
wręcz
niechęć
mianem
ów literacki i poetycki
„lżesyrnbolizmu".
do s y m b o l u u Moszyńskiego,
postulacie rzeczowego opisu t w o r z y w a
1 6
Być
przy
symbolu
symbolizm
możo
więc
jednoczesnym
t y c h p i e r w o t n y c h pojęć,
m a t o s a m o źródło i w p r a k t y c e nie t y l e jest p o w o d o w a n a
nie
chęcią w o b e c s y m b o l u w ogóle, i l e niechęcią w o b e c
możliwości
„Iżo-symbolistycznych"
etnografii.
interpretacji
zagrażających
J a k k o l w i e k daleko nie wnikalibyśmy w intencje a u t o r a
ludowej
Słowian,
jakkolwiek
nie
tłumaczylibyśmy
niechęci w o b e c t e r m i n u „ s y m b o l " , f a k t y pozostają
sobie
Kultury
jego
f a k t a m i . —-
M i m o , że w e w s t ę p n y c h r o z w a ż a n i a c h d o t o m ó w k u l t u r y d u c h o -
�wej
1 7
M o s z y ń s k i z wielką o s t r o ż n o ś c i ą i z w i e l o m a z a s t r z e ż e n i a m i
p r z y j m u j e z a ł o ż e n i e , iż n i e m o ż l i w e j e s t m ó w i ć o p o s t ę p i e w r e l i g i i
i
sztuce
(przynajmniej
była m o w a
w
takim
w poprzedzającym
znaczeniu
postępu,
o
jakim
tomie, w odniesieniu do
m a t e r i a l n e j ) , t o zza przytoczonego
wiedziach
kultury
po
dziś
dzień
znajduje
swe
kontynuacje.
Nadal,
p o m i m o w i e l o s t r o n n e g o r o z w o j u współczesnych badań n a d m i t e m
i s y m b o l o m , d a j e się o b s e r w o w a ć w e t n o g r a f i i niechęć i r e z e r w a
wobec
fragmentu, gdy mowa o sym
symbolu
i
symbolicznych
interpretacji. Nadal
symbol
abstrakcyj
i s y m b o l i z m t r a k t u j e się j a k o coś n i e r z e c z y w i s t e g o ,
b o l u , j a k i z c a ł e g o o p u s w y r a ź n i e r y s u j e się o s t r y p o d z i a ł n a
nego,
świat
l u d o w e j . P o d s t a w o w e zaś z a ł o ż e n i e p r z y j ę t e p r z e z M o s z y ń s k i e g o
człowioka
pierwotnego,
nieoświeconego,
prymitywnego
dowolnego
i odległego o d świata „ a u t e n t y c z n e j "
kultury
umysłu i świat człowieka k u l t u r y p i s m a , rozwiniętej c y w i l i z a c j i ,
i wyzierające zza jego rozumienia: s y m b o l u , mówiące o zasadni
świat, d o którego
czej
obu
światami
należy
istnieje
też i w s p ó ł c z e s n y b a d a c z .
Oczywiście
przepaść.
Pomiędzy
zbędnym
p r z y p o m i n a ć , że w t e j k o n c e p c j i ó w p i e r w s z y świat
jest myślenia s y m b o l i c z n e g o
byłoby
pozbawiony
i s y m b o l u w t a k i m sensie, w
jakim
odmienności
pomiędzy
światem
pierwotnego
„prymityw
człowieka a ś w i a t e m c z ł o w i e k a w s p ó ł c z e s n e g o
nego"
badacza),
w nieco z m o d y f i k o w a n e j
(światem
f o r m i e w c i ą ż się u t r z y m u j e .
M o d y f i k a c j a t a p o l e g a n a p e w n y m przesunięciu. U
Moszyńskiego
m o ż e o n w y s t ę p o w a ć i p o j a w i a ć się w ś w i e c i e d r u g i m . W y o s t r z a
s y m b o l i s t n i e j e j e d y n i o i wyłącznio w świecie k u l t u r y
jąc j e s z c z e b a r d z i e j tę k w e s t i ę i s t a w i a j ą c k a r y k a t u r a l n i e m o ż e
bądź
b r z m i ą c e p y t a n i e : „ c z y chłop ( c z ł o w i e k z a m i e s z k u j ą c y ó w ś w i a t
istnieje
pierwotny)
niejako
może myśleć symbolicznie ?" —
znacznej
odpowiedzi
—
Moszyński
udziela
i w wielu i n n y c h miejscach
w t y m fragmencie
„nie może". „Nic
takiego
jedno
jak symbol
w p i e r w o t n y m umyśle nie i s t n i e j e " .
fragmentu,
odrzucającego
interpretacji w etnografii,
odsłania o w ą p r z e p a ś ć d z i e l ą c ą ś w i a t p r y m i t y w n e g o ,
człowieka o d świata człowioka c y w i l i z o w a n e g o ,
czesnego, pisząc
„Nie
całkiem
chicznych, z jakimi zapoznajemy
ścisłe p o j ę c i a . W
gdzie władają
odmiennego,
każdym
jasne
podświadomości,
wierzchołki".
człowieka współ
oddać
istotę
tworów
razie
korzenie,
a
oczom
psy
się w t e j c h w i l i . I c h z u p e ł n i e
się u j ą ć w
n i e należą
one do
i
pnie
naszym
nasze
świata,
sądy i trzeźwe myśli, lecz d o
którego
mający
odbicie koncepcji Levy-Bruhla
ukazują
myślenia prelogicznego
istnieć
w
świecie
jasnego i jednoznacznego
umysłu,' z w r a c a
pojęciowej,
pierwotnego
człowieka,
zwartego
na
uwagę
n a cechujący
zmienność
i
opisując
twory
pry
je b r a k
przelewnośó
wy
zawartych
w przypisywaniu t y m
n y c h ze s o b ą znaczeń, w t o w a r z y s z ą c y c h i m l u d o w y c h i n t e r p r e
tacjach.
symbol
strony
jednej
jako
w r o z u m i e n i u Moszyńskiego
coś
i oderwanego
coś z b l i ż a j ą c e g o
abstrakcyjnego,
jawi
się
nierzeczywistego,
o d k o n k r e t u , z d r u g i e j zaś s t r o n y j a k o
się d o j e d n o z n a c z n o ś c i j a k a c e c h u j e
myślowe
pojęcia. W
o b u p r z y p a d k a c h s y m b o l m a c h a r a k t e r raczej
lektualny.
Symbol
nic
pierwotnego,
człowieka
występuje
w
a przynajmniej
rzeczywistości
nie w
inte
kultury
i nie
takiej roli
w t e n s a m sposób j a k w k u l t u r z e człowieka należącego d o r o z
winiętej
cywilizacji. W
innych
miejscach
dzieła
Moszyńskiego
s y m b o l w y s t ę p u j e j a k o s y n o n i m z n a k u b ą d ź p o j a w i a się w
w a ż a n i a c h dotyczących
Poświęciłem
skiego
nie t y l k o
tyle
turą
dziele
reprezentanta
współczesnego
wymiarze
zależności
i n n y c h d y s c y p l i n zajmującego
człowieka,
etnologicznym,
toj
z Moszyńskiego
odwrotnie:
jeśli
od
przy
się
symbol
kiedykolwiek
czy Kolberga)
rozwiązań, rozstrzygnięć
w
w
bądź
kul
swym
ogóle
istniał,
(właśnie
w k u l t u r z e człowioka
uwagi
i
miejsca
rozważaniom
wierzeń
dochodzi,
a
wnioskami,
sprzeczności
dzy
człowiekiem
chłopem
takich
na
archaicznym
dawnym
uzyskanych
niach
w
kultury
badań,
ekspłieite
gubi
wyrażonych
częstokroć
odeń
więc
różne,
indywidualne, oryginalno
dziwnego,
że
interpretacje —
jako
z
ów
jo
wymiar
tej perspektywy symbol i
abstrakcyjnego,
kiego.
Co więcej, ów m a r t w y
czenie
poznany.
Symbol
(z p e r s p e k t y w y
takiej
poza
często
i jednostkowe.
j a k d a w n i e j u Moszyńskiego -
coś n a d d a n e g o ,
chodzącej
traktować
jedynie
przekona
tego
co
każe
strategia
opartych
góry
—
literac
się j a k o
skoń
j a k d l a Moszyńskiego
„empirycznej",
świat
j a w i ą się n a d a l
nierzeczywistego,
skansen t r a k t u j e
nadal
Nic
symbohstyczne
anegdotycznej,
wioski N . i informatora X . ,
—
nie wy
etnografii)
jest czymś p r z y n i e s i o n y m „ z g ó r y " przez i n t e r p r e t a t o r a .
D l a t e g o n a j w i ę k s z ą zasługą p r a c M i r c e a E l i a d e g o j e s t , w m o i m
naukę
nie
t o , iż z n o s z ą
podział
zacierając
na
Symbol
pomiędzy
symbole,
i
różnie,
udziałem
poety,
cywilizacji
pogłębiany
i
wskazują,
„człowieka
że
społeczności
człowieka,
—
„jest
mowę
ono
myślenie
pierwotnego",
с/Лопка
wyprzedza
wioskowej
archaicznego
konsubstancjalne
i rozum
s t r o n y rzeczywistości —
dyskursywny.
najgłębsze
się w s z e l k i m i n n y m ś r o d k o m p o z n a n i a .
m i t y nie
są
nieodpowiedzialnymi
spełniają p e w n ą f u n k c j ę — o b n a ż a n i a
'po prosta
człowieka'.,.".
—
Obrazy,
wytworami
psy
najskrytszych mo-
dalności b y t u . D l a t e g o właśnie z b a d a n i e i c h p o z w a l a
poznać człowieka
przez
cywilizowanego,
miasta,
współczesnego:
—
sztucznie
prymitywnego
nimi
zarówno
odsłania p e w n e
które opierają
one ów
człowieka
z ludzkim bytem
chiki;
wypo
współczesnym,
Cała
z
l u d o w e j . Przywołałem t u rozważania Moszyńskiego także dlatego,
wyraźne piętno
że
jako m a r t w y skansen, nastawiona jedynie n a uchwycenie
że p r e z e n t o w a n e przezeń r o z u m i e n i e s y m b o l u , p o m i m o ż e n a z w a
n a s t o s u n k u e t n o g r a f i i do s y m b o l u i nadał w r o z m a i t y c h
człowiekiem
współczesnym.
sądach),
dziedzictwa.,
dziecka
dziedzictwa
ł e m j e j u ż dziś a n a c h r o n i c z n y m , o d c i s n ę ł o s w o j e
wywiadzie
psychopaty,
owych
nie pada) to znaczy,
empirycznych
(wierzeniach,
symbolicznego
a
chłopem
współczesnych,
których
pozwalają m u użyć t e r m i n u „symbol'* w o d n i e s i e n i u d o
wierzeń i z j a w i s k należących d o duchowego
a
jest
nie
poszukuje
g o t a m n i e m a . W t e n s p o s ó b u t r z y m u j e się o w ą p r z e p a ś ć p o m i ę
symboliczne
założenie,
terenowych
—
chłop
wypowiedzi
najbardziej
powzięte
badań
i i n t e r p r e t a c j i słowo s y m b o l (a raczej
i
z góry
czy
s k u t k i e m , n o b o jeśli n i e p a d n i e w „ a u t e n t y c z n e j "
pewne, z góry przyjęte, historycznie u w a r u n k o w a n o i ograniczone
także
pytanie
wiadomym
przedstawiciela
a
na
z
ludowych
do
odpowiedzi
ompirycznych
i
symbolu,
i nie t y l k o dlatego
Moszyń
i
(rap. człowiek współczesny) może myśleć s y m b o l i c z n i e
się na. g r u n c i e
b y pokazać j a k
rozumienie
w
co n a j w y ż e j
t o miało t o miejsce j e d y n i e w d a w n e j k u l t u r z o l u d o w e j
przekonaniu
b y wskazać n a źródła głębokiej
magiczno-religijmeh
swym
—
stosownym
p i s e m d o „ L u d u " , K o l b e r g a , F i s c h e r a i t d . ) , a także często i d l a
roz
zdobnictwa.
p o m i ę d z y t y m c o u z y s k a ł 011 w m a t e r i a ł o w y m o p i s i e
w
(opatrzonych
narodził, jeszcze nie ukształtował i n i e występuje; u w i e l u b a d a c z y
t w o r o m p r y m i t y w n e g o u m y s ł u n a j r o z m a i t s z y c h , często s p r z e c z
z
terenowych
rogionu czy t e m a t u —
nastawionego
się i k o ń c z y n a w ł a s
tylko
wyrafinowanej
to z pewnością
w n i c h treści, n a l i c z n e n i e k o n s e k w e n c j e
dalekiego
się w s t a d i u m
i świat człowieka c y w i l i z a c j i ) . D l a współ
współczesności s y m b o l u już n i e m a . N a d a l — za M o s z y ń s k i m
prawa
Reasumując:
badaniach
wioski,
widzieć
z jego podziałem n a świat czło
etnografa, d l a którego e t n o g r a f i a zaczyna
nych
a nio
t y m podziale
p u j e . U M o s z y ń s k i o g o s y m b o l w k u l t u r z e l u d o w e j j e s z c z e się n i e
same
t e t a k o d m i e n n e i odległe o d świata b a d a c z a
razistości
w
tkwią
1 8
treściowo, m y ś l o w e g o p o j ę c i a . Moszyński, w i e l o k r o t n i e
mitywnego
(Można
wysokioj
współczesnej,
przeszłości, człowieka a r c h a i c z n e g o , a o b e c n i e już t a k n i e w y s t ę
d z i a ł a l n o ś c i u m y s ł u , „ s y m b o l " j a w i się j a k o s y n o n i m , jeśli n i e
dalej
kulturze ludowej.
kultury
całkiem
rozgałęzienia
a m o ż l i w y j e d y n i e w świecie w y s o k i e j k u l t u r y i
precyzyjnego,
skomplikowanej
w i e k a p r y m i t y w n e g o , i n f a n t y l n e g o , znajdującego
T y m r a z e m znów, w świetle t y c h słów, o d r z u c o n y p r z e d chwilą,
nie
w
badacza.,
dokładnie
e l e m e n t a r n a , żywiołowa p r o s t o t a nie daje
w
Moszyński
pierwotnego
dosłownie:
sposób
obrębie
c z e s n e g o b a . d a c z a , s z c z e g ó l n i e zaś d l a e m p i r y c z n i e
Parę wierszy dalej o d cytowanego
możliwość s y m b o l i c z n y c h
w
n a m lepiej
1 9
147
�Jak
widzieliśmy,
opisu myśl
materiałowego
W
E l i a d o g o z b i e g a się z m y ś l ą M o s z y ń s k i e g o . J e d n a k ż e
na poziomic
empirycznego,
wowe
r o z u m i e n i e s y m b o l u jest u E l i a d e g o
ciwieństwie do
Moszyńskiego
całkiem o d m i e n n e . W
symbol nie jest czymś
wistym, abstrakcyjnym, zakotwiczony
O pracach Eliadego
wiedzieć
słowami
Borysa
Pasternaka:
„U
tym
symboliczne
ponieważ
hierofaniczna
jest
znaczące".
2 0
Rzeczywistość
symboliczna,
,,par exellencc
istniejącą" (mocną, skuteczną), j a k w p r z y p a d k u
hierofanii kamienia (tak j a k pojawia
dowych).
Symbol
posługuje
się
nie jost
pojęciem
rzeczywistością
się o n w
synonimem
symbolu
jest
w
wierzeniach l u
jednoznaczności.
sposób
luźny,
2 6
Eliade
nieskrępo
samym
coraz
większy
krąg
pozostałych
Pierwsza
trzeciej
mity,
więc
—
samym
przez
inne
przejawy
sacrum. Można
i t o jest czwarta f i g u r a rozumienia —
symbolu
Perspektywa
ulegają
scaleniu
taka pokazuje
czyzny
—
kosmiczną,
cjalną,
scalając
liczne
doświadczenia.
j a k s y m b o l i n t e g r u j e różne
teologiczną,
wszystkie
sfery
pokazać
jak w tym
te
antropologiczną,
poziomy,
ale
nie
stapiając
„Etymologicznie
symbolicznych,
ze
słowem
imitare
imaginatio —
je,
biorąc
(obraz),
—
wyobraźnia
naśladować,
odtwarzać.
naśladuje, i m i t u j e w z o r c e —
reaktualizuje,
powtarza
imaginatio
bez
końca.
obrazy —
Mieć
odtwarza
wyobraźnię
widzieć świat w j e g o pełni, gdyż m o c i zadanie
polega
na
konceptualizacji".
2 1
ukazywać
to
wszystko,
T o , co zasługuje
co
t u przede
„Prawdziwy
nie
zaś j e d n o
to
obrazów
wymyka
się
wszystkim na
podkreślenie, t o polisemantyczność i wielowarstwowość
—
oraz
Wyobraźnia,
znaczy
t y m , aby
wiąże
wyobrażenie, naśladowanie,
różnie
łac.
jest
amplificare:
Hermeneutyką
rzeczy",
To
włączając
obok
remityzacji"
2 2
istotną
z
do symbolu rozwija
rozdziałów
cechę
symbolu
swej
—
dalej
Paul
hermeneutyki
„Symbol
daje
Ricoeur,
gdy
rozważającej
do
myślenia",
tę
tak
wiązuje
typ
sensie,
j a k E ł i a d e , d l a k t ó r e g o s y m b o l a m i są z n a c z e n i a
zarówno
giczne,
s a m o r z u t n i e u k s z t a ł t o w a n e i d a n e ; t a k się m a r z e c z ze
wody
j a k o zagrożenia, k i e d y m o w a
j a k o oczyszczenia, g d y m o w a
Tę
myśl
o
o
chrzcie".
wielowarstwowości
symbolu
(w
ścisłym
oraz
2 3
symbolu
rozwija
znaczeniu
Ricoeur
.niejedno
—
'to
(Heidegger),
2 8
jakim
—
to
znaczy
Heidegger
A
skupieniu
u
Ricoeura,
który
domaga
to
się a k t u i n t e r p r e t a c j i (...)
jakiego
słowa
użyjemy
b y je
i zadanie
t o bez względu n a
w.yrazić, n a r z u c a
n a t u r a s y m b o l u , k t ó r y jest j a k b y kłębkiem sensu
się z s e n s ó w z a m k n i ę t y c h j e d n e w d r u g i c h , , . " ,
nam
sama
składającym
nazywa
ten
oneself
przypomnienie
sobie,
j a k s k u p i e n i e , zbiórkę w
mówi
n a m , że
legein
—
—•
to
reminis
t y m znaczeniu,
mówić
to
także
s k u p i e n i e i z b i ó r k a , j a k t o s a m d o s t r z e g a w lese w n i e
m i e c k i m Weinlese,
Prace Mircea
grafii i wezwanie
różnych
tycznego,
czyli w i n o b r a n i u " .
Eliadego
3 0
stanowią wciąż
wyzwanie
dla etno
d o podjęcia t a k i c h r e k o l e k c j i . Dziś w
punktów
widzenia
fenomenologicznego ,
3 1
—
strukturałistycznego,
i w
różnych
obliczu
prowadzonych
semio-
dziedzinach, j a k
choćby
w humanistycznej folklorystyce, po studiach podejmu
jących
wysiłek
grafii
chowanie
etnografia
2 5
znaczenia
Durand na
sensie w y r a z u , r e k o l e k c j a ' ; z n a c z y
z
drugiogo
29
r e k o l e k c j i "
wiele
„ T e n s p l o t sensów, t o odsyłanie j e d n e g o sensu d o
Durand
d o jeszcze j e d n e g o określenia t e j h e r
r o z w o j u l i c z n y c h badań n a d m i t e m i s y m b o l e m ,
2 4
nurt,
„hermeneutyką
z n a c z n y ' ) , która nie m a jednego sensu, która p r z e d s t a w i a w zbitce
sensów".
to
Bachelarda,
Gilbert
ją
2 7
do
„hermeneu
który
prace
nazywając
„ h e r m e n e u t y k ą
recollect
(od
która
„powrotu
podczas w i n o b r a n i a (...)".
znajdujemy
cencję, w s p o m n i e n i e ,
w
„niejednoznacznej
wyrazu
(Eliade),
symbolicznej
w najmocniejszym
legoin —
także n a i n n y m m i e j s c u , g d y m ó w i o swoistej
strukturze
o potopie,
źródeł"
słuchania"
„Remityzacji,
jakie
podejścia
,, (...)
znaczeniem
—
wzmacniać),
unosić się s i l e j e g o i n t e g r a c j i " .
mianem,
t u bezpośrednio
meneutyki,
pisze: „ B ę d ę wszakże ujmował s y m b o l w n a j b a r d z i e j r a d y k a l n y m
analo
powiększać,
wyobraźni
j a k grona
która
amplifikującą"
autorów
badacz
ich
znaczeń
hermeneutyki,
wspomnianych
wspólnym
odniesienia".
do
„hermeneutyką
obejmuje
licznych planów
typu
tyką r e k o n s t r u k c j i " (G. v a n der Leeuw).
francuski
podejście
jednym
„powrotu
symbolu
jego
togo
„Hermeneutyką
rozszerzać,
j e s t więc o b r a z j a k o t a k i , j a k o zespół znaczeń,
z
do
—
poszerza s y m b o l , „pozwalając
zbieranego
w
nawiązuje
nazywana:
płasz
egzysten
w jedno. Takie rozumienie symbolu, j a k i taka lektura
rzocz
które
kamienia).
d a n y s y m b o l r o z u m i e ć się b ę d z i e p r z e z j a k i ś o b r z ę d
a
ponadto
ogarniała
w a n y i u ż y w a go c z ę s t o k r o ć o b o e z n i e z p o j ę c i e m o b r a z u i m i t u .
się ze s ł o w e m i m a g o
podsta
.
symboli,
wykazują pokrewieństwo z d a n y m s y m b o l e m (wody,
i
jest
symbol"
n i u danego s y m b o l u przez jakiś i n n y s y m b o l , będzie
W
życie
przez
s y m b o l u . D r u g a f i g u r a r o z u m i e n i a będzie polegała n a r o z u m i e
telne,
że
symbolu
polega n a w y d o b y w a n i u i z e s t a w i a n i u w i e l u wartości tego samego
p o d s t a w t e g o l e ż y m y ś l , że o b c o w a n i e ś m i e r t e l n y c h j e s t n i e ś m i e r
i
„rozumienia
prze
jest zawsze w k o n k r e c i e .
powieści
Ricouer opisuje cztery
i hermeneutyce
figury
nierzeczy
i jego r o z u m i e n i u s y m b o l u można b y po
bohatera
Egzystencji
musi
r e i n t e r p r e t a c j i materiałów,
głowy
w
uznać,
że
empiryczny
istnieje
nie
piasek.
również
ochroni
etno
„Empiryczna"
empiria
symbolu.
P R Z Y P I S Y
M . C z e r w i ń s k i , Symbol
dzisiaj,
„Polska Sztuka L u d o w a "
1 9 8 7 , n r 1 — 4 , s. 1 0 0
Tamże.
T a m ż e , s. 1 0 4
* Słownik etnologiczny,
terminy
ogólne p o d r e d . Z o f i i S t a s z c z a k ,
W a r s z a w a — P o z n a ń 1987
T a m ż e , s. 2 6 — 2 7
T a m ż e , s. 3 8 0
P . R i c o e u r , Egzystencja
i hermeneutyka,
wybór, opracowanie
i p o s ł o w i e S t a n i s ł a w a C i c h o w i c z a , W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 1 1
S. S. A w i e r i n c e w , Simwoł,
( w : ) Kratkaja
lilieraturnaja
encikłopedija,
M o s k w a 1 9 7 1 , t . 7, s. 8 2 6 ; p o r . t ł u m a c z e n i e z a
mieszczone obok.
C y t . z a : G e r d H e i n z M o h r , Lexilon
der Symbole,
Biłder
und
Zeichen
der chrisUichen
Kunst,
Dusseldorf, K o l n 1972,
s. 9
Tamże.
R . R . N i e b h u r , Harvard,
Divinity
Bulletin,
October- N o v e m b e r 1 9 8 1 , s. 3
M . E l i a d e , Traktat
o historii
religii,
tłumaczył J a n Wierusz- K o w a l s k i , W a r s z a w a 1 9 6 6 , s. 1 9
1
2
3
5
6
7
8
9
1 0
1 1
1 2
148
1
K . M o s z y ń s k i , Kultura
ludowa
Słowian,
W a r s z a w a 1967
t . 2, c z . 1 , s. 3 1 6
S t a n i s ł a w P i g o ń , Goście z zaświata na Weselu,
( w : ) tenże,
Poprzez
stulecia.
Studia
z dziejów literatury
i kultury,
Warszawa
1 9 8 5 , s. 4 4 2 — 4 7 8
Obok
u p r a w i a n i a poezji Moszyński studiował
również
w k r a k o w s k i e j A k a d e m i i Sztuk Pięknych w p r a c o w n i Mehoffera;
p o r . W . S t o e z k o w s k i , Uczony
— postać fauMyczna,
(w:)
Szkice
i próby etnołogiczne,
Studenckie Zeszyty Naukowe TJJ", Kraków
1 9 8 5 ; p o r . X Y , Ż y c i o r y s I I , N a u k a P o l s k a t , 9, 1 9 2 8
P o r . S. S. A w i e r i n c e w , o p . c i t . , s. 8 3 0 ; p o r . O . M a n d e ł s z t a m , Słowo i k u l t u r a , W a r s z a w a 1972
K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 15
T a m ż e , s. 3 1 7
M . E ł i a d e , Sacrum,
mit, historia,
W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 3 3
B . P a s t e r n a k , Doktor
Żiwago,
P a r y ż 1 9 7 6 , s. 4 4
T a m ż e , s. 4 1
T a m ż e , s. 3 6
P . R i c o e u r , Symboł
daje
do myślenia
(w:)
Egzystencja
i hermeneutyka,
W a r s z a w a 1 9 7 5 , s. 14
* T a m ż e , s . 78
1 3
1 4
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
2 2
2 3
2
�Tamże.
Tamże.
Chodzi t u o t e n t y p h e r m e n e u t y k i , który przeciwstawia
się „ h e r m e n e u t y c e d e s t r u k c j i " j a k n a z w a ł j ą P . P l i c o e u r , o p .
c i t . , s. 7 7 — 9 4 , 8 0 . O t y m p o d s t a w o w y m r o z g r a n i c z e n i u n a
d w a t y p y h e r m e n e u t y k i pisze też G. D u r a n d :
biorąc z g r u b
sza, istnieją d w a t y p y h e r m e n e u t y k i t e które redukują s y m b o l
d o c z e g o ś c o j e s t (...) t y l k o s k u t k i o m (...) s y m p t o m e m i t e , k t ó r e
p r z e c i w n i e p o s z e r z a j ą s y m b o l , p o z w a l a j ą c unosić się s i l e j e g o
i n t e g r a c j i , ażeby uzyskać dostęp d o p e w n e g o r o d z a j u przeżytej
„nadświadomości" —
G . D u r a n d , Wyobraźnia
symboliczna,
W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 1 1 8
2 5
2 6
2 7
P . R i c o e u r , o p . c i t . , s. 8 1
G . D u r a n d , o p . c i t . , s. 1 1 9
P . R i c o e u r , o p . c i t . , s. 8 0
Na
temat
kierunków
strukturalnego,
scmiotycznego
i fenomenologicznego w badaniach n a d m i t e m i symbolem por.
Antropologia
kultury
w Polsce
— dziedzictwo,
pojęcia,
inspiracje,
„ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " R. X X X I V n r 1, 2 1 9 8 0 , R. X X I V ,
n r I . 1 9 8 1 , Tamże o m ó w o n a obszernie s y l w e t k a M . E l i a d e
i j e g o prace w r a z z bibliografią.
2 8
2 9
3 0
3 1
N a gruncie polskiej e t n o g r a f i i m a m t u n a myśli prace, które
podjęły wysiłek t a k i e j r e i n t e r p r e t a c j i e t n o g r a f i c z n y c h
źródeł
i materiałów, nawiązując zresztą częstokroć d o studiów M .
E l i a d e g o , a w i ę c p r a c e t a k i o j a k n p . J . R. T o m i c c y ,
Drzewo
życia, W a r s z a w a 1 9 7 6 ; L. S t o m m a , Słońce rodzi się 13
grudnia,
W a r s z a w a 1 9 8 1 , t e g o ż , Antropologia
kultury
wsi polskiej
XIX
w.;
J . S. W a s i l e w s k i , Podróże
do piekieł,
Warszawa
1979, tegoż,
Symbolika
ruchu
obrotowego
i rytualnej
inwersji,
Warszawa
1 9 7 8 , „ E t n o g r a f i a p o l s k a " , t . X X I I , z. 1 . T r u d n o w t y m m i e j s c u
n i e w y r a z i ć z d u m i e n i a że j e d n a z p r z e ł o m o w y c h p r a e d l a p o l s k i e j
e t n o g r a f i i z a j a k ą u w a ż a m L. S t o m m y Magia
Alkmeny
(ogłaszana
w r ó ż n y c h m i e j s c a c h , p o r . m . i n . Słońce
rodzi
się 13
grudnia
s. 2 4 — 4 5 ) , g d y i d z i e o i n t e r p r e t a c j ę n i e t y l k o s y m b o l i k i w ę z ł ó w
ale o u k a z a n i e integrującej różne płaszczyzny doświadczenia
l u d z k i e g o f u n k c j i m i t u , a t a k ż e ze w z g l ę d u n a k o n s e k w e n c j e
metodologiczne, i wagę tej p r a c y d l a i n t e r p r e t a c j i t r a d y c j i l u
dowej dotyczącej wierzeń n . t . czasu, p r z e s t r z e n i , d e m o n o l o g i i
i t d . z o s t a ł a z u p e ł n i e p o m i n i ę t a w c y t o w a n y m Słowniku
terminów
etnologicznych,
o t y c h p r a c a c ł i L. S t o m m y n i e w s p o m i n a się
w b i b l i o g r a f i a c h a n i p o d h a s ł e m Magia,
a n i w b i b l i o g r a f i i ogól
nej.
T
Siergiej Awierincew
SYMBOL
S Y M B O L
artystyczny
rozpoznawcza)
—
dająca
się o d s ł o n i ć
tegorii
o b r a z u
rąc
słowa
wziętym
znacznością
obraz
jest,
kategoria
sobą,
można
aspekcie
obdarzonym
całą
w
to kategoria
jakiejś
jest
sensu
występują
w
strukturze symbolu
się p o m y ś l e ć
dające
o b r a z u swoją
jeden
możliwość
bez
jako
drugiego
kosmicznego
v e r s u m . J u ż t o s a m o , żo j a k i ś s y m b o l w o g ó l e m a s e n s s y m b o l i
zuje g o t o w ą obecność sensu w świecie. „ O b r a z i e świata, w słowie
wielo
(i
wszelki
na
to,
żeby
pogrążyć
stronie
nym"
lecz
i głęboki
7
(w heglowskim
sensie) p r z e z
k u l t u r o w y rozwój,
napięcie, w
którym
Przecłiodząc
znajduje
w
sens
„przeziera,
jako
sensowna
symbol
swojej
nieodpowiedniości
sensu.
Od
mitu
(niesprostania.)
symbol
na
odziedziczył
które
względem
obraz
staje
przezeń
sensowna
się
własnego
j e g o społeczne
funkcje,
traci
bez
tak
obraz
bez
w e d ł u g l i n i i przełamania, kawałki j e d n e j płytki, które składając,
nazywały
wskazuje
etymologia
i komunikacyjne
nie
między
sobą
drugiego
się i s t o t a s y m b o l u .
prześwieca"
głębia,
tworzące
wywie
d z i o n y z t o ż s a m o ś c i z s a m y m sobą i u ś w i a d o m i e n i a s o b i e
się u s t a r o ż y t n y c h
„swoi".
terminu:
Greków
się j a k o p r z y j a c i e l e .
drugiego,
cząstkowe
o b j a w i e n i u całościow y o b r a z ś w i a t a . N a t y m z a s a d z a się p o k r e
ludzie powiązani związkiem dziedzicznej
od
każde
odnieść
w ż y w i o l e p o c z ą t k ó w i s t n i e n i a i dać w t y m
objawienie (zjawisko)
cześnie
jeden
można b y
wieństwo s y m b o l u z m i t e m . S y m b o l jest także i m i t e m „zniesio
dwa bieguny
i m o c o b j a w i a n i a się, a l b o
jest
Pasternaka
jeśli
z obrazem,
sens
ukierunkowana
t e słowa B o r y s a
samym
lecz
obraz
—
s e n s u r o z s y p u j e się n a s w o j e s k ł a d n i k i ) , a l e są t o b i e g u n y j e d n o
rozdzielone
—
i ludzkiego u n i -
do s y m b o l i k i każdego wielkiego poety. Sama s t r u k t u r a s y m b o l u
własne r a m y , n a
(albo
d o pełni
objawiony"
na drugiej
i n t y m n i e złączonego
świata,
znakiem
tożsamości z
poza
i d e i całości
on
obrazem
akcent
do
obrazem
symbolem);
obrazu
d y m r a z e m o d n o s i się d o t e g o , c o n a j b a r d z i e j i s t o t n e i w a ż n e
jest
i że j e s t
mierze,
stawia
drugiej. Bio
symbol
przedmiotowej
symbolu
z
n i e będącego z m m tożsamym. P r z e d m i o t o w y
sens
cecha
najlepiej
i niewyczerpaną
mitu
symbol
na wychodzeniu
jakiegoś
żo
znakowości,
Wszelki
obrazu wymaga
obecności
znak,
estetyki
z n a k u
powiedzieć,
organicznością
chociażby
i
strony,
swojej
obrazu.
jego i s t o t y —
kategoria
w p r z e c i w s t a w i e n i u d o przyległych doń k a
z jednej
szerzej
w
(grec. ' s y m b o l o n ' —
uniwersalna
„symbola",
pasujące
przyjaźni
do
siebie,
rozpoznawali
P o s y m b o l u p o z n a j ą się i r o z u m i e j ą
W
odróżnieniu
o d alegorii, która
jeden
może
być
„przeźroczysty";
d e s z y f r o w a n a i p r z e z „ o b c e g o " , w s y m b o l u j e s t ciepło zespalającej
dany
tajemnicy.
będąc
dokładnie
p e r s p e k t y w a
wy
W
epokach
podobnych
i średniowieczu w r o l i poświęconych
klasycznemu
antykowi
(wtajemniczonych)
wystę
m a g a j ą c a n i e ł a t w e g o w c h o d z e n i a w nią. S e n s s y m b o l u n i e m o ż e
p u j ą całe n a r o d y i s z e r z e j — k u l t u r o w o - w y z n a n i o w e s p o ł e c z n o ś c i ;
być
p r z e c i w n i e , w burżuazyjnej epoce s y m b o l f u n k c j o n u j e w r a m a c h
deszyfrowany
wysiłkiem
samego umysłu, trzeba
„ w ż y ć się". Dokładnie n a t y m polega zasadnicza
dzy
symbolem
jakiejś
formuły,
bądź którą można
którą
można
b y z o b r a z u wyjąć.
czącym i oznaczonym
w
niego
a a l e g o r i ą : sens s y m b o l u n i e i s t n i e j e w
racjonalnej
tożsamości
w
różnica pomię
„włożyć"
Stosunek
jakości
w
obraz
między
zna
jest w s y m b o l u d i a l e k t y c z n y m stosunkiem
nietożsimiości:
każdy
obraz
powinien
być
p o j ę t y j a k o t o , c z y m o n jest, i dzięki t e m u b r a n \ ' jest j a k o t y l k o
t o , c o o n o z n a c z a " ' . ( S e h e l l i n g , Filozofia
teraz
n a l e ż y szukać
kategorii
sztuki).
W
także s p e c y f i k i s y m b o l u w
t y m miejscu
odniesieniu
z n a k u . Jeśli d l a c z y s t o u t y l i t a r n e g o s y s t e m u
p o l i s e m i a jest t y l k o beztreściowym p o m i e s z a n i e m , które
funkcjonowaniu
im
bardziej
jest
znaku, to symbol
wieloznaczny;
w
t y m bardziej
końcowym
jest
do
znaków
elitarnych,
adeptom
rachunku
treść
jakiegoś s y m b o l u , p o p r z e z pośrednie s e n s o w n e złączenia, za każ
się
kręgów
pośród
dając
możliwość
„jednolitego
i
swoim
zrównanego
d u c h o w o tłumu" („rawnodusznoj t o ł p y " ) . Ale i w t y m p r z y p a d k u
symbol
zachowuje
przedmiot
i sens,
jednoczącą
i
jednocześnie
pokochali i zrozumieli ów
zespalającą
„łączy"
sens.
zo
naturę:
sobą
Artystyczna
wym"
i
„szczególnym"
przeciwstawia
zwycięża, go
zgodnie
się s p o ł e c z n e m u
ze
swą
wola
naturą
wyobcowaniu,
„łącząc"
ludzi,
którzy
przezwycię
żenia przepaści m i ę d z y istotą a widzialnością, m i ę d z y
szkodzi
treściwy,
środowiskowych
rozpoznawać
„całościo
symbolicznie
chociaż n i e p r z e
realnie.
Sensowna s t r u k t u r a s y m b o l u jest w i e l o w a r s t w o w a i obliczona
na
aktywną
Sens
gotowa,
wewnętrzną
symbolu
praco
obiektywnie
obecność, ale j a k o
tego, który
go p r z y j m u j e .
urzeczywistnia
dynamiczna
się
tendencja:
nie
(...)
jako
o n nie jest
149
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/078003fe92f53663b7dd12421ca6c0ed.pdf
e0d8814954e9f8468c461efa502a8587
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3155
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2954
Title
A name given to the resource
Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.144
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
•
ROK
XLII
•
1988
•
Nr
3
polska sztuka ludowa
W R O C Ł A W
ZAKŁAD NARODOWY
W A R S Z A W A
K R A K Ó W - G D A Ń S K - I Ó D 2
IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK
�CONTENTS
Zbigniew Benedyktowicz
Symbol in Ethnography
Siergiej
Symbol
Jurij
Awierincew
Łotman
Symbol
145
149
i n the System
of
Culture
151
Michał K l i n g e r
S y m b o l i n Theology. The Importance of Eliade's A n a l y
sis o f R e l i g i o u s S y m b o l i s m f o r C o n t e m p o r a r y T h e o l o g y
155
Paul Tillich
Significance
160
Mircea Eliade
Methodological
Mircea Eliade
Ordeal b y Labyrinth
Stanisław C i c h o w i c z
What
B o h d a n Tadeusz
Brancusi
175
Mircea Eliade
Brancusi and Mythology
178
Dariusz
Czaja
Myth,
Ryszard
Ciarka
Sacrum, M y t h , Book
and
Justification
Remarks
on
of
the
Religious
Study
of
Symbols
Religious
Symbolism
Can
161
167
the H e r m e n u t B o
When
the
Times
Are
Hard...?
Wojciech
Wanda
Urbanowicz
Zaleski
Art, Interpretation
Supplicatory
Telakowska
B o h d a n Tadeusz
171
Urbanowicz
Shrines
183
185
and
Holy
Pines
Near
Supraśl
186
Biographical Note
196
Wanda's
200
Generation
Aleksander Jackowski
Wanda
203
Halina Kenarowa
Maria Bujakowa
204
Aleksander Jackowski
The Master
211
Wojcioch
My
211
JÓZEF
Summary
J . Burszta
of
BURSZTA
(17.04.1914—6.07.1987)
Father
Articles
213
РЕЗЮМЕ
214
REDAKCJA:
Zbigniew
Benedyktowicz
(z-ca
red.), A l e k s a n d e r
Jackowski
(red.),
Ewa
Korulska, Anna
Kunczyńska-Iracka, Sławomir
Sikora
(sekretarz
redakcji)
R A D A R E D A K C Y J N A : Jerzy Bartmiński, Tadeusz C h r z a n o w s k i , M a r c i n Czerwiń
ski, E w a
Fryś-Pietraszkowa, Jan Krzysztof
Makulski, Franciszek Midura,
Jacek
Olędzki, Mieczysław Porębski, R o m a n Reinfuss, Czesław Robotyeki, Zofia
Sokolewicz, Roch S u l i m a
W S P Ó Ł P R A C O W N I C Y R E D A K C J I : Zofia Bisiak, Jan Swiderski
R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Grażyna Miętus
T Ł U M A C Z E : Piotr Paszkiewicz
i M a g d a l e n a I w i ń s k a (ang.), L i j a
Skalska-Miecik
(ros.)
Adres
Redakcji:
I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . D ł u g a 28, 00-950
994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229.
Warszawa,
skr.
poczt.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71547fc4f7cc6767106894e1be4ff30e.pdf
48508cabde80371a782480765fb270e7
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3153
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2953
Title
A name given to the resource
Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.139-141
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Stefan, R o z a n o w Zofia, Rusok Tomasz, Ruszel K r z y s z t o f ,
baków Boris Aleksandrowicz, Ryszkiowicz
Ry
A n d r z e j , Rzopiński
Józef, Trojanowicz Teresa, Trzopacz M a r i a , T u r n a u I r e n a , T u r n o
Bernadetta, Turska Zofia, Twardowski J a n ,
Czesław.
Urbanowicz Bohdan.
Sadownik
Alojza,
J a n , Sadowski
Wojciech,
Sągajłło-Kaczanowska
Schmits Goorges, Setkowicz
Samek
Maria,
Jan,
Safkiowioz
Schouflor
Vladimir,
J a n , Soweryn
Tadeusz,
Siemion
V o t u l a n i A r m a n d , V o t u l a n i Cocylia, V y d r a Józef.
Wajda
Andrzej,
Walicka
J o l a n t a , W a l i c k i Michał, Waligóra
W o j c i e c h , Sikora Sławomir, Simonidos D o r o t a , Skibiński S t a n i
Edward,
sław, S k u r p s k i H i o r o n i m , Sławiński Janusz, Sobalski Franciszek,
Stanisław,
Sobieska J a d w i g a , Sobieski M a r i a n , Sokolowicz Zofia, Sokołowski
Węgrzynowicz Leopold, Wieluński A n d r z e j , Wieruszowska M a r i a ,
M a r i a n , Sokorski Włodzimiorz, Spyra Aleksander, S t a l i i
Wierzchoń-Miorluchowska
Paul
Walknowski
Wasilewski
Dobiesław,
Jerzy
Wallis
Sławomir,
Aloksander,
Węglarz
A u r e l i a , Więckowski
Wallis
Stanisław,
Tadousz,
Wi-
H e n r i , Stankiowiczowa Janina,, Starek E d y t a , S t a r o n k o w a Zofia,
słocki Seweryn
Starzyński J u l i u s z , Stelmach A n t f ) u i , Stelmachowska
R y s z a r d , W o l o i i s k a M a r i a , W o l s k i K r z y s z t o f , Wołowski Jacek,
Bożena,,
A., W o j c i e c h o w s k i Aleksander,
Wojoiochowski
Stęszewski J a n , S t o m m a L u d w i k , Stroiński Stanisław, S u l i m a
Woźniak K r z y s z t o f ,
Roch, Sulkow'skn, Urszula, S u l k o w s k i Wacław, S u r o w i a k B r o n i s
Wójcik H a l i n a , Wójcik Jarosław K r z y s z t o f , Wójcicki R y s z a r d ,
ław, Sygietyńska H a n n a , Szacki P i o t r , Szanter Zofia, Szańkowski
Wycisk
Maciej, Szczepanek Tadeusz, Szefler K r y s t y n a , Szonejko
Woźniak M a r i a , Woźnowski Mieczysław,
Artur.
Olga,
Szotela Terosa, Szewczyk-Wiorzbieka H a n n a , Szewczyk Zdzisław,
Zambrzycka-Kunachowicz
Szromba-Rysowa
Zofia,. Szulc Zdzisław, Szutkowska D a n u t a .
J a n A., Zaręba A l f r e d , Z a w a d z k i H o n r y k , Zawistowicz-Adamska
Sławski Tadeusz,
Ślodzicwski A n t o n i , Śuieżyńska-Stołot
Ewa,
lislaw, Z i m a n d R o m a n , Z i m m o r e r L u d w i g , Złotnikowa I r i n a ,
Świąt колечка Anna,, Świątkowski H e n r y k ,
Znamierowska-Priifferowa M a r i a , Zwolakiewicz H e n r y k , Zyglor
Anna,
Zanoziński
Jerzy,
Zaremba
K a z i m i e r a , Z b o r o w s k i J u l i u s z , Zgierun Zdzisław, Zieliński ChwaŚredniawa Helena,
Tadeusz
Swiderski J a n , Świeży Janusz.
Telakowska W a n d a , Toeplitz Jerzy, Timoszowicz Jerzy, T o m i c k a
Żaki A n d r z e j , Żakowska M a r i a , Żołna-Manugiowicz J a n , Życki
Joanna, Tomicki Ryszard,
L e o n a r d , Żywirska M a r i a .
S
U
M
M
Trajdos
Tadeusz,
A
R
Trojan Marian
I
E
S
*
SUMMARY O F
Akos
E n g e l m a v e r — PLAY
I N HUNGARIAN MANNER
PIPES, P L A Y
BASSES
A spontaneous m o v e m e n t of y o u n g people to p e r f o r m a u t h e n
t i c f o l k music combined w i t h dance a n d singing has been de
v e l o p i n g i n H u n g a r y since... The t u r n i n g p o i n t was the discovery
of T r a n s i l v a n i a , where H u n g a r i a n m i n o r i t i o s preserved old
customs, langaugo, dance, a n d music. Professional dancers began
to go to T r a n s i l v a n i a to learn how to dance, sing, p l a y old i n
struments.
The movement, „Tanchaz" (which l i t e r a l l y means the .,house
o f dance") was i n i t i a t e d b y t w o a.matonr musicians, Ferenc
Sabo a n d Bela Hahnos. I t consisted i n a c o m m o n dance of a fewdancers, a n d the knowledge how to dance a n d sing o l d songs.
I n the i n t e r v a l s p a r t i c i p a n t s recite poems a n d folk tales. The
m o v e m e n t , w h i c h numbers thousands of y o u n g people, e f f i c i e n t l y
compotes w i t h c o n t e m p o r a r y pop music a n d integrates the
y o u t h from various r u r a l and t o w n circles.
Roman
Reinfuss
— PODHALE
PHENOMENON
A c c o r d i n g to t h o a u t h o r , c o n t e m p o r a r y c u l t u r e of the Podhalens proves t h a t t r a d i t i o n a l folk c u l t u r e is n o t thereatened try
u r b a n c i v i l i z a t i o n i f o n l y tho r u r a l c o m m u n i t y preservos the
sense o f its o w n value.
H i s t o r i c a l c o n d i t i o n i n g of the independent Podhale region,
p a r t i c u l a r l y l i t e r a r y and a r t i s t i c egend created i n the 1st docades of t h e 20th c e n t u r y , enabled the highlanders to preserve
the sense o f t h e i r distinctness or oven of the s u p e r i o r i t y of t h e i r
c u l t u r e . Hence the highlanders' costume, dialect, music, dance,
a n d a r c h i t e c t u r e , regarded to be t y p i c a l of the Podhale region
oven b y the higblandors themselves, have boon c u l t i v a t e d .
K r z y s z t o f
Ren iк
- KITE
AND
THEATRE
I s the porformace w h i c h accompanies celebrations o f r i t e or
theatre character? The answer is given on t h o basis of the analysis of the f o r m o f two performances ( K a t h a k a l a , K r y s z n a t t a m )
t h a t are to be f o u n d i n the south of I n d i a (the state o f Gorala)
the a u t h o r was able to observe (December 1084 — A p r i l 1085).
The above performances have m u c h i n c o m m o n ; t h o y origina
t e d a t the t u r n of the 16th c e n t u r y i n the same area. Based on
the m y t h i c a l story o f the H i n d u , the p l o t was d r a m a t i z e d ( K a t h a
P
Е
З
Ю
М
Е
ARTICLES
kala) or given a poetical f o r m (scenes f r o m the life of K r i s h n
i n K r i s h n a t t a m ) . O f similar c o n s t r u c t i o n , decoration (costumesa
masks, m a k e - u p ) , a n d applied techniques o f a c t i n g (song, gestu
res, m i m i c r y , dance), b o t h performances aro played i n a temple.
T h e y do n o t differ m u c h as far as the way to convey the p l o t is
concernod; correspondingly, c e r t a i n t h e a t r i c a l elements are
ea.sily discerned i n t h e m . The Europeans a,re inclined to refer
to the performaces as to rites. I n t h e i r t u r n , the Cerala locals
v i e w the performances i n a completely different w a y : e.g. t h e y
comment, on a c t i n g ( K a t h a k a l a ) t r a e t i n g thus the whole as a, k i n d
of f i c t i o n ; when w a t c h i n g K r i s h n a t t a n t h o audience is solemn
a n d concentrated for the ,,actors" e m b o d y the h o l y s t o r y (lack
of the e v a l u a t i o n of acting) — the disposition towards the c o n t a c t
w i t h transcedenco is easily observed.
Joanna
H u b n e г - W о j с i о с h о w s к а —• F E A S T .
I L L U S I O N AND R E A L I T Y I N STATE CEREMONIES
OF
T H E 17th C E N T U R I E S
The feasts were the c r o w n i n g or s i m p l y the mere element of
the ceremonies connected w i t h 1) l i t u r g i c a l calendar (e.g. Christ
inas E v e feast): 2) i m p o r t a n t events i n one's life ( b i r t h , m a r r i a g e ) ;
3) significant events i n t h o life o f a g i v e n c o m m u n i t y ( r o y a l
e n t r y , accession to the episcopal office).
Aesthetic values the feast cannot be confined to were o f
significance for the shape of the feast itself. The s t r i c t scenario
of the feast is assumed to have been necessary due to the r i t e
or p a r a - t h e a t r i c a l character o f the feast. The same concerns
the division i n t o ..actors" a n d ,,audience", the l a t t e r being o n l y
observers.
I n qiew' of the French ceremonial (its apogee t o o k place a t
the court of Louis X I V ) wdiich was d o m i n a n t i n E u r o p e a,t t h e
t i m e the ,.actors" were assign certain s t r i c t roles; words a n d
gestures were also defined. The order of incomers a n d outgoers
as well a,s the place a t the table w'cre s i g n i f i c a n t , also i n p o l i t i c a l
c o n t e x t , w h i c h m a y e v e n t u a l l y lead to a c o n f l i c t . Tho feast
also had a propaganda, meaning, e.g. creation of the king's
nocge
hence the audience was necessary.
According to the donnnonf ..service я ki, francaise", three
courses were m a n d a t o r y ; o b l i g a t o r y were also r i c h decoration
composed of porcelain pieces (fignral representations), flowers,
and food products. W h e n the banquet was finished the ,,actors"
role was t a k e n over b y the observers: t h e y pillaged tables, dest
royed decorations and t h r e w e v e r y t h i n g i n t o disorder.
131
�L e a n d c f P e t z o l d t - FOLIC FEASTS I N
A N A T T E M P T OF T Y P O L O G Y
GERMANY.
A c c o r d i n g t o t h o polls f r o m 1966—198.'), a r o u n d 5000 l o c a l i
ties i n W e s t Germany were registered to celebrate various k i n d s
o f feasts.
Tho o r i g i n o f those feasts is v a r i e d for t h e y derive f r o m old
religions or r i t u a l customs, n o w i n t e r p r e t e d a g a i n ; there are
also some new feasts w h i c h refer to local t r a d i t i o n (e.g. feasts
o f t o w n saint-patrons or grape-gathering).
C o m m o n features o f the c o n t e m p o r a r y fea.st are as follows:
s p o n t a n e i t y of j o i n t a c t i v i t y , c a p a b i l i t y o f the group to integrate,
c o m m o n i n t e n t i o n s , desire to c u l t i v a t e t r a d i t i o n .
The proposed arrangement takos i n t o account the o r i g i n a n d
genuine senso o f the feast, as w e l l as its c o n t e m p o r a r y f o r m . The
a u t h o r distinguishes 15 groups, e.g. n a t i o n a l or regional feasts,
local feasts. Some of t h e m ( c a r n i v a l , farewell to w i n t e r ) are c o n t i
n u a t i o n o f o l d f o l k rites or u r b a n customs (school foasts), whe
reas t h o r e m a i n i n g ones aro either a g r i c u l t u r a l (animal t r a d e ,
grape-gathoring) or religious (pilgrimages, processions) foasts.
A separato g r o u p , w h i c h consists of new, post-war feasts, e m
phasizes local distinctness or integrates small c o m m u n i t i e s o f
a, t o w n o r a region.
W an d a
GARIA
D r a b i к — FOLKLORE
FESTIVALS I N
BUL
The a u t h o r , a f o l k o r i s t , presents her impressions f r o m t h o
8 t h F e s t i v a l of the Surwakors a n d K u k i e r s (rite groups t h a t
used to v i s i t villages after N o w Year). P a r t i c u l a r l y a t t r a c t i v e are
the b e a u t y a n d r i c h decoration of t h e i r costumes, m o s t l y masks.
The structure of the rites is s t i l l preserved, t h o u g h their contents
are gradually f a d i n g away. I t was a spectacular character o f the
festival t h a t was conducive to demonstrate its e n t e r t a i n i n g
elements.
Szymon
Bojko
P U L I S T CUSTOMS
—
HALLOWEEN
AND
OTHER
PO
The need for various shows, parades, carnivals, a n d feasts,
says the a u t h o r , is also characteristic of b i g agglomerations.
H e describes H a l l o w e e n , a parade w h i c h i n N e w Y o r k marches
t h r o u g h Greenwich Village on A l l Souls'Day. A r o u n d a h u n d r e d
thousand people tako p a r t i n i t , some o f t h e m i n fancy dresses.
Great dolls a n d masks raise above the c r o w d . I n children's pa
rade, i n t u r n , effigies o f Disney's characters and other p o p u l a r
t v series are c a r r i e d . I t is R a l p h Lee w i t h his t e a m t h a t ore
responsible for t h e a r t i s t i c side of the show, f i n a n c e d or spon
sored b y the M a t a D e p a r t m e n t Store.
H a n n a
В a It у n —
1ST M A Y
AS A
SPECTACLE
The a u t h o r analyzes character o f the 1st M a y parade i n the
yoars 1949—1954. I n 1949 tho parade was s t i l l a spontaneous
m a n i f e s t a t i o n w i t h no s a l u t i n g base to bo p u t u p . P a r t y loaders
were m a r c h i n g a t the head. N e x t years t h o celebration became
i n s t i t u t i o n a l i z e d a n d workers wore obliged to p a r t i c i p a t e i n the
parade. The character of the spectacle, w h i c h consisted o f b o t h
t h e parade a n d a c c o m p a n y i n g decorations a n d rejoicings, is
discussed i n p o l i t i c a l c o n t e x t . The parade's t r a n s f o r m a t i o n s are
v i e w e d i n t h o category: r i t e — spectacle, a n d t h o a u t h o r shows
the disappearance o f the features o f t h e r i t o (visible s t i l l i n 1949)
i n f a v o u r o f spectacular values.
M a r i a F i e d о г к i o w i с z — RITUAL
ŻYWIEC REGION
GROUPS I N
THE
Tho customs t o go a c r o l l i n g f r o m the feast day o f St Stephen
t o t h e day o f the M a g i has been preserved i n the Żywiec region
u p t o t h e present t i m e . I t s t r a d i t i o n a l f o r m is continued a n d the
c u s t o m is k e p t alive b y shows and f o l k l o r i s t i e competitions'.
A group ( t f carollers, m o s t l y farmers or y o u n g men i n disguise,
calls a t village houses to say wishes, p e r f o r m f u n n y scenes,
and p l a y trieks. The rite's a i m is to secure a h o u d a n t crops a n d
happiness. The characters of the r i t e , consolidated b y t r a d i t i o n ,
include people (always alien io the village c o m m u n i t y — the
Ло-w, Gipsy, chimney-sweep), animals s y m b o l i z i n g f o r t i l i t y
(horse, bear) a n d figures from the ..other w o r l d ' ' (death, dovil).
H a v i n g based herself on t h e studies carried o u t i n situ i n
the years 1985---87, the atithoros concentrates o n t w o most
d y n a m i c and oldest groups: ..Przebierance" f r o m Ża-bnica a,nd
. . D z i a d y " f r o m village L a l i k i . H o w e v e r , she does not analyze
deeply the essence of the r i t e . I n his review , , R i t u a l a r t o f the
Żywiec r o g i o n " S.A. W i s l o e k i presents the e x h i b i t i o n organized
b y A . Fidelewicz, where masks and accessories used by the t w o
groups were displayed.
140
D a n u t a K a l i n o wska-Klosiewicz —
D A N C E S OF W O M E N „ F O R A H I G H F L A X "
OF A L L SOULS' D A Y I N C A R N I V A L R I T E S
CARNIVAL
ELEMENTS
Tho a u t h o r proposes a n i n t e r e s t i n g i n t e r p r e t a t i o n o f the
women's dance „for a good h a r v o s t " o f f l a x a n d hemp. I t s
m e a n i n g is explained i n t h o c o n t e x t o f c a r n i v a l rites. W h i l e
a n a l y z i n g the phenomenon the a u t h o r takes i n t o account u n i v e r
sal m o a n i n g of tho elements appearing i n t h o danco, p a r t i c u l a r l y
flay and homp.
Studies of r i c h Polish sourco materials as w e l l as of Slav a n d
German sourcos enable hor to define a wido symbolic c o n t e x t
o f those p l a n t s . Tho generally k n o w n f e r t i l i t y s y m b o l i s m of f l a x
a n d hemps is b u t ono o n l y symbolic aspect associated w i t h t h o
,,other w o r l d " .
Tho a u t h o r ' s detailed considerations load her to the con
clusion t h a t f l a x a n d homp can be regarded to bo a v a r i a n t
of tho cosmic tree, a,n olemont essential i n the c o m m u n i c a t i o n
a m o n g various cosmic w o r l d s .
Barbara
O g r o d ó w s к a — WAFERS AND WAFER-MADE DECORATIONS I N POLISH
TRADITION
Since the 18th c e n t u r y i t has been customary to begin Christ
mas Eve supper w i t h sharing wafer. I n some p a r t s of the c o u n t r y
wafer was p u t i n the middle of tho table. The c u s t o m to send
wafer together w i t h Christmas wishes has lately become p o p u l a r .
I t was „church peoplo" t h a t were responsible for p r o d u c i n g
wafers and the i r o n stamps wore decorated w i t h religious m o t i f s .
R e a d y wafers, b o t h w h i t e arid coloured, were delivered to p a r i
shioners; sometimes t h e y were presented b y a , , c a r o l l i n g " priest,
too.
The a u t h o r discusses customs conneeted w i t h wafers a n d
local t r a d i t i o n s i n this respect (e.g. f o r t u n e - t e l l i n g and acts
associated w i t h breeding a n d healing magic). The custom to
a d o r n house interiors a t Christmas w i t h decorations made o f
wafer sprang f r o m the belief i n its unusual properties. I n her
article Ogrodowska presents various forms of such ornaments,
e.g. the , , w o r l d s " h a n g i n g on a t h r e a d .
T o conclude, wafor decorations are becoming less a n d less
frequent.
Anna Kunczyńska-Iracka, Ewa K o r u l s k a
T H E L A N T E N MYSTERY AT GÓRKA KLASZTORNA
—
The L a n t o n m y s t e r y , w h i c h a t t r a c t s t h e g r o w i n g n u m b e r
o f p d g r i m s , has been h e l d a t the sanctuary o f Our L a d y since
1984. Organizod under the auspices o f tho Missionaries o f t h o
H o l y F a m i l y for the f i r s t t i m e , i t has boon performed b y t h e
same t r o u p e (60 persons), consisting o f tho mombers o f several
earish families. The m y s t e r y distinguishes i t s o l f b y the realistic,
pxpressive i n t e r p r e t a t i o n o f the W a y of the Cross. I t is b u t a n
interesting a t e m p t a t creating a peculiar k i n d of the r i t o i n
w h i c h b o t h t h e actors a n d t h e audionee tako p a r t a t the same
timo.
Zbigniew
B e n e d y k t o w i c z
— ON
FEASTING. A N I N T E R V I E W W I T H PIOTR
FEAST
AND
SKRZYNECKI
The w e l l - k n o w n „Piwnica p o d B a r a n a m i " (Collar under
R a m s ) i n Cracow was founded b y P i o t r S k r z y n e c k i a r o u n d
t h i r t y years ago. The figure of the founder has become a logend
ever since. On tho p r e t e x t of h i s t o r i c a l anniversaries he used to
organize e x t r a o r d i n a r y shows or crazy balls i n o l d castles and
p a l e ев, participated, b y the members of the society elite. A m o n g
the articles devoted to Skrzynecki a n d his „ P i w n i c a " i t is a t a l k
on feasts and feasting t h a t seems to bo the m o s t imports n t . F o r
Peter foasts is opposed to boredom, i t is a p l a y and a f o r m of
the coexistence w i t h other people and friends. H o oitos St.
Augustines w h o , t h o u g h confesses to God of his numerous sins,
is n o t sorry for the n i g h t be spent on dancing.
R у sz a r d
Сia г к a —
PUNK-ROCK
P u n k is defined as a movement of the y o u t h counter-culture,
a, c o n t a m i n a t i o n of numerous trends, sometimes c o n t r a d i c t o r y
b o t h i n a r t a n d life. I t is i n s p i r e d b y dada and decadency. I n p i r a t i o n s o f u r b a n sub-cultural groups are visible m o s t l y i n the
movement's relation w i t h the workers' c u l t u r e and such slogans
as the t o t a l lack of prospects, u n e m p l o y e m e n t . sense o f the
�crisis o f (.contemporary civilisation M S well as o f ecological a p d
m i l i t a r y menace. S i m i l a r l y I o oaiiior y o u t h movements, i t is rock
music t h a t conveys all 1!10 essential i n f o r m a t i o n a n d slogans.
Punk-roek is consciously a retrospective music, going back
to its rock" 'Vol] roots. Protest against insufficiency rather
t h a n cxc-ss of consumption ;.>oods makes the slogans a t t r a c t i v e
irrespective of n a t i o n i l traditions and p o l i t i c a l differenced.
P u n k is n o t the protest against mass culture a n d t r a d i t i o n a l
m e d i a ; it moans rather an a t t e m p t of their specific utilisation
(e.g. groups publish independent periodicals, called „ f a n z i c n " ,
a n d records i n small quanl i lies). Л ш I perhaps tho future of
mass culture lies in local cull tire
- suggests the author.
РЕЗЮМЕ
А к ос Знгельмаер
— ИГРЙТЕ ДУДЫ,
Б А С Ы — ПО — ВЕНГЕРСКИ
ИГРЙТЕ
С давних л е т ь ,, — в В е н г р и и спонтанно р а з в и ваеттся м о л о д е ж н о е д в и ж е н и е , н а п р а в л е н н о е на р а з
витие п о д л и н н о народной м у д ы к и ,
сопровождаемой
танцем и пением. П е р е л о м н ы м моментом б ы л „ о т к р ы
т и е " м о л о д е ж ь ю Семиграда, где венгерское м е н ь ш и н
ство с о х р а н и л о давние обычаи, я з ы к , танец и м у
з ы к у . П р о ф е с с и о н а л ь н ы е т а н ц о р ы с т а л и ездить туда
у ч и т ь с я танцевать, петь, играть па с т а р и н н ы х и н
струментах.
Начало
этому д в и ж е н и ю ,
получившему
название
„Tanchaz (дословный п е р е в о д — „дом танца") ( р о г о ж и л и ) два м у з ы к а н т а л ю б и т е л я
F e r e n c Sebó и Bela
H a l m o s Д в и ж е н и е з а к л ю ч а е т с я в о б щ е м танце н е
б о л ь ш и х г р у п п , часто у р о к а х танца и с т а р ы х песен.
В о время п е р е р ы в о в у ч а с т н и к и г р у п п д е к л а м и р у ю т
поэзию, народные сказания. В н а с т о я щ е е время дви
жение, охватывая тысячи молодежи, успешно сопер
ничают с современной м о л о д е ж н о й м у з ы к о й , о б ъ е
диняя м о д о д е ж ь
различной сельской и городской
среды.
Роман
Рейнфусс
— ФЕНОМЕН
ПОДГАЛЬЯ
А в т о р статьи у т в е р ж д а е т , что современная к у л ь
тура п о д г а л я и в и д е т е л ь с т в у е т о том, что г о р о д с к а я
цивилизация
не у г р о ж а е т
традиционной
народной
к у л ь т у р е , е с л и деревенская среда с о х р а н я е т ч у в с т в о
собственного достоинства.
Исторические
условия
независимого
Подгалья,
в п е р в у ю очеред л и т е р а т у р н а я , как и х у д о ж е с т в е н
ная легенда, созданная в первые д е с я т и л е т и я X X в е
ка, предоставила горцам в о з м о ж н о с т ь с о х р а н и т ь соз
нание собственного своеобразия и д а ж е
превосход
ство собственной к у л ь т у р ы . Б л а г о д а р я этому с о х р а
няются
горский
наряд, д и а л е к г , м у д ы к а ,
танцы,
а т а к ж е а р х и т е к т у р а , к о т о р ы е считаются т и п и ч н ы м и
д л я П о д г а л ь я , как думают впрочем и сами г о р ц ы .
Л е а н д е р П е т з о л ь д —НАРОДНЫЕ ПРАЗДНИКИ
В ГЕРМАНИИ. ПОПЫТКА ТИПОЛОГИИ
Н а основе а н к е т н ы х исследований, п р о в е д е н н ы х
в 1966—1983 гг., в Западной Г е р м а и и записано ок. 5000
местпосеой, в к о т о р ы х о т м е ч а ю т с я р а з л и ч н о г о рода
праздпенства.
Генезис этих праздпенств ч р е з в ы ч а й н о р а з л и ч е н .
Они берут свое н а ч а л о от старых р е л и г и о з н ы х и л и
о б р я д о в ы х о б ы ч а е в , н ы н е и н т е р п р е т и р у е м ы х по ново
му. В в в е д е н ы т а к ж е новые праздники,
связанные
с местными традициями (парздники патронов городов,
сбора винограда и т.д.). О б щ и м и чертами современ
н ы х враздииков я в л я ю т с я спонтанность совместных
т в о р и ч е с к и й действий, потребность п о д о б н ы х действий
и способность г р у п п ы о б ъ е д и н я т ь с я , о б щ н о с т ь ц е л е й
и с т р е м л е н и е к у л ь т и в и р о в а т ь традиции.
Предлагаемая
систематика
учитывает
генезис
и п е р в о н а ч а л ь н ы й с м ы с л , а т а к ж е современные ф о р
м ы праздненства. А в т о р в ы д е л я е т 15 г р у п п , к о т о р ы е
охватывают прездпяки общенационального либо ре
л и г и о з н о г о значения, а т а к ж е местные праздненства.
Н е к о т о р ы е из них (саслеиица, проводы з и м ы , обход
границ) я в л я ю т с я п р о д о л ж е н и е м
старых
народных
обрядов л и б о г о р о д с к и х о б ы ч а е в ( ш к о л ь н ы й празд
ник). Затем с л е д у ю т с е л ь с к о х о з я й с т в е н н ы е п р а з д н и
ки ( ж и в о т н о в о д ч е с к и е ярмарки, сбор винограда), р е
л и г и о з н ы е праздники (паломничества, процессии).
О т д е л ь н у ю г р у п п у , к которой п р и н а д л е ж а т празд
ники, у с т а н о в л е н н ы е п о с л е войны, с о с т а в л я ю т празд
ники,
п о д ч е р к и в а ю щ и е местные
особенности.
Они
объединяют
немногочисленные
группы
городской
общественности и л и н е б о л ь ш о г о округа.
Ванда
Драбик
В БОЛГАРИИ
—
ФЕСТИВОЛИ
ФОЛЬКЛОРА
А в т о р , с п е ц и а л и с т к а по ф о л ь к л о р у , пишет о своих
в п е ч а т л е н и я х п о с л е п о е з д к и в Б о л г а р и ю па ф е с т и
валь курол („Суверкары" и „ к у к е р ы " ) , посвященный
к у к л а м , с в я з а н н ы м с обрядами, к о т о р ы е и м е л и место
в п р о ш л о м п о с л е Н о в о г о Года. Она п о д ч е р к и в а е т б о
гатство и красоту костюмов, а особенно масок. Х о т я
с м ы с л этих р и т у а л о в исчезает, с о х р а н я е т с я с т р у к
тура. З р е л и щ н ы й х а р а к т е р ф е с т и в а л я
благоприят
ствовал демонстрированию п р е ж д е всего элементов
развлекательного толка.
Ш и м о н Б о й к о — HALLOWEEN
РОПРИЯТИЯ МАССОВОГО Т И П А
И ДРУГИЕ МЕ
А в т о р обращает внимание на н е о б х о д и м о с т ь р а з
н ы х з р е л и ш , парадов, к а р н а в а л ь н ы х и п р а з д н и ч н ы х
увеселений также в крупных городских
центрах.
Описывает
Halloween,
шествие
в Нью-Йорке
по
Г р и н в и ч В и л л а ж в день поминовения у с о п ш и х . Над
шествием в о з в ы ш а ю т с я огромные к у к л ы и маски,
а принимают в нем у ч а с т и е о к о л о 100 т я с я ч ч е л о в е к ;
многие и з н и х о д е т ы в забавные к о с т о ю и ы . В другом
шествии — дети, н е с у щ и е и з о б р а ж е н и я героев ф и л ь
мов Диснея, а т а к ж е м н о г о с е р и й н ы х л е н т д л я д е
тей, т р а н с л и у р е м ы х по т о л е в и д е н и ю . Х у д о ж е с т в е н
ным о б о р м л е н и е м занимается к о л л е к т и в под р у к о
водством Р а л ф а Л и . Ф и н а н с и р у е т это мероприятие
универмаг М а т и .
Збигнев
Бенедиктович
И ПРАЗДНОВАНИЯХ, БЕСЕДА
НЕЦКИМ
—
О
ПРАЗДНИКЕ
С ПЕТРОМ СКШИ-
П е т р С к ш и п е ц к и й создал в К р а к о в е знаменитый,
с у ю е е т в у ю щ и й у ж е 30 л е т „ П о г р е б о к под Б а р а н а м и " .
Его л и ч н о с т ь овеяна л е г е н д о й . С к ш и н е ц к и й т а к ж е
я в л я е т с я инициатором н е о б ы ч н ы х м е р о п р и я т и й - з р е лию,
приуроченных
к
разным
историческим
го
довщинам, организатором с т р а н н ы х „ б е з у м н ы х " б а л о в
в старинных з а м к а х и дворцах. П у б л и к у е м ы е статьи
п о с в я щ е н ы П е т р у , „ П о г р е б к у " , а самое г л а в н о е это
беседа на тему праздника и празднования. Д л я П е
тра праздник это п р о т и в о п о с т а в л е н и е с к у к е , это в о з
м о ж н о с т ь о б щ е н и я с другими л ю д ь м и , д р у з ь я м и .
Он цитирует св. А в г у с т и н а , к о т о р ы й , и с п о в е д у я с ь , не
ж а л е е т одного — того, что протанцевал до утра всю
ночь.
Ришард
Чярка
—
ПАНК-РОК
П а н к — это д в и ж е н и е м о л о д е ж н о й к о н т р к у л ь т у
ры, контаминация множества иногда п р о т и в о р е ч и в ы х
тенденций как в искусстве, так и в ж и з н и . Его и с т о
ки берут свое н а ч а л о в дадаизме и декадентстве.
С у б к у л ь т у р а г р у п п , п р о и с х о д я щ и х из б о л ь ш и х г о р о
дов опирается па т а к и х ф а к т о р а х , как отсутствие
перспектив, безработность, кризис современной ц и
вилизации, экологические
и милитарные
угрозы.
Г л а в н ы м н о с и т е л е м информации и л о з у н г о в я в л я е т
ся, т а к ж е как и в б о л е е р а н н и х м о л о д е ж н ы х д в и
ж е н и я х , м у з ы к а типа рок. П а н к - р о к это м у з ы к а
у в ы ш л е н н о ретроспективная. Протест против отстут-
141
�ствию, а не и з л и ш е с т в у м а т е р и а л ь н ы х благ о б е с п е
чивает ей — независимо от н а ц и о н а л ь н ы х традиций
и п о л и т и ч е с к и х в з г л я з о в — ш и р о к и й резонанс везде.
Панк это не протест
против массовой
культуры
и т р а д и ц и о н н ы х масс-медиа, это скорее попытка их
специфического использования.
Анна
Бальтыи
—
1 МАЯ
—
ЗРЕЛИЩЕ
А в т о р а н а л и з и р у е т празднование 1 мая, в 1949—
—1954 гг. В 1949 г. первомайский п о х о д я в л я л с я е щ е
манифестацией спонатнного х а р а к т е р а . Н е б ы л о тогда
т р и б у н ы , перед которой д е ф и л и р о в а л и у ч а с т н и к и п о
хода. В о г л а в е похода ш л и р у к о в о д и т е л и . В п о с л е
д у ю щ и е годы праздник, п о х о д ы принимают х а р а к т е р
официальных зрелищ, в которых обязательно при
нимают у ч а с т и е т р у д я щ и е с я .
А в т о р рассматривает в к о н т е к с т е
политических
у с л о в и й образ з р е л и щ а , к а к и м и я в л я л и с ь равно п о
ход, как и с о п у т с т в у ю щ и е ему р а з в л е ч е н и я и д е к о
рации
Рассматривая вопрос н а с т у п и в ш и х перемен в к а
т е г о р и я х о б р я д - з р е л и щ е , автор статьи отмечает, что
постепенно исчезают ч е р т ы обрядности ( к о т о р ы е в ы
с т у п а л и е щ е в 1949 г.), принимая з р е л и щ н ы й х а
рактер.
М а р и я Ф ид е р к е в ич
ЖИВЕЦКОГО РЕГИОНА
—
ОБРЯДОВЫЕ
ГРУППЫ
На территории Ж и в е ц к о г о региона по сей день
с о х р а н и л с я о б ы ч а й так паз. к о л я д о к ,
отмечаемый
в период от св. Щ е п а н а до праздника п о к л о н е н и я
В о л х в о в ( К р е щ е н и е ) . О б ы ч а й этот о х в а т ы в а е т ф о л ь к
л о р н ы е п о к а з ы и к о н к у р с ы , с о х р а н я я до сих пор
свою
традиционную
форму.
Группа
ряженых
к р е с т ь я н и л и м о л о д ы х м у ж ч и н навещает деревенские
дворы с п о ж е л а н и я м и всего доброго, в ы с т у п а я с за
бавными сценками и шутками. Т р а д и ц и о н н ы е лица,
в ы с т у п а ю щ и е в обрядах, охватывают, как п р а в и л о ,
продставителей чуждой
сельским жителям
среды
(как, например, цыган, еврей, т р у б о ч и с т ) , ж и в о т н ы х ,
символизирующих
плодивитость
(лошадь,
медведь)
и о б р а з ы п о т у с т о р о н н е г о мира (смерть, ч е р т ) .
А в т о р статьи, о п и р а я с ь на и с с л е д о в а н и я , п р о в е
д е н н ы е в 1985—1987 гг., пишет г л а в н ы м
образом
о д в у х н а и б о л е е д и н а м и ч е с к и х и вместе с тем ста
р е й ш и х г р у п п а х — „ Р я ж е н ы е " из Ж а б н и ц ы и „ Д е д ы "
( Л е л и к ) . К с о ж а л е н и ю , б о л е е подробно а н а л и з и р у я
с у щ н о с т ь обряда, С. А . В и с л о ц к и в рецензии, о з а
г л а в л е н н о й „ О б р я д н а я п л а с т и к а Ж и в е ц к о г о района",
о б с у ж д а е т о р г а н и з о в а н н у ю М . Ф е д е р к е в и ч выставку,
на к о т о р о й в п е р в у ю о ч е р е д ь п р е д с т а в л е н ы маски
и
реквизиты,
употреблявшиеся
когда-то
и
ныне
обеими в ы ш е у п о м я н у т ы м и группами.
Данута
К а л и н о в с к а - К л о с е в и ч — МАСЛЕ
НИЧНЫЕ ТАНЦЫ ЖЕНЩИН „НА ВЫСОКИЙ ЛЕН"
ПОМИНАЛЬНЫЕ ЭЛЕМЕНТЫ
В МАСЛЕНИЧНОЙ
ОБРЯДНОСТИ
А в т о р статьи выдвигает и н т е р е с н у ю и т е р п р е т а цию танца ж е н щ и н „ Н а у р о ж а й л ь н а и к о н о п л и " ,
п о я с н я я его значение в к о н т е к с т е м а с л е н и ч н о й о б р я д
ности с у ч е т о м у ы и в в е р с а л ь н ы х
значений, в ы с т у
п а ю щ и х в этом танце элементов, п р е ж д е всего л ь н а
и конопли.
На основе и с с л е д о в а н и я богатого п о л ь с к о г о ма
териала, а т а к ж е сравнения и с т о ч н и к о в с территории
С л а в я н щ и н ы , и н е м е ц к э о - я з ы ч н ы й — автор о п р е д е
л я е т ш и р о к и й контекст с м ы с л о в о г о з н а ч е н и я л ь н а
и к о н о п л и ; повсеместно известная символика п л о д о ности я в л я е т е я л и ш ь одним из аспектов с и м б о л и к и
этих растений, с в я з а н н ы х по своему з н а ч е н и ю с „ п о тусторонпимж миром".
В р е з у л ь т а т е м о ж н о прийти к выводу, что л е и
и к о н о п л я я в л я ю т с я вариантом к о с м и ч е с к о г о дерева,
н е о б х о д и м ы м элементом с язи м е ж д у разными к о с
мическими мирами.
Б а р б а р а О г р о д о в с к а я — ОБЛАТКИ И УКРА
Ш Е Н И Я ИЗ О Б Л А Т К О В В П О Л Ь С К О Й Т Р А Д И Ц И И
С о г л а с н о п о л ь с к о й традиции, в о с х о д я щ е й к X V I I I
веку т о р ж е с т в е н н ы й у ж и н в к а н у н Р о ж д е с т в а н а ч и
нается с р а з л а м ы в а н и я о б л а т к и ч л е н а м и семьи и их
близкими. В некоторых регионах
облатку
кладут
u с о ч е л ь н и к Г аждества посередине стола. В п о с л е д
ние г о д ы р а с п р о с т р а н и л с я о б ы ч а й в ы с ы л а т ь о б л а т к у
знакомым вместе с р о ж д е с т в е н с к и м и
пожеланиями.
Изготовлением
облаток
занимались
„церковные
л ю д и ' , м е т а л л и ч е с к и е матрицы у к р а ш а л и с ь
рели
г и о з н ы м и сценами. Г о т о в ы е о б л а т к и , б е л ы е и р а с
к р а ш е н н ы е р а з н о с и л и по домам п р и х о ж а н , их п р и
носил
также
ксендз
во время
своих
посещений
с рождественскими поздравлениями.
А в т о р описывает обычаи, связанные с о б л а т к а м и
и и х т е р р и т о р и а л ь н о е распространение. У б е ж д е н и е
в м а г и ч е с к и х свойствах облаток б ы л о причиной в о з
никновения повсеместного о б ы ч а я и з г о т о в л е н и я у к р а ш е н н и й из о б л а т о к , к о т о р ы е п о м е щ а л и с ь в домах
во время Р о ж д е с т в а и оставались там пока не обвет
ш а л и . А в т о р приводит в качестве и л л ю с т р а ц и й р а з
н о о б р а з н ы е ф о р м ы таких у к р а ш е н и й , в том ч и с л е
„ с в е т ы " , к о т о р ы е в е ш а л и па нитках. В н а с т о я щ е е
время у к р а ш е н и я из о б л а т о к д е л а ю т с я все р е ж е .
Эва
К о р у л ь с к а — ВЕЛИКОПОСТНАЯ
РИЯ В КЛЯШТОРНОЙ ГУРЕ
МИСТЕ
С 1984 г. в С в я т ы н е Б о ж ь е й М а т е р и Т у р е ц к о й
отмечается М и с т е р и я , п р и в л е к а я все б о л ь ш е е ч и с л о
п а л о м н и к о в . П в е р в ы е М и с т е р и я б ы л а организована
под п о к р о в и т е л ь с т в о м к с е н д з о в М и с с и о н е р о в св. С е
мейства и в д а л ь н е й ш е м т а к ж е и с п о л н я е т с я тем ж е
к о л л е к т и в о м (60 ч е л о в е к ) , с о с т о я щ е м в своем б о л ь
шинстве из э л е п о в н е с к о л ь к и х семей того ж е п р и
хода. Среди ряда д р у г и х у п о м я н у т а я М и с т е р и я в ы
д е л я е т с я р е а л и с т и ч е с к о й , и с к л ю ч и т е л ь н о экспрессив
ной интерпретацией К р е с т н о г о П у т и .
Это
очень
интересная
попытка
создать
о б р а з н ы й обряд, в котором принимают у ч а с т и е
ры и зрители.
свое
акте
��
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3429e3d18245c4c7ec8cfe2a4c3962e6.pdf
8df9fcb34ce9e91083ec3b7a4c9a7ec6
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3152
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2952
Title
A name given to the resource
Autorzy pisma w latach 1947-1987 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.138
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
AUTORZY PISMA W LATACH 1947-1987
A b r a m i u k M a r i a , A b r a m o w i c z A n d r z e j , A d a m o w s k i J a n , Aleksa
K a o z k o K r y s t y n a , K a c z m a r c z y k I z o l d a , Kaczorowska B l a n k a ,
Anastazja,
Kalinowski
Ambrożewicz
P h i l i p p o , Astalosz
Terosa, Anacka-Łyjak
M a r i a , Ariós
Szandor.
Kamocki
Wojciech,
Janusz,
Kamińska
Kamykowski
J a n i n a , Kamiński
Zbigniew,
Kantor
Antoni,
Ryszard,
K a r w i c k a Toresa, K o n a r o w a H a l i n a , K i j a k - S o l o w s k i F o r d y n a n d ,
Tailored,
K i t o w s k a Małgorzata, Kłobuszowska Bożena, Kłosiewicz D a n u t a ,
Władysław-,
K o l a g o Władysława, K o l b u s z o w s k i Jacek, Kołodziejska B a r b a r a ,
Bałabanow
K r y s t y n a , Banach Andrzej, Banatoanu
Bartmiński
Jerzy,
Bartosz
Adam,
Bartoszewski
B a r u t Józof, Basistowa K r y s t y n a , Bazielich B a r b a r a , B c n o d y k -
Komornicka-Rościszewska Teresa, K o p a n i a Teresa, Korbę O. A a
towicz
Biało-
K o r n e c k i M a r i a n , K o s s a k o w s k i A n d r z e j , Kostysz J u l i u s z , K o t u l a
p i o t r o w i c z W o j c i e c h , Biela K a z i m i e r z , B i e l a w s k i L u d w i k , B i e -
Franciszek, KowaJska-Lowioka Anna., K o w a l s k i Marek A r p a d ,
Zbigniew,
Bernasikowa
Maria, Beylin
Pawol,
łous U r s z u l a , Bioniarzowa J a n i n a , B i h a l j i - M e r m O t o , B i s k u p s k i
K o w n a c k a M a r i a , K ó s K a r o l , K r a j e w s k a Ja.nina, Krasińska Елуа,
Romuald,
Helena,
K r a s n o w o l s k i A n d r z o j , K r a s s o w s k i W i t o l d , K r a s u s k i Wojciech,
Stanisław, Błońska M a r i a ,
K r e u z e r Kareł, K r i p p o n d o r f Janusz, K r o l l A n t o n i , K r o h Magda
Bittnor-Szowczykowa
Halina,
Błaehowski Aloksandor, Blaszczyk
Blumówna
Bocheński Zbigniew, Bogatyński Władysław, B o j a r s k a I r e n a ,
lena, K r o t o s k i Tadeusz, Królikowska
B o j k o Szymon, B o l d u a n Tadeusz, B r i s t i g e r Michał, B r u k a l s k a
Krzysztofowicz Stefania, K r z y w i o c R u d o l f , Krzyżanowski J u l i a n ,
Barbara,
Jacek,
Brzozowski
Kubiak
Krzysztof,
J u l i a n , B y l i n a Stanisław, Buczek L i d i a , B u j a k J a n , B u j a k o w a
Kukier
Ryszard,
M a r i a , Bukowska-Florońska I r o n a , Bukowska. J a n i n a , B u r s z t a
K u r a l Bożena, K u r e k J a n , K u r e k Mirosława, K u r k i o w i c z J a n ,
Józof.
Kutrzeba-Pojnarowa
Brykowski
Rj'szard,
Brzoska
Wanda,
Kubik
Elżbieta, K r y g
J a n , Kuczyńska-Skrzypek
Kunczyńska-Iracka
Anna,
Anna,
Kunz
Ludvik,
Anna.
Chętnik A d a m , Chętnikowa J a d w i g a , C h i t i m a J o n Cons., Ohmio-
Langer J i f i , Leach E d m u n d R., Łochowski Paweł, Lesień-Pła-
l a r s k i Wacław, Chmielowski W i t o l d , Chmielińska I r e n a , Choro-
checka K r y s t y n a , Leszczycki
siński J a n , C h r a n i c k i J a n , Chróścicki Juliusz A n t o n i , Chrzanowska
Lew
P a u l i n a , Chrzanowski Tadeusz, C h w i e r u t A n n a , Chybiński A d o l f ,
Józof, Lippóczy N o r b e r t , L i p s k i M a r i a n , L l o y d A . L . , L u d a w s k a
Cichowicz
Janina, L u d w i k o v a Miroslava.
Wiesława, Cierniak Stanisław, Ciesielski Z y g m u n t ,
Stanisław, Lóvi-Strauss
Claude,
Stefan, L e w a n d o w s k i A n d r z o j , Lewański J u l i a n ,
Ligęza
Cieśla-Reinfussowa Zofia, Ciolok Gerard, Csorba T i b o r , Cywińska
I r e n a , Czaja
Czasznicka
D a r i u s z , Czajkowska
Zofia,
Toresa, Czajkowski
Czoch-Walczakowa
Stanisława,
Jerzy,
Czerepińska
J a d w i g a , Czeropiński A n a t o l i u s z , Czerwiński M a r c i n , Czyżowski
Adam.
Ładur Michaił, Łączyński M a r e k , Łodziński Jacek, Łopatkiowicz
Tadeusz, Łopuszańska I r e n a , Łopuszański Bolesław, Łukasiewicz
Janina.
M a c h Zdzisław, Maciojowska-Pavkowic
Joanna,, Madejski Euge
Damrosz A n n a , D a r o w s k i Jerzy, D a v i d o v a K w a , Dekowski J a n
niusz, Majka M a r i a , M a k u l s k i J a n K r z y s z t o f , M a l i c k i L o n g i n ,
P i o t r , Deptuszowski
Malkiewicz K r z y s z t o f , Małachowski Aleksander, Mało t a A l i c j a ,
Stefan,
Dorwiz
Grigorij,
Dobrowolska
Agnieszka,, Dobrza,ńska-Pa.wliel-:a A n n a , I)oma.ńska-Kubiak I r e n a ,
Małkowska K r y s t y n a , Ma.nugiowioz J a n , Marczakowa K r y s t y n a ,
Dorman J a n , D r a b i k Wanda, Drozdowska Wanda, Dubiel L u d
M a r k o w s k i Feliks. Massalska. Eugenia, Maszczak M a r i a Teresa,
w i k , Duna,re Nieolae. D u n i n Janusz. D y b o w s k i Stefan,
Dydo-
Maśhński Michał. M dusok Małgorzata, Matuszewska Barbara,,
wiczowa, J a n i n a , D y n o w s k i W i t o l d . Dzięg <d Loszek.
Mazurek Mikołaj, Mazurkiewicz Małgorzata, Michalska Marta,,
Eisele Wanda.. E y s m o n t Janusz.
Józef, M i l e w s k a - M l y n i k A n n a , Milsztein E . A., M i n o r s k i Jan,
Fałniowska-Gradowska A l i c j a , Fodkowicz Jerzy, F i l i p o w i c z A n n a ,
Modzelewska W a n d a , M o r a w s k a A n n a , M o r a w s k i Stefan, Mossa
Michera Wojciech. Mieińska A n n a . M i d u r a Franciszek, Mikołajtis
Mug.i, A n d r z e j , M i t a r s k i Ja.n. M i t e r a J a n , Modzelewska
Fiszer Jerzy, F l i z a k Sebastian, F o r m a g i u J a d w i g a , F r a n k o w s k i
Eugeniusz,
Frenkel
Giza,
Fryś-Piotraszkowa
Ewa,, F u r d y n a
Teodora,
k o w s k i Stanisław, Mroczek Janusz, Mrozińska Stanisława, M u l k i o wicz-Goldbergowa
Olga,
Mróz
Loch,
Muszyński
Bronisław,
J ózef.
M u l l e r Władysław,
Gajda Tomasz, Gajokowa Olga, Gajerski Stanisław F., Galicka
N a h l i k A d a m , Niodosziwin G., N o w a c k a J a n i n a , N y i r y M a r i a .
Izabolła, Gaspar M i l a n , Gawłowa K a t a r z y n a , Gawrak Zbigniew,
Gebert K o n s t a n t y , Gontil-Tippenhauer W a n d a , Gerlach A l i c j a ,
German Franciszek, Gębik Władysław,
Janina,
Giza
Wojciech,
Glapa
Ginott-Wojnarowiozowa
Adam,
Gladysz
Mieczysław,
Głowa Zofia B a r b a r a , Golez Bożena, Gołąb B a r b a r a , Gorbaczowa
Ogrodowska
Barbara,, Okopień-Sławińska Aleksandra, Olędzka
H a l i n a , Olędzki Jacok, Onyszkiowicz-Łaszczyńska Zofia, Opolski
D o m i n i k , Optołowicz Janusz, Orynżyna J a n i n a .
N . P., Górak J a n , Górecki B o g d a n , Górski R y s z a r d , G r a b o w s k i
Józef,
Grąbczewski
Grzegorczyk
Jacek,
Gródecka
Zofia,
Greniuk
Piotr,
P a b i c h Franciszek, Pachoński J a n , Paradowska M a r i a , Porczyń
ska N i n a , Petera J a n i n a , Pękalski Michał, P i e c h o t k a K a z i m i e r z ,
Piotr, Gutkowska-Rychlewska Maria.
H a n k o w s k a R o m u a l d a , Hasalova Vorn,, Holsztyński Stanisław,
Pieńkowska H a n n a , Piersiak Tadeusz, Pietkiewicz
Hermanowicz-Nowak
Hiż
P i e t r a k Bronisław, Pietraszek E d w a r d , Pietrusiński Jerzy, P i l i -
K a r o l , Hopliński J a n ,
chowska Bogdana, P i o t r o w s k i J a n , P i o t r o w s k i Stanisław, P i w o c k i
Stanisław, H o f f m a n
Krystyna,
Hilczer-Pilch
A d a m , Homolacs
Jadwiga,
Kazimierz,
K s a w e r y , Pluciński J a n , Pochwalski Kasper, Pokropek M a r i a n ,
Hryń R e n a t a .
Poloczkowa B a r b a r a , Porębski Mieczysław', Półćwiartek Józef,
Jabłońska
Teresa,
Jachor-Tyszkowa
Aleksandra,
Jackowska
Aleksandra, J a c k o w s k i Aleksander, J a k i m o w i c z A n d r z e j , J a k u
bowska
Bogna., .Jakubowski Zbigniew,
J a n i k o w s k a Eleonora.,
Pranda A d a m , P r o k o p i u k Jerzy, Przedpełski M a r i a n , Przoździecka M a r i a , P r z y b o r o w s k i Józef, Przyłuska (obocnie J a w o r
ska) Zofia, Pudłowski Leszek.
Ja.rnuszkiowiezowa J a d w i g a , Jasiewicz Zbigniew. Jastrzębowski
Wojciech,
Jaśkiewicz Aleksander,
Jaworska. Władysława, Je-
Raińska
Małgorzata, Raszewski
Zbigniew,
Reinfuss
Roman,
r»bek R i c h a r d , Jęczalik E w a , Jonscher B a r b a r a , Jończyk L e o n ,
R e n i k K r z y s z t o f , R e y c h m a n J a n , R o b o t y c k i Czesław, R o d z i k
Jostowa W a n d a , J u r k o w s k i H e n r y k , Juszczak Wiesław.
Eugeniusz, Rogalanka T,, Rosen-Przeworska J a n i n a . Rosiński
138
�Stefan, R o z a n o w Zofia, Rusok Tomasz, Ruszel K r z y s z t o f ,
baków Boris Aleksandrowicz, Ryszkiowicz
Ry
A n d r z e j , Rzopiński
Józef, Trojanowicz Teresa, Trzopacz M a r i a , T u r n a u I r e n a , T u r n o
Bernadetta, Turska Zofia, Twardowski J a n ,
Czesław.
Urbanowicz Bohdan.
Sadownik
Alojza,
J a n , Sadowski
Wojciech,
Sągajłło-Kaczanowska
Schmits Goorges, Setkowicz
Samek
Maria,
Jan,
Safkiowioz
Schouflor
Vladimir,
J a n , Soweryn
Tadeusz,
Siemion
V o t u l a n i A r m a n d , V o t u l a n i Cocylia, V y d r a Józef.
Wajda
Andrzej,
Walicka
J o l a n t a , W a l i c k i Michał, Waligóra
W o j c i e c h , Sikora Sławomir, Simonidos D o r o t a , Skibiński S t a n i
Edward,
sław, S k u r p s k i H i o r o n i m , Sławiński Janusz, Sobalski Franciszek,
Stanisław,
Sobieska J a d w i g a , Sobieski M a r i a n , Sokolowicz Zofia, Sokołowski
Węgrzynowicz Leopold, Wieluński A n d r z e j , Wieruszowska M a r i a ,
M a r i a n , Sokorski Włodzimiorz, Spyra Aleksander, S t a l i i
Wierzchoń-Miorluchowska
Paul
Walknowski
Wasilewski
Dobiesław,
Jerzy
Wallis
Sławomir,
Aloksander,
Węglarz
A u r e l i a , Więckowski
Wallis
Stanisław,
Tadousz,
Wi-
H e n r i , Stankiowiczowa Janina,, Starek E d y t a , S t a r o n k o w a Zofia,
słocki Seweryn
Starzyński J u l i u s z , Stelmach A n t f ) u i , Stelmachowska
R y s z a r d , W o l o i i s k a M a r i a , W o l s k i K r z y s z t o f , Wołowski Jacek,
Bożena,,
A., W o j c i e c h o w s k i Aleksander,
Wojoiochowski
Stęszewski J a n , S t o m m a L u d w i k , Stroiński Stanisław, S u l i m a
Woźniak K r z y s z t o f ,
Roch, Sulkow'skn, Urszula, S u l k o w s k i Wacław, S u r o w i a k B r o n i s
Wójcik H a l i n a , Wójcik Jarosław K r z y s z t o f , Wójcicki R y s z a r d ,
ław, Sygietyńska H a n n a , Szacki P i o t r , Szanter Zofia, Szańkowski
Wycisk
Maciej, Szczepanek Tadeusz, Szefler K r y s t y n a , Szonejko
Woźniak M a r i a , Woźnowski Mieczysław,
Artur.
Olga,
Szotela Terosa, Szewczyk-Wiorzbieka H a n n a , Szewczyk Zdzisław,
Zambrzycka-Kunachowicz
Szromba-Rysowa
Zofia,. Szulc Zdzisław, Szutkowska D a n u t a .
J a n A., Zaręba A l f r e d , Z a w a d z k i H o n r y k , Zawistowicz-Adamska
Sławski Tadeusz,
Ślodzicwski A n t o n i , Śuieżyńska-Stołot
Ewa,
lislaw, Z i m a n d R o m a n , Z i m m o r e r L u d w i g , Złotnikowa I r i n a ,
Świąt колечка Anna,, Świątkowski H e n r y k ,
Znamierowska-Priifferowa M a r i a , Zwolakiewicz H e n r y k , Zyglor
Anna,
Zanoziński
Jerzy,
Zaremba
K a z i m i e r a , Z b o r o w s k i J u l i u s z , Zgierun Zdzisław, Zieliński ChwaŚredniawa Helena,
Tadeusz
Swiderski J a n , Świeży Janusz.
Telakowska W a n d a , Toeplitz Jerzy, Timoszowicz Jerzy, T o m i c k a
Żaki A n d r z e j , Żakowska M a r i a , Żołna-Manugiowicz J a n , Życki
Joanna, Tomicki Ryszard,
L e o n a r d , Żywirska M a r i a .
S
U
M
M
Trajdos
Tadeusz,
A
R
Trojan Marian
I
E
S
*
SUMMARY O F
Akos
E n g e l m a v e r — PLAY
I N HUNGARIAN MANNER
PIPES, P L A Y
BASSES
A spontaneous m o v e m e n t of y o u n g people to p e r f o r m a u t h e n
t i c f o l k music combined w i t h dance a n d singing has been de
v e l o p i n g i n H u n g a r y since... The t u r n i n g p o i n t was the discovery
of T r a n s i l v a n i a , where H u n g a r i a n m i n o r i t i o s preserved old
customs, langaugo, dance, a n d music. Professional dancers began
to go to T r a n s i l v a n i a to learn how to dance, sing, p l a y old i n
struments.
The movement, „Tanchaz" (which l i t e r a l l y means the .,house
o f dance") was i n i t i a t e d b y t w o a.matonr musicians, Ferenc
Sabo a n d Bela Hahnos. I t consisted i n a c o m m o n dance of a fewdancers, a n d the knowledge how to dance a n d sing o l d songs.
I n the i n t e r v a l s p a r t i c i p a n t s recite poems a n d folk tales. The
m o v e m e n t , w h i c h numbers thousands of y o u n g people, e f f i c i e n t l y
compotes w i t h c o n t e m p o r a r y pop music a n d integrates the
y o u t h from various r u r a l and t o w n circles.
Roman
Reinfuss
— PODHALE
PHENOMENON
A c c o r d i n g to t h o a u t h o r , c o n t e m p o r a r y c u l t u r e of the Podhalens proves t h a t t r a d i t i o n a l folk c u l t u r e is n o t thereatened try
u r b a n c i v i l i z a t i o n i f o n l y tho r u r a l c o m m u n i t y preservos the
sense o f its o w n value.
H i s t o r i c a l c o n d i t i o n i n g of the independent Podhale region,
p a r t i c u l a r l y l i t e r a r y and a r t i s t i c egend created i n the 1st docades of t h e 20th c e n t u r y , enabled the highlanders to preserve
the sense o f t h e i r distinctness or oven of the s u p e r i o r i t y of t h e i r
c u l t u r e . Hence the highlanders' costume, dialect, music, dance,
a n d a r c h i t e c t u r e , regarded to be t y p i c a l of the Podhale region
oven b y the higblandors themselves, have boon c u l t i v a t e d .
K r z y s z t o f
Ren iк
- KITE
AND
THEATRE
I s the porformace w h i c h accompanies celebrations o f r i t e or
theatre character? The answer is given on t h o basis of the analysis of the f o r m o f two performances ( K a t h a k a l a , K r y s z n a t t a m )
t h a t are to be f o u n d i n the south of I n d i a (the state o f Gorala)
the a u t h o r was able to observe (December 1084 — A p r i l 1085).
The above performances have m u c h i n c o m m o n ; t h o y origina
t e d a t the t u r n of the 16th c e n t u r y i n the same area. Based on
the m y t h i c a l story o f the H i n d u , the p l o t was d r a m a t i z e d ( K a t h a
P
Е
З
Ю
М
Е
ARTICLES
kala) or given a poetical f o r m (scenes f r o m the life of K r i s h n
i n K r i s h n a t t a m ) . O f similar c o n s t r u c t i o n , decoration (costumesa
masks, m a k e - u p ) , a n d applied techniques o f a c t i n g (song, gestu
res, m i m i c r y , dance), b o t h performances aro played i n a temple.
T h e y do n o t differ m u c h as far as the way to convey the p l o t is
concernod; correspondingly, c e r t a i n t h e a t r i c a l elements are
ea.sily discerned i n t h e m . The Europeans a,re inclined to refer
to the performaces as to rites. I n t h e i r t u r n , the Cerala locals
v i e w the performances i n a completely different w a y : e.g. t h e y
comment, on a c t i n g ( K a t h a k a l a ) t r a e t i n g thus the whole as a, k i n d
of f i c t i o n ; when w a t c h i n g K r i s h n a t t a n t h o audience is solemn
a n d concentrated for the ,,actors" e m b o d y the h o l y s t o r y (lack
of the e v a l u a t i o n of acting) — the disposition towards the c o n t a c t
w i t h transcedenco is easily observed.
Joanna
H u b n e г - W о j с i о с h о w s к а —• F E A S T .
I L L U S I O N AND R E A L I T Y I N STATE CEREMONIES
OF
T H E 17th C E N T U R I E S
The feasts were the c r o w n i n g or s i m p l y the mere element of
the ceremonies connected w i t h 1) l i t u r g i c a l calendar (e.g. Christ
inas E v e feast): 2) i m p o r t a n t events i n one's life ( b i r t h , m a r r i a g e ) ;
3) significant events i n t h o life o f a g i v e n c o m m u n i t y ( r o y a l
e n t r y , accession to the episcopal office).
Aesthetic values the feast cannot be confined to were o f
significance for the shape of the feast itself. The s t r i c t scenario
of the feast is assumed to have been necessary due to the r i t e
or p a r a - t h e a t r i c a l character o f the feast. The same concerns
the division i n t o ..actors" a n d ,,audience", the l a t t e r being o n l y
observers.
I n qiew' of the French ceremonial (its apogee t o o k place a t
the court of Louis X I V ) wdiich was d o m i n a n t i n E u r o p e a,t t h e
t i m e the ,.actors" were assign certain s t r i c t roles; words a n d
gestures were also defined. The order of incomers a n d outgoers
as well a,s the place a t the table w'cre s i g n i f i c a n t , also i n p o l i t i c a l
c o n t e x t , w h i c h m a y e v e n t u a l l y lead to a c o n f l i c t . Tho feast
also had a propaganda, meaning, e.g. creation of the king's
nocge
hence the audience was necessary.
According to the donnnonf ..service я ki, francaise", three
courses were m a n d a t o r y ; o b l i g a t o r y were also r i c h decoration
composed of porcelain pieces (fignral representations), flowers,
and food products. W h e n the banquet was finished the ,,actors"
role was t a k e n over b y the observers: t h e y pillaged tables, dest
royed decorations and t h r e w e v e r y t h i n g i n t o disorder.
131
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f053c2313c7bd222c2ff2a66853f7dc.pdf
34a19360b62002ec574dea2986096d60
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4854
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1969
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4504
Title
A name given to the resource
Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.135-136
Language
A language of the resource
ang., ros.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
P
O
L
QUARTERLY
No
I
S
PUBLISHED
H
F
B Y THE
2
A R T INSTITUTE
YEAR
BOOK
O
OF T H EPOLISH
L
K
A C A D E M Y
A
O F
R
T
SCIENCES
X X I I I
1969
SUMMARY OF ARTICLES
T e r e s a S z e t e l a
(Conclusion)
— CERAMICS
FROM
MIECHOCIN
of p o p u l a r heroes;
they also p e r f o r m e d
the most p o
pular plays of t h e English comedy theatre a n d travell
ing companies: Doctor Faust a n d D o n Juan.
I n t h e second p a r t of h e r w o r k , t h e authoress gives
U p to t h e18th century there w a s unity between t h e
an o u t l i n e o f t h e h i s t o r y o f M i e c h o c i n . I t is o n e o f t h e
theatre o f l i v i n g actors a n d t h e puppet theatre. T h e
oldest settlements i n t h eSandomierz forest a n d w a s t h e division o f t h e theatre o f t h e l i v i n g actor f r o m t h e
property of t h e T a r n o w s k i f a m i l y f r o m t h e 16th cen
puppet theatre came i n t h e 18th century; at that
time
tury. T h e potters' settlement at Miechocin
came
into
the p u p p e t seemed t o stop developing. I t continued to
being a t t h e e n d of t h e 16th c e n t u r y . T h e authoress is
perform t h e repertoire i t h a dalways given, b u t chan
of t h e o p i n i o n t h a t t h e p o t t e r y p r o d u c e d i n t h e M i e
ged i t t o suit t h e demands o f a d i f f e r e n t p u b l i c t h a n
chocin workshops came under t h e influences of Italian
so f a r .
majolica pottery which were evident
i n t h e late R e
T h e fact that t h ep u p p e t theatre t u r n e d into f o l k a r t
naissance period.
did n o t mean
that i t w a s completely
divorced
from
A comparison of Iconographic m a t e r i a l f r o m t h e e n d the a r t o f t h e educated strata. T h e place occupied b y
of t h e 1 6 t h c e n t u r y (coffin p o r t r a i t s a n d p o r t r a i t s f o r
the puppet theatre i n t h edevelopment of a r ti n general
hanging o n walls)
( f i g . 17, 32, 34) w i t h
t h e costumes
is d e f i n e d q u i t e a c c u r a t e l y b y t h e t e r m V o l k s t u m l i c h w o r n b y t h e figures depicted o n t h ebowls made a t M i e
kunst. T h efolk puppet theatre, that is that of t h e 18th
c h o c i n i(fig. 1 3 , 15, 2 1 , 3 0 , 3 1 ) m a k e s i t p o s s i b l e t o d a t e
and 19th centuries, h a d its origin i n t h e a r t o f t h e
the pottery m o r e accurately. F o l l o w i n g t h e broadly) c o n
educated strata, b u t h a d features of folk art. Thus i t
ceived iconographic analysis m a d e b y t h e authoress, t h e
should be called a theatre of a folk character
(volksM i e c h o c i n p o t t e r y c a n b e d a t e d as t h e seventies o f t h e
tumlich).
16th c e n t u r y . T h e a u t h o r e s s also l o o k s f o r analogies i n
The links o f t h e puppet theatre with folk a r t a r e
the p l a n t motifs of t h e o r n m e n t a t i o n of plates
with
seen i n t h e u n c h a n g i n g character o f i t s r e p e r t o i r e f o r
the same kind of ornamentation i n embroideries,
car
several centuries. Nevertheless,
there were certain s i
vings, book ornamentation a t t h e e n d of t h e 16th cen
gnificant changes
i n t h e performances
of the puppet
tury. A r c h i v e materials confirm t h e existence of potte
theatres. T h e texts were simplified a n d logical rigours
ries i n M i e c h o c i n
a t t h e t u r n o f t h e 16th a n d 1 7 t h w e r e p u t aside. T h e m a i n c r i t e r i o n w a s t h e a t t r a c t i
centuries.
veness o f t h e p e r f o r m a n c e
for a n audience of simple
The great similarities i n t h e style of ornamentation
tastes. T h i s l e d t o c o m p i l a t i o n s o f effective
motifs a n d
of t h e pottery
can indicate
that
the Haban
potters
the exposition o f p o p u l a r heroes. A n d this w a s t h e w a y
w e r e t h efirst masters o f this a r t i n Miechocin.
the specific means o f expression a n dstyle o f t h e folk
T h e a u t h o r e s s also presents h e r a s s u m p t i o n s r e g a r d
puppet theatre were shaped.
This
style w a s highly
i n g ithe r o u t e s o f e x p o r t o f M i e c h o c i n
pottery.
Most
valued b y t h e Romantics and, later, a t t h e beginning
p r o b a b l y i t -was t a k e n 'by w a t e r a l o n g t h e R i v e r V i
of t h e 20th century, t h e p u p p e t
theatre
became a n
stula to Gdańsk.
A s is i n d i c a t e d b y p r i m a r y
source
attractive source o f inspiration f o r t h e theatre o f t h e
materials a n d findings i n excavations,
the Miechocin
living actor a n d t h e literature of educated
strata.
ceramics could have been sold i n W a r s a w .
The puppet theatre a n d t h e theatre of t h e living
I n t h esecond chapter of this p a r t o f t h ew o r k , t h e
actor f o r m a n y centuries parted w i t h each other a n d
authoress discusses t h e chronology o f t h e products a n d
m e t again, being a r i c h source of i n s p i r a t i o n f o r each
the decline of t h epotteries i n Miechocin. T h e furnaces
other.
found there indicate that there were twelve
workshops.
The transition o f t h epuppet theatre i n t h e direction
T h e authoress assumes
that t h e most flourishing de
of f o l k a r t d r a w s a t t e n t i o n t o a n o t h e r s i m i l a r
process:
velopment o f t h e settlement came about t h e middle of
the transition of t h epuppet theatre i n t h e direction of
the 17th c e n t u r y a n d i t began t o decline i n t h e 18th
specialization
i n performances
for children.
Can the
century. Analysing t h e ceramic material very thorough
theatre f o r children inspire adult art? Surely not. Folk
ly), T . S z e t e l a t r i e s t o e s t a b l i s h t h e c h r o n o l o g y
of the
a r t expressed t h ew o r l d o f t h e people, a n d i n t h i s layi
products. T h e earliest
were pottery with
the Italian
its s t r e n g t h . A r t f o r c h i l d r e n does
n o t express t h e
m a j o l i c a t y p e o r n a m e n t a t i o n i(fig. 4 1 ) , a n d s o m e k i n d s
w o r l d o f t h echild, b u t t h e w o r l d created f o r t h e child
o f tiles (fig. 47). P r o d u c t i o n o f p o t t e r y a t M i e c h o c i n w e n t
by adults.
t h r o u g h a crisis i n t h e m i d d l e o f t h e 17th century. T h e
authoress associates
this, a m o n g others, w i t h t h e fact
Z o f i a
С i e ś 1 a-R e i n f u ss o w a
—
FOLK
RITES
that Delft pottery began to be fashionable.
IN LOCAL
COMPETITIONS A N D SHOWS
The decline o f this handicraft i n Miechocin c a nb e
The
authoress writes about competitions
of
com
seen i n t h e changes i n t h e o r n a m e n t a t i o n o f t h e p o t t
panies p r e s e n t i n g r e g i o n a l spectacles
of a ritual
cha
e r y ( f i g . '57, 5 8 , 6 9 ) , t h e d i f f e r e n t s h a p e o f t h e p r o d u c t s
racter. T h e museum, i n R a b k a organized a competition
(fig. 71). I t is d i f f i c u l t
to place
this type o f pottery
o f r u r a l n a t i v i t y c r i b g r o u p s (1967) a n d a c o m p e t i t i o n
accurately i n t i m e because o f t h e lack o f analogical
for
companies
presenting
spectacles
connected
with
ornamentation i n other fields of art. Some of t h e w o r k
w i n t e r a n d s p r i n g r i t e s (1968). M o s t o f t h e g r o u p s a n d
shops i n t r o d u c e d n e w k i n d s o f decoration. T h e pottery
companies presented C h r i s t m a s plays, so-called live n a
o f t h a t p e r i o d h a s s i m p l i f i e d , less r i c h
ornamentation
tivity cribs.
( f i g . 75) a n d t h i c k s i d e s ( f i g . 74). T h e t i l e s m a d e i n t h a t
The authoress also gives a brief description o f t h e
p e r i o d a r e also m u c h less o r n a m e n t e d ( f i g .81). A t t h e
review
o f Silesian nativity play
groups
held i n J a
end o f t h e18th c e n t u r y , the registers o f M i e c h o c i n con
nuary. T h e review
is held i n t h e theatre a t Będzin.
tain t h e names o f bricklayers a n d n o t potters, w h i c h
During t h e competition held at t h e Puppet
Theatre
indicates that t h e potters changed over to bricklaying
in Bielsko-Biała (January
1968) C h r i s t m a s r i t e s
were
during t h edecline of the potteries.
s h o w n ( n a t i v i t y cribs) a n d t h e N e w Years' c u s t o m of
calling u p t h e spirits o f forefathers
as w e l l
as t h e
H e n r y k
J u r k o w s k i — T H EPUPPET
THEATRE
custom o f t h e procession
with
t h e „goat" w h i c h a r e
AND
FOLKLORE
h e l d a t t h e e n do f t h e c a r n i v a l season.
The puppet theatre is one of t h evarieties of theatre
art. Today i t is m a i n l y f o r children, once i t w a s equal
to performances b y l i v i n g actors. A s h o r t r e v i e w o f the
kinds of performances
given
b y puppet theatres
will
show that u p to t h e 18th century t h e theatre
reper
toire w a s t h esame f o r actors a n d puppets. T h e puppet
theatres p e r f o r m e d scenes o f a m i m i n g character, m i
r a c l e playis, c o m m e d i e s
dell arte w i t h t h eparticipation
A n n a
K u n c z y ń s k a - I r a c k a
—
„THE
FUGITIVE"
This is a n extensive
review
of Jean Giono's
book
L e D e s e r t e u r , L a u s a n n e 1966. T h e a u t h o r e s s a l s o g i v e s
a brief description of t h e paintings o f Deserteur
orga
nized i n Paris
( J u l y 1967).
T h e review
discusses t h e
analogy between
t h e pictures o f Deserteur a n d Polish
folk and naive painting.
135
�П О Л Ь С К О Е
К В А Р Т А Л Ь Н Ы Й
№
Ж У Р Н А Л
Н А Р О Д Н О Е
ИЗДАВАЕМЫЙ
2
ИНСТИТУТОМ
ГОД И З Д А Н И Я
И С К У С С Т В О
ИСКУССТВА
ПОЛЬСКОЙ
АКАДЕМИИ
Н А У К
X X I I I
1909
РЕЗЮМЕ
Т е р е з а Ш е т е л я
(Окончание)
—
МЕХОЦИНСКАЯ
КЕРАМИКА
В о второй части своей работы автор дает истори
ческий очерк Мехоцина. М е х о ц и н принадлежит к ста
р е й ш и м с е л е н и я м С а н д о м е р с к о й П у щ и и от
X V I в.
принадлежал семье Тарновских. Гончарный центр воз
н и к т а м в к о н ц е X V I в. П о м н е н и ю а в т о р а н а п р о д у к
цию мехоцинских мастерских распространялось влия
ние, о к а з ы в а е м о е и т а л ь я н с к о й м а й о л и к о й в р е м е н п о з д
него ренессанса.
Сопоставление иконографического материала конца
X V I
в. ( н а д г р о б н ы е п о р т р е т ы и п о р т р е т ы и м е н и т ы х
л ю д е й ) ( и л л . 17, 3 2 , 3 4 ) с н а р я д а м и ф и г у р , и з о б р а ж а е
м ы х н а м е х о ц и н с к и х м и с к а х ( и л л . 13, 15, 2 1 , 3 0 , 31) д а е т
возможность уточнить время возникновения керамики.
В результате подробного иконографического анализа
одежды, автор установил, что мехоцинская
керамика
д а т и р у е т с я с е м и д е с я т ы м и г о д а м и X V I в. А в т о р п р о
водит аналогию м е ж д у р а с т и т е л ь н ы м орнаментом на
тарелках с подобным орнаментом вышивок, резьбы,
к н и ж н ы х украшений конца
X V I в. А р х и в н ы е
мате
р и а л ы подтверждают, что на переломе
X V I и X V I I вв.,
в Мехоцине существовали гончарные мастерские.
Тесная взаимосвязь декоративных стилей
отделки
п о с у д ы у к а з ы в а е т на то, ч т о г о н ч а р н ы м и
мастерами
в Мехоцине были хабаны.
Автор пытается
также установить,
каким
путем
совершался экспорт мехоцинской керамики и предпо
лагает, что ее с п л а в л я л и В и с л о й в Гданьск. В о з м о ж н о
также, что мехоцинскую посуду продавали
в
Вар
шаве. Н а это у к а з ы в а ю т источники и а р х е о л о г и ч е с к и е
раскопки.
Второй раздел книги посвящен хронологии изделий
и упадку гончарного ремесла в Мехоцине. Обнаружен
н ы е п е ч и у к а з ы в а ю т на с у щ е с т в о в а н и е
в прошлом
12 м а с т е р с к и х . А в т о р п р е д п о л а г а е т , ч т о р а с ц в е т п р о и з
водства приходится на п е р в у ю половину
X V I I в., у п а
д о к ж е — н а X V I I I в. П о д р о б н о а н а л и з и р у я к е р а м и
ческий материал, автор пытается установить хроно
логию мехоцинских изделий. К самым ранним принад
л е ж а т те, к о т о р ы е по т и п у о р н а м е н т а с х о ж и с и т а л ь
я н с к о й к е р а м и к о й ( и л л . 41), н е к о т о р ы е т и п ы и з р а з ц о в
(илл. 47).
Развитие мехоцинского производства задерживается
в с е р е д и н е X V I I в. П р и ч и н о й э т о г о а в т о р с ч и т а е т п р и
ш е д ш у ю из Д е л ь ф моду на фаянс.
Об упадке мехоцинского ремесла
свидетельствуют
и з м е н е н и я в д е к о р а т и в н о м о р н а м е н т е ( и л л . 57, 58, 69))
и в форме посуды (илл.
71). Т о ч н о м у у с т а н о в л е н и ю
х р о н о л о г и и этого типа керамики мешает
отсутствие
аналогичного орнамета в других отраслях искусства.
Некоторые мастерские ввели новые декоративные
ф о р м ы . Посуда этого периода становится проще, в ы
делка грубее, рисунок беднее (илл.
78, 75). О р н а м е н т
и з р а з ц о в т а к ж е о б е д н я е т с я ( и л л . 81). В к о н ц е X V I I в.
в метрические книги пазисывают имена каменщиков,
а не гончаров, которые овладевают профессией
ка
менщиков в связи с упадком гончарного ремесла.
Г е н р к
Ю р к о в с к и
Ф О Л Ь К Л О Р
—
К У К О Л Ь Н Ы Й
ТЕАТР
И
театра и бродячего театра: „Доктора Ф а у с т а " и „Дон
Жуана".
Д о X V I I I в. н а б л ю д а е т с я е д и н с т в о т е а т р а
„живого
актера" и театра кукол. Разделение „ ж и в о г о " и
ку
кольного театров наступило в
X V I I I
в. и р а з в и т и е
к у к о л ь н о г о театра как будто б ы тогда з а д е р ж а л о с ь .
Он
с о х р а н и л п р е ж н и й репертуар, но вносил и з м е
нения, принимая во внимание вкусы новой публики.
Переход
кукольного
театра
к народному
искус
ству не обозначает полного отрыва от искусства про
свещенной среды. М е с т о этого театра в общем р а з
витии искусства довольно точно определяет понятие
. . V o l k s t i i m l i c h k u n s t " . Н а р о д н ы й к у к о л ь н ы й театр X V I I I
и X I X вв. б е р е т с в о е н а ч а л о от искусства п р о с в е щ е н
н ы х слоев общества, но обладает чертами народного
творчества.
Итак,
следовало
бы применить к нему
определение: театр народного характера
(volksttimlich).
О связи кукольного театра с народным искусством
свидетельствует
е г о б е с с м е н н ы й на п р о т я ж е н и и н е
скольких столетий репертуар. Все ж е в представле
ниях к у к о л ь н о г о театра наступили перемены. Т е к с т ы
стали более упрощенными, а требования логики
от
брошены. Г л а в н ы м критерием стал аттракционный х а
рактер спектакля, его притягательность д л я
широкой
публики. Это вело к компиляции эффектных
моти
вов и выдвигало на первый п л а н образ популярного
героя. Т а к создавались своеобразные средства
выра
жения и художественный
стиль народного
куколь
ного театра. Этот
стиль
высоко ценили романтики,
ц е н и л и е г о и в н а ч а л е X X в. К у к о л ь н ы й т е р а т р о к а
зался аттракционным источником
вдохновения
для
театра „ ж и в о г о актера" и л и т е р а т у р ы п р о с в е щ е н н ы х
слоев общества.
Итак, пути кукольного
театра и театра
„живого
а к т е р а " с п о к о н в е к у то р а с х о д я т с я , то в н о в ь сходятся,
взаимно обогащая и вдохновляя друг друга.
П р и б л и ж е н и е кукольного театра к народному ис
к у с с т в у обращает внимание на д р у г о й п о д о б н ы й п р о
цесс: п р и б л и ж е н и е кукольного
театра к профессио
нальному театру д л я детей. М о ж е т л и искусство д л я
детей давать п и щ у искусству д л я взрослых?
скорее
нет. Н а р о д н о е искусство б ы л о в ы р а ж е н и е м н а р о д н о г о
мира и в этом б ы л а его сила. И с к у с с т в о д л я детей
не в ы р а ж а е т детского мира, а мир, созданный взрос
л ы м и д л я детей.
З о ф и я
136
Н А
КОНКУРСАХ,
—
НАРОДНЫЕ
П О К А З А Х
И
В
РЕ
ГИОНАХ
Автор пишет
о
конкурсах ансамблей,
выступа
ю щ и х с региональной программой, посвященной обря
довой тематике. М у з е й в Рабке организовал
конкурс
д е р е в е н с к и х в е р т е п о в (1967 г.), а т а к ж е к о н к у р с п р е д
ставлений, связанных с зимними и весенними
обря
д а м и (1968). Б о л ь ш и н с т в о а н с а м б л е й в ы с т у п и л о с п о
казами так наз. ж и в ы х вертепов.
Автор
вкратце
обсуждает
ежегодный
январский
смотр силезских вертепов, который проводится в Вендзине.
В о в р е м я к о н к у р с а в К у к о л ь н о м т е а т р е г. Б е л ь с к о -Бяла
занные
К у к о л ь н ы й театр, —
один из видов
театрального
искусства,
— предназначенный
в настоящее
время
г л а в н ы м образом д л я детей, когда то занимал
такое
ж е место, как театр „ ж и в о г о актера". К р а т к и й обзор
различных
видов
кукольных
спектаклей
свидетель
ствует о том, что в п л о т ь до
X V I I I в. и „ ж и в о й " и к у
кольный театры имели общий репертуар. К у к о л ь н и к и
ставили мимические сценки, мистерии, комедии д е л ь
арте с участием популярных
героев,
ставили
наи
более популярные
пьесы английского
комедийного
Ц е с ь л я - Р е й н ф у с с о в а
ОБРЯДЫ
(январь
1 9 6 8 г.)
были
с рождественскими
показаны
обряды,
праздниками
и
с
свя
карна
валом.
А н н а
К у н ч и и ь с к а - И р а ц к а
—
„БЕГЛЕЦ"
П о д р о б н а я р е ц е н з и я на к н и г у Ж а н а Д ж и о н о
(Giono)
,,Le
D e s e r t e u r " , Л о з а н н а , 1966. А в т о р д е л а е т
краткий
обзор
выставки живописи
Дезертера,
состоявшейся
в П а р и ж е в и ю л е 1 9 6 7 г. В р е ц е н з и и р а с с м а т р и в а ю т с я
аналогии
между
картинками
Дезертера и польской
народной и наивной живописью.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f916f89342dfa588927ec34ae1fdc03.pdf
6fc4aea91e93266c615cafc5e8afbbcc
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4855
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1966
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4505
Title
A name given to the resource
Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1965 t.20 z.1; pierwsze strony
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
�T R E
S C
R o m a n Reinfuss
Z e studiów n a d kulturą
ludową
Lemkowszczyzny
po
obu stronach K a r p a t
3
A n n a Świątkowska
W n ę t r z e chałupy ksieżackiej X I X i X X w
23
Józef Mikołajtis
Fotografika
49
W S P O M N I E N I E
P O Ś M I E R T N E
A n n a Micińska
K R O N I K A
podjasnogórska
Wanda
Gentil-Tippenhauer
1899-1965
66
,
S U M M A R Y
O F
68
A R T I C L E S
•
70
РЕЗЮМЕ
Na
71
okładce:
konkurs
łowej:
Wnętrze
zdobnictwa
Kareta,
cjora, Retki.
łowickie,
wnętrz
wycinanka
Fot. S.
Retki,
i zagród
z
pow.
kolorowego
Deptuszewski.
Łowicz,
w 1959 r. Fot.
papieru,
dom
Stefan
30X42
nr
14. Wyk.
Marciniak
na
stronie
tytu
w 1961 r. Maria
Grzi-
Deptuszewski.
cm. Wyk.
St.
Na
�K W A R T A L N I K
I N S T Y T U T U
S Z T U K I
P O L S K I E J
A K A D E M I I
N A U K
ROK
XX
polska sztuka ludowa
1966
NR1
�KOMITET
REDAKCYJNY
Mgr Aleksander Jackowski,
dr Kazimierz
Pietkiewicz,
prof, d r K s a w e r y P i w o c k i ,
prof, dr R o m a n
Reinfuss,
prof, d r Tadeusz S e w e r y n .
ZESPÓŁ
REDAKCYJNY
Redaktor
naczelny:
mgr
Aleksander J a c k o w s k i , za
stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e
go: p r o f , d r R o m a n R e i n
fuss,
sekretarz
redakcji
i r e d a k t o r działu: m g r J a d
wiga
Jarnuszkiewiczowa,
współpracownicy: m g r A n
n a Kunczyńska - I r a c k a ,
m g r W a c ł a w Sułkowski, r e
daktor techn.: M a r i a K l u k o w s k a , układ g r a f . : J a d
wiga
Jarnuszkiewiczowa.
Tłumacze:
D.
Ronowicz
(ang.), N . Stasińska (ros.).
Red.: I n s t y t u S z t u k i P A N ,
Warszawa,
u l . Długa 26.
Wyd.
i
administr.:
P.P.
Wydawnictwa
Artystyczne
i Filmowe, Warszawa, u l .
K r a k . Przedmieście 21/23.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f27d040f1263a3c4ebab838293578de2.pdf
e4aa06d195cbe5b91bd26c46c0a69b6e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1843
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1982
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1709
Title
A name given to the resource
In memoriam / LUD 1982 t.66
Description
An account of the resource
LUD 1982 t.66, s.417-430
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
VI. IN MEMORIAM
Lud, t. 66, 1982
STANISŁAW BĄK
Dnia 10 czerwca 1981 r. zmarł we
Wrocławiu dr hab. Stanislaw
Bąk
emerytorwariy profesor
zwyczajny
Uniwersytetu Wrocławskiego, absolwent i pracownik naukowy Uniwersytetu
Jana Kazimierza we Lwowie, w
latach 1928- 1939 profesor Państwowego
Gimnazjum
w Mikołowie na Górnym Śląsku, od 1946
r. - adiunkt, a potem docent i profesor
w Katedrze Języka Polskiego Uniwersytetu Wrocławskiego, językoznawca, slawista,
etnograf,
edytor,
najwybitniejszy
współczesny
znawca i badacz
polskich
gwar Dolnego Śląska, zbieracz folkloru
śląskiego, profesor Wyższej Szkoły Pedagogicznej
w Opolu,
współpracownik
Instytutu
Badań Literackich
PAN, członek i były przewodniczący Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego, członek Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, Wrocławskiego
Towarzystwa Naukowego,
Opolskiego
Towarzystwa
Przyjaciół
Nauk i innych
towarzyst\v naukowych, odzna<::zony Krzyżem Kawalerskim
Orderu Odrodzenia Polski
i Medalem KOIllisji Edukacji Narodowej.
Była to postać owiana legendą, której mijają-ce lata przydawały
i dostojeń:itwa, i zwyklego ludzkiego ciepła. Na tę ,legendę pracowały zarówno dor·obek .naukowy Zmarłego, jak i jego pos:tawa żyCiowa, zbliża,jącaGo
do ideału moralnego, a ukształtowana
przez konsekwentnie
-realizowaną prostotę wpostępowaniu, programowe ulnikamie godności i za:szczyiów. Profesorowi
Bąkowi obce były
wszelkiego rodzaju gry o ukła·dy personalne. Nie tylk-o nigdy w nich nie uczestniczył, ale nawet nie umiał o nic.h mówić. Przez -cale 'swoje życie mówił za :to
prawdę, tylko prawdę - i w tzw. trudnych czasach, i później. Trwał - wykładał, egzaminował, pr.3-cow.al na swym oporowskim
.polu (bo ten ·chłops.ki syn
ni-gdy nie wyrzekł ,się ziemi). Ni,eobecny już odki:lku lat na u-czelni, żył w poJ.onistyczmych Isa!ac,h wykła!dow)'lch, przywoływany
we wspomnienia-ch
mladszych
kolegów, których absolutna większość - to Jego dawni wTocławscy studenci
ł'isząc ten {)'kolkznośóowy -artykuł, chciałbym wy-ekspOO'lO'W.ać
dialoekt-ologilczną i etnograficzną służbę naukową Stanisława Bąka, pazwala'jącą widzie-ć w Nim
21
"Lud"
-
tom
aa
�In memoriam
418
jednego z najwyhitniejszyc.h polski'c.h ludoznawców.
Szczególne miejsce w doxobku Prod'esora za'j,mowa.la problematyka
śląs.ko·2Jnawcza. Już od '1". 1939 S. Bąk opublikował około 30 a·l'ty,.kułów i rozpraw - wśród
nich Kilka uwag o ślqskim -q, -a na miejscu ogólnopolskiego
ę, O zbieraniu materiałów gwarowych
na Ślqsku, O wynikach
badań nad narzeczem ślqskim w ostatnim
dziesięcioleciu.
Badania
rowe
Ślqska.
polskiego
toponomastyczne
na obsz'arze grodzisk
ślqskich,
Teksty
gwa-
Z lat powojenmych zaś pochodzą owLa'flJelegendą opowieści o dialektologkznych wędrówkach S. Bąka po DoLnym Śląsku w poszukiwaniu "ostatnich mohikanów" gwary śląskiej, wędrówkach - kończących się często przesłuchaniami
w terenowych placówkach
Urzędu Bezpieczeństwa. Wmdomo czasy były niespokojne, a tajemniczy
wędrowi,ec, spi!sujący w dodatku mowę okohcznej lu'dności,
musiał budzić pod ej I'"ZJenia.Nau.kową sy'ntezą tychperegryu.1acji
byla pionier5.ka
monografia dialektologi,czna pt. Gwary
ludowe
na Dolnym
Ślqsku.
Cz.1:
GŁosownia (1956). Już wtedy mówiono, że jej Autor sta'ł się najlepszym
znawcą dialektu śląskiego., UkoToflJow,anie śląskoznawczego dorob.ku Profesora Bąka - to Mowa polska na Ślqsku,
wydana przez Osso'liJneum w r. 1974. Z innych dl't)'lkułów
i rozpraw poowięcony,ch u.rniłowa.nemu r,egiOJll owi
można
wY!pienić ta.kie, jak:
Polszczyzna
karskie
Gótrnego
z Górnego
Slqska
Ślqska
w życiu
i pracy
i XIX
z XVIII
szkoły
w.
średniej
(1956),
Zapiski
(-195"7), Dolny
Ślqsk
pod
kroni-
względem
. językowym
(1'95'8), Język polski
na Ślqsku.
Terytorium
Slqska i narzecza ślqskie
(19601. ZróżtLico,wanie
narzecza
ślqskieg.o (196'2), KiLka
słów, o przeszŁości gwary
górnoślqskie:f
(19i>3) 'i wieloe, wiele iJrmyc,h. Także we wSlpom:nienia1ch naukowo-
-dydaktyczny,ch
Śląsk i mowa jego oSy/nów zajmowaly w pracy Profesora miejsce sz-ezególnie uprz)'lwilejowa.ne (por. cykl W drodze na Ślqsk i na Slqsku).
Ale ten syn ziemi tarnobrzes.kiej,
urodzony w Grębowie, nie zapomilllal ,leż
w działalności naukowej w swych rodzinnych strona,ch. Poświęcił im takie prace, jak: Gwara lasowska Grębowa i okolicy (19.26), Morfologia
gwary
la.sowskiej
(Grębów
Ze
zwy
i okolica
słownictwa
Sandomierz
na obszarze
pod
Tarnobrzegiem)
ludowego
(1934),
Puszczy
w powiecie
Stan
(1928),
i potrzeby
Sandomierskiej
Teksty
tarnobrzeskim
gwarowe
{.1931),
humanistycznej
z Grębowa
Powstanie
problematyki
(1929),
i rozwój
na-
naukowej
(1963).
Z tym regionem !Są też najściśilej zwią •.ane rozprawy etnograficzne - takie
np., jak opublikowana w "Ludzie" Chata wiejska w
okolicy
Tarnobrzegu
(1930),
O niektórych
formach
budownictwa
ludowego
(19'30), O kształtach
węgŁów w drewnianych
budowlach
wiejskich
(19'~9) czy najslY111JniejszeWesele ludowe w Grębowie z r. 1958, Za tę ostatnią książkę podolbno ,s'ię grębowianie
na swego u,czonego krajana trochę zagniewali, bo wiernie w niej odtworzył cały oby,czajowo-języ.kowy pejza;i; IW esel a wiejskiego. A na weselu - jak to na weselu: i popiją się,
i pobiją, i .soczystych wyrazów nie szczędzą. No, a opisani,e ~y,ch zj.awisk należy
do obowiązków
ję;zykOZlll<llWcy-etno-gr<lfa!
Te dwa nuMy badawcze staJe się ze
sobą 'krzyżowamy w całej ;ŁwÓl'C'zośc.inau·k'owej S. Bąka czy to wtedy, gdy
Prof'esor przedstawiał
Postulaty
dialektobog;iczne
przy zbiera-noiu i wydawaniu
p·ieśni ludowych
(1'9:60), .czy wtedy gdy <Jpi.syIWałMazowieckie
na'zwy w' budownictwie
wiejskim
na obszane
Puszczy
Sandomierskiej
(1965).
Nie będzie chy;ba (przesadą jeś1i pQIWiem, że w samym centrum zaiJnteresowal'1
Stanisława Bą,ka sial zawsze przede w,szyslt.kim czł:owiek - i :ten z ,grębowskiego,
wesela, i ten z polskiego WTZeśn.i.a, i too spod Sy,cQ'\va czy Namyslowa. W historii
poszczegÓ<1nychnaroldów (a 2Jnal ją wybornie) śledz:i'ł głównie losy jednostki i dopiero na ic.h podstawie budQlWał ogóJne prawdy historiozoHcZlI1e. Ka'Żdy •.•
tudoo:'.:
z osohna znajdował 'także swoje wydzielone
miejsce w Jego legendaI1I1ym ze-
�419
In memoriam
szycie. A że pamięć miał f,enomenalną,· mógł o każdym ,powiedzJi.eć po wielu latach tyle, że .rel'aICje·te wydawały się aż ·nieprawdopodohne. Bo też do 'k-oń'ca był
Prolfesor Bąk przede wszystkim nauczyciel'em. Niełat'wo było mu się więc rOlLs,tać
z dydak1:y'ką, gdy opuściły Go już siły fi'zy,cllne.
Po śmierci żony w grudni.u 1'977 r. załamał się ostatecznie. Kiedy w 1966 1'.
pOllon~Sitykawrocła w,ska św:ięciła jubileusz 40-lecia pracy naukowej Stcunisłarwa
Bąka, On uroczystość tę przeks·ztałcH w publi,cmy hołd złożony swej :tow.arzyszl:ze życia. Gdy Jej zabrakło, wszystko straciło d'la Niego sens. "Bo taka to już
była rodzina" powiedziała mi po Jego śmier,ci jedna z młodych mies'zlkanek
wrocławski'ego Oporowa. I o tym też !tu trzeba .przypomnieć.
Wy,szedł w świLlitz chłops'kiej ,chaty w Grębowie, tak jak wyszedł z Komborni w świat Jego wielki krajan i imiffilJnik. Stanisław Pigoń, któreg,o prz,ed parunastu laty pożegnał w "Ludzie" .słowami św. Pawł.a Apostoła. Niechże i trud
życia Profesora Sian1sława Bąka będzie zwień'czony cytatem Pawłowym: "Potykaniem dobrym poty'kałem się, wiarę zachow.alem, zaw<X:lum dokonał, .na ostatek przezma<:zon mi jest wieniec sprawiedliwości".
JAN
BIBLIOGRAFlA
MIODEK
PRAC NAUKOWYCH STANISŁAWA BĄKA
1926
1. Gwara
lasowska
Grębowa
i oJwLicy,
"Sprawozda:ni.a Towal'zy&twa Naukowe-
go wc Lwowie", t. VI, z. 1, s. 12 - IB.
·1927
2. O tzw. mazurzeniu
3. Gwarowa
wymowa
w szkole, "Szkoła i W'iedza", z. 4, IS. 174- 177.
samogŁosek ustnych
a nauka języka polskiego
szkole powszechnej,
."S:zikolai W.iedza", 'L. 7 - 8, s'. 3m - 3'35.
4. Odpowiedź
w sprawie
mazurzenia
w szkole, "Szko1-a i Wiedza",
w
szkole
z. 7 - 8, s.
335-337.
5. Gwarowe
Sddamer
(Sandomierz).
Przyczynek
do
fonetyki
gwarowej,
"Pra,ce
Filologiczne", t. XII. s. 215 - 222.
sprawie
zbierania
nazw geograficznych
przez nauczycieli,
"Szkoła i Wiedza", .z. 2, s. 83 - 85..
7. Bystroń J. St.: Nazwiska polskie, Lwów ,119-27,
s. VIII+243, rec. (w:)' "SZkof,p.
i Wiedza", z. 3,s. 121- 122.
8. O pochodzeniu
form typu vźon, vźena, "Symbolae Grammat,ic.ae .iJn ho.norem
IoaI1JnisRozwadow.ski, Kraków, t. II, s. 40,9- 414.
6.
W
.1191218
9. Z badań nad gŁosem ludzkim,
10. Morfologia
gwary
!asowskiej
i Technika",z.
2, s. 79 - 82.
i okolica pod Tarnobrzegiem)
"Sprawozdania rz.czynności i posiedzeI'l P.olskiej Akademii Umiejętności", t. XXXIII,
z. 2, s. 6 - 113.
"Przyroda
(Grębów
�420
In memoriam
119129
!l.
J,adwiga
Zduń,czyk-JafO'szowa:
Topograficzne
nazwy
polskie,
pochodzqce
od
c1rzew i zwierzqt
("Czasopismo Geograficzne",
z. X, s. 113 - 133),
Tec.. (w:) "Czasopismo Geo,graficzne", z. 2 - 3, s. 174 - 175.
12. Teksty gwa.rowe z Grębowa,
(w:) K. Nitsch, Wybór polskich tekstów gwarowych, Lwów, s. 110 - 114.
niektórych
1930
Przyczynek
do znajomośći
gwary
Polaków
(streszczenie)
"Rocznik.i
Towarzystwa
Przyjaciół
Nauk 'na Śląsk.u", Katowke, t. II, s. 2.01- 20'2
14. Pamiętnik
żołnierza-legionisty.
Przyczynek
do znajomości
gwary
Polaków
w
M·orawskiej
Ostrawie,
Katowice, ss. 48, 1 mapa.
15. Chata wiejska
w okoHcy Tarnobrzegu,
"Lud", t. IX, s. 1 - :>4-1-2mapy.
lu. O niektórych
formach
budownictwa
ludowego,
"Przyroda
i technL~m", z. 9,
s. 400 - 407.
13.
Pamiętnik
w
żołnierza-legionisty.
Morawskiej
Ostrawie,
1931
17. Ze słownictwa
lud.owego w powiecie
tarnobrzeskim,
"Lud Słowia11sk.i", t. II,
z. I, s. 115 - 125.
18. O formach
gwarowych
ogólnopolskiego
'trzeba',
"Prace Filologiczne", t. XV.
cz. II, s. 394 - 400.
1932
19. O tworzeniu
się mowy
Technika",
"Przyroda
ludzkiej,
z. 7, s. 2819 - 299.
1934
i rozwój
20. Powstanie
nazwy
'Sandomi.erz',
"Pra·ce F.iloologiczne", t. XVI, s. 231-
- 248.
21.
Kilka
uwag
dentalis",
o
ślqskim
-ą,
-a
na
miejscu
ogólnopolskiego
"SI avia
-ę,
Occi-
't. XII, s. 272 - 277.
1936
22. Dr Eugeniusz Trzaska: Gwara i wpływy
obce w języku
uczniów
szkół ślqskich, Katowice
1935, rec. (w:) "Roczni:ki Towarzystwa
Przyjaciół
Nauk na
Śląsku",
t. V, s. 361 - 362.
1937
23. O zbieraniu
materiałów
gwarowych
na
$ląsku,
Katowke,
ss. 36.
1938
:24.
O wynikach
badań nad narzeczem
śląskim
w ostatnim
dziesięcioleciu,
mU1n,ikaty Insty:tutu Śląskiego", Ka,tOlWice,seria III, nr 1'7.
:25.
Na
marginesie
Ocddentalis",
nowych
monografii
gwarowych
z
obsZ'aru
$ląska,
t. XVII, .s. 162 -.178.
r
"Ko"Slavia
19i39
:2u. Teksty
gwarowe
z polskiego
$lqska.
Zeszyt
l: Teksty
rybruickim
i pszczyńskim, Kraków, s. IX+80.
'27. Lucjan
Malinowski
1839 - 1898. W setnq rocznicę
polskiej,
"Komunikaty
Instytutu
z 12 wsi
urodzin
twórcy
Śląskie,g,o", seria VIII. nr 2.
w powiatach
dialektologii
�In memoriam
28. Badania
toponomastyczne
na
obszarze
421
grodzisk
"Atlas
śląskich,
i .zamczys.k śląskich", Kraków, z. I, s. 37 - 82, 89 - 91 +8 map.
29. O kształtach
węgłów
w drewnianych
budowlach
wiejskich,
·chni'ka", t. XVIII, z. 2, s. 76 - 83.
grodzis.k
"Przyroda
i Te-
1945
3{). 'Kuleć',
i homoTlJimy, "Ję·zyk Polski", r. XXV, s. 110 -113.
'kulawy'
1946
.
'jarmark',
"Język Pols.ki", r. XXVI, <s. 46 - -re,
"Język Pols.ki", r. XXVI, s. 116 - 118.
33. Prace dUllektologiczne
na Sląsku, "Zaranie Śląski'e", r. XVII, z. 3 - 4, s. 12.5- 135 (odbRka: Ka,'towice 1,947).
31.
Ogól1wpolsk,ie
32. Praski
Staw,
Hł47
34. Ciuchy<
'czuchy,
33. W sprawie
wyrazu
"Język Polski", r. XXVII, s. 7i8 - 719.
'policzek',
"Język Polski", r. XXVII,
s. 172 - 174.
19,48
36. *Węźnica
i formacje
37. O. wyrazie
policzek
pokrewne,
i niektórych
"Język
Polski",
r. XXVIII, s. 14 - 16.
innych
złożeniach'
typu
'pólchłopek',
"Slar. XIX, s. 8 - 22.
38. Notatnik
językqznawcy,
"Odra", nr 20, s. 2.
39. Lanka,
półlanek,
póUo.nkowy,
"Język Polski", r. XXVIII, s. 117 - 118.
40. JeszcZe o dzisiejszym
znaczeniu
'kaźni',
"Język Polski", r. XXVIII, s. 153.
41. Dialekty
śląskie,
"Oblicze Ziem Odzyskanych.
Śląsk Dolny", Wrocław Warszawa, t. II, .5. 285 - 324.
via Occidentalis",
1950
42. Polskość
w
obrębie
Dolnego
Sląska
w
ostatnim
stuleciu
w
ujęciach
karto-
graficznych,
"Przegląd Zachodni", z. 3 - 4, 's. 254 - W4.
43. PoI01~izmy w gwarze Łemków
w okolicach
Grybowa
i Gorlic,
"Biu<J-etnyPolz. X, s. 147 - 149.
Slqsku
(Głosownia), "Sprawozdania
Polskiej
skiego Towar,zystwa Językoznawczego",
44.
Gwary
ludowe
Umiejętności".
na
Dólnym
Kraków, t. LI, s. 183 - L88.
1954
45. Tekst
".Język Pols,ki", r. XXXIV, s. 210 - 212.
sandomierski,
1955
o języku na Sląsku.
rzak, Wrocław, s. 6 - 8.
46. Uwagi
47. Narzecze
śląskie
w
dziejach
-
Dolnoślqskie
języka
i
pieśni
kultllry
ludowe.
polskiej,
Oprac.
"Kwartalnik
J. MajOpol-
s.ki", r. l, z. 2, s. 111-129.
19'56
48. Gwary
ludowe
49. Polszczyzna
na Dolnym
górnośląska
w
Sląsku,
życiu
Cz. 1: Głosownia,
i "JYT'Clcy
szkoły
ski", r. II, z. 2, s. 52- 67; z. 3, s. 96-105.
Poz.nań, ss. 129+3
nlb.
"Kwartailnik Opol-
średniej,
�422
In memoriam
1957
50.
51.
Z historii
badań nad gwarami
tetu
Wl'acław:skiego",
seria
A,
M. K'ara,ś:
Nazwy
innych
językach
z. l, s. 193 - 199.
52.
Z
'"
ce
badań
nad
Sląsk
54. Wesele
typu
słowiańskich,
przeszłością
pod
ludowe
'Podgóra',
WfOIcław
dialektu
'Zalas'
1955,
śląskiego.
w
wzglqdem
językowym,
Grębowie.
Sandomierskie.
w
rec.
języku
(w:)
i XIX
seria
S8.
r.
°
kilku
wątkach
w baśniach
dowa", r. II, z. 2 - 3, s. 9 - 19.
5,.
języku
pOlskich
pism Andrzeja
kowej
Wrodal\v:>kiego
Tow:łrzys'twa
°
'53. Mowa
- 540.
polska
na Śląsku,
"Górny
:19. Kazimierz
Nitsch
i dzieło
prawy
Komisji
Językowej
s.17-30.
60. Andrzeja
Trzecieskiego
s. 187 - 201.
61. Sprawozdanie
°
stwa
62.
i legendach
z
Naukowego,
na Górnym
Trzecieskiego,
Naukowego",
Sląsk",
Pozmań,
Śląsku,
67', ,.Rozprawy
działalności
Komisji
"Rozprawy
s
lO.
"Sprawoz.dania
Lu-
.,R'J'Zprawy
Komisji
t. L s. 55 - 84.
.Języ-
dialektologii,
naukowego",
Komisji
... ".
"Rozt. II.
.1ęzyik()wej ... " t.
Wrocławskiego
.Językowej
języku
pism .4.ndrzeja Tr.zecieskiego,
rzystwa
Naukowego",
z. XI A, s. 72.
l,
t. V, c:z. I, s. 435 - 452, 537-
Językowej
Komisji
z.
"Liteotura
.Jego i'ycia:
synteza
polskiej
\Vroc:ławskietgo
Towarzy~twa
'Psalm
III.
r;;eczy
II,
165, nlb.
55. Zapiski
kronikarskie
z Górnego Śląska z XVIII
i XIX
wieku,
Wrocławskiego
Towarz.Y'stwa
Naukowego",
z. IX A, s. 28 - 35.
56.
r.
Wrocław,
,.Pra59, s. 106.
Ludowa",
Wrocław,
i w
polskim
ciekawych
wieku,
A, nr
"Literatura
Uniwersymapa.
"Onomastica"
Książka
III.
Bieruniu.
Rękopis
z XVIII
TDwarzystwa
Naukowego",
w miasteczku
Wrocławskiego
53. Dolny
8 - 10.
miejscowe
dolnośląskimi,
"Zeszyty
Naukowe
nr 5: Językoznawstwo,
s. 65 -130+1
t. II,
"Sprawozdania
II.
Towarzy-
s. 217 - 219.
Wrocławskiego
Towa-
1960
63. Kazimierz
Nitsch
jako
1874 - _6 IX 11.;8, ,,:"ud",
64.
Przedmowa
Wrocław,
dialektologiczne
"Stan
i pohzeby
kiej problema~yki
67. Język
w
Przysłowia
do: S. Wallis,
s. XIII - XXIII.
65. Postulaty
66. Głos
dialektolog,
badacz i znawca
Wf()c!uw, t. XLV, s. cJ.2', - 458.
dyskusji,
polski
na
przy
badawcze
śląskiej",
"Stan
Śląsku.
i "pogodki"
zbieraniu
69.
°
i potrzeby
badawcze
Terytorium
wydawaniu
... ",
Sląska
na
i
Górnym
pieśni
1 II
Ślqsku.
Iudowych,
i historycZlnrJ-literac-
Opole,
narzecza
dialect
ludowej
area),
s. 57 - 59,
141 - 142.
ślaskiego,
"Annales
"Anna1es
Silesiae".
r. I, z. 3, s. 267 - 284.
niektórych
formacjach
imiennych
Warszawa,
t. III, s. 3,61 - 375.
70. Prastowiańskie
'mi'k'w języku
71.
ludowe
w zakresie
j~zykoznawC'zej
Opole, 8. 77 - 116.
S,iles-iae", Wrocław,
r. I, z. 3, s. 2.51 - 26,6.
68. The polish
language
in Si!esia
(Silesian
Wrocła,w,
i
kuUury
II, s. 29 - 34.
Jerzy
Woronczak:
Teksty
polskie
u Mikołaja
polskim,
w
Reja,
"Slavia
rękopisie
43
"Odrodzenie
Occidcntalis",
Biblioteki
w Polsce",
t. XX,
Kapitulnej
cz.
WP
�In memoriam
z polowy XV wieku,
Wrocław, It. 1,50. 561 - ;)6:6.
Wrocław
Wrocławiu
/,2.
Teksty
z
gwarowe
Rybnickź,ego,
423
'1956,
rec. f(lw:)] "Atnnales Stlesiae",
Brzeskiego,
i Tarnobrzeskiego,
K. Nitsch:
s. 53, 69 - 71, 102, 153 - 1.56.
Wybór
gwa:rowe
ze S!ąska,
Kraków, s. 110 -111, 115 -117,
Śląskie
polskich
Sycowskiego,
tekstów
Pszczyńskiego
Warszawa,
gwarowych,
19~1
n.
74.
75.
Teksty
Liczebnik
'siedem'
w
teksty
149 -152,1.5.5
polskich
"Raz.pralwy
gwarach,
t. III. s. 1'27 - 137.
AJndrzej Trzecieski, Dziela wszystkie,
indeks wyrazów i form, Wrocław,
fototypiczne, ss. 114.
gwarowe
pod
red.
A. Zaręby,
-160.
Komisji
Językowej
... ",
't. II, cz. 1: Wstęp, 'teksty, objaśnienia,
s. 1 - 248, 275 - 442; cz. 2: Reprodukcje
11962
76.
O
niektórych
cechach
gwarowych
między
Wislokq,
Wislą
i dolnym
Sanem,
"Sprawoz.dam;ia Wrocławs,kiego
77.
Fied!er
2169.
-
Towarzystwa
Naukowego", z. XIV A, s. 7 - 13.
dialektolog
śląski,
"Rocznik Wrocławsk'i", t. V, s. 260-
pierwszy
narzecza
.~!ąskiego, "Sprawozdania
Wrocławskiego
stwa Naukowego", z XIV A, s. 5 - 8.
79.
i S. Rospond, Slownik gwarowy S!qska, Opole, s. 3 - 7.
78.
Towarzy-
Zróżnicowanie
1963
"Studia lin,guistica in honorem
Thaddei Lehr-Spławii1ski",
Wdrslzawa, s. 339 - 345.
811. W sprawie
gwar ludowych
na Do!nym
S!ąsku,
"Rozprawy Komisji Językowej ... ", t. IV, s. 295 - 312.
20. Kilka
stów
32. Stan
i potrzeby,
szczy
- 136.
o przeszlości
gwary
naukowej
górnoś!askiej,
problematyki
"Rocznik
Sandomier;kiej,
humanistycznej
Województwa
na
Rzeszowskiego",
obszarze
1\
Pu-
III, s. 105-
1~64
33.
Zróżnicowanie
tów
.~lqskich,
-523+4
84.
narzecza
"Prace
ślqskiego,
i Materiały
Próba
podziału
Etnograficzne",
i charakterystyki
Wrocbw,
dia!ek-
t. XXIII,
s. 401-
mapy.
Mazowieckie
nazwy
w budownictwie
mierskiej,
"Studia z filologii polskiej
wiejskim
na
obszarze
i słowiańskiej",
Pll
Warszawa,
szczy
Sando-
t. V, s. 235-
- 239.
85. Przymiotnik
'nikly'
w gwarach
polskich,
"Prace
Filologiczne",
t. XVIII, cz. IV,
s. 23 - 28.
86. Problematyka
polskości
S!qska
w
badaniach
"Nauka p()llska we Wrocławiu
czenie społeczne", Wrocław, s. 18 - 23.
clawskiego,
językoznawczych
w latach
ośrodka
1945 - 1965
i jej
wro-
zna-
ispa i formacje
pochodne
w językach
słowiańskich,
"Rozprawy Komisji Językowej ... ", t. V, s. 209 -232.
88. Głos w dyskusji, "Rozdziensciana.
Studia o Walentym Rozdzieńskim,
autorze Officina
ferraria
z 1612 r., Wrocław-Warszawa-Kralków,
s. 267.
819. Dawne 'sup-/ /sup-/ /saup-'
w języku
litewskim,
"Acta Banko-Slavica:
Baltica in hc}norem Ioha,nnis Otręhski", Białystok, t. III, s. 25 - 27.
9'0. Stanislaw
Rospond czlowiek
i uczony,
"Studia językoznawcze
ofiarowane
Profesorowi Doktorowi Stanisławowi
Ro-spcmdowi", Wrocław, s. 7 - 21.
37.
Isep,
�424
91.
In memoriam
Nazwa
rzec-zna
Doktorowi
"Stu·dia
Rospondowi",
językoznawcze
s. 3·31 - 338.
'Chrenaua',
Stanisławowi
ofiarCJIWaJneProfesorowi
1~67
92. Prof.
dr
Tadeusz
93. Ze
94. O stronie gŁosowej
skiego Towarzystwa
95. Trzydzieści
pięć
Wydziału
"Przegląd
MiLewski,
o Tadeusz:u
wspomnień
- 67.2.
Lat
Humanistyczmy",
z. 5, s. &9 - 98.
"Lud", t. LI, cz. II. s. 66:>-
Lehr-SpŁawińskim,
"SprawozdaJl1ia
seria B, s. 30 - 42.
nazwiska
'Bandtkie',
Przyjaciół
Nauk",
pracy
II Opolskiego
naukowej
StanisŁawa
Towarzystwa
'Przyjaciół
Wyd,ziału
Opol-
"Sprawozdania
1, s. 18-
Rosponda,
Nauk",
II
seria
B, nr
- 29.
96. O nazwie
osobowej
'Cyrnech',
"Slavia Occident,aJlis", t. XXVII,
97.. Stanislas Rospond, "Gnoma", Leuven, t. XII, s. 202 - 203.
s. 25 - 28.
1'969
98.
sprawie
W
nazwy
99. Wspomnienie
o
t. VII, s. 7 - U.
100. DiaLektoLogia
'Mazowsze',
Tadeuszu
w
pracach
".Język Polski", r. XLIX, s. 132 - 135.
"Rozprawy
Komisji JQzykowej
MiLewskim,
Tadeusza
Lehr-SpŁawińskiego,
"Rozprawy
Komisji
.Językowej ... ", t. VII, s. 131 - 165.
101.
Prof.
Dr
StanisŁaw
Pigoń
(1885 - 1968),
"Lud", t. LIII, s. 273 - 286.
1970
102.
i S. Rospond, Słownik
wozdania Wrodaws,kiego
gwarowy
'"
s. 40 - 44.
(O zasadach redakcyjnych),
"SpraNaukowego
za rok 1968", z. 23 A,
Ślqska
Towarzy,stwa
'
poLskiej w szkołach
galicyjskich,
.,W służbie
nauce i szkole. Księga pamiąt'kowa
poświęcona Profesorowi
Doktorowi Ze'nonowi Klemensiewiczowi",
Wal1szawa, s. 33:9- 346.
104. Moja
droga
do badań językoznawczych
na ŚLqsku, "Język
Polski" XLX,
s. 140 - 152.
105, Wstęp {I), .l, Majchrzak:
Dolnośląskie
pieśni ludowe,
Wrocław, s. 8 - 13+6
stron objaśnień do tekstów.
103.
Z
historii
nauczania
gramatyki
W71
107.
Z przeszłości
Puszczy
Sandomierski.ej,
,.Sprawozdania
rzystwa Naukowego za r. 1969", z. 24 A, s. 5 - 8,
W sprowie
nazwiska
'Trzecieski',
,.Rozpra.wy Komisji
108.
s. 41 - 55.
Z dziejów
106,
tajnego
nauczania
w
powiecie
109.
"ProrfHe", Rzeszów, '1.. 3(24), s. 14 - 29.
W szkole dla nauczycieLi,
"Dwudziestolecie
le-Wrocław,
,s. 249 - 250.
110.
Książka
na
miętn.ikarska),
wsi
gaLicyjskiej
"Roczmiki
przed
pierwszą
WTocławskiego
Towa-
.Językowej ... " t. VIII.
(Wsp')mnienia),
tarnobrzeskim
WSP w Opo-lu 1950 - uno", Opowojną
Btl:>lio:t.ecz,ne", Wmcław,
.~wiatową
t.
XIV,
z.
!ReLacja
:j-
pa-
4, s. 99·3-
- 1010.
III.
112.
W sprawie
tajnego
nauczania
w powiecie
tarnobrzeskim,
s. 63,
O nowy podział dialektów
śląskich,
"Slavia Occidentalis",
s. 3 - 14.
"Prnfilc",
z. 6(2.7),
t. XXVIII/XXIX,
�In memoriam
425
to niegdyś bywalo z nauką gramatyki
"Język .Polski", r. LI, s. 37.5- 380.
113. Jak
w
szko!ach
zaboru
austriackiego,
1972
114. Profesor Marian
Koczwara
(29 VII 1893- 26 IX 1970), "Tygodnik Powszechny", nr 17 (1213), s. 4.
115. W drodze na Śląski
na Śląsku, "Kwartajnik
Opo'1ski", r.. XVIII, z. 1, s. 112- 129, z. 2, 65 - 75, z. 3, s. 87 - 100, z. 4, s. 67 - 78.
116. Wartość
językowa
pieśni
dolnośląskich,
"Sprawozdania
Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk", Iseria B, nr 8, s. 11- 42.
!l7. Wspomnienie
o Profesorze
Karolu
Ziarnie
(1901 - 1944), "Profile",
nr 8 (41),
s. 42 - 43.
118. Prof. Bolesław
Olszewicz
1893- 1772, "Ty.gociniJk Powszec.hny",. nr 41 (1237),
s. 7.
119. Moja droga naukowa,
"Językoznawca", Lublin, 'Z. 25, s. 87 - 8.9.
120. O nazwie osobowej 'Pandetech',
"Symbolae PoJolni.cae in honorem Stanislai
Jodłowski", Wro.cław-Wars'Zawa-KrakÓw-Gdańsk,
s. 17 - 21.
121. Nowa mapa dialektów
,,;ląskich, "Slavia Occidentalis".
t. XXX, s. 7 - 11.
1973
122. O pastorze z Międzyborza
wej ... ", t. IX, s. 31 - 40.
jeszcze
s/.ów
kilka,
"Rozprawy
Komisji
Języko-
'iz-' i 'vy-'
w .języ.kach słowiańskich,
"Sprawo'zdania
OpoLskiego Towarzys:twa Przyja·ciół Nauk", seria B, ,nr 9, s. 9 - 23.
124. Zmiany
na wsi lasowskiej
w ciągu ostatniego
półwiecza,
"Lud", t. LVII,
s.
177-200.
125. O niektórych
zagadnieniach
'::: pogranicza
etnografii
i dialektologii,
"S1udi,1
LiJnguistica", Wrocław, t. I, s. 35 - 51.
123. Przedrostki
1974
126.
Mowa
polska
na
Śląsku,
Wroda:w-Warszawa-Kraków-Gdal1sk,
ss. 222+8
zdjęć+2 mapy.
127.
Śląske
nazwisko
12,8. 'Wyszów'
czy
'Rzitka',
'Wiszów,
"Studia
Wyszowa,
Śląskie",
IViszo·wa'
Opole, t. XXVI,
czy
giczme", t. XXV. s. 271 - 274.
129. Z przeszłości
gwary
górnoślqskiej,
"Spr.awozdania
Przyja-::.iół l auk". seria B. nr 11, s. 15 - 65.
'Wiszawa'?,
s. 57 - 59.
"Prace Filolo-
Opolskiego
Towarzystwa
1.975
130. Zasady
transliteracji,
-słowiańskich,
skiego. Teksty
ss. 38.
131.
Wspomnienia
transkrypcji
i interpretacji
tek stów
staro-cerkiewno-
Wrocław, Instytu:t Filologii Pol,skiej Uniwersytetu
Wrocławi materiały do ćwi'czeń, seri.a C - językOlzmawstwo, z. 3 (12),
Anny
Bąkowskiej,
"Literatura
Ludowa",
Wrocław,
z. 3, s. 32-
- 53.
132.
133.
"Odra", nr 12, s. 73-77.
literacki,
"Sprawozdania
stwa Przyja'2iół Nauk", seria B, nr 12, s. 11 - 15.
Wędrówki
dialektologa,
Najstarszy
słowiański
język
Opolskiego
Towarzy-
19\76
134. O niektórych
Jaktach
z zakresu
polsko-niemieckich
"ROZpT<llWy
Komisji Językowej ... ", t. X, s. 11 - 17.
stosunków
językowych.
�426
l:~.
136.
In
memonam
Wrocławski
i opolski
ośrodek
językoznawczy
(Ich powstanie,
wzajemne
wiązania
i osiągnięcia),
"K.war:tallI1ikOpol<ski", r. XXII, nr l, s. 67 - 82.
'Puha'
w
dawniejszej
polszczyźnie
i w
niektórych
gwarach
szy;ty N'auk'owe Wydziału HumarniJstycz;negD Uniwersytetu
ce JęzykDzmawcze", ,s. :9 -1.1.
po-
"ZePra-
ludowych,
Gdallskiego.
1979
137.
Nazwy
północnopolskie
lono-Slavica",
w trójkącie
między
Wisłą
Wrodaw-Warszawa-KrakÓw-Gdańsk.
.,Opus-Cula
s. 55 - 57.
i Sanem,
Po-
1980
.13'8.' Jeden
drobiazg
ze stosunków
polsko-ukraińskich,
"Slavia
Orientalis",
.nr 1/2.
Jan Miodek
MARIA ŻYWIRSKA
(1905 - 19 80)
1
DoLa 18 stycznia 19,80 1'. zmarła w Warszawie w wieku 75 la.t Maria Żywir.ska, z domu Byczyńska, wychowanka
gimnazjum
im. C'l. Żmi'c.hows·kiej w WarszaJwie, mgr fil~zofii Uni wensytetu Warszawskiego,
członek honorowy Polskiego
Towarzystwa
Ludozmawczego, wybit,ny i zasłużony, 'twórczy, naukowy pracownik
muzealiny.
"Ośrodki-em moich zainteresowań
.naukowych. - glosild była zawsze kuJtura ludowa, ·zwłaszcza sztuka ludowa". Zamiłowania
te miała szczęście konsekwentnie realizDwać do końca życia. Nie bez wpływu pozostawala
tu zapewne
znajomość środowi.ska wiejskiego w rodzi'l1lnym Brańszczyku - osadz.;ie fli5aC!kiej
nad Bugiem - w którym Maria siq urodziła, wychowała i do Mórego chqtoie powracała.
Po skończeniu studiów historyczmych w 1928 r. pierwsze s'we badania naukowe uwień'czyła przygotowa1ną do druku, po przeniesieniu
z War.szawy w 1933 r
Lublina, monograif,ią przemyslu ludowego Wl powiecie pultus'kim. W LubliJnie włączyła się, jako członelk założyciel; do prac Komisji HistOlji Sztuki i E~nograiil
przy Towarzystwie
Przy j.a,e;ió
ł Nauk, ·by wkrót'ce, już jako ,kustosz Muzeum Lubelskiego, przCiProwadzić jego pełną reorga,nizację' i dO'koD<J.ćotwarci'a dla zwiedzających
w ·C'z·erwcu 1939 T. Z nasta;niem okupacji Maria z ,narażeniem życia
~tarała się chronić nic tyl.ko zbiory własnego Muzeum, lecz również zdeponowane :tam zbiory .Muzeum Śląskiego oraz zbiory z prywatnych
,poznaI1skich kolekcji Skórzewskich
i ·Bnińskich, a także współdziałała
w ukryciu przewiezionych
do Lu.bl:ina 9 IX 19·39 T. obrazów J. Matojki "Grunwa.ld"
i "Kazalnic Skargi".
Usunięta 'W Joi:sto:padJzie1939 r. przez oku'panta z muzeum, nadal - kOlTIspira.cyjnie
- ratowała przed rz.a·gładą pamiątki
hi.storyczne oraz sponądzib
kopię inwentarzy muzeaunych.
Po wojnie znalazła się 'W gron.ie osób, które w 1945 1'. w Lubhnie reaktywowały Polski·e Towarzystwo
Ludoznawcze.
Z jego też polecenia, po prze.'1iesieniu ;się pa1'lstwa Żywirs'kkh
do Katowic w styczniu 1946 r., przy'czyniła się do
reaktywowania
Oddziału PTL na Śląsku, znajdując
pelne oparcie w Komisji
Etnogra.fi,cZJnej Instytutu Śląskiego.
�In memoriam
427
W KatowicaCh .swe zaLnteres'Owania naukowe sberowała
Ma'ria na kuI:turę
zawodowej grupy gónniczej, a przyslzedł jej IZ pomocą niebawem Związek Górników, finansują'c wszelkie wydatki związane z długoo'alowymi badatniami nad tym
zagadnieniem. Rozp~częła swą pracę od przygotowania
kwestionariusza
i bezpośrednich wy:wiadów wśród najstairszego pok~lenia górmkzegó, ponadto ,z jej
initcja~ywy Związelk GÓI1nrków ogłosił konkurs na wS'pomnien~a górników. Plon
tego konkursu, dająlcego nadspodziewanie
cenny materiał, M. Zywirska opracowała i wydała drukiem w 1949 r. pt. Zuciorysy górników.
NatrarHając w terenie na izabytki górniezej kultury materialnej
i chcąc je
zachować, wystąpiła w grudniu Hł49 r. do Zarządu Związku Zawodowego Górnikó,w z propozYClją założenia muzeum górniczego. Uzyskawszy na to zgodę, lo.
kal w Sosnowcu i O'dpo'wiednlią subwencję, przy.>tąpiła do prac organizacyj.nych
l zbierackich i w Ilen sposób dała początek pierwszej tego typu placówce muzealnej w Polsce. Omówienie jej ID-letniej działalności na tym odcinku ukazało
się drukiem w 1959 r. pt. 10 Lat Zwiqzkowego
Muzeum
Górniczego.
Równocześnie zorganizowała opiekę nad plastycznym ruchem amatorskim wśród
górników, prowadząc badania nad ich twórczością plasityczną. Wyniki uzyskane
w tej dziedzinie pt. Amatorski
ruch pLastyczny
wśród górników
o:głosiła drukiem
w 19'59r.
Od 1'9.'i4r. współpr.acowała z Pańs.twowym Instytutem
Szituki, z Instytutem
Historii Kultury Materialnej PAN, gdzie powierzono jej wycinek badań nad osadnicwem gÓI1niczym, oraz Komisją Etnograficzną
Śląskiego Instytuim Nau.kowego,
która zlec1iła jej redakcję
zbiorowej pracy o kulturze gru'py gónniczej. L1czne
mniejsze prace M. Zywirskiej
ukazywały
się w "Bolskiej
Sztuce Ludowej",
w "Kwartalniku
IHKM", w "Studiach z dziejów górnictwa i hutnictwa" i w "Zaralniu Śląsk,im". W rc~ku 19,67 uka'zała się jej cenna .książka pt. Zarys kultury
górniczej.
Obok intensywnej
pracy naukowej i badawczej lVI.· Zywirska udzielała się
ja,ko konsult,ant Muzeum Techniki w Warszawie, członek Komisji Ochrony Zabytków Przemysłowy'ch przy RadZlie Nau.kowej tego Muzeum oraz ja,ko liJTIspirator
akcji rejestracjI zabytków przemysłowych.
W lata'ch sześćdziesiątych, nadal pogłębiając studia nad kulturą górniczą. zajęła się badalf'.'iamiku.ltury
polskich środowisk góm.iezych we Francji, a także
związała się z Zalkła,dem Socjologii Pracy PAN, prowadząc badania nad wpływem
tradycji zawodowych na formowanie 'Slię osobowości wsp6łcze.mego górnika.
Ok re·., war:Slzawo.ki jej żyda, bo tam os'iadła w 19-69 r., będąc już chora na
chorobę Par.kinsona, to przede wszystkim
uzupełnianie
obs'zernej
monografLI
o Puszczy Białej, nad którą pra'cowała właśCliwlie od czasów młodości, a także
pisanie książki o królu Stanisławie
Ponilatowskim, książjki, która 7ma,lazla szeroki oddźwięk tak u specjalistów, jak i licznychczyt~lników.
Mimo pogłębiającej .się choroby i inwalidztwa, na szczęście otoczona miłością
i troską najbliższej rodziJny i przyjaciół, niesłychanie dzielna w znoszeniu uciążliwościchoroby,
pracowała do ostatnich lat. No,siła się z zaJmiarem wydani'a plolnu
II konkuTsu na życiorysy gÓI1niJków,do którego przygotowała obszenny ws:tęp oraz
uzupełniała II wydalnie k,Jiążkii o Stanisławie Auguście.
Marię Zywirską cO:1iliśmy nie :tylko za dorobe,k naukowy, lecż rÓWlnież za
charaikter, życzliwość i niezwykłą rzetelno'ść we wszysl1kim co robiHa. W li'zTIiamuu
za działailność na polu kultury lzostała odzna'czana Złotym Krzyżem ZasłUlgi. Spoczęła w grobie rodziJnnym w Brańszczyku.
Cześć .Jej pamięci!
�428
In memoriam
PRACE PUBLIKOWANE
l.
Kielich
gotycki
emaliowany
jaciół Nauk w Lublinie".
2. Muzea
badań
4. Garncarstwo
1947.
"Rocznik
Lubelskim.
Towarzystwa
Przy~
Lu.bli'n 1930 ..
"Ziemia". 1939, ·nr 3.
woj. lubelskiego.
3. Zagadnienie
w Opolu
MARII ŻYWIRSKIE.J
nad
tlamerowane
sztuką
ludową
Puszczy
"Odra", Kaltowice 1946.
"Prace li Materiały
PTL", LubliJn
Sląska.
Białej.
"Odra", Ka:towice 1947.
"Polska Sztuka Ludowa", 1948, nr 2.
7. Tiulowe
czepce kurpiowskie.
"Polska SztU!ka Ludowa", 1948, nr 9 - lO.
8. Kurpiowskie
cementowe
formy
na pustaki.
"Polska Sztu.ka Ludowa", 1948,
mr 9 - 10.
9. Zagadnienie.
prymitywnej
sztuki
robotniczej.
"Polska Sztuka Ludowa", 1949,
nr 1 - 2.
10. Życiorysy
górników,
Katowice 1949.
] 1. Zdobnictwo
drzewne
Puszczy Białej.
"Pol"ka Szlu1ka Ludowa", 1950, nr 2.
12. Podloże
ludowe
kultury
górniczej.
"Polska Sztuka Ludowa",
1'952, 1nr 2
13. Twórczość
plastyczna
górników.
"Polska Sztuka Ludowa", 1951, nr 2, 3, 4.
14. Strój ludowy Puszczy Białej. Lublin 1952.
15. Saliny
W.ielickie
w sztychach
Wilhelma
Hondiusa.
"Biuletyn His.torii Sztuki",
1954, nr 4.
16. Wstęp do pra.cy S. W.al1Jisa: Pieśni górnicze
Górnego Ślqska. Kraków
19·54.
17. Amatorski
ruch plastyczny
w w.oj. staLinogrodzkim.
Księga Pa.miątko:wa. Karw:wj.cc 1955.
18. Kolonia
Redan w Dąbrowie
Górniczej.
"Kwartalni'k
IHKM", t. 3, 1955.
U). Pompa górnicza w XVIII
w., "Kwartalnik
IHKM", t. 1, 1957.
20. Rzeźbiona forma na pierniki.
"Polska Sztuka Ludowa", 1957, nr 2.
21. 10 lat Związkowego
Muzeum Górniczego. Katowice 1958.
22. Amatorski
ruch plastyczny
wśród górników. Ka'lowice 1'9,59.
23.. Wstęp ,do: Zbiór pieśni studentów
górnictwa.
Katowice 1959.
24. Krążek
i Tlukienka
osiedla górnicze w powiecie
Olkuskim.
"Studi.a z dziejów gómictwa .i hu(t'nict'wa", t. 4, 1960.
Z5. Problem
badania kultury
grup zawodowych.
"Zaranie Śląski.e", 1959, nr 1.
5. Zagadnienie
6. Haft
26.
W
kultury
kurpiowski
sprawie
górniczej.
Puszczy
utworzenia
Białej.
placówki
naukowej
"Zar<łJnie Ś11ąs;kie",l 059, nr 1.
27. Górnictwo
rud żelaza, [w;] Zarys dziejów
(praca zbiorowa), Katowice 1961.
dla
badań
kultury
grup
zawodo-
wych.
ZB.
Badania
nad
nie Śląskie",
29. Górnictwo
30. Emigracja
stanem budownictwa
1961, nr 1.
polskie
polska
w plastyce.
we
Francji
górnictwa
z zakresu
zabytkowego
"Materialy
w świetle
PRG".
badań
na
Warszawa
francuskich.
ziemiach
polskich
przemysłu.
1961.
"Problemy
Zagranicznej".
Warszawa 1961.
31. Z badań socjologicznych
nad mieszkaniem
górników
polskich
we
"Problemy Polonii Zagranicznej",
Warszawa 1963.
32. Zarys kultury
górniczej
(w.spólautor - J. Ligęza). Katowjce 1964.
33. Stosunek
"Problemy
34, Józef
1966.
do
tradycji
naTodowych
Polonii Zagranicznej".
Wiącek
-
polski
młodego
pokolenia
"Zara.-
górniczego
we
Polonii
Franc,ji.
Francji.
Warszawa
górnik-plastyk
1965.
we Francji.
"Polska
Sztuka
Ludowa",
�429
In memoriam
35. Kultura
ludowa
okolic
Pultuska
(razem
z .A. Pojnarową).
"Roczn;iJk Pułtuski",
1969.
36. Puszcza Biała
37. Ostatnie
-
jej dzieje i kultura.
PWN, Warszawa 1973.
PIW, Warszawa
lata Króla
Stanisława
Augusta.
Warszawa 1978 (wyd. 2 poprawione).
Maria
1975
(wyd. l), PIW,
Suhaczowa-8erezows"ka
STANISŁAW DONIGIEWICZ
(1904 - 1980)
Stanisław Donigiewicz był chodzącą encyklopedią ormiańską. W.pQlskiej armenistyce nie było dla niego tajemnic. Całe jego życie było poświęcone pracy nad zachowaniem i krzewieniem
kultury
Ormian w Polsce. Jego ostatnie mieszkanie
w Bielsku-Białej
było wypełnione ogromną ilością tecz.ek z materiałami
i wycinkami z prasy, książkami, fiszkami, a w potrzebie potrafił być ,nie tylko genealogiem wszystkich rodzin Ormian zamieszkałych
w Pols-c·e i na rumuńskiej
Bukowinie, ale ,i ułatwiał kontakty 'z wszelkiimi placówkam ormi,ań:skiJmi w Europie i Azji. Niesłychanie
uczynny, pełen osobistej bezinteresowności,
potrafił
z iście ormi,ańską zręcznością wykorzystywać
swe kontakty dla nH·c;zeJ.neji·dei swego życia - .słu·i;bie Ormianom.
Stanisław Do.nigiewicz urodził się 9 X 1904 r. w Czernio:w:ca,ch na BUlkow;inie.
Studiów orientalistycznych
na Uniwersytecie
Jana KaZlimierza we Lwowie nie
uk0l1czył, zmuszony do pracy zarobkowej jako urzędnik bankowy. Z chwilą kiedy prężne śrO'dowisko Ormi,an polS'kich zaczęło redagować pbmo ,.Posłallliec św.
Grzegorza" we Lwowie w r. 1926 pod re~kcją
ks. prałata D. Kajetalllowicza,
zaan.gażo,wał się bez reszty w pralce redakcyjne
i stał Slię jednym z jego filarów.
Był to miesięcznik, organ Archidiecezji, w którym znaleźć można było nie tylko w.iadomości reJi.gJij.ne, ale i wszystkie wadomości () wybitnY'ch postadach
na
polu kultury
i ,naukii, pochodzenia
OTmiańs'kiego, 'kronikę żyda towarzyskiego,
kronikę pośmiertną itp. Wiele artykułów napisanych było piórem Stanisława Donigiewicza. Nie .sposób tu lich wymienić. Był jednym z członlków założycieli ArchJidiecezjalnego Związ.ku Ormian. Warto tu za-cytować ~danie z artykułu
programowego: "Ormi'anie byli w Polsce zawsz'e :najlepszymi synami NajjaśniejS'wj
Rzeczy.pospOllitej, mnożyli jej bogactwa j'a:ko makomi'Cli kupcy, z:iemi.a'nie i urzędnicy, a w walka-cho
niepodległość wybitny biali u-dział, niosąc Polsce w darze
mben;ic i żYClie.Ta.kimi byli i taki,mi na zawsze zostaną" ("Posłani'ec św. Grzegor,za", Lwów, R. IV. nr 42 i 43, :s. 180). Nic dziwnego, że Stanislaw Doni'giewicz
musiał zapłacić wysoką cenę 'Zia:tą swoją dzj1ala'lność w czasie okupaicjri.. Ares,mowany i wywieziony do lagru na dalekiej północy powrócił po wielu latach jako
kaleka pozbal\viOlny 'słuchu. Mimo tej ułomnośoi. z ni.ezmOfŻoną €ID€'rlffiądziałał .dalej na połuopgaJnizowauila żyoia 'ro'zproszonej po 'wojnie s.połeez.ności. Ormian
pOliskich. Przez wi'el'e lat współdZ'iaŁał ,z iMuzeum Etllogra'fiazmym w Krakow,i,e,
ś·ciągał książki o dużej rzadkości., lub i,ch f.otokopie i przekazyw,ał do zbiorów.
Podobną ak>cję podjął także i dla Bibliioteki JagieUońs.kiej w K:raBwwie. Przyczy. nil się do nawiązaJniakOlrJJta'któw pomiędzy Muzeu:m Etnogra;f'i.czmy:m w Krako'wie
a Muzeum Narodowym w Eryw:amiu. Był wSlpółO'rganizator'em pie~szej
wyst'31wy
�~30
In memoriam
eks!l1brisów omnli;ań.skich w Krakowie i lIla ŚląsIm. ,Z jego to iniiojatywy pows'tało
Koło Zainteresowań
Ku~turą Orrrllm przy klrakows:kim Oddziale PolsJkiego To.warzys1;wa Ludo=af\v=ego, 'ikzą·ce ·obeanie 54 osaby. W Hsto:padzie 1980 r. Kolo Zainteresowań Kulturą 011IDian zOl'g3l!lizowało sesję naukową J pi·erwszy od 193'8 r.
zja7Jd Ormi;an polskich. Chociaż ś.p. Stanislaw DOllligiewicz brał udział w .pracach
przygotowawczych,
jednak już nie mógł w niej uczestnLczyć. Umarł ze św1adomoś'Cią, że jego powo'jenne wysiłki i zabiegi,. aby z,nów zgromadzić Pola,ków ormiański.ego pochodzenia, nie poszły na mal'ne.
Zmarł oicho i bez rozgłosu. Tak jak żył.
Janusz Kamocki
Aleksandra
Tyszkowa
WANDA BRATKOWSKA
(1890 - 1981)
Córką Stanisława
Ba raba,sza , długoletniego dyrektora
Panslw. Szkoły Przem.
Drzewnego w Zakop3l!lem. Ukoń'c.zyła gimnazjum realne w Krokowie. W latach
1910 - 1913 chodziła do sZkoły pr2iemysłu artystycZJnego w Pradze (Czeskiej) a w
l. 1914 - 1918 studiowała historię sztuki na UJ. W r. 191,8 wY'szła 2iamąż. W lalach
1924 - 19:J9 była l!1auczy.etielką rysullików w Gimnazjum
i Liceum Sa.nato.ryjnym
im. bł. Ładysława 'z Gielniowa w Zakopanem Tow. Opieki nad Młodzi'eżą. W cm. sie okupacji pracowała chałupniczo. W tatach 1945 - 19'51 uczyła w Za.sadTlJiczej
Szk. Metalowej w Zakopanem. W roku 1951 pT:Zeszla na emerY'iu.rę; pracowała na
ułamku etatu w Muzeum Ta:trzańsk1m w Zakopanem. Całe ży,cie intereso'wała się
etnografią,
fotografując
i rysując wzory 'zdobnict/wa ludowego .podhalańs'kiego.
Była członkiem PTL. Napisała, przeznaczoną
.db "Etnograf;ii
PolsIkiej"
pracę
o dzialalnośC'i Stanisława Barabasza.
Henryk
Jost
JANINA SZYMAŃSKA
.(1899: - 19:79)
Ukończyła żei1skie gi,mnazjum ro:syjsJde w Odessie w 1917 r. (ze złotym medal,em), a w Hl'le kursy nauC'zy'Ciels!l:i'euzyskując dyplom nauczydeilki w.f. Ii bio1ogii. o.sl~ed,la się w WaI"szawie, gdzie ,s;Łudiuje biologlięna
UVV (uzyskują'c ma~is,terium u pr·od'.Hryniewieckiego). Dna 1.1 IV 1:944 1'. wychadZli Z3mąż za 1'adeusz:a
S'zymań:s'k!iego (współfundato'~a oddzia,lu "Tea" Muzeum Ta~rzańslkiego w Ziakopa/noem). Owdowiała w 1951 r. ,W 195'2 /zam1esrzkala w Zakopanem. Była st. asystentką. Mu.Zeum Tat:rzań's:kiego, opiekując się "Teą". UczyIa w Technikum Budowalnym .i Za'sadniiczej Szkole Meta:lo'Wej w Zakopanem do W60 r. Był.a haI1ce'nką
od '109>17'r. (instruikitorem) oraz członkiem PTL.
Henryk
Jost
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bfdf2e1df3642f5f5a1aa0516b1555a.pdf
cb533e96937f56b9ca5057bbf37e992b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1842
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1982
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1708
Title
A name given to the resource
Kronika / LUD 1982 t.66
Description
An account of the resource
LUD 1982 t.66, s.359-416
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
v.
KRONIKA
Lud, t. 6u, 1982
TH~ADYCJA I WSPOŁCZ,ESNlOSC
NAUKOWA
KONFERENCJA
W POPRADZIE
W dinia'ch .od 15 - 1'7 w,rzesma 198.1r. odbyła 'się 'W Popl'adz.i'e na Slo.wacgi konfe!encja IlIa ,temait "Tradycja i współczesność" (T!radj.aia a suaasno's't), :z;organizawana przez Slovelllskou Narodopisnou Spolocnost' pri SAV (Słowackie towarz)"S1Jwo
ludoznawcze
przy ShJ<w,alckiej Akademii
Nauk), przy współpracy
Narodo.pisnej
Spolecnosti ceskoslovenskej
ph CSAV i Podtatranskeho
muzeum
v Poprade.
Niemal z irlOlcznY!JTI
,wyprzedzeniem Slovanska Narodopisna Spo.loclnosf, w ramac,h
wzajemnego porozumien,ia l(} Współpracy z P'I'L, 'skierowała do ZG PTL zaproszenie do udzi,ału w koruferencji .na'szego przedst.awiciela i wówcza:s n~ zebraniu Prezydium wybór padł na moją osobę, bo właśnie w przygotowaniu miałam stosowny
na tę 'CJlkoJiC'ZllOŚć
a·eferaJt. Dotyczył on mlianowicie T.radycji i wspólczesruości w ślq.skiej kulturze
ludowej,
co, jak ,się .potem okazało., <wzbudziło duż'e zaint,e:reso,wanie
słuchaczy. Referat mój bowliem w swym 'sposobie ujęC'1a i poit.ral\wlWania tematu
odbiegał znacznie 'od res:z;ty przedstaw,i-onych kwestii. Był .próbą synJtezy omawiającej tradycyjne wą:t;ki, jakie uległy zmianie, bądź prwt~''Wały w kulturze ludowej
na Sląs:ku .po dzień dzisiejszy.. Natomiast referaty :i dy:s:ku:sy\ilTle
głosy słowackich
autorów b/iegły .raczej nurtem t I'.3'ktujący,mo .prCJIblemaJtycewy,branego zag.adlI1jenia
lub zespo,lu ZJa.gadnień, jak II1Jp.hislt,oifiografii Spisza pod kątem Iludowe'j 'kul,tury
'liuch()wej (dr A. Sulitka), znalcz:enia ży,W\otności :przeja.wów ·tra.dy;cy:jnej ku.Jtury
w ŚU'od!kowY'c-h
Czechach (dr V. Jii'i'ko'V'ska), ,problemy 'twó.I"CW,śc.i
żY'wego ·ośrodka
na W!Sliws:ooodniasłowac'k.iej (prom. etno G. Kr,alikova), tr,adycyj:ne oj współczesll1e
nlieszkanie na przedmieściach Bratysławy' (dr F. Kalesny) i formowanie repe.rtuaru
ludowego 'gawęd'zi3l1",z,a(dr G. KilianoV'a), fo1k1-o.ry.styoc.ZJIle
tradyocje we w:spółcz,eSII1ejkulturze za,granicZJlly.ch Słowaków (dr S. 8vehlak), morf.ologicZlTla anaUza zabobonnego wyrarumia na terena.ch słowa·ckLch (prom. etno M. Krupkova), znaczenie
tma.dycyjnych ilnstrumerutów muzycznych
we wSlpókzesnym muzycz.nym f.oJJklQf'ze
(doc. dr L. Kunz), folklorysty'c:zne U'fOlc:zy.stości,pI1z:egllądyi fes.tiwa[le RumulTló,w
we wschodniej Słowacji (dr M. Musinka), znaozenie tradycji w. formowaniu stylów rwspMczesnych w)'1rQbów użyt'kolwych {dr J. Paliokorva), .stosune'k współczesny,ch ludOlwych rzeźbiarzy do .trady,cyjnej 'ludowej rzeźby i W1spó!cz.esnych ikulturalno-.społeczmy.ch IpotJrzeb (do'c. dr Ś. Mruskovic), .ludowe tradY'Clje i współczesne
teks.tyllne wzorniiCllwo 1(lprom. et'D:. K. Trebac'ova), ludowe oz;doby z Gemera (H.
Sz:abov,a), '~połec.zna funkcja
weselnego swata (dr p; Porpelk,a), prolbilem zmian
dorocznych zwy'czajócw w miej'slkiiJm'ś'rodo'Wlisku (pram. etno L. NeufeLd), 'Przemia~
na Istruiktu'fY olb)'1caaju i obrzędu w południ'owo-czeskiej
wsi (dr M. ŚOItol1ova),
W!spółc-zesnystan badań kul:tury ,ludowej ,na Słowacji (dr J. Koma), niektóre a.spekty muz:ea1nej dO'kumentacji It;adycji i wspókzesności
(dT 1. KlriS:bek), btadal!1l1a
ludowej kultury w dobie sClcjaliZlIDui .ich formy do.kumenta;cji (ipr·o:m. etno M,
Beda), ochrona i wykorzystanie
obie:!dócw ludowej ar<:hit€lktury w Liptovie ~rOlID.
�360
Kronika
etno L. Kutnilk), znaczenie filmowej tec.hniki w badalniach w:spółczesnych etniC'Zny'ch procesów (dr V. Sv.oibodo,va), działalność
ULU (organIzacji fes,tliwalolwej)
w Stl'aznicy ja'ko przyczyne'k do &tudió'w nad W:S1półcZJeisną
kulturą ludową (pJ·om.
etno J. Soucek), olraz tr.ady!cja i wspMc:zesność w rejonie Wysokich Tatr w obliczu wcza'Solwego i twrystyczmego Iruchu (dr ,J. 01eU'nik).
Char,a,MerogóllJny, teoretyczny,
miały w 'zasadzie tylko diwa 11efe.raly, wygłoszone na początku, w p1ier,w:szylmdniu 'Obrad. Były to przede wszystkim: ws,tępny
referat doc. dr E. Horva1thovej - Funkcja
tradycji
w warunkach
socjalistycznego
społeczeństwa,oraz
A. P,ra'lldy Zm.iany
myślenia
i stanowisko
człowieka
na
słowackiej
wsi. W grupie wlstępny'ch, teoretyczmych
,rozważań lwymienić "trzeba
,także wypowiedź o d1Jamkterze przyczynku
do problematykli tr.adycji węfiierskiego de'1e:gata, prro. dr Zo1ta'na UjrV'a'ry'ego. Poza tym wyróżniał się je"zcze referat doc. dr B. Benesa - Pojęcie funkcji
i funkcjonalności
folkloru
u BogatyrieWa i obecny stan badań w tym zakresie, wygłoszony dla upamiętnienia
10 rocznicy śmier:ci P. Bog,atYiriewa.
Ogólnie należy stwIerdzić, że ilość referaló,w .i wypowliedzi uwzględnionych
w programie była bardzo duża - w sumie 3'9, z 'c,zego 1'1 'nie wygłoszono. Tym
niemniej wszystkie ZJaprezentowane wypełniły cza's bez reszty, lecrz nie męczyły
słu·chaczy ,SiWądługo'śdią, ZJa,wiŁoś'Cią
sfonmulJolWlań,czy drobialZJgo,wośdą szczegółów.
Dla 'każdego bowiem ,refer,atu przeznacwno
ffialksymalnile 20 minut, a dla głosu w dyskusji 10 minut, co skrupulatlnie przestrz.egarro.
Program pr:zewIdy'wał po'naldto wielC"zórtowarzY'ski przy IW1spólnejkolacji oraz
,,"wiedzenie ek's,po:zycji w Podtat.rzań'sk1im muzeum w Spisski.ej Soboitie. MiU'<~eum
to, zajmujące zabytkową ;mieszC:ZJańskąkamienicę, ,z dużym dziedziń1cem, preZJentuje częściowo przeszłość histolryczną okolicy, wyrloby miejs'c'o,wych rzemieślników,
wyroby z dr.e1wna, tkaniny li stroje, współczeS1ną rzeźbę oraz wa1żn:iej's,ZJe
wydal'zenia ostatni,ch .lat.
K:a,żdy z uczestmilków korrr.ferenlcji, oprócz progr:amu i zestawu :różny'ch publikacji, otrzymał także Slpis uc:zestnikó'w, :którYich 'MI ,sumie było ,139, Dziękli. temu 'można byŁo ZJomi'ent-orwać
!się w skŁadzie osobowym OIraz w insty:tuoja'ch [],aukowo-ba:da'wiczycih, muzeailJny'ch i innych, j.akie .reprezenltowailli. Organiza:tor.zy dołożyli w'szellkkh st,arań, 'aby jlak najl'epiej wypadła zarówno sesja naukowa, jak
i siam pobyt przYlbyłych gości. Wszyscy zak:waterowa'ni zl)siali w hoteJu "Gerlach" z pię:klnym Wlidokiem na Tatry, a obrady :odby,waly się 'iWsali kOln.ferencyjnej kilubu fabryki wa,gonów (Vagonka) w POIP:r:adzie.
Barbara
Bazielich
RODZINA POLSKA I JUGOSŁOWIAŃSKA W SWIETLE BADAN
ETNOLOG ICZNYCH
MIĘDZYNARODOWE
SYMPOZJUM
W POZNANIU
Z inicj,atywy :kier orwnkbwa Katedry Etnografii Uniw·ersytetu im. Adama Mickiewkz'a w Poznaniu zorganiZJowane zostało w dniach 21 - 23 wr,ześni'a 198,1 roku jugosłowiańsko-polskie
sympozjum na temat badań nad rodziną. Stronę jugosłowiań'Ską reprezentowało
8 nauk'owców z Bellgra:du, pracowników
Kaltedry
EtmoIogii Uniwel1sytetu o.raz Instytutu Etno'logii Serbskiej Akademii Nauk. Z Katedry Etnogr:afii UnJiwersytetu PO'ZJnańslkie~o z referatami
wystąpiło
lTównież 8
osób. Celem ,tego S'potk'anla była wYlmiana doświadczeń
w badania'ch nad ['0-
�Kronika
361
dzlną, porównanie
sto.sowa·ny.ch metod i 'techni'k ibarda'W{~zych.oraz przedyskutowanie ewentual,nej dalszej wspóhpracy w tym zakresie.
Uczestników sympozjum powitał prof. dr J. Burszta, a otwa'rcia obrad dokonał Prodziekan
Wydz,iału Historycznego
UAM doc. dr hab. W. P'a'jąko·wski.
Następnie pr.zemówienie :powitalne wygłosił prof. dr P. V'laho-vić, a sprawy programowe i organizacyjne
omówłił prof. dr hab. Z. Jasiew~cz. P,rzewodniczącyml
czterec.h częśd 5ympo-zjum bY'li kolejno: pmf. dr .T. Burszta, prof. dr \P. Vlahović,
doc. dr ,hab. Z, Sta!Szl"zak ora,z doc. drr N. Paovković.
Tematy red'eraltów zgrUlpowano 'w tJ.'zoch zespola·ch: I - Omówienie badal'!
w Po;lsce; II - Charalkterysty'ka
spoleczna i ·kuI.tu.rowa .rodzin; III - Z metodoIO'giiibadań rnadrodziną.
Referat wpro'wadzający. wygłosił prod'. dr hab. Z. Jas'iewircz, a poświęcO'ny on
był Polskim etnologicznym
badaniom
nad rodziną
po roku 1945. Wystąpienie
0'1niej;sze wy'C.zel'lpal0j.edJnO'cześnlieI grupę red'enatów.
Natomiast
w .zespole II maina
było wyodrębnić
blka
g.rup t ematyc'znych.
l tak referat prof. dr P. V'lahovi6a Organizacja
rodziny
i żyda
rodzinnego
we
współczesnej
Serbii
wydawał się być niejak-o :pl'zewodntim dla póżniej.s'Zych wystąpień nauk'o'Mców serbskich.
Najw.iększe ,roinicr'esQwa.nie wzbuidziła obrzędowość rodzinna, której poświęcono aż t'rzy referaty. Były to: Obrzędowość rodzinna jako Wy'raz przemian
obyczajowości
wiejskiej
doc. d'r hab. Z, Staszczaik;
Transformacja
obrzędowości
rodzinnej
w warunkach
współczesnych
m,gu Z.
Divać oraz Obrzędy (rytuały)
rodzinne
związane
2 menst'ruacją,
weselem i pierwszym porodem mgr M. Mallesev·ić. O s-zczególowym za,gadnie'll'iu z zak.T·esu życia społec.znego ,rordz1ny mówił też mgr D. Drlj,aea p.t. Starszeństwo
(seniorat)
mał±onki w rodzinie
wiejskiej
migrantów
sezonowych
w ostatnich
stu latach. O życiu duchowyrrnrordt1ny t.ra.k,to.wały zaś dwa kolejne wY5tą,pienia: dr hab. B. Dinette - Kultura
muzyczna
rodzin wiejskich
w Polsce oraz dr B. Walendowsildej Prze-obrażenia religijności
rodzin
10 środowisku
wiejskim.
Sfera mate.dalna
życ'ia
rodzinnego zna'lazŁa odidż'więlk w [f,efe.racie dr A. Brencza - Rodzina woiejs,ka a środowisko
mieszkalne".
Grupę III relferatów
prof. dr J. BUl'SZJtamówliąc o WieloaspekDw,a na'stęlPne orpr.acow.ania zwrróciły
urwagę Ina dzieje me1odolrogiczny'ch podejść do badań nard zaidr.u,gą oraz na stan
w.slpólczesny ty,chże. I tak dOlc. dr N. Pavković podsumował Teoretyczno-metodologiczne podejśaie do badań nad jugosłowiańską
zadrugą z XIX
i I połowy XX
wż,eku, a dr 1. KovaceVlić 'skierował
uwagę na Pod,ejście metodologiczne
w lWwych badaniach
nad zadrugą.
Mgr M. Buchowski U'siłOlwlałnań.·OI1Tl!i.a5it
prześledzić
Systemy
warto'ści
w rodzinie
podej,mują'c próbę OIkreślenia problematyki
i założeń teo,l'etycznych. Zagadnienia
metadycZJne badań nad rod~iną zna1arzły wyraz
w wystąpieniu
mgr D. Br,atić na :temat Znaczenia
stn~ktu.ry
wieku
w rodzinie
w badaniach kult'ury
duchowej.
PO'nadt.o w zespo'le III zostały wYlglosz.one jeszcze
dwa Ir'eferaty: Problem etnolog'icznych
badań mdziny
w świetle
współczesnych
migracji
ludności
dr M. Ra-dovaJno,v;ićoraz Z badań nad przekazem
kulturowym w rodzinie - mgr J. BednaT.skiego.
.
Po wYJsłuchraniu w/w 16 referaJtów miała miejsce dyls'ku,sja, w 'której wzięli
udział pra,wie w.s,zys'cy .urcze.stnicysy;mpo;zjum. Polem1kta ow,a - dotY'czyła czterec,h
zakresów: l) teore!ty'c-znego, grdzie zastanaw.iano się m. in. nard pDobl-em-em wie1oaspekitowości badań nad rodziną oraz .osiągnięci.ami w tychże badan.ia,ch, nad
możliwo.ścią zasto'sow,ania ,modeli ewolU'cjonistYJczny.c,h w tego typu badaniach
ora,z nadnowszYmIi podejściami
mett'o'dol0,gkznymi w ba:dalnilalch nad
zadrugą;
2) mertodyczneJgo, gdzie poruiszono prdb1em doboru prólby ko'nlt.rolnej do badań,
towości
etnograficznych
zapoczątkował
badań
nad
rodziną.
�362
Kronika
spos,obu anaJizowal1ia danych st.atysltycznych i możliwości dotalfcia do odpowiednkh źródeł w sytua,cji badań nad tematami 1n~ymnymi raz ważno'ściróżnlic wiekowych w 'Zagadnieniaich zwiąaanych z przemianami;
3) IsZ'czegóło'wego, w którym
dy,Sikutanci na'wiązywlali do z.agadnJień jednostkowy'clh pOlTuiSzonychw refex,atach;
mówiono m. ,rn. 'o na'stę.pującYlch kwesirac,h z zakresu żyda społec,znego i umysł'owego rodziny: święcie patrona r,odz1ny "słavie", zwy,caaju publicznego ujawniania pierws,zej menstrua,cj,i, wielodzietności
na wsi,
prak,tyka,ch
związanych
z pożyciem se'k,sualnym i wspó,lnym zamieszkiwlaniem bez ślubu, świ<lJtopo,g:lądzie
religijnym a życiu seksu,allnym, o r'el'acja1ch pomiędzy zadrugą ,krewniac,zą, niekirew,niJaczą ,a rod:ll1ną 'rrJld)"widu,alną orąz o źródłach ksZtałtowania 'się ,tra,dy'cyjnej kultury
muzycz:nej; zjawiska
przeobraźeń
związanych
z życiem
rodz1nnym przedyskutowano
na przykładzie poniższych zagadnień; przekaz tradycyjny
a współczesny, pogląd młodych a kierunek przemian, zależności pomiędzy rodzinami mies;z,kającymi na wsi i w mieście, rur.alliza-cja miJa,st, pro'ces il1ldywidua,lizacji ["odzin w Serbii, rodziny "gastarbeiterów"
oraz zjawisko posiadania, ale nie
używania.
Ostatnim, czwartym
zakresem dyskusji było omówienie dalszej współpracy.
Po'stanowiono, że matertiały prz,edstawi'one na sesji zo,,,taną opubHkowane w Belgraidzie w języku serbo-chor'wa0kim, ,a ,termiJn następneg'o spotkalnia wyznaczono
na Jesień 1'982 roiku w JUlgo'słaJwii.,gd2lie tematem
przewodnim będzie Kultu.ra
tradycyjna
w życiu. współczesnych
W trzecim
kop ols'ce.
rodzin
wiejskich.
dniu (trwania Isy,mpozjum 'odbyła się 'W)"ciecz.ka naukowa
Irena
po WielKabat
STOSUNKI MIESZKANIOWE PROLET'ARIATU PRZ£JMYSLOWEGO
W OKRESIE KAPITAL.IZMU
KONFERENCJ
A W BERLINIE
1911.1
Utworzony w latach 60-tych przy Zen"tral1nsHtut flir Ges1chkhte Akademie
der Wissens0haJften der DDR zespół prowadzą1cy bada,n'iJa nad
budownictwem
i osadn1ctiwem (AHS) zo,ng,aniz.ował wczeI'WCU 1981 r. w Ber'linie konferencję
na
temat stos.unków mies'zkaniowY1ch proloetariaitu .przemysłOlwego w okresie kapitalizmu.W
konrferencjli UicZje:s,tnkzyliniemieccy ertmogmfowie, hi'storyoey ,i ar,chitekci olraz z.a,prO'szenigoście: N. Poliscuk (M'Osikiwa),J. Vlai'.eka, A. Ba.Iaso\"a, A. Plesingel10va (Praga), P. Filerp (Budapeszt), B. Kopczyńska-Jaworska,
E. Karpińska
(Łódź)
J>rogram konierencjiOlbejmOlw;ał dwa bloki 1ematy'C.zne, z których ,każdy .związany był 'Z postawiJonym w tytule problemem. Tematyka wygłoszony'ch pierwszego dnia referatów 'spełnJiała niejako rolę prologu konferencji i dotyoezyła Syltu,a,cji
mieszkani'o'wej pro letlar1a.tu wieLkomiejski'ego 2
pał.
XIX w. i przełomu XIX
i XX W. W red'era'CoiewpI'owad2lają,cym H. J. RahIs ~Ber;Jin) przeidsilawił badania
ABS nad kUllturalnym d7Jiedz1ctwem w budow,nic.twie i sytualcji mies'zkaniowej
kilas .i 'wa,I's.tw pra'cującycth. Dwó'ch naJstępnych mówców omówiło problemy waru;n,kó,w mieszkaniowych
robotniJków ro:syjiskkh w latac,h 1870- WOO (N. PoUscuk
- Mos!k:wa) oraz robo1mtków ni,emi'ecikil0hw II .poł. XIX w. (iH. Rohls - Berlin).
Na 'zakończenie E. Karalsek (BerlliiJD)przedstawiła
zebranym problemy i trudności z.wiązane z urządzeniem wY1stawy w berlińskim Muzeum E,tnog'ratiicznym "Pro-'
letariat wielkomiejski - sposób życia klasy" {Groj3stadtproletariat
Zur Lebens1
�363
Kronika
einer Klasse), którą mieliśmy okazję obejrzeć. ZorganiZJowana w Illiewielkiej
sa'li eks pozY'Cia, dotycząca I'at 1900 - 1914, w sposób baJPdzo plastyczny
i rzeczowy
u'kazała warun'ld bytowe oraz t'reści i fopmy żyda Olby1czajowego prd1eta rj,a,tu.
W ciągu n.a'stępny,ch dwóch dni ,przedstawiono
16 ba'I1dziej SoZiczegóIowYlCh
refera,tów. Ponadto zagrallliczni go'śaie .ZIapoznallizebrany;ch z prowadzonymi
w swych
macierzystych
ośrodkach
ba·daniami
ku!ltury Ś<rodowi.$lka robO'tn,i>czego. Refero.ty
przedst<llw.i'onQ w mrstępują'c'ej kolejJnośC'i: Domy czynszowe
dla wielkdego
proletariatu
manufakturowego
w XVII/XVIII
w. ,eW. Vo1k' BeIilin); Malo znane źródla do stosunków
mieszkaniowych
berlińskiego
proletariatu
okolo 1840 r. (K. Wernicke - BerQi:n); Mieszkania
na przedmieściach
na przY'ktadzie
Drezna
(S. Kube
- Drezno); Formy budownictwa
patronalnego
przedstawione
na przykładzie
byłej Saliny
w Schonebeck
nad Elbq (S. Bock Schwerin);
Przyczynek
do stosunków
mieszkaniowych
berlińskiego
proletariatu
w
latach
70-tych
XIX
w.
(W. Schroder Lip;;k); Wczesne domy czynszowe z pet01t1L w Berlinie
.fA. Niemeyer - BerIiJn); Przyczynek
do stosunków
mie·szkaniowyr.h
górników
'pomtędzy
1850 - 1900 (M. Ebruy Lutheflstadt Eisleben); Mieszkania
robotnicze
i ich wyposażenie w Łodzi w latach
1870 - 1939 (E. K>arpińska Łódź); Wykształc.emie
się specyficznie
proletariackich
dzi·elnic
mieszkaniowych
i istniejqcych
w nich
domach czynszowych
(H. J. Naumallln - Halle); Sposób życa i kultura
mieszkamowa czeskich
i niemieckich
robotnlików
w pólnocno-morawsk.im
obszarze
węgla bmnatnego
w II poł. XIX
w. i na poczqtku XX w. (J .. Vai'elka - Proga); Warunki
mieszkaniowe
i kultura
przemysłowego
prol·etariatu
epoki
kapitar/..izmu
1848 - 1949 (P. F,i1ep Budapeszt); Wyobrażenia
klasy robotniczej
o budownictwie
mieszkaniowym
(J. Schulz - Bedin); Niektóre
problemy
fabrycznego
budownictwa mieszkaniowego
w dawnym
Chemitz
(K. Ludwig l(iaJrl-M>aiI"x-Stadt); Przyczynek do TTOZWOjUproletariack.ich
stosunków
mieszloo.niowych
w Ma'Qd,eburgu (B.
Mai - Magde'bwrg); Meble robotnicze
wg robotniczych
projektów
do 1930 r. (K.
Jungh<lJnns - BerHn); Cele i efekty faszystowskiej
poliJtyki mieszkaniowej
na
przykładzie
Berlina I(K. S.che~1 - BerliJIl).
Jak z ·s<lJmy'c:.h
tytułów ,refer.atÓ:w wynika, główny na'Cislk poIożono ll1Ia.opisy
os.i'ed1i robotnilczy.ch. Tylko nieliczni ri to w bardzo wąslkim zakresie poidejmowali
pf1oblem.atYlkę wypo'sa'żenia i urządzeni,a wnętrza
mieszkalne:go. Wydaje 'się, że
szerzej Zlaga'dnienia te będą ulwZJględnJicmew proje'k,to'wanej na W83 r. pr·zez ten
sam zespół konfer,encji .poświęconej s!m.ns·enoMli budowniotwa
roibotnk~ego. Niemniej uderza ba:r·dzo szeToki mzmach .pww<:vdzonych przez niemie'okk:h 'kolegów
pra'c, zwła'szc~ dokum·entacyjny.ch.
W·szystk!ie ,refer<lity były bo.gato iluslrowane
pTzeźrO'czami.
Pożytecznym
uzupelnieni'em koDlferencji była ·wydec.zJka po ,s.tarycih, roibotniCZYIchd'zielnicach Berlina onaz wyświetlenie
fillmu z la,t GO-tych pokazującego
nędzę bytoiWlaJniar,()Ibo.tnlikóww okJresie kryzysu..
Berlińska
kcmferencja
nie tylko umożliwiła' referowanie
szeregu zagadnień
związamy!ch z budownictwem
i 'mieszJk.alnic1iwem prol1eiaria'tu wieI'komJiejskiego, ale
pozwoliła je równi,eż przedyskutować
w gronie osób, które mogły .przedsilaw,ić
swód punkt w,idzenia, uwagi i wmioski. Biorący udział w konferencji
przoos1Jawiciele kilku dyscyplin humanistycznych
zapoZJlllali się wzajemnie z_zalkresem prowadzonych badań i pewnymi :z.ał'ożeniami metO'dy'cznymi na gruncie poszlczególll1ych
dyscypIiJn.
.Na za'koń,czen.ie należy pod'kreślić serdeczne przyjęcie ulczestmiikó.w konferencjJi przez gos<podlaTzy. Or;gani7Jai'o:rzy ZJapowiedzieli wydajnie pełnych materiałów
z tei 'konferen1cj,i w mobnym wydawnio't.wie.
weise
Grażyna
Ewa
Karpińska
�364
Kronika
30-LECIE INSTYTUTU
llnslyltut .Serbołużyck.i
Bud.yśinje,
In.stitut
jii.r
SERBOŁUZYCKIEGO
(1951'- 1001)
Ak,ademii
sorbische
Nauk
W BUDZISZYNIE
NRD (ln~titut
Volksjor'schung
in
za serbski
Bautzen
AW
ludospyt
w
DDR) utworzo-
ny zv'stał w maju 19'51 r. e jego zadania'c,h i dorobku w ciągu mi.ni·onych 30 lat
informude niewiel'k.a, lt~reścioW1aks,iążec7Jka, wyda'na wiosną 19801 r. l II!lJ5itytutten
stał 'Slię spad/kab'ieI1cą sel,bołuż)"ckie,go stowarzyszenia
nauko1wego Maćica Serbska,
założonego w 1847 r. a .zniesionego przez hi'Vlero,wców w l!937 r. i kontynu,ata:rem
jego dzial,a,lności w now)"ch wa rUinkaJCJ1.,jakie z:ais'tniały w NRD. P:r'a'ce rJJa·dodrodzeniem d:zi,aŁa;1r1.Olś'Ci
naukowej
po wojnie zaczęto już Wli!osną 1'94ti 1". W ramach
s.eI1boŁuży:okiej a rg,a;niza'cji s;poleczno-kultura..Inej Domowina;
w mane'll 1950 !". o~'ganizacj:a ta podjęła u·chwałę o pOlrrzebie utworzenia
samodz.•ielnelgo, serbołuży'c!diego instytUltu naukowego
w Budz~szynie. Zało'żony rak później insty/tut zost,ał
podporr-ządko,wany począt'kowo mini's.te:rstwu .oświ.aty rządu krajo,wego Sat:ffion.ii,
a w 1952 r. (pozmiesieniu
rządów krajowych) bezpo~redni6 Akademii Nauk NRD
w B enl'tnlie. Sie!dzibąins'tytutu
je'st niemal od IPO<czątk.ubudynek przy ul. Ernesta ThiiImanna 6. Dyrektor.em ,iootyltutu został dr Baw o'! N owobny (później mianowany prOlfes,orem), a po jego przejściu na .emeryturę stanął na azele iUllstytutu w 11977r. prod'. ·drMartin
Kas.per. Nieliczny pOlCząko,wo zes.pół pracowników
naukowych
(9 w 1954 r.) powiększył się stopniowo do stanu dwudziestu
kiLku
osób. Dodać należy, że drugą plalcówką bada.wczą a zarazem dydaktyczną,
poświęconą 's.a:raibilSltyce,jes.t Il1.~tytut Se:rIbołu'ży,cki Unilwe:nsytetu w Lipsku, gdzie
dzialali m. in. dwaj znani uczeni serbołuży'CCy, pr'af. eta Wić,az i prod'. Pawoł
Nedo.
Iinstytut ibu,dii'sz:yński dzieli się :na tkil,ka mnie}Slzy·ch jednostek or,g,aniza,cyjll)"cłi: zalkład ję.zYkoznaW!stwa, z. hl~slorii, z. etnografii, z. hist,or,ii litel1atury, zespół .stalty's.tyc7Jno-idemo;graflic:zmy,a:r,chiwum serbołużY'cie oraz ceJ1jtra1ną bibl.iotekę
ser.bołUiżyoką z pI"alCQ.wniąbibiliOigrafl.czną. Każda z tych jednostek ma nieliczną
k.adrę naukową ~<Qd4 do 6o'Sób w zakliadach, 4 w bi,bilJioteee), lecz n.ieIWątpliwie
dobrej jakości, dziś przeważnie ze st'opniami doktorów lu:b dOIktorów habiLitowany,ch (wzgl:. doldorów nauk).
Już W pieJ'lWlszy,c:h
lata'ch swej dzi,ałal.nośei mógł .insty:tutodndt'ować
wartośoiowe osiągJnięC'ia. W 1'952 T. zaczął IS'ięu'kazY'Wlaćr,oczni'k 'instytutu, Letopis, wydawany potem w 3 seriach: A (język i .lit.eratura), B (historia) i C (etnografia) - razem
75 tomów w 1980 r. Od 1954 r. zaczęły się ukazywać kolejne 'tomy monografii
i studliów w serii wydawniJczej in~tytutu - J'<lzem 55 do 1980 r. W Lalach 1,974- 1979 wyidlaIlo 4-tomową .hiJs.1;<QlTję
S-eI'bolużycza·n" oddZiielnie .po ser:bołu.żY'c:ku i po
niemiecku.
Cel1.1r:alna Biblioteka
Ser:bołuży;cka obejmuje
dzić pOl1lad 60 tY'sięcy
tomów i prolw<ł!dzliwymianę wy.daWUlictw z bl:isko 200 instytucjami
nau'kowymi,
w NRD (17), w pańlstlwalCh socjalistyczYJ.ych (146, z tego 62 w PoJs,ce) i kapitalistycznych (31). W W5'1 T. było w niej ok .. 3000 tomólw ocalonych ze :zJli'k,widowanej w ltfł37 r. Serbskiej
bibHot,eki (lk.zącej wówczas li!l{)00tomÓ\w) i kiJllka tysięcy
tomów pozys.k!any,ch z prywatnych
bibli.otek iserbołuży,ckich (w tym 500 polskich).
Bibliotek.a t,a pełmi dziś fUil1IDcję'serbołużyckiej
bibliotekli na,rodowej, choć z jej
zbiorów ko'rzystają .głównie pr,aicownicy inslytutu. Instytut współpracuje
z niektórym~ insl1:y/tutanni naulkowymfi .i naulkowcami zagrani·cą, iZwłasZlcza w Czechosł<Jl 30 Jahre
Institut
filr
nistwo ,Domowil1la, Budysm
sOT.bisehe Volksjorschung,
VEB Domowina-Verlag,
1951- 1981, Ludowe nakładBaut2en 1981, ss. 87.
�Kronika
365
wacji, Zw. RJadziec'kim i w P.ol's'ce; PQPuJaryzował też niektóre osiągnięciJanauki
po~'sJtiiej w baJda'l1'ia'ch nad zachodnią Slowliań's:vczyzmą, m. n. ,publikują'c książkę
W. Hensla o począ't.kach miast u S łow,iaru.
Interesującoprzeds,tawia
się dziaŁaJność ins.ty,tutu w zakife'sie etnogra'fi,i. P'racow:nicy i WSpółpI'a'c,ownicy instytulu
(P. NOOo, P. Nowotny, B. N.aW1k.a)t WQifzy'Li
na .po·czą<tku I,at 50-tych program serboluży'ckiej
etno.g.raJii, postuJując 2'irLalcweposzerzenie go w stosunku do dawnego zakresu badań, który ob ej.mow'ał głównLe
folklor 2. Rozpoczęto w związku z tym -systematyczne
badania nad serbołużyckimi
strojami audowymi, a także nad m"chite:(turą
oraz na:rzędziami w t'radycyjnym
gos.pod<lJrstw,ie wolnym. W 19-54 r. powalana
została komi:sja do badania strojów
ludowych i już w tym samym roku ukazał się pierwszy tom z serii atlasu serbolużyckich sl1;'rojów lu do-wy;ch. D.alsze 3 tomy tego atlaiSu wydano do 1964 T., a późntiej w 1ata'ch 1:976- 79 uk0'zalo się da,l'szych 5 rÓŻin)"ch zeszytówatJa,su
oraz
szcreg a,rlykułów na temat str,ojów serbolużyckoich. S ł,abiej rozwijały się badania
nad al'chitelktwrą ludową i zagadnieniami
go.spoda'rstwa ohłops.kiego, z po,wodze~
nicm natomiars.t kon.tynuo.wano hadar.lia nad folklorem, rOZJwijano stu:d~a nad nieKtóryrr.J dziedz.ilnami sztuki ludo,wej oraz folklo'rem muzycznym, gdzie trzeba ·odnotować pracc .J. RaUJppa (zar<1zem utalentDwanego
kompDz)"tora muzyki poważnej). W'cześn.ie, bo już o'koŁo 1954 I'. TO'Zpoczęto ba'dan.ia nad wspókzesnymi
przem~a:1.alTl)iżycia 'W'3i górnołuży-ekkh
i proiblemami społeczno-etni.cznym·.
Po 'Mie].oletni'ch badaniach S. Musk\:;;a podjęto z koń<:em lat 60-ch .no,we. koonpl,ek:so,we bad:\:nia w gminie Gross Partwitz, gdzie miało się w'króke rozwinąć ,wydalbycie wt:gla bru,natnego (r}odo·bnlie jak u .nas koło Bekhato,wa).. Brało w nich udział, w różnym zakresie, kiJ~kunast'U badaczy, a ,wynikiem by}Ja nie tytko zbi.oro,wa monografia tej gmi.ny, wydalna w 1!}76r., lecz ta:kże szereg artykułów
i studaó'w, w tym
l1a ,temat hiSoto1ryczny'ch i W'spókzes·nych zmian w ży<:~u i kulturz·e Serbów Łużyckich 3. Bada,nia te dostarczyły
także materiałów
dla opra-eowania
etnografii
Serbolużyczan, Iktóre ro'a Iwejść w skŁad zbiorowej, międzynarodowej
sy;ntezy etnografii ludów sło'W;j,al·lski·ch.·Ma ono być także wSltępną fazą dla opracowania
poor~c:wika elinog:llailii Serbołużycza,n.
Od 19'7:1 I'. cent'ralny problem ba,da:wczy zakładu etnografii too "Scrbolużycz.a'ni·e 'W epo'ce soc:jalizmu", lecz na .tle ich przeszłości. Należałoby tu wymienić
ró'w'Diież bardzo istotne dla pDznania
kultury
Serboluży'czan badania językoznawcze ri dialektollogiczne,
pr'lwadzo-ne przez zakład
językozna'w:3,t,wa (;z~ściowo we w.spółpr,a,cy z zakładE-"TIletr.o~ra,fii. Do 1930 1'. wydano 8 tomó,w ailila.su języka serbolu.ży,ckiego i 'ki:]!ka .zeszytów ilekstów dialektologiczmych, nie liczą'c i,nnych publikacjii.
Kont.ak,ty polskich ebnografów
z etnogr'a:fami serbqłużylCl!dmi są raczej dorywcze. a utnymall1iie bli-ski'ch kont,alktów Instytutu
Sej'lbołużyc'kiego z nau'ką polską dbał ,Slku,tecznrie prof. Nowotny, który S'ludiował na po,czątku Lat 30-ch w Poznaniu i dobrze pOZJnał język polski. Szc'zególnie bli.gka ws,pólpra'ca z'ost.ała .nawiązana z Uiniwersytetem
Wrocławskim
na odcinku histori:i. kontynuo'wana
rówKolejnymJi kierowni'kami zakładu et no'gra f1.i i byli: dr B. Nawka, dr J. R.au.pp,
dr S. Musiat, prof. dr P. Nowot.ny i dr hab. F. Fiinsteor (jest kiefoownikiem od
19'17 r.).
s Puhlikacje i:nsty'tutu ul{lazYJwałysię w piwws.zY'ch lata,ch przeważnlie pc serbołużycku, ,póź'niej jednaik głó'Wlnie :po niemiecku
ze względu na potTZebę wyjścia
z tyuni publiika'C'j:ami paza stosun.kowo ,wąski krąg czy t e!l ruików :zmających język
serboŁużycki, a zwłaszcza górno-serboło.źyclki. Od 1964 r. ukazuje się po serbołużycku bib1j.ogra.fii,a za kolejne pięciolec1a oraz n\ieliczne ksiąi;ki i artyk~ły.
�366
Kronika
nież za dyreklcjii prof. K~sper:J, W 1·970 r. prof. Nowob1Y otrzY'mał godność doktora honoris causa UniwEtI1sytetu WrOlc!a'wskieogo'.Mało szans miało na,wiąZJalI1liepodobnej współpracy oWza'krelsie etnografii m.in. ze wzg!lędu na brak o,dpo.wiedniego zali:ntere<solWan~az obu sholn. B~iższe kontakty
z etnograj'ami
serbołużyckimi
utrzymywał
o,środek pO'zmań'ski, m.in. zapra.szając ma wykłady prof. Nedo. Stałe
kont,ak,ty z i'l'lIsty.tuiem utrzymuje
R,eldakcja Dzieł wszystk,ich O. Ko,~berga w Poznaniu.' Biblioteka PTL we Wrocławiu
otrzymuje
dość regularnie
wydawnictwa
budz.liszyń'skich etno,grafów. Wrodalwska
katedra
et,nograilii zorganizowała
dwie
wyciecz/ki studentów
i pmcown~ków na Łużyce, dzięki któ.rym zetknięto się bezpośrednio z ludnością serbołużycką
oraz z budziszyńskim
instytutem
i pracownikami zakładu
e'inogr,afii. Wyniki badań budz~szyń'skich etnografów
zasługują
na za!interesQlwanie, gdyż' uwzględnliają one sku~ki kontaktów kuliturowych z Niemcami dla przeobrażeń
kultury
serbołużyckiej
,i mogą mieć ważne zmaczenie dla
bardziej ogólnych zagadnień konta'któw, wymiany i a<dapt,a'cji kulturOlwej na pograniczu .n~emiecko-słolWliańskim.
Na dalsze 3D-lecie chciałoby się ży,czyć zalS!użonemu lus,tytu.towi za serbski
lud ospy t w iJ3udzi:szynie dallszej, pomyślnej pra'cy dla dobra nauki serbołużyckiej, nam samym zaś nieco bliższy,ch 'kontaktów z nimi i współdziałania,
Edward
Pietr~lszek
KONFFERENCJE, ZJcĄZDY I INNE SPOTKANIA UWZGLĘDNIA.JĄCE
.
PROBLEMATYKĘ ETNOGRAFICZNĄ W 19,80ROKU.
Kan fer en cj a
pt.
"Etnogl'aficzna
dokumentacja
i archiwum
naukowe
w muzeum - organizacja
i udostępnianie"
(Toruń, 14 - 15 III). Organizatorzy:
Zarząd Muzeów i Ochrony -Zabytków, Mimisterstwo Kultury i Sztuki w Warszawie,
Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Referaty:
A. Błachows:ki, Stan obecny etnograficznych
archiwów
naukowych
w muzeach polskich;
B. Kopczyńska-Jaworska,
Organizacja
i opracowanie
etnograficznych
materiałów
a.rchiwalnych
ze
szczególnym
uwzględnieniem
P. SUI,er, Etnograficzne
archiwum
nauk,owe
/() Walaśskim
Muzeum
L:
PfirQdi.i w Rożnowie; G. Skalski, Systemy dokumentaci
w Musee National
des Arts
et Traditions
Populaires
w Paryżu;
M. Par1Dowska, Archiwum
naukowe
w Państwowym
Muzeum
Et7wgraficznym
w Warszawie;
H. Muzalcwskl,
Archiwum
naukowe Muzeum Etnograficznego
w Toruniu;
W. Daszykowsika, Organizacja i zasób
a.rchiwum
Działu Etnograficznego
Muzeum
Okręgowego
w Rzeszowie; G. SkalskJi.
Problemy
etnograficznej
dokumentacji
muzealnej.
Postulaty
i propozycje;
M. Znamierowska-Pri.ifferOlwa,
Uwagi dotyczące identyjikdcj,i
źródeł etnograficznych
oraz
wartości
różnych
form ich dokumenta.cji;
A. Rataj, Dokumentacja
Thaukowa mumuzeów;
z.ea[.iów etnograficznych
na
przykładzie
Muzeum
Etnog.raficznego
w
Krakowie;
J. Swięch, Karta katalogu - podstawowy
element naukowy
dokumentacji
muzealnej;
R. Tubaja, EtThograficzna dokumentacja
muzealna
obiektów
nieruchomych
w terenie;
A. GĆlLski, Inwentaryzacja
zabytków
przeznaczonych
do muzeów na
wolnym
powietrzu;
K. Tub'aj'a, Dokumentacja
zbiorów z zakresu folkloru
muzycznego w świetle
wymogów
muzealThictwa etnograf,icznego.
Uczestnicy zwiedziE wys,tlawę "XX lat Muzeum EtnogDa.fic,znego w Torunia".
S e G j a ITa u k o wa pt. "Kultura
Sądecczy?my. Sądecczy?ma w ku1tU'l'zo: ludowej" (Nowy Są'cz,2J8 - Z9 III), Organizatorzy:
Wyższa Szkoła Pe<dagogi\:zJLaim.
�367
Kronika
Komis,ji Eduk.a,c}i N:ar.od0lWej w Kralkowie, Urząd Wojewódzki
w Nowym Sączu.
Referaty (dotyczące pmblematy'ki
etnogmfic:zJnej): A. KO'w,aLska-LeWli,coka,Pasterstwo górskie Beskidu
Sądeckiego,
tradycja
i współczesność;
K. Kwaśniewicz,
Tradycja
i współczesność
w
zachowaniach
kuLturowych
mie6zkańców
Sądecczyzny.
Spotkanie
z folk10rem
Kraju
Rad
(Wrocła.w, 230 IV). Of~nizatorzy: WojewódZlka i Miejsk'a Bibliotek.a -Publi.czna .im. Tadeu:sz·a Mikulsr,{iego we
Wwcławiu.
Red'eraty: A. Barszczewski,
Folklor
białoruski
i jego problematyka
społeczna;
H. Romal1;ska, Pogranicze
polsko-ukraińsko-białoruskie
w kulturze
ludowej.
P'rzeźrocza z ,komentarzem;
Z. Zieliński,
Folklor
Republik
Radzieckich
basenu
Morza
Czarnego.
S e.s j·a ph "Perspek:tywy, badań śląsko'Zn.awczyoch w zakresie' łitera:tury,
języka i folkloru" (Opole, 13 - 14 V). Organizatorzy:
IJnstytut F1iJlolo.giiPolskiej WSP
im. Pows1:ańców Śląskrich w Opalu, Instytut
Śląs,ki w Opolu, Opo,łskie Towarzystwo KultuT3'lno-OŚiwiatowe.
Referaty
(dotyczące problematy.ki
fol'kloru): D. SimOll1ides, J. Pośpiech, Stan badań i postulaty
badawcze
w zakresie
folkloru
śląskiego; E. Dąbrowska,
Stan badań nad śląskim
dramatem
obrzędowym;
P. Świerc,
Stan badań nad ślqskq pieśniq
ludową;
T. Hendzel, Stan badań nad samorodnq
Literaturq
ludowq;
J. Nijako'wska,
Badania nad folklorem
środowiskowym
na Slqsku; T. Smolińska,
Stan badań nad gawędziarstwem
ludowym
na Sląsku.
S e m i n a r i u ill pt. "Miejs,ce kulitury ludolwej w kul'lurze poLsbej"
Cz. L
ProblE'my ogólnoteoretyrczne
i stnateg'ili polityki kulturalnej
(Wa~'szawa, 19 - 20 V).
OrganizaJt.o:rzy: Ośrodek
Bada!'l i Konsultacji
Towarzystw.a
WOIlnej WSZeChl]icy
Polskiej. Refer,aty: J. Da:mrosz, KuLtura ludowa w zurbaTlJizowanym
i uprzemysłowionym
społeczeństwie
polskim;
1. Tłoczek,
Ewolucja
krajobrazu
naturalnego
i kulturowego
na wsi
polskiej.
K o n f e r e n c jar
o b o c z a d o t y C 7. ą Ca p r IQ j e k 1:u b a d a ń e t n 0g:rafi·czrnych
w dorzeczu
Wi.sły
{Warszawa, 6 VI). Org.anizatO'rzy: Katedra Etnografii
U:ni.we·r.sytetu WarsZJawskieg{). Refera,ty: M. Znamierow,sk.a-Pri.ifrerowa, Roboczy zarys badań etnograficznych
wzdŁuż Wisły;
Z. S.okolewi.cz, Założenia
teoretyczne
projektu
M. Pokrorpeok, ZaŁożenia
gramie Wisla.
inwentaryzacji
realizacyjne
projektu
etnogruficznej
w
programie
WisŁa;
inwentaryzacj.i
etnograficznej
w pro-
K o n f e r c nc ja pL "Rola Wisły w .pro'cesie kształtowania
się, zróżnic~rwania .regional,ne:g.o i koIej.nych prze.ob:r.ażeil kultury
łudowej". (Wyszogród,
7 VI).
Organizatorzy:
Katedra
Etnografii
Uniwersytetu
Warszawskiego,
Towarzystwo
Naukowe Płockie Oddział w Wysz;ogrodzie. Referaty:
M. Pokropek,
Rola WisŁy
w procesie kształtowania
się różnicowania
regionalnego
i kolejnych
przeobrażeń
kultury
ludowej;
K. Braun, Badania
etnograficzne
wzdŁuż Wisły
i jej dorzeczy
w obrębie
ska;
Mazowsza;
J. Litwin,
Formy
M. Zowczak,
szkutnicze
Historia
w świadomości
z miejscowości
mieszkańców
nadwiślailskich
szawa; W. Marchlewski,
Osadnictwo
i budownictwo
ludowe
na lewym
sły (od ujścia
Bzury
do PŁocka); Formy osadnictwa
i budownictwa
go/ na
Mazowszu
i możliw{)ści
jego
przedstawien.ia
w zabudowie
Czerwiń-
Józefów
i Nie-
brzegu Winadrzeczne-
Parku
Etnogra-
Uczestnicy zwiedzi.li wy;starwy: "W'isła w Fot,o.gr-a1i-i (ze zbiorów Wojewódzkiego
Domu KUiltury w Luhlinie"
i "Litera·tura
e;Lno'graficzna dotycząca kultu'ry ludowej dorzecza Wi,sły" oraz wYSłUC:l~1'i koncertu
Filha:rmoni.i
NarOid·owej z W'aT.SZJawy"Wisł,a w .pieśnli .gminne,f'.
O'P o c z Y ń.s k a 's e s j a
na uk ow a
p.() ś w i ę c o n a
Q c h r o·n i e
z abyŁków
eił:nograf'i.cznych
(Opoczno 8 VI). Orga,niZJatorzy: P:TL Oddział
w ŁodzJi, Wyodział Oświa'ty, Wj'1cholwa:n'ia i KultuTY w Opo'c<z:nie, Muzeum Regionalne w Opocznie, Miejski Dom Kultury
im. T. Sygietyńskiego
w Opocznie,
ficznego
w Sierpcu.
�368
Kronika
Towarzy'stwo
P:rz.yjaciół OpoczJna. Refe.mty: F. Midura, Och.rona zabytkó;.v kultury hulowej i jej znaczenie dla kuHury narodowej;
S. Rosi ń-skli. S/vansen jako forma ochrony
kultury
ludowej;
H. Swią:tkows<ki, RoZa społeczeństwa
w organizowaniu skansenu lowickiego;
J. P. Dekawlski, Region Opoczyński;
L. Hahnei, PodstawOWe problemy
zagospodarowania
two
ludowe
trzeby
w
zabytków
w
świetle
d~iedzinie
materiałów
ochrony
budownictwa
graficznych
starostwa
miasta Opoczna wynikajqce
przestrzennego
województwa
zabytków
opoczyńskiego;
z ustaleń
i miasta;
inwentaryzacyjnych;
budownictwa
ludowego;
obowiązujących
planem
Opoczyńskie
budownic-
Z. Błaszczylk, Stan i poW. Baranowskli,
Ochrona
.M. Gą,sior, Rola muzeów w ochronie etnoB. WojewódZJk'i, Źespół za.b?ltkowy dawnego
Z. Neymanowa,
Ochrona
folkloru
w programie
działal-
przemysłowego;
ruchomych;
ności kół PTL-u.
Konferencja
naukowa
pośw'ięcona
gospodarce
bartn i c z o - p s z·c z eJ ia r s k i e j (Radom, 11 VII). Organiz.atoI'ZY: Muzeum Wsi Radomskiej.
Referaty:
R. Pastwiński,
Jan Dzierżoń
patron
Kluczborskiego
Muzeum
i jego wkład
w nowoczesne pszczela'rstwo;
E. Szełąg, Skansen pszczelarski w Swarzędzu;
K. PQlgon olw.ska, Rola skansenu pszczelarskiego
w upowszechnianiu.
kultury;
J. Gajek, Radomskie
jako
pogranicze
małopolsko-mazowieckie
w świetle
Polski.ego Atlasu
Etnograficznego;
S. Ziclir1ski, Dzieje badaiI etnograficznyc:h
w
XIX - XX wie·ku na terenie
województwa
radomskiego;
.J. Kailiczak, Wybrane
zagadnienia
z wierzeń i zwyczajów
pszczelarskich
z terenów Puszczy Kozienickiej
i jej okolic;
S. Rosiń:Ski, Radomski
skansen
bartniczo-pszczelarski;
T. Stępień,
Sprzęt i narzędzia
bartniczo-pszczelarskie
w skansenie radomskim;
D. G·odlcw,s.kia,
Kons.erwacja
uli OTaz sprzętu
w skansenie
bartniczo-pszczelarskim;
T. Dcrlatka,
Studium
urbanistyczno-architektoniczne
skansenu
bartniczo-pszczelarski£go.
Konfen~ncji towla.rzys!zyło otwarclieskansenu
ba:rtni:czo-p.s:zczelar.';kiego.
Semina'rium
Eltn'obotaniczne
(KolbusZJOwa, 19-20
VlI),. Org,:mizaturzy: Muzeum KwLtury Ludowej
w Ko:lbu'szo'wej, Katedra
Etnogr,afii U.niwersytetu WrodalWskiego,
Kolo Nau'kOowe Ebnografów,
Oddzi,ał Rzesw,wski
PTL. Referaty: F. Kotula, Lasowiacy;
M. Hensel, Realne podstawy
ludowej
wiedzy o roMinach;
A. P!a.Juch, Rośliny
w obrzędach
pogrzebowych
wsi polskiej;
U. Lehr-Lenda, Rośliny jako magiczne środki apotropeiczne
w polskiej
dl!monologii
ludowej;
A. Ko'waLslka-Lcwiicka, Ziemniak
w kultUJ'ze ludowp.j Podhala;
W. Terlecka, Roślinność w parkach etnograficznych
badania, projekt,
-realizacja;
1. Czerniaws'ka, Ogródki Adonisa;
Z. Zeg.aT\Ski, Sposoby i możliwości
traktowania
fitoterapii w. aspekcie historycznym
i wspókześnie;
D. Penkala, Rośliny lecznicze w tradycyjnej
medycynie
Afganistanu;
T. Marszewski,
Zarys historii
o uprawach
tzw.
prymitywnych
form kukurydzy
w podzwrotnikowej
strefie
Azji;
J. Pieczonka,
Sprawozdanie
z badań etnobotnicznych
Dzikowiec'
79.
Se.sj·anaukowa
pt. "Ku1twr.a ludowa Peru" (Poznań, 20 Xl). Opg.amizatorzy: Komisj.a Amerykan1styczna
Komiteltu Nau.k Etno;1,ogicznych PAN, Muzeum·
Narodowe
w Poznaniu.
Referaty:
M. Para<lowska,
Obraz
Peru w dawnej
Polsce; M. Fr.an'kolW,sk.a, Prehiszpańskie
relikty
peruwiańskiej
gospodarki
wiejskieJ;
A. Po.sern-ZieHńlski,
Kultura
ludowa
Peru w świetle
badań Polskiej
Wyprawy
Naukowej;
K. KlIZa'noWlSk'a, Peruwiańska
ceramika
ludowa;
M. Za.chorowska, Zdo·
bnictwo
tykw
w Peru. Ses-ji t()warzy,szylo
otwarcie
wystawy
"Kultura
ludowa
Peru".
Maria
Niewiadomska
�Kronika
369
SPRAWOZDANIE
Z DZIAŁALNOSCI
ZARZĄDU GŁOWNEGO POLSKIEGO
TOWARZYSTWA LUDOZNA,WCZEGO I JEGO AGEND ZA OKRE.">
OD WRZEŚNIA t98<l DO ;WRZEŚNIA 198.1 R.
,W mi'nionym OIkreslie s'Prawo~dalW()zy;m Za'rząd Główny PTL działał w niepełnym s'kł,a.dzie osobowym. Niektórzy członkowie usprawied'liw,i:adi się złym stanean wrowia ,lub służbowymi
zajęc:i:ami, bądź jak doc. dr E. Pietra's.zek złożył
rezygnację
z funkcji
wi;cepr·ezesa i tylko ·na usilną prośbę Prezydium
zgod.ził
się pozos.tać w ZG PTL do ·końca kadencji.
Z koń~em maja 1981 r. zmarł niespod2Jiewan:ie dr W. ,Jeż-Ja,recki. Wob.ec taik:iego stanu rzece.y l1!astąpiła konieczność powoł.anta nowego ,wi'ceprezesa i fu.n.kicję tę zgodz!iła się pełnić dr K. lVLaircZ<l'kowa, a w miejsce zmarłego kollegi poproszono dr K. Maku l.s.kiego, przesuwając go tym samym z fu'IlkJcji zastępcy .członka na członka ZG·.
W ciągu ubiegłego roku ZG odbył dWla plenarne
po.siedzenia, tj. ?;I I 31
; 10 IX 8l, których
przectm'i,otem były m. in. zmia'ny w statu:cie, opr,acowaJlie nowy.ch regulami.nó,w pIlacy dla cz!o':'llków ZG, ich omówienie i uzgodnlienie z posZlczególnymi osobami; powołanie
Rady Wydawnkzoo-Naukowej,
jej ukons'lytuowanie się na czele z prof. dr .J. Jasit~w\iczem oraz przygotowanlie programu
jej
działania; z~'.twieI'dzenie
nowych czło,n,ków PTL; wy:r,ażenie opiJIlii o przygotowywanej przez Oddział Szczeciński wyprawie
"Szlaikiem S~olc-Rogozińs.kiego",
propozy,cje badań etnograficznych'
Oddziału Koszalińskiego
i Poznańskiego,
kwestia
dof'jnan:so,wania imprez przygotowywa'nych
pr-.:ez OddZii,ał Opol.skli; reaktywowani,"
dzi,ałalności Oddziału w Zakopanem i w Kielcach; udział przedstawicieli
ZG w aktualnych zjazdach i .konferencjach
nauk'owych w kraju (Warszawa, Kra'ków) i za
granicą (poprad); organizacja
Koła Ormian przy Oddziałach w Krakowie i Warszawie; nadto mne bieżące kwestie, wymagające decyzji ZG.
Pre:zyd:ium ZG odbyło sześć posiedzeń w na'5tępujących
termi,nach: 7 X 80.
80, 11 III 81, 6 V 8'1, 16 VI 8L PTZed.mtiOitemtych pOls'ie:dz.ell.było mię.dzy innymi: podział funkcji
i przygotowanie
nowych regu'laminó.w obowiązków c.złOlnków ZG, które ja'ko ma'teri:ałdo
dy:,kusj~ przedstawilii prof. dr
F. Wokroj, doc. dr B. Baz'ieJi.ch i dr S. Chmielowski;
uregulowanie
zaległości finansowych li o'50bllWych byłego głównego księgoweg'o, czego podjęli się mgr A.
Kuczyń,ski i doc. dr E. Pietras.zek; spra,wy finansowe i za,trudnienie nowych pr,ac()'),\inikó,w PTL, tj. głÓ'\\1.nego kS'ięgo,wego innerenta
f'inanso,wego oraz ;radcy
prawnego;
u,po:rządkowan'ie spraw perso:na'~nych pracownii'ków PTL i ich secjalnych upl'<lw,nień; dof~!lJans'o,wa'nie Seminarium
Etnobot,anlicz:nego organiw·wa.negc
przŁ'Z Ka,toorę Etnografii Uniwersytetu
Wr,ocławskiego i Rzeszo.w.sk'i Oddzi3ł PTL;
przYcSpie'5zenie druku zaległy·ch ze;;zytów Literatury
Ludowej,
czego podjął się
mg:r A. KUCZYI\:5ki;wizytacje Oddziałów; nadto bieżąc:a kOTe5pondencja i odpowiedz.i peten'L(lm.
Spr<lJwy, które były przedmiotem
pOls'iedzeń ZG i Prezydium, wynrklały z to,ku
real'iz,acji wn:ioskÓlw WZD z 1<980 r., real'izacji dotychcz;asowych zaległości i zobowiązań Towarzystwa
oraz realizacji
aktualiów,
w tym korespondencji
z Oddziałami i in,llymi zai:n'terEl5oW'cunymiz kraju .i· zagranicy. W sumie Sekl'etarat
prz.yjął i wysłał 1240 pi:;m, w których najważniejsze
kwes,t-ie dolyc,zyły: umów l$:omisowej sprzedaży wydawnictw
PTL; starań 'O włączenie PTL do Komisji PorozU.miewaW':;;zejSk<warzyszeń NaukowY'ch i Twórczych; uzyskania statusu n:adawant.. miana rzeczoznawcy-etn<Y~raf,a, co w świeH.eobowiązującego
ustawodawstwa
o.kiazało się nierealne; wy,d.aonIiaopill1lii,np. w związku z organizacją
no,wego muzeum w Lubiążu, do czego walnie przyczynił się Oddział W'rocla wISki, lub opi'n~i
w sprawie ut.worzenia nowych izb regionalnych;
organiz:lcji Ko,ła Ormia.:1 pr;zy
8 XI 80, 10 XII
~4 "Lud"
-
tom
66
�370
Kronika
Oddziale Krakowskim
i Warszawskim, ktÓre odbyło pierwsze, bardzo udane spottanie w KI'TaJkowie, Ol'aZ .orgaJni:za.cjli Koła Tatarów;
odz'rl:.'lczeń dl,a zasłuż:Jny-cn
członków PTL; pr,opoz)"cji referatów
podejmowanych
przez czło.nków PTL, ktĆYre
mogliby wygłaszać 'na zapTOiSzenlieinnych oddziałów (wykaz pO'C:Lały
tylko Oddziały w Katowicach,
Koszalinie, Pozna,n'iu i Mszanie DoIJmej); weryfikacji
człornków
i urregullowa;nia za:1egłych składek; o~az innych jesZicze drohnliejszy,ch kwestii.
Do rera'l'i-zalcjizadań ISta't'utolWy-ehTowarzystwa
walnie przyczynliły się jego jednOlS,tki orga,llIizacY'jne i age!1dy, jak bibl~oteka i archiwum
ZG wc Wro<:!aw.lu,
Ośrodek Dokumenta'Cji ,i Inf'ormacji Etnografizcnej
(ODIE) pod k'ierunk;iem pmf.
dr B. J,a,worskiej oraz Redatkcja "Łódzkich Stu,dliów Etnog'raiiczny,ch"
(Ł..SE) pod
kierunkJiem prof. dr K.. ZawistoiWIicz-Adamsk'iej, ,a pratk'tycanie prowadzona przez
mgr 1. Le'Chową - o.bydwie agendy z siedzi:bą w Łodzi, p'madt.o Reda'k'cjn Dzier
. wszystk.ich
QskaTa Kolber.g,a (DWOK) i Redakcja
"Ludu" pod kierunkiem
pr-I)f.
dr J. Burszty, mające ,stałą sliedzibę w Poznaniu. Działalność poz0':3tały'ch pozycji
wydawnticzych PTL, ja'k "Pralce i Materiały E'tn.ograJfkznc", "Prace Etnoło.gicz.nc".
"ATchiwum EiiIlograficz:ne" ze względu na trudinioŚoCiwydawnicze {;hwilowo Z()l~ta-·
la z;awieszona.. W okresie sprawozdawczym
u'kazal si~ ZI:J.ległyze~zyt "Literatury
Ludo,wej", a w .rama,ch "Afla'su Poils,kk'h StTojów Ludowych" zeszyt stro,jow 1imanowskich i Lalchów od Dobrej, przy,g,otowany przez J. Wlicllka pr:z'e'Sze
dł przez
pierw,szą reda'kc'ję merytorycz:ną.
Z br·a!ku nowego tematu
s·o.ndażo'\Vego aktywno.ść Sek'cj.i Ko:rersPQ'ldelOtów Terenowy(',h ulegh osbbieniu.
Jeżełi chO'dzJio bibil1iott.kę ZG we Wrocławiu, to w or5tatnlim czasie k"i~gozbiór
zwięklszył się o 49'4 volluminy, w tym 344 o.kzyman{) z wymiany wydawnictw.
lOT
za1<upiOlDo,41 uzys'ka'no z darów i 2 z produkcji
wydawn'iczej PTL. Na zaku'p
ksliążek wydat:kow.ano 36 9'Zl zł, z czego 27587 zł na książ'ki z impopt'll. W bi-e'1.ącym r·oku z03tał w5Il!rzymany impo-r1 książek z krajew ka,pitahstyc?Jnych i w tej
sytu·a,clji jedynym źródłem pozyski·wanlia wyd'alWlnictw pozostała ii:h wymiana. Biblioote'lm prowadzi wymianę ze 188 insty'tucjami,
w tY'm 1050to instytucje zagralI'1ilcznei 38 k'rajowe. NajWięcej rozeslano do ni'ch 64 t. "Ludu" (156 egz.) oraz -t.2
egzemplarze róż'nych ·LnnY'ch pub.Jlikacji z lat ubiegłych. Warto do.dać,·~,; z. czytelni i archiwum skorzystało 'POiI1ad1800 osób, a w ramach między bibliotecznych
wY'pożyczeń udostępniOiI1o 8 k,sliąźek. Bibliooteka poza stałymil zajqciami opr,a,cowaŁa dla Zakładu Katalo,gów Centlralnyc'h Biblioteki N·arodowej noty bibliognalficznO' czasopiism wpływający:ch z wymi'any z;argranicznej.
Zgodnie z lZałoź€niami Ośrodka oraz realnymi możliwościami działalności ODIE
koncenŁ>tow.ała się przede W1szyls'tkLmna ddkuiITlentacjli bibliografi'czmej, pracach
słowni'!wwych, uzupelnian1i'll kartote;k e\\nide.ncyjnych ora,z opracllwaniu
materiałów do Kro'niki "Ludu". Wmmach
prac bib1iolgralli'cZlnylchIJpr.acowa,no et:nografi=ą
bibliografię
selektywną
za rok l'!}80 lVliiędzynarodowej nibliografiJi )Iauk
S.połecznych wydanej
przez Comite I'nternaŁionale
pour la Document:ltion
de.~
Sciences Sociiales (CIDESS UNESCO) obejmująi: ł42 pozy'cje oraz dla Internaltonale Volkskundliche
Bibliographie
za lata Hl7,g- 1980, 210 pozy,c}i, na,tomilalS'tw ramach uzupełnień
biblio.grafii polskliej przyg-o't-owano m.aiSzy1no-pi·,.;
pr.:t.ezna,czo;-;y GO
dru,ku, ,a uwz;ględni~jący lata 1'961- 19<69.W kohcu 19,80 r. j:J.1ko.wyni·k pr·ac w tym
z'akre3Le ukazała się nakładem Ossoihneum Bibliogro.jia
etrwgrafii
polskiej
za lata 1970 - 1975 przy:gotow.ana. przez E. G. Ka.rpińską.
Oprócz tego dla "Demo.su·'
przygot'owa'l1o około 30stre,szczell.
publikaicji polskich etnografów
ujednalica·jąc
Wszy1s·tJkiestosoWInie do potrzeb redakcji, k'lÓTCIrówn:ocześnic wyr,aziła ODIE pod2Jiękowanie za poprawne
i termino.we opracoiwani.e dotyczące
etno<gra!fic-znych
muzeó.w polskich. Również dla redakcji "Ludu", przy;g'otowano obszeJ1Dą seniq materiałów do "Kroniki".
W zakresie działalnoś,ci informacyjnej
ODIE przygoto·wał
�Kronika
i rozesłał
371
do ka,tedr etnograf'iIi, zakładów IHKM i większych muzeów trzy obszerne komUln~katy o ko.ngreSla.ch i kon.kursie.· Ró,wn'olegle PTQwadz.ono i;ntensYWlfie
prace d(~kumen'Lacyjne nad ruchem i życiem etnograficz.nym w kraju i za granicą, zwlas:z.cza w zakresie kartotek~ O's·oboi\\'ejetno.grafów, kartoteki muzealnej oraz
wystaw etnografJ1cwych ,i karto'teki materiałów
do biblio,grafili dolk1,lmen:tacji i informacji. Prace ODIE łączyły się także z organizacją działalności w zakresie słownika terminów .e.'t.:nOlgraf,j{;ZJnYJch.
Redaik,cja "Łódz.kic.h Studiów Et,no,g'rafiicz:nych" kOl1!cen'tnl'wała swą uwagę ,rua
pr.zygo,towa,nliu nowych zeszytów, z któryeh t. XXI wl1nien ukazać się w I kwaTtale 1981 r., t. XXII z.aw1erający materiały
etnografieZJne z regionu opoc:zYJlskiego przyg.O!to,wano i odidaruo do druiku, a dla tomu XXIII. pośWlięcOtrlegoregionowi
skierniewicko-łowickiemu,
skompletowano
artykuły.
Dla uzupełnienia
warto zazoo·czyć, że ,od ,kwiietmia l:981 r. u legi zmia,nie ,skład Red'<lJkcjii: zrezYJgnowała bowiem z funkcji sekretarza
mgr Irena Lec:howa, wóhec czego jej mieh'ce zajęła
mgr Ewa Karpińska, a jako redalktor,zy stanowlt;lka zajmują: prof. dr K. Z.a'Wlist{Jwic:z-Adamska i doc. dr .T. Kuc.harska.
Redakcja Dzieł wszystkich
Oskara Kolberga wydała do sierpnia 1981 1'. 61
tomów, w tym 25 z rękopisów. W 'osiat,nim roku nie ukazał się jednak żaden
z kolejnych tomów ze wz.ględu na trudną i staile pogar,sz.ającą się :sytuację poIskiej poligrafii. Pisma muzyczne t. 62, cz. 2 złożono do. d'Tuku ·na przeł10mie lat
1978179, a ich korekty
otrzymywano
partiami
od października
1980 r. kończąc
je przy .intensywnym wkJadzjie pracy w czerwcu· 1981 r. Podobna sytua'cja daty"
q.y Opracowania melodii ludowych t. 67, którego druk PWM przewiduje w 19821'.
Aktualnie w 'Opracowaniu redakcyjnym
znajdują się tomy: 37 - 38 Komentarze
cz. 1 i 2; 59 Mate'rialy
do etnografii
Słowian
Pd. i Za'ch.; 67/2 Opracowania
melodii
ludowych;
68 Utwory
instrumentalne
i wokalne.
W ll'kres-ie s-pi'alw,ozdawczym ró·w.nie'i. ,z powodu ograni.czeó pol;igraf1iczno-papierniczy,eh nie ukazały
się dal.sze wznowi,enua DWOK. Pań:stwowe \Vydawrudwo
Mu'zY'czne i Ludowa
Spóldzieln'ia Wyd,awn'icza wydały wła,s·ny.mi środka'mJi nJie'które wZDiowienia, CZl;ściowo nieste1y w zmienionym formacie i innej szacie graflicz.nej. Wydawrui'Citwa te
jednak 'ni'e bQdą raczej podejrriować więcej wznowień. Jest natoma:st na,dzieja na
wznoWlienie t. 9 - 15 W. Ks. Poznańskie,
których d:rwk Redakcja
DWOK zleciła
Zakładowi Graficznemu Uniwersytetu
Adama 1VUckie,wicza w P.oznaniu. W m'i;nionym roku spraW1O':zidawczymRedakcj.a DWOK za,końc.zyła etap .badaó problemowy~h. w'yni'k'aj~cych z umo·wy z In:styturl.em Situ·ki PAN, or.az podjęła kontynuację bad'lI) (w problemie określanym MR III. 5) "Pomnlik'i ku.ltury źródlem świadomo·ś·ci narodu");. Oprócz tego prace zes;połu Reda'k'cjii DWOK k.oncen/howały się
na inwentaryza'cjii materiału
rękopi'śmiennego,
przy,go!towaniu do druku Komentarzy, pracach
reda,kicyjnych, korekt.a'c~, u,zupebnien'i,ach. współpracy
z autorami
przygotowującymi
na':itl;prne tomy. Niezwykle s'kompllikowane i m'Jzo,l'ne jest przygotolWywanie os'L3Itocznej wersji Komentarzy
oraz inde;(sów, które, j,ak w przypadku indeksu do t. 62, utrudnia takż~ nierytmiczma praca drukaTll i nieterminowe dostarczanie
materiałów
przez autorów. Warto dodać, że wszystkie powyższe pracc' są wyni'ki-::m zaangażow,ania 9 praccoO'\vmików,z który'ch 5 O'sób jest na
etacie prac·owników naukowo-badawczych,
a pozostałe osoby pracują
w niepełnym wymi.arze g'odzin. Na pOlsiedze'n:iu w czerwcu Hl81l Komitet
Redakcyjny
DWOK rozważał m. 'in. pod,nies'ienie eeny DWOK i w tej spra(Wlie zwrócono
się do subsk.rybentów.
W przeciwieństwie
do poprzednich
wydawnictw
korzysttrliej przedstawia
się
sy'1.ua-c"ja"Ludu". W milnianym okresie ukazał się t. 64 za ro'k 1'980 i t. 65 za 1!}.81.
W przyg.otowaDliu jest t. 66 planowany na 19>82r., którego teka zOlstaia już skom-
�372
"
Kronika
plelowana
i obejmuje, jak doitych<CZJas>o'We:
s.tudiia
roz;prawy, artykuły,
omóWlienia i materiały,
recenzje, pr~eglądy wydawnie:bw
cZJas()lpi,s'm,ikronilkę oraz ,,~n
memOI1iam".
Na koniec s!prawozdania
naleiy
poS.WH~c!lCjeslJC'Ze nieco uwagi
Oddziałom
i człOO1kom. W ó:kresie sprawozdawlC.zym Towarzy;SI1;wo posiadało
ZI Oddziałów,
za pośrednictwem
których prowadziło
szeroką działalność
statutową.
Brak aktywności iWy.kazywaly Odd:IJiały w Kielcach i Zakopanem,
dilatlego już na 55 WZD'
we W.I1Ocławiu padły propozycje ich 1'ikwidtac·ji. Po rozpaitrzeniu sprawy ZG doszedł jednak do wlniolslku, że należy dołożyć ws'zelk'ich starań, aby oddZJiały te reakty:wować, a innym, słablicj pnacującym, dopomóc w ożywi·cniu uch działalności.
Podjęto
więc uchwałę
o wizytowaniu
tych jednostek
przez członków Zarządu
Głównego i wyprowadzenira
ich z zaistn'iałych trudnoś'Ci. T,a,k więc dZlięl,i dr. J.
Kamockiemu,
który wizytował Oddział w Zakopanem,
nie zachodzi już koniec zno·ść jego likowidaJCji - powós'tiał tam no,wy zarząd, kJtóry wypracował
linię działania i plany na przyszJ.ość dla Oddziału. Również w :talku jest reaktywo!wania
Oddziału Kieleckiego, dokąd udała się dr K. Marcza.kowa. Oddział ten prawdopodobnie przemi·esie swą siedzibę do Radomia, w zWliązku z prorpozycÓą nowego
składu zarządu. Ponadto
członkowe Prezydiium i ZG wizytowa'li Oddziały
w:
Gdańsku i Koszalinie, Warszawie, Przemyślu,
R!zeszowie i Mszanie Dolnej. Inne
Oddziały będą w.iz)"towane w następnej kolejności .
. Ze sprawozdań
Oddziałów
i .sprawozdail
powi:zyitacyjnych
wyni,ka, że niektóre Oddziały mają duże zaległości z tytułu .slkładek członkowskich
oraz dZJiablności
sprawozdawczej,
rozliJczen io:wej i z,ałeceń ZG. Należą do nich OddZJiały
w: Lublinie, Przemyślu,
RzesZlowie, Limanowej
i Warszawie.
Zaległości i niej ednołity stopień zaangażowania
oraz wyników tłumaczyć
można 'L. jednej strony
dużą rozbi'e,żnośdą noś'ciową czlot11kÓIW(są Oddzliały liczące zaledwie' kilku lub
kLtkumas'tu czlonlków oraz bark-ie,,gdzlie i-ch iiIość docho·dzi do killkud:zieslięciu), z drugej natomda's,t str,ony róimy jest też stopień ich merytoryclJnego
przy gotowa,nia
i zaiJnteresowanila. Do najlepiej
pracują,cych
Odd.iiałórw należą: Oddział w Krako.wie, Łodzi, Poznaniu,
Szczecinie,
TaTuniu, Opolu ri Katowi.cach, prowa'dzące
poza .akcjami popularyzatoTsikimi,
także prace badaw,cze i edytonsk!ie, prowadzą
kO'lpo,rtaż wyd,awiIl'ictw Towarzystwa
(z:wŁaiszcza Krakow, ToruiJ, GdaiJik) i organizują konfer.encje .naulmwe.
Li'czba ,człon1'ków we wszystkic,h Od.działach według st3lnu na dziel'! 30 V 8lT.
wynoSiiła 972 o'Soby, w tym 9 członków hOf1lorow)"ch kra!jowy·ch i 10 członków
l:agra:nicznych OT>a.Z
6 członków zwy'c.zajnych Slo.ven.Slk.oj narodo·pis.noj spull'cnosJti
w Bra'ty:sła:w'i·e, z którym ,PTL ma z:a.wartą umDwę o wzajemnej
współ,pracy; ponadto jest jeszcze 4 c:złonków prawnych. Do analoglicznego okresu u biegłego roku liczba członków Towa,rzyst1wa wlzro;sła o 57 osób. W 1980 r. na Zjeżdzie w Krakowie nadano tytuł członka honorowego prof. dr R. Rei.nfussowi.
Wnrios'ki wysuwane na ost:a!lmim WZD i wynikające
z toku biC"i.ącY'chSipra',v
po więk,5zej częśd udało się zreaiizować, o czym była jużffilowa.
Między innymi u.stalono, że kOilejny WZD odbędzie się w dniach II - 13 września
19a1
r.
w Opolu, pńzy,g<J!tOWa:nyprzez ·tamt·ej-szy Oddzliał. Tradycyjnie
wię·c wszy.sitkie
s prar\.vo;ZJd
a.nLa, tj. ZG i' agend zos'tiały zaprezentowane
na WZD, a ninriejsZie, jako
zbioTcze podane do druku.
Barbara
Bazielich
�Kronika
373
PROTOKOŁ Z LV:n WALNEGO ZGROMADZENIA DiEL:EGiATOW
POLSKIEGO TOWiARZYSTWtA LUDOZNAWCZEGO, ODIBYTEGO W OPOLU
W DNL<\CH 11- 13 WRZEŚNIIA 198:1 ROKU
57 Walne Zgr.ama!dzenie Delega'tów
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
otwoTzył Prezes ZG PTL prorf. dr hab. Franci's2lek Walkrod, k~óry witając delegatów przybyłyICh z różmych .stron kJra,ju o'na'z przedsltawti'ClieH m!ietilS!C'OIwych
wł.adz
Opola, zwrócił .uwagę :na wieloletnią
działalność
PTL na niwie rudoznawstwa
polskiego.
Po przyjęciu porządku dZliennego i otwal'cliu W'aLnego ZgrOlffiadJz.en1iaPrezes
PTL udzielii głosu P rorelktoTow i Wyiszej Szkoły Pedagogic:znej 'W OpO'lu, doc. dr
hab. F'r:a'nciszlkowi Markowi. W swym prz·emóWfieniiu, nacechowanym
wiel!ką serdecznośoią, na,wiązał On do podobnej i:mprezyz
pr:z.eszłoŚ\Ci,gdy w Opolu ooClJbyNalo się w roku J963 XXXVIII Watlne Z,gramadze:nie Delegaitów PTL. Wyral:i.ając
zadowolenie z faktu g0l5zc;zenij.aprzez WiSP delegatÓJw J::)ietżące.goWZD życzyl pomyśl.nych obrad i dOlbrewo s'a'mo.poClZuC'iana Ziemi Opotl.slkiej. Wyraził też przekonamli'e, :i.e ses}a naulkowa 'zorlganizowana z ins'pir.acji prof. dr hab. Do-roty Simon~des, przyc:zyni się do bJliŻlsze~o rza;pozmam'iajej uCZJestników z pfl'Jiblem,atyką folklorystyczną Sląska, a cennym dopełnieniem do tej wiedzy będ;zie wycieczka po Opolszczy·żnie, /ktÓ'rą zo[',ga'ni:zowalo Muzeum Wisi Opol.sikiej w Opolu-Biierkowicach.
Na propozy,cjez
'sali zebranti j'edinomyś'lnie powolali sikl,a,d :Prezydium, do
którego wes:zli: prof. dr Z. Jas~CiW'i'cz,dr A. Ko;watllS'ka-Lewicka, dr J. Bohdranowkz, dr .T, Bludiń~ki i prof. dr J. BUT'sżta. Na sekretarza
obrad pO'Wołan-o m.gr
U. Ko wal ews.ką. Natomiast
pI1zewodnictwo WZD o;bj'ęli: pr'olf'. dr hab. Z. JaSliewicz i dr A. Kowalska-Lewicka.
Jednocześnie delegaci powołali !komisję wnioskową w s!klauz'ie: mgr K. Antollowicz, mgr K, Kacz~o, mgr Z. Neyman i mgr T. Smolińskil oraz skrutacyjną w skladzie: mgr J, Jastrzębski i mgr S. Lew.
Zgodnie z § 22 Sta'tu:tu PTL, prezes prof. K. Wokwj, przelkaz.ał pr,zewodni,ctw.o obrad dr A. Kowal!sk1iej-Lewticikielj, która u·dzieliła głOlsu Selkre!tal"zow'i Generamemu PTL - doc dr hab. B. Bazielich, która odczytała protokół z ostatniego WZD w Krakowie w 1980 roku. Następnie rOĘ)oczęła się dyskusja, przy
Clzym przewo.dnkząca ,olbrad dr A. Kowals1ka-Lewicka podała, aby w pI1zyrslzloścli podcza:s pre.zeniOlwa:n!i.aprotokolu :informow.ać jednoczeŚonie, które z podjętych
w.niosików na poprziedmim WZD Z)O!stałyzr·ealizo;wa·ne, a które cze!kają na ewentualną realizację. W dalszym ciągu dyskusji mgr J. Łapott prosił o zweryfikowanie rzapisu w protokole odnośnie "Roku Afrykanistyki"
(1982) dodając, że ustanowi·enie jewo wiąże się z setną roc7ID.icą wypralWy S. SzoIc-Roguzińl.>kfieg·odo KamerUlnu. NaJstępnie pro'f. F.W,okroj
:zwródil u·wa'gę na niewlaśC!iwy pars:sus w pr{)tokole odnośnie jego llieoibecnośc!i na .WZtD w Kraikowie i przemilcze,nie treści
pism, !które zalinteresowarny wy!sloa·1na ręce W'iceprzew'ocin1iczą,cY'chZG PTL doc.
dr hab. E. PietralSz:ka i mgr M, Suboczowej, z prośbą, by ktoś z wymieniony·ch
zoc'hci'aI Z3i!>tą;pićgo w prze:wodn:idwie na W.zD w KJrak.owie, gdyż w tym czaS'ie marją·c wyznaczony pobyt z grurpą pol's·kiicih,nau!ko'w.ców :z:a granłicą (Wiochy)
ni,e był pewien terminowego
'powwtu do kraju. Dtla'tego słusz:..'1ąuwagę wniósł
podczas WZD w Kra:k,olWie dr W. Sau,ter z ZielOlIlej Góry, !Zapytując dla.czego
w obradaCh tego WZD nie brai udz6:ału przewod,niczący ZG PTL, o crzym WiC
ześniej [l!~kt z zastępców ulie uważal :za wISkazane podać ddldadn1ie del.egratom znanej im przyczyny absencji. Ponadto ptof. F.. W'oikroj po·~nf.oTmo,wał o zmianach
jakie zaiS:zlyw składzie ZG PTL. Wobec zgonu cżłoir1k'a ZG PTL dr W. JelŻ-Jareckiego w WarszaWlie, zgodnie z § 31 Sit,atultu dokocxptowamo z:aJStępcę członk'a ZG
/
�374
Kronika
dra K. Ma.kuJ's'kii·ego!z Wars.zawy, a ·na jego miejsce jajko za'sięoPICG
członka ZG
prof. dr Z. Jasnewi'CJzaz Po.znania.
Z kolei uc'zc·zono ni.~nu'tą cis'zypamięć
zmarłych czł,onków Towarzystwa:
dr
W. Jeż-JareClkiego, prof. dr S. Bąlka ,z Wcr-ocławia, prof. J. Dygiewicza z Krakowa,
W. Widuch ·Z Przemyśla, O. PiiJwoI1·s.kiejz Mszany DoQnej, R. RiaJ;;ZiCzukaz Chelmna 'i Fr. K'O'sińskiego ze .Środy. Pr:zy tej okazji prezes ZG PTL przypomniał
delegatom o przesyłaJniu do reda1<:cjii "Ludu" krót·ki'ch żyiciorysó;w -zmarłych osób
z grana członków IPTL. Tworzy to bieżącą kronikę dziejów TO'warzy:stwa i ludzi z mim ·związaJny'ch.
W :kolejnym pUlnkcie obrad doc. dr hab. B. Bazieli.ch - Seikrctarz Gener.alny PTL przedstawiła
s:prawozd.an:ie z d.ziała~nośc'i To'warzy.stlWa l jego a.gend
za okres od wrze'ś'nia 19130 r. do wYześ'ni'a 10981 r. Naistępnie zabrali głoii Kiero·wnicy Sekcjoi: Prof. ,dr ,ha:b. D. Simon1ides - przewodn'i'czą'ca Sekcji Folklorystycznej działającej przy Oddziale w Opolu - poinf.ormowała zgromadzonych
o ważniejszych działaniach tej sekcji. Dr S. Chmielowski przedstawił działalność Sekcji
Muzealned z.a7Jnaczając, że w okre:»ie s.pl'awGzciawcc;>;ymSeKcja ta nie wniosła
sZJczególnegooży:wienlia
do problematy:k'imuzca,lnictwa
et'nograficZJnego. Intere'sująco natl,e sproalWo,zdańz obu selkcji wygiJądała prezent.acja drziałalno-ś'Ci "Koła Zai1nteres.olWal'lKulturą
Ormian" przy Oddzi.ale PTL w Kra.kowie, dokonana ;przez
dra J,anu:sza K':lm'oC'kiego. Koło to gromadzi przede wfszY'stk'im ludz'i pochodzenLa
ormial'lskiego
oraz os·oby interesują,ce
s,ię kultuTą ormi.ań.ską. Zapewnńcnie im
poprzez PoLslkie TowaI1zy:s,two Ludo:zmawcze możhwości
orga,nizacyjnego
działania w zakres'ie papulary:zacjli tradycji 'i kultury nar,odu ormiańskiego
jest bardzo
wysokie w ocenie ty'ch dudzi..
Po prezentacji
prac
poszczególnych
Sekcji; Specjalistycznych
działających
przr PTL, ,zabrał ,głos dr S. Chmielowski - Sikarbnik ZG PTL. Przedsta,wił on
stan .gospodarki finansoO.wej TQwarzy.stw,a za okres 1980/81 oma.wiając naj:w.ażniejsze PQzycj~ wymagają'ce da'lszego urealnienia.
Odnosi się to do proktyki o,płacanJia <składek, k,tóra wy'ka'Zuje dwżą niereguiJamO'ść. Dotyczy to również akJwizy·cji
i dy:strybuocji wydaWlIlJictw Towarzystwa,
kotóry,ch zasoby - w po.szczegó~nych tytułach - nie zmniejszają
się od paru lat. Stan ten wymaga pilnego zajęcia się
ze strony Biura ZG PTLi
przedstawienlia 'Specjalnego pro-gr·amu akJw;izycji wydawnictJw. SpralWY te (stanowią ważny element drz,iala1ności Towarzy>;;t'wa. W oparciu o nie Wy.d1iilał I P01Sikiej kkadem.i:i Nau'k ocenia aktYJWność we\\.'ITlętrzną T(;warzYSitw afiliowany.ch przy tym W)'ldziale. W ·kom;ekJwenc.ji rzutuje toOlila wiel,kość do,tacH budże'towych,
zwłaszcza lila dzialalno,ść
wydta;wni'c:z.ą. Stąd
też
'w zwią-zoku z zamierzeniami
ZoG PTL i.dącymi w ikierUlnku '''\wmoiWienia dJzJialalności wy'dalWnic,zej w :r,am.a.ch POiszczególnych serili, sZJC.zególmi'ewaŻITa iSIt'a.je.się
właściwa dy;s.trybu.cja publi'ka'cji. Dr S. Chm'i-e1ows'lc1iomówił ró,wnież projekt preliminarza
bu!dże'towego ZG RTL na 'wk 1982., IW k,tórym zna'lazły ;;lię wszylstkie
pozycJe fi:nal1lsowe, mające ,poldJsltalwowezna,cLZenie dIa statutowej
dziala:lnoś.ci To:WJaTzy,s.t,wa.
Po wYlsłuc.ham~u przed!st<lwioOlOych$opr,awOlzdtańgło.s zabrał pI1Zewodm.iczący Komisji Rewi'zyjnej ZG PTL dr J,anu6z BohdaJn<JIWIi,c,z.
Pnzedistaw.iając wynilki kontroli Komisji za okres 1980/81 wskazał w ,nich na praIWi:dłową (w ogólnych zarysach) dzj.ałaJ~TlośćZG PTL zarówno w s€!l1Jsieor·gani:zacyjno-f'inall1lsQlwym' }ak też
II1awkOlWo-po'Pu,la'ryza'cyjnylIl1.Zdalniem GIKR winna jrona'k naostąpić w prrz.yszłylIl1
.okresie aJk:tywli:za.c,j'aZarządów
Oddzialólw w diziała~nośC'.i na rzecrz syJStem.a1.r:czonego .opłacania składek członkowskich.
W opinii GKR regulacji organizacyjnych
wymaga sprawa dystrybucji
wydawniotw
Towarzystwa
oraz zmiana dotychczasowej polityki wydawniczej, charakterY'zującej
'się dużymi opóźnieniami, gdzie na 9
�Kronika
375
serii wydawniczych
ukazują się systematycznie
zaledwie 2 tytuły, tj. "Lud" i "Li~rat'lira ludowa".
W. dyskusji nad sp-rawozdal!1iami głos zabierah:
prof. dr B. Jaworska,
prof.
dr A. Kuirz,eha-Pojnarowa,
mgT G. Sokaliski :i mgr S'. Lew. Były to jedJnaik głOlSY
·n chara:k'teI"zepytań,
na 'które udzieIal'i odpowiedzi:
dOlc. dr B. B.arz.ieI1ich,prod'.
dr D. S imoJrlidCIS , prof. dr F. Wokroj i dr S. Chm'ielowski.
W pewnym rz.wUąziku
"'-e 'spra'wamii ujętym1i w sprawozdaniu
Sekret'arza
Genera/mego
kOTeSpOiIldQ,wało
pytanie dr A. Kowabskie-Lewickiej
do"tY'czące zaproszeń
na kongresy
i zjaU:!y
na u,ko'we, }aJkie il1Jadsylane są na a'dres ZG ·PTL. ChodzHo m. ,un. o wyjaś'nienie
f.DTmy typowania ·do udzJiału w tych timprezach naukowych.
Wedlug udtzi,elające.go -odpowiedZii prof. dra F. Wokroja, dotychczasowa
prakty/ka w tj'lill zakre3ie jest
fonmą zapewni!ającą obiekJt)'lWlną ocenę kandydata
typowamego do talkiego wyj,az,du.
Doko'nuje tego ka:ż,doTdlZOWOPrezydium
ZG PTL. Pona,dto do u:s'ta:leń GKR nawiązał ·mgr A:ntoni Ku·czyński - Zastępca Sekre"tar.za Generall'nego PTL. l'ntere.sowała go kwestli.a u'st,ale!'l ja,klie GKR pOldjęla w odn.i·esien!iu do polityki wyd,awniczej TowarzYlstWia. W jeg,o opinii ust'alenia te .są wYIstarczają'cym dowodem na
stwierdzenie
zaJniedbań ja'k:ie w pOllilty-ce wydaWiniczej PTL załistniały w o~-ta.ti!'Iilch lO-ciu l.ata'ch (11970 - 19!80) i to nie "tylko ze w0g1~du na hamowanie
dz~ałalności wyda Winic:zeJjze rstrony Po'ls'kiej A:kademii Nauk i NaczellIl.ego Z'arządu Wy-dalwnictw, ale przede wszY'&tklim ·ze wz~lę.du na słabe zainteresolwanie
się tymi
£'Pra wami dalW'ny,ch władz TOlw.u'z)'lstwa, w tj'lill t,a.kż,e ,kornitetó:w :redaik,cy.jnych
posz'c.zegó1ny·ch seri,i wydawniczych,
które
są bardzo
:z.dea'ktualiZJOwa'ne i wymagają pOlw·ołania /nowych .5'kła'dów.
Po wyczerpalrllu się lis,ty dyslkutaritów, Pre21es ZG PTL - prof. dr F. Wokroj, przedst,a,wił \Nll1'ioseka przyjęcie ,spmwozdań. Dokonano tego poprzez jednomyślne przegłdsow,amie.
W·oblOc-zalkońClzenliapi er,wSiZ
ej części zebrall1:ia prowaid:ząca {):br>a'dydr A. Kow.a1S:ka-Le:wkka zarządz;iła prrerwę.
W międzY'cza~ie, prze'dlSltalWicieilika Odd21iału
Opol'sk1iego PTL, dr J. Ni:j,akow/5oka, podlała 'imforma'cję o planowanej
w)T,ciecZlCe
oraz
innych
sprawach
organizacyjnych
związanych
z pobytem
delegatów
w Opolu.
Po 'pnz,erlWie lP'Ilz;6wocLnictwo,o;braid objął
prof. dr hab. Z; Jalsiewicz. .Ta.ko
priZewodm'CJzący
~'.'-1
Wy'da"'~;'~~~
'>.Tak
. · ••··ł Za!k res Jell
..
.
.
. .
v '_
'VV~'"~~v-'l'
u' owej . PTL
.omOw'l
dizLał.aniia
()oraz podkresllł
k.cm~ec:zmO'sL ~'1 ~'
d f nik: .
.
.
. .
..
_.
.
•. - ~D~zefilla ZaJ£a, Ul ,c'J,ono-wama dZlałalnoSicl wy;d:alWlru.czeJPTL, .k10ra J'~~ to wic:ze~u.:; 'S:twierdz'ił mgr A. Kuczyński,
ZJnaljduje
$lG w krytYlczmeJ sytwacJI. W'obec takie!go ~","... rz.""7y
zda .
f J I"
.
. "
nle.rn pro.
aSleWIoz.a, i,S"tnieJe po"tnzClba szczególnego lPotrakltowan1ia tej 6pra •.- b
h.
"
_,...•
•
h
.. kt·
.
k
.
. "l. Y UlCronlC Pf'Z""-I
likwidacją
tytuły po:szczegolnyc
senl,
ore me u azuJą SIę Ul->_;"'m od 9-ciu
do trzech la1. SYJtuacj'a ta iW)"ma.ga u.por,zą'dkowani.a pmcy Bium ZG Pl '-' , pC)wiąz.a'nia go kiśIJ.ej ze sprawami
pl'ugramowo-,oTgan1lzacyjnymi.
R.a<:jonallllym roz'WIiąZJan'iemw 1ym przYlPa!dku <byłoby ZlatTudnien<ie na etade Sekretarza
Generalnego PTL, bOlWliemtzw. :&polecZJnafu:nktcja z wyboru nie polZ.wala na pełne włączenie się do działalności
TowarzYlstwa ze wz:ględu !Ila ro.zlilcz.ne 'o<bowiąZiki zawodowe osób, dołtychazaJS spna;wują'cych te fUIIl!k:cje.Sprawy 'Le wj'lillalgaJją jeidnak 2lffiiany p06'tanawień Statutu,który
jest w 'przygoto.wan~u.P.01Iladt.o, ZJdamliempr:olf. JasieWlicrza, należałoby
z członków PrezY1diuan ZG PTL wy1ZJna.czyć ooobę od!powiedzialną za sprawy wy'dawnicz'€, która przeprowadziłaby
'odpowiedni'e r021ezmaniie
co do możl'iw.ośd 'wy.d:a!waln!lap~sZC'zególnyc'h serii. WYlPoWliedź tę po:didaJno pod
głosowamie delegatów, którrz.y jedino:m1!a.=lie ,opoIWiedzieli s'ię za tatkilm jej 1'0'zWiiąz.aniem.
.
NaJstępnie prowadzą<:y zebrolllie pr:z.edstalwti sila:n prac zWliąm:ny_ch z pr:z.y-
�376
Kronika
gO/l;owaln1j,emlI1owego Istatutu PTL. Ostatecznie
zakoóczenie
tej :kwe:stii opozma
S<ięz powodu maJnkamentów w bieżącej pracy c'złml1kó,wKOIffij,sj~St,atut'C}wej, wybranej na W,ZD we Wrocła~u
jesZC'ze w WHO r'oku. Proa'ca tej Komisji jest OIpieszała i wylmaga na dzieó dZJisiejlszy rz.alktyw'~zo:walI1ia
"ta'k, aby nowy !statut mó,gl
być przedłużo'ny .do zatwierdzenia
przez kolejne WZD w 1,982 r. Pr:zy tej okazji
podać ró,wnież uaJleży małe za'interesowanie
s'ię Zarządów Odldzjiałów sprawami
opracowa'nia nowego Ist,atultu Towar,zYls'tiwa.
W ożywi,óne;j dyisku'Siji ZJabr,ali głos: mgr J. Łalpott, dr A. Ko,walska-Lewicka, dr K. MakUi~slki, prof. dr F. Woklroj, mgr A. Kuczyńs,ki, prof. dr Z. J,as'iewi,cz oralz przewodn1cząca
Keomisji Statutowej
dr K. Marc!lakolwa. Z wypowiedzi
tych wymiikała w :sposób jedinoznacz:ny sprawa waŻ[lo'ści 'OIpraicolw:aniano,wej wersji statutu, wobec Powyż:slzego postanowiono,
że w miesiącu pażdzienni1ku odbędzie się w Łodz~ jes21cze jedno zebranie Komisji Statutowej,
na którym os,ta,tecznie zestawione zostaną 'WszY's,t'kie popraw:kist,atutu,
proponowane
do prrzedyskutowalI11ana nas'tępnym WZD w roku 19'8'2.
'
Oprócz wYPolwliedlzi doty,czą-cych SItatuitu, d)oskutanci wYPOlwiadal'i s~ę także
w sprawie d:zi,ał.alJnościnOlW'oobranej RadyWydawniczo-Nauko.wej,
stojąc na etanO'w:is:ku, żeiS'toitnie
zespół takli mOIŻe przyczynić się do ożywien1ia działalności
wydawnic'zej
PTL. PCJlst!aJnowiono spra'wę nowo obroanlej Rady Wydawuicz.o-Naukowej, pod kierownictwem
prof. dr Z. Jasiewicza,
raz jeszcze rozpatrzeć
na
plenum ZIG PTL, przyjmują-c jednolcześnie przegłosowane
pnz.ez delega'tów ulsta:'
lenie, że przedmiotowa
Rada podlegać będzie decyzjom ZG PTL, nie stanowiąc
nowej placówlJd,' kltóra podlegałaby
wyłącznie decyzJjom WZD PTL.
W daLszej kolejności
obrad prof. dr Z. J'aJsiewl1cz zarządził odczyta'nie przez
przedstawic:ieJi Oddziałów PTL spm'wozdań
z działalIności, a talkże planów Ina
okres bieżący. Sprawozdam,ie t,e składali
reprezentamci
OddZJiałów w: Mszamie
Dolnej, Łańcucie, Sanoiku, RzeslZowie, Kraikowie, Lu:bUnie, Wans!zawie, Łodzi, Wrocławiu, Po,z=niu,
Toruniu, KOlsza'linie, SZJczecimi·e i Opolu. Referujący
sprawy
dZJiałalności Oddziafu PTL w Szczeoinie powadomił
zgro:maldzolny,ch, że tamtejszy Zarząd UlchyrrIł swą decyzję zorgalnizowania w 198Q· rOiku WZD w S0Czec'inie
i trzeba by pomyśleć o przeniesieniu
tej imprezy do innego ośrodka. Przewodniczący obradom proli. !dr Z. Jalsliewicz ponalWlia przy tej okazji WIniosek, aby jedna'l<"
b
.
.. l po d'Ją ł S,lę
"
, .
.
W7T"
l
U
1982.
S·lzc,zec~n dotrzyma ł ZO'oWlą,zan
zorgamlzowalma
. .
.
. h dl'e~ega'c'l 'sZJczelCln1scy
..
. z"'"
d ~> .JO •• eU'1 s~ę Jedina'k na przyPo dłuz:szyc.h
wa h :uuac
nIe
'"
.. W O'b ec powy'Zszego
.
się sprawa
wyboru nowego
Jęme
teJ propozycTl.
alk't" ~'--", stała
.
. .
D r S . C'h,mle
. l'OIW:S'
'k' __ł"1"oponował J3;ko mle]:s'ce przYiSzfego \VZD
mIi•'C'Jis.caWZD
'.
. . k . - .~,Il!sCYnie mo'gli jednaik podjąć decyzj:i, belz 'PorozumieK osza l"'lin. D
. el ega.cll
"
+'J
lni człon/kaml Zarządu OddZIału w Kolsza,1IlJl1'le.
Wobec me ruk:tuma
s'1f~ Z pozO's .
i11nn~~.'--J propozycji dr A. Kowalska-Lewilckazapr,opolllow'ała
jako mliej:sc{~przyszłego WZD rejon Orawy. W'iękISZO'ŚĆ
obecnych przY'ki1a'snęła tej propozycji, jednak brak było olsoby z tamtejls:zego terenu, wobec czego sprawa zOistał.a przyjęta do ewentualnego
uzgodnienlia tej propozy'cji z zairrteresowalnymi
w OddZlilaJe
kwk,owskim PrI'L.
W dallsz.elj dy1skiu1s,j1i
za:bmł głos mgr J. Łapott z Oddziału PTL w SZJczecinie. Zapozmał 'on delegató'w z projelk::tem Wypra,wy AfrylkalnilstycZII1ej, k1tórą Oddział wspóllnlie z MUlZeum Narodowym
w SZlczed:nie zamier:ZJa zo'rgan~wwać dn
Kamerunu. Je:dnoclześnie podał, że w tej sprawie OddziałzwrÓicił s~ę do ZG PTL
z prośbą o wY'rażenie zgody naoltwlar:cie ikonta, do gromadzen/ia dotac'ji l': i.rustytucji wls.pierająeych wypnawę. Zgody takied OddzJiał nie otrzymał. Jest to, zdaniem
mgra J. Łapotta Is,ta:nowis,ko, kitóre nie wynika ze względów fO'l'malnych, lecz
z uwagi na osobowe upr,zeidzen1ia Prezydium
ZG PTL wobec o,rgaln:irlatorów wyW
'U'1\.
1
()O.
•
•
•
•
�Kronika
377
pmwy. W S!pra.wie lej wy:powiadiał s'ię dr S. Chmielowski - skarbnik ZG PTL.
Stwierdził on, że PrezydiJum ZG PTL pow;iadomiło .pis'emJnie Odd(Zi'ał w S7.CZecdme o formaąnych .przeSlZikodach w p.rzejędu funkcji współorga.ni,zato'r«l wypr"lJwy,
mające:g·o g,rollnadZJić,na ,swym k'oncie dotalCje jlnlSty,tulCjiW1SpierającY'Ch.W tej sprawie btnieje
jedin'ozm:acznie negatyWna
opiLn~a Bliura F:i=s-o,w.ego Poil.sikiej Akadem~i Nauk. PTL j,ako dDiolw<.lne i :zależne od PAN muiSi :się tej decyZJji podporządkD'wać. W sprawie tej rzabrał rów/nież głos ,prof. dr F.W'Oikraj, Mór y podał, że w alk:tua-I1nejJSytuaoji finansowej
k!raju, sta.nowi~ko PAiN wyraż,one 01S0bilicie wobec prezesa ZG PTL. kitóry .powyższą sprawę pr,z-elkazał jej do walkce,p'tDwania, j.cst st,anowi'sk'iem negatywnym
ze względu lIla akit'wa1Jną,trudlIlą sytuację
kraju i w najbl:i~szym okresie przedJslięwz,ięcie 'to nie rokuje sza'l1JSpOlzylty;wnego
zala1Jwie,nia.
Uzmlają'c złożone wyj.aśnaem'i:a za wyczeppując'e,
ppolW,adzący obrady prof. Jasiewi,oz wyłq;czył 'tę iSprawę z da1srz.ego ro<zpa1tTywalIlialIla forum od'bywają,cego
się WZD. a wobec wycllerpan1ia się lliJsty dysku,tantów udzielono gło·su przew'odJniczącej Kom~:sji Wui'osokowej mgr Z. Neymanowej, która przed:s'taiWdłialuźno zebrane opinie i "MniO'skii,nie ma·jące jedna'k charaklteru dokumelntu j,a,k1ipowinien
być zatwierdZ!Onyprzez delegatów, a ponadto nie uwzględniający
wszystkich spraw,
które po·rulszane były podczas obrad,
W tej sprawie za,brałzdecydo:wa'n;ie
głos Za.st'ępca Sekret,arza
Generalnego
PTL - m.gr A. Kuez.yńs'ki, wyraź'ają,c zdzJiwiem1ie,że Kom~sja W,ni,osk'owa zdecydowała ,się na p.rzed:sltaw~enliedelegatom tak źle przyg'o,iowanego dO!kum.entu, klóry ,stoi w rażącej dyspropoTJCji z tym o czym mów[.}i delegacji podczas dyskusji,
zwŁas'zc-za IW -odJn'iesieruiu do spra,w wydawniczy,ch.
Zwródł .przy tyom uwagę na
fakt nieo<beC1l1oQści
na sali wSIl.y.sltkkh członków Komisjii Wl1'ioSlko!W-ej
omz Sełkretarza Genera1'nego PTL - do,c. dr Barbary Bazie1h:h. Ponadw Z:a7IDaclZył,
że brak
Jest quoTum., wOlbec czego proponuje przprwdC obrady i zwołiać je w nastę)pnym
dniu przed sesją naukową. Zgodni" 'L. wnioskiem 'zebranie zostało przerwane, a Komisję Wnio!skową 7-N>cJ'wiązano do przygo:towam.i.a nOlwej uchwały,
ze sz:czegóJ[W-'
l>'''~blędJnleniem s-pr-aw wydalWlll:iICz)'lch,które IW dzli·ała'1no'ści PTL stanolwiią
zagadini'e'DIj'eoQwylją.tkQIWymznaoc;zeniu,
W dniu 12 września Hli~1roku, a god'l:in:ie g-tej, wszczęto drugą część obr,ad.
Prowadząca
je dr A. Kowal'SlIro-LewiJok;v proponuje,
aby raz jeszcze wrócić do
spr,awy miejsc:a przyJszłego WZD, bowiem na wC'zor-ajszym pos'ied:ze:niu nie zapa,dły
w ,tym pr:ze<dmi,o,c'iewiążące decyzje. PT'(yf. WO'kroj pro,pOlTluje, aby kolejne WZD
:JdJbyć IW Łańcuc'ie lub rw RzeszO'wie, z sa/lii padają też inne Wlnii'oski, W'szys,t'k'ie
jednalk oJkazu.ją się nierea'1ne. Przewodnkząca
obrad ppop()J!1u'jedele~a;tom do przegłosowaniia wnios,ek, aby miiejlSlce przyszłego WZD pOlZolsJtawićdo Wyiboru ZarządloWii Głównemu :PTL.,WniO'sek .zols,taje przegłosowany.
Z kolIeii ud'zielono głosu KomiJsji Wtni05,k,owclj,(IN imienJiuktórej
- pOlnowInie jak dnia popI1zed!niego zabra~a głos mgr Z. Neyma1no.wa. Przedisltla,wiono proljelkt Uchwały W,zD, w której
na plan pie,r!W5zy wysunęły
się zagadnienia
politylki wydawniczej
Towarzystwa.
Stwierd.zono IWniej między 'innymi,że
w okresie ostatniego dziesięciolecia zahamowane zostało wyldawaJnie więklslzo,ści tyltułów (ser'ii) wydawn'iJczyoh PTiL. Przez to
PTL utradło moźliitwość pełinej l' earli'za,cj;iswej funk1cji, nau'ko,wej i popularyza,torslkiLej.Nauka i kul'tura poiska poniosły straty naskute:k
braiku ważnyich !puiIYl~kaCli o tematyce e!l;nogna.iiczmej. Stąd !też WiZD wzywa Zanząd GłóWlIlY do podjęcia
prac zmier:zają'Cy,ch do zi:nlensY,f~kowa,.nJa dzi'ałalności wydawn\iJClZej.a władze P AN
i liJnsif;y!tU'c.ji
ku-litura1nych do udzieleruia- P-dlskiemu TowarzY's1:wu L:udo=lWCzemu
pomocy ,w tym z.a'kres'ie.
Po pnregłoo<JIwa'niu u'chwaia zo.sJta1oa,przyjęta, 0. zabierający
gl()ls w tej s'pra-
�378
Kronika
wlle prof. JaiSiew,k~z, .który Qbjął pnzewodni'dwo
Zjebrania, raz jes7Jcze podik'reś,hł
walgę spra'w wyida'wniJozych oraz weZJwał praoolwnilkó,w naukOlwyc.h róż-nych m-o
5itytu'cOdomz wsz)'lstk1rch członków PTL -do składania
do ZG iPTL propozycji,
zkJtórych
w, ,prz)'lszłościi po,wst,anie pllan wydawniczy.
Jedtnoczes.n:ie podziękował
priof. dr D. SimolnJiJdes 'za zorgalni7JOIwanie 57 Wallne-go Zgromadzenia
Dellegatów
i rudzieLił głosu pl' ezeso,wi ZG P'TL. Przemawiają'c
Ind ZJa'koiJ,czenie WZD proJ,
'Wdkroj p oldtziękował .golspoida,r'zOImWZD za miłą i ,sendeC'Zmą a't.mosferę, ja1ką potr:afi:li s!tworzyć po:dtclzarsIpobytu delegatów w OpoIu. Czuwlał nad tym cały sztab
lud,zJi 'miejlscowy'ch, delegatom
częm.o nieznanym,
a tak Isprawln:ie !prlacuj~cych
paid kierowrna:ctwem prof. D. Simonides.
Ten tl'ud ponies'iony przez nich przy
orga'nilZa,cji WZD ź.g'romadzeni delegaci nagrodz.>ih długo nie mdknącymi
olldaskalmi. Na ty,m '57 WZD PTL zakończQno li ro:z;po,częto zaprogramolwaną sesję ndulkową.
;..*:~
P;r,oitokoŁowała
mgr UrszuLa Kowalewska
Odidzliał PTL ,w apolu
Pr,zygotował do druku
Z-'c.a Selkr6t1ar7Ja Generalnego
mgr Antoni
PTr;
Kuczyński'
UCHWAŁA LVII W,ALNEGO ZGiRDMADZEiNlIA DELEGA,TOW
POLSKIEGO 110WARZYSTWA LUlDOZNAWOZEGO, OBRADUJĄCEGO
W OPOLU 'W DNIACH li -13 WRZEŚNI,A 1981 ROKU
57 Walne
Zgrom'ald!zen1ie Dplegatów
Po,b;kiego Towarzystwa
Ludo7Jna,wczego
oibr,adujące w dn!iach .11 -13 wrześnu", 1981 ,rdku w Opolu, po s7Jczegółolwym zapozma,niu s.ię Ize spr''alwmz:daniem Sekretarza
oo,",pral'nelgo PTL, prot,olkólem Głównej KomiJs-jli R,ew,~zYd'nej,Ispr.awozda;niiem Ska.rbnika Z'b rTf. oraz ,po wysłuchan~u dYlskulsji 'i rOlzpa!tTzen!iu wniios<ków zgla'"z:a.nych przez Oddziały :J:->'''' ~"-";órdza, że:
L W okresie
s'pra,woizdawczym naiSltąpiŁa7Jnaczma a'k.tylwli·z'aJcjapr'el'cy ZG PTL
i jego a'gend:'ltwarzając
.warunki dio pe~niejs'Zjeg'o ro!zwoju dzialalnośC'i mery tory,c;7Jnej i orgaln!iza'cy'jnej Bol-slkiego Towarzystwa
Lurdozmarwc:zego. Tym s'amym
.sku.teczniej
upo'Wlszecl1Jni,ania !Siię w kręga:ch ,C'zlonk'Q1W1skiich
PTL działalino,ść
Pr'zyczylniJając'a ~ię do zna'cIZJniejoslzeg1o,
aniżel]i to miało m\iejsce dotychc7JaJs, rozw:ijaniia rÓiżmy1ch,fonm pracy na rze1cz ochrony zabytków
kurtury
l1udowej,
d:2'Jialalności badawczej ,i dokumenta:cyjnej
oraz porpu'larYlzat'ors1kiej.
2, Rezulttaty oSlią'g,ane :pn7Je'zPTL w O'kres'ie iiJs1mienia we wsZylsitik'ich dziedzilina,ch
\Statutowej
d:ziałarllllo'ści stanO'w,ią naj!lepsze potwierdzenie
słu!sZIlIOści przyjętyich w laita:c,h pdpnzerdlnich ,plarnólw d2'Jiałania na rzeCiZ ochrony dóbr kultury
luido'wej, d!z!ilała,llllości ,pOlpularY2'Jat'ons1k:iej,
naukowo-badawczej
i edytto,ns'kiej.
Uizma'jąc słus1zmo:ść startl1tiowy!ch 'pOls.t:anowlieńodnoszących
s'ię do różnych sfer
d!zi,alalllno'ści P'o'}sikiego TOW,'a'11zystwaLudo7Jnawczego, 57 W'aJI'ne Zgro:mardzenie
Delegatów uznaje, że należy w pełni kontynuować
tę działalność, podejmować
nowe przedsięw:zJięcJia wZJbogacające rangę i oS'ią,gnięc'ia "Aoils'kiego TowarzY'stwa
LudoZJnawclZeg<o
.
3. WaŻID)'Im'·elementem
d!ziałalno:ści. merytoryczno-.naUikowej
Poil:s,kie'go To'warzystw,a LUldo1zm'awC'zegojest prowaid'zona <od szeregu lat działalno'ść wydalwnicza.
W okresie lat 19m2 - 19180 dZJiaŁaJlnośćt,a ZJna,clznie olsŁabŁa nlie tylko Ize względu na <CJlkreśloneogranrczenlia ze str,ony Pol,s;k!iej Akademii Nauk oraz Naczel-
�.I
Kronika
379
negQ Zar<Z.utu Wy.da'Wll)ictw, ale .pr.zede ws'zY'st.kim ze względu na małe zainteresowanie s'ię IspI1awami wyda'wn:i.c1zymi redaktorów pQlS1zcrz;egó]Jllych
serii. Dlatego też WZD zobowiązuje ZG PTL do rea'ktywOwaiDiia pebnej dzia~alności wydaWlnieozBj Po'19kiego Towarzystwa
LudolZnawczego, dibając o tn, aby nic nie
u,ronić z dJoItyc'h'czasowego dorobku w tym za1uCJS:ie.
ł. Ze względu ma to, że IkOtiegia redalkcY'jne pOlszC'ZegÓ'1lIly.c·h
serii wyuawniczych
ZG PTL ISą moonu zdeaktualizuw,ane,
ZG. PTL w porozum:ien1iu z Radą Wyda,wniczo-Nau'kO'wą .podejmie stosowne działania na rzeclZ powołaJn:i.a nowych Jmlegiów red.aikcyjnyc·h troszcząc ISię () to, aby w ich ;;rkladlzle z:naleźli s:ię między innym:i !Ci 'spośród 'członków PTL, którzy po:siadają duże dośrw1aidczem.ia
w zakresiie prac red3Jk!cyj.ny,cohOI'ta'Zzmają się ,na .poaityce wyda,wnlczej.
5. Zarząd Główny Polskiego TowaI"zyst'wa Ludoznawczego
wspólnie z Radą Wydaw.ni·c:zo~NauJkową Isporządzi na r·ok 198'3
plan
w yda;wniJczy Towarzys'twa
i przed;s.truwi go d·o zat'w:ierdz.eni·a do Dzi'ału Wydawmic-tw .i 8'ihlio<1;,ek'Polskiej
Akadem.ii Nauk. Niezależne od tego podejmie
stosowne
prace O'Dganizaeyjne
i wyzna,c'zy Slpuśród czh;lrlIków Prezyd'ium ZG PTL o:soibę od'Powiedzia,lmą z.a
c:ałoklszta1rtpo!'ityiki wyda,wlllk:zej Towarzystwa.
o. Istnieje konieczność wzboga'cenia informa,cji pub'licys,tyc:zme'j dO'tyclzącej działalności PoLskiiego Towarzystwa
Ludoznawczego w 'k,raju i poza jego grarnka'mi,
a także szcrszegopopularyzow<lJl1'ia
w czas opi:smach ogólnokraj~}wych oraz regi(}na,~nych problema'tY'k!i el.lnogra:fi.cznej, w tym również prezerl!towani.a p():~t'ad
histor)"cz;nyeh 'Zwią'Zany,ch z hi:st-onią etno,graf.jj np. Z. Gloger, W. Pool, A.
Chę!Jn'i.k, J. Ozetk:anaw3'k.i, -'\. Fi:s:cher i 1runi. W tym celu ZG PTL podejmie
okreś'lone· za.dania org,anrza:cyjlne i zaibez;pieczy .pełną ich rea'lizację
poprzez
działal1ność Ośrodka Ddku.men'llalcj.i i Inf,O'nma'cji Etno'graif1cZil1C'jw Łodzi.
I.
ZaDządy Odd2Jiałów PoLs'kiego TOlw,arzy's'twa Ludo,Zinawc.zego oizbo,wiązane są do
na:d'sył<lJnia,na adres redakcji
czasopiJsma "Lud" not,eIk bi:ograficlZlnych zmarły·eh czlonJków P,olls!kiego Towarzyst.wa Lu dOZJnaW!czego,W ten :>po:só:buchroni
się od :zalpomn:ienia wiele iJs1otnyc'h dla historii PoIsk'ieglO Towar'ZylSl!;;waLudoZJllJa'wczeg.ofa'k'tów ,i zdarzeń, ,a ta'kże osobistych
zasług dkreś>lomYlChPo.sta:c;
:z T,o'w.a'rz)"sttwemZJwiązaJnY'ch.
8. Zarządy Oddziałów PTL powin:ny podejmować
na swoim terenie działania inicjatywne na rzecz upowszechniania
wiedzy o kulturze ludowej :poprzez org.ani'zQwanie różnego Todzaju sesj,i nau.kowych i pO'Pularno-m.au'k,ow)"ch, k,oDlkursów oraz wystaw. D.ziala1:ność baką ZG PTL będzie w/spierał merytoryaznie
i finaMo,wo, '9tosOWJniedo po,sia.danych możil:iwo~ci.
9. W 'oc'en'ie Głównej Komi;sji Rewi'zyjnej
Biuro ZG P.TL nie prOlWad:z;iralojOlna'lIilej pohtyki ;a!k!Wizy.cy'jnej dotyezą:cej posiada:ny'Ch ,na skI,adz.e maga.zynowym
zapasów własnych ;wydawnictw. Stąd też ZG PTL zobowiązany
jest do zaktywizo'w,a:ruia tei.i działaJlnośc'i, k1óre,j rezuLtaty £iJnansowe w11nny być dkreślOlile
w przyjętym ',nb. począt'ku roku płalnie wpływÓ'w z tytułu
sprzedanych
wyda'wniclt.w:.
,Walne zgromadzenie Delegatów przyjmują,c powyższą Uchwałę wyraża przekonanie, że pełina realizacja. zawartych w niej postanowień przyczyJni się do dalszej ,alktyw,jZJacUi,pra'cy !Polsikiego T,o.warzY\S1w,aLudozna'WIczego w o'bsz3.r:ach 01'gani zacy j1l1o-meryitory'azny'ch wynikający'Ch ze s,tatUltu.
W,alne Zgroma.d'Zem.'ie
DeJ.ega1ów Poi,slk'iego T'Qlwal"zysoiwa
LudoZJUiawczego
Opole, dnia 12 września
1981 roku
�380
Kronika
ETNOGRAFIC~E
WYSTAWY
CZASOWE
WOJEWODZTWO
ZORGANIZOWANE
WARSZAWSKIE
W 1980
ROKU
STOŁECZNE
M u.z ea
Wa,l' s z a w a, Mu:zeu:m Azji i P,a,cyfiJku
,.Sztuka rękodzie1ni'cza Afganistanu"
Scenar.iusz: Z. Ananicz, oprawa plastyczna:
M. Janiga.
79-styczeń 80. 155 eksponatów. Katalog, plakat.
Ekspozycja:
listopad
"Tkanimy Indcxnezyjskie w Zlbiorac,h Muzeum Azji i Pat:ytfiku"
Sicemariulsz: M. Wrońska, oprawa pl:astY'C7.ll1J'd:
K. Bur.n:atówi:cz. Ek1spozy{;
ja : łuiY-lIT1a,r,zec.
50 ek!sponatów. Kata'lo'g, ;plalkat.
"Ceramtka
doliny Kathmandu"
Scenariusz:
Z. FHars'ki, opI'la1wa pla'styczna:
piec. 240 eksponatów. Kalt.alog, pla!kait.
"Ludowe
M. Jan'iga.
Bk:spozycja:
maj-li-
Malanstwo Indii. -Benga:!, 'Bihar, Orissa"
8cenalr,iuslZ: J. Suliga, oprawa plals'tyczna: T. WaHer.
-październik.
130 eksponatów. Katalog, plakat.
"Rzemiosło Artysty.czneNo·wej
Elks'pozycj'a: wrzesieil--
Zelandii"
Scenari:u:S'z: J. S,zelegejd. {~prawa plastyc:lJna: M. Janiga.
nik-listopad.
90 eksponatów. Katalog, plakat.
EJkspml.ycja: paźdZJier-
"Etno:graJfia ii sztuka Oceanii. Ze zbiorów Nicola,i Ni'ch{JU'touchkine"
Scc:narliUls;z:N. N. Nkhout.oU'ch1k.ime, M. Wrońs·ka, Oipra:w.aplasty'cZlna: M. J.aniga, konsultacja
naukowa:
M. Bero. EJkspO'zycja: paźdz.ierniik-'listopad
w
PańJ9twowym Muzeum Archeologicznym
w Warszawie. 400 ektSlponató,w. Kata'log, plalka,t. W'~półorgani'zalor: PańJstwowe Muzeum Arc.heologic:zme w Wa'r5Z>aiWtie.
.,Z przeszło9ci Mongolii"
"SceD<l'riulSz: A. La1tu:selk, oprawa pIa'styczna: M. Janiga.
pad 80 - [ulty 81. 320 eksponatów. Kat'a:i,ag, plakat.
Ekis:pozycjn: I1sto-
W.a r s z a w a, ;P,ańst:wowe Mu:zeu,m Ar.chealog'i=e
"Etnograiia.i
S:lItuka Oceanii. Ze zbiorów Nicolai Nichoutouchkine"
patrz: W,artszawa, Mu'zeum A'zji i Pacytf~ku. ,
"Checras -
Dzieje Inkas~kiej Prowimcji"
S:cenar,iuslZ: S. IWamJiiszeWlsiki,A. KrxCliuows.ki, opraM'a pla.s:tyczna: W. Ławry:nowi'C'Z, M. ZieLińJska. EkspozY'cj'a: 22.09 - 1'5.1'1. 200 elksponatów. Folder, pIaka,t. Współorganizatorzy:
Ministerstwo
Kultury
i Sztuki, Polska Wyprawa
Naukow,a'iW Andy.
War 's IZa w a, PmllS'!lwoweMuzeum EtnOlgrabc:llne
"Przes'Złość ,i :teraźniej-szość NaTodów Azji Środkowej
Sc,enariulSlZ: B. Z. Gambur,g,
i KClizachstanu"
M. D. Penl:iJna, komiJSarz: E. Pachciarek,
A. Ko-
�Kronika
381
nawa!ow, oprawa plas;tyczna: Cz. ŁącZ!ka. E~po.zycja:
4.0:1- 24.02. 400 eksPOl1JaJtów.K,aitalog. Wspó!or,ga!nizator: Państwowe
Muzeum Etnograf.ii Narodów ZSRR.
"Mola -
'Dkaniny Indian Cuna z. Panamy"
Scenariusz. i komentarz:
T. Walen.dziak, Opra:wa plastyC'zna:
M. Michalak. Ekspozy,cja: 15.01 - 10.02. 101 eksponatów.
"Archite-ktura
Kl.
GOitowiC'l6,
wiejska Francji"
Sceonar.iu.sz: N. V. Radot, ·komentarz: .T. K. Ma<kulski, oprawa plastyczna:
M.
Kosek. E'klspozycja: 22.02 - 22.03. 60 plansz fotograficznych,
folder. WS'PółorgaJ1iza,tor: Wydział Kulturalny ,i Naukowy Ambasady Francusokiej w Wars:z..alwie.
"Kultura
Afganistanu"
Scenariusz: M. Sztr:anJtowicz. Ek:spozy,cja: 19.01- 2.03 w Muzeum Śląska Opoilskiego w Opolu. 116 ekspo,natów. Kata.]og. W'spółorganizat-or: Mu:zeum Śląska Qpolskiego w Opolu. Ekspozycja: 15.03- 31.05 w Muzeum Ziemi PrudnicKiej. W.spólorg'anizatO'r: Mu'zeum Ziemi P!'udnickiej.
"Sztuka Inaiwna w Polsce"
ScenariU!sz: M. OlGdz'ka. Ekspozycja: 1'1.02- 8.03 w Muzeum Pomorza Środkowego w SłupsIku. 1-50 eksponatów. Wspólorganizator:
Muzeum Pomorza Ś,radkowego.
"TRADYCY J-NE STROJE ŚLĄSKIE"
ScenariusiZ: J. Koszul'ska. Ekspozycja:
12.02- 2B..02 w Klub'ie
skiej Woli. 95 eksponatów. Ka~alog. Ws!pólorgan:izator: Klub
skie,j Woli.
MPiK
MPiK
w Zduńw Zdut'l-
"Broń ludów Pacyfiku"
Scenariusz
i oprawa plastyczna.
B. Kohutnicka.
Ekspozycja:
21.02 - 31.03
W Muzeum Ziemi Rawskiej w Rawie Mazowieckiej. 68 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Ziemi Rawskiej. E'kspozycja: 23.05 - 31.07 w Muzeum Okręgowym w Białej Podlaskiej,
110 eksponatów.
Ka,talog. Współorganizator:
Muzeum OkrGgowe w Białej Po'dlu5kiej.
"Indianie
Kiczua -
Gó:rale Peru i Boliwii"
Scenari·us7.: T. Walendziak
Eks<pozy,cja 2501 - 20.03 w lVIu:zeum Okręg{)wym
w .1e-!eln'iejGórze. 100 ekspona.tó.w. K.a,t'alog. W'spółorganizator:
Muzeum Okręgowe w Jeleniej GÓnze. EJklspozY'cja: 7.06 - 7.07 w Muzeum Okręgowym w Lublinie. W'spółO'rga.ni.zator: Muzeum Okręgowe w Lublinie.
,.Naczynia Ludów Egzoiy.c.znych"
Scenariusz: M. Nowik, .J. Niedź'wiccki, opr,awa plals'tyczna: M. Kałuźna. Ek,spozycj,a 7.03 - sO.04 w Muzeum Okręgowym ,w P.ile. 76 ekspOlr1atów. Kat<llog.
Współorganizator:
Muzeum Okręgorwe w Pile.
"Rodzina
w Pols,kiej Sztuce ,Lu'dowej"
Scenar,iusz: J. M1gdał. Ekspozy'cja: 15.03- 15.04 w Muzeum Rołni,citwa im. K.
K,luika w CiechanoW'cu. 130 eksponatów.
Pla'!(at. W.spó!orgaruzalor:
Muz,e-um
Rolnictwa im. K. K1U'ka.
"Zwyczaje
S{:enar,ius'z: T. Ambroźewicz,
wio:;enne w Polsce"
B. Ogrodows'ka.
Eikspozy'cja:
17.03 - 15.05 w Mu-
�Kronika
382
z~u;m Ziemi Sochac'zew.skiej w Sochaczewie,
tor: Mm!:eum Ziemi Socha'c.zewskiej.
1'82 eks'pCl'll'atów. Wspóbrg~niza-
"P<Jlska lZ.a.b.awkaludowa"
Scenariu!sz i komen'tarz:
T. Lewiń1Sika, opracowanie
Ekspozycja:
28.03 - 118.05. 200 ekspo:natów.
Folder.
w Domu Kultury w Kielcach.
"Trony
j
insygnia
władzy dawnej
plasil.yc'zne·
Ekspozycja:
Cz. Łączka.
31.05 - 10.07
Af,ryki"
Scenariusz
oprawa
płastyczma:
M. Sztrantowicz.
F.ikspozycja: 3.04 - 15.05
w Muzeum Okręgowym
w Łomży. 76 eksponatów.
Folder. Współorgani~tor:
Muzeum Okręgowe w Łomży. Ekspozycja: 26.09 - 10.11 w Muzeum Śląska OpolsK.iego w Opolu. W'Sipól-organizail.or: MUizeum Śląska Opolskiego;.
"Drewniane budownictwo ludowe w fo:tografii Ja,na Świderskiego"
Scenariu'Sz: J: 5widenski.
Bkspoozycja: 10.04 - 11.05. 45 fo'tografii. WiSpólorgaInizatorzy: Towarzystwo
Op1ieki' nad Zabytkami.
Odd'ział Wars7.a,ws'ki PTL.
"Łubo.k -
Rosyjska
Grafika
Ludowa"
Scen.ariUlsz: A. G. Sa'kowic:z, komi'S,arz: K. Bałabamow-Zaho'rs'ka,
oprawa pbstyczma: K. Burnatowiocz. Ekspozycja:
18.04 - 18.05. 102 grafiki. KI3,t'l1,og,pla'kalL W,spółorganizaiorzy:
MiniJstenst'wo Kultury i SZJtuk,i, Mi:nistC'l's·tJwoKUIHury
ZSRR, Państwowe Muzeum StIuk Plastycznych
w Mo·s/k·wie.
"Amator.ska
twórczość
plastyczna
młodych"
Scenariusz:
H. Olędzka, komisarz:
A. KUI1zątkowska, oprawa plastyczna:
J.
Drabik
E,k'sPQlzyoja: 27.04 - 1'0.05 w Klubie MPiK w Wars2jawi,e. 160 ekc;ponatów. Katalog. W:spółol'gan'izator: Zarząd Główmy ZSMP.
"Plecionkar,stwo
Scenar,iu'sz: A. Wł,().daTz. Ekspozycja:
w Opolu. 50 ek,s-ponatów. Informator.
skiej.
"Rybołós:two
Scenariu'sz:
A. Filipowi'cz.
w apollu. 85 ekspo·natów.
'ludowe"
19.05- 30.09 w Muzeum Wsi Opolskiej
Współof'gainizator:
Muzeum Wsi Opolludowe"
Ekspozycja:
19.05 - 30.09 w Muzeum W.si Opulskiej
Folder. Współorganizator:
Muzeum W'si Opolskiej.
"Rz.eźby Szczepana
·Mue.hy ze wsi Szale"
Scenariusz
i komentarz:
H. Olędzka, opra,wa pla1s'tyc2jna: K. 8urnatowi,cz.
pozycja: 17.06 - 8.09. 106 eksponatów. K:1talog, plakat.
"Rzemiosło
J.ndianMeksyku"
Scenar,iu-sz: T. Walendziaik. Eksp.ozy'cj·a: 18.06 - 31.(}d w Muzeum
Sztumi€. 133 eks'pol!1'aty. W:Slpółorganizato:r: Muzeum Powiśl,a.
"Sztuka
użytkowa
Dalekiego
Japoński
Powl~la
w
Wschodu"
Scenariu's>z: M. Pachcian'ik.
Ekspozycj-a: 2.07 - 20.08 w Muzeum
144 c:ksp-ona,ty. Ws,póło~g,aJ1iza'toT: Muzeum w Gliwicach.
"Plakat
Eks-
w Gliwicach.
od ePQki edo dD epoki współczesności"
Scenariu'sz: Fuu:dacja Japońska w T,O'kio, kumisarz: .T. Skrzyl1'ska, .T. F.ijal'kuw,ska, opra:wa plals'tyczma: K. Burnatowicz.
Ekspozycja: 8.07 - 6.08. 176 prac. Katalog. WiSpółoT,g,anizat'or: Japońska Fundacja w TCJlkiO'.
�383
Kronika
"Kwiaty
w ;twór:czości ludowej"
Scenariusz
i komentarz:
T. Am:brożewicz, oprawa
wicz. Ekspozycja: 15.07 -,20.09. 222 eksponaltów.
"Węgier.ska
plasty,czna:
K.
Burnato-
sztuka .naiwna"
Scenariusz:
Pal Banaszyk, komisarz:
A. Kurzątkowska,
oprawa
plastyczna:
J. Kotarb,l, Ekspozycja:
15.08 - 30.02. 100 eksponatów.
Katalo'g. Ws·półoI1ga.nizator: Muzeum Węgierskich Artystów Naiwnych w Kecskemet.
"Malarstwo
naiwne
z Solentiname
(Nikaragua)"
Scenariusz:
Ministerstwo
Ni'karagui, komisarz i oprawa
rZ'ltkows:ka. Ekspozycja:
10.09 - 0.10, 16.12.80 - 10.0UH
w
40 pra·c. Folder. W.spółorga,~izator: Min.isterstwo Nikaragui.
plastyczna:
A. KuMuzeum w Zabrzu.
"Tradycje ludów Maghrebu"
Scenar.iu',;z; oprawa pla~tyczma: M. Sztria;nt·Q<wicz.Ekspozy·cja:
Klubie MPiK w ZduitSikiej Woli. 90 eksponatów.
Informator.
zator: Klub MPiK.
"Dawne pszczelarstwo"
Sce;hariusz i kom.is<ll'iat: P. Szacki. Ekspozycja:
natów. Katalog.
,,&5 lat ruchu
lu-doweg·o. Hi3toria.
13dJ9 - 30.09
30.09.80 - 20.01.81.
Kultura.
w
Wspólorgani-
98
eksiJo-
Sztuka"
Scenariusz:
.J. K. Makul'ski, T. MiE!lniczu'k, A. Za:kl'zew'ski, .komis'arz: .T. K.
Ma·kulski, oprawa plastyczna:
K. Burnatowicz.
Bkspozycja:
20.10 - 15.12. ok.
170 eksponatów.
Katało'g, plakat.
Współorganizator:
Zakład Histo'rii Ruchu
Ludowego NK. ZSL.
"Moja przygoda w mu'zeum"
Scen'ariu;sz: Dział Naukowo-Oświatowy
PME, ws'półpraca: H. Olędzka. Ekspozycja: 2.12.8'0 - 11.01.31. 70 prac dzieci j 8 eksponatów.
WlspółoT'ga'nizat-orzy:
Minis:tel·~two Kultury
i Sztuki, Ministerstwo
Oświaty i Wychowania.
WOJ.
BIALSKOPODLASKIE
Mu zea
B i a ł a P o d l L',
S
k a, Muzeum Okręgowe
,.Rzeżba ludowa }\,da;ma Werem,cz.u.k.a"
Scenariu,;z: G. WTęhia,k, opr,aiwa plalsty'c'zna: M. 1Vla~la'k, A.. Kapic,a. EkJ<;pozycja: 1.03 - 30.04. 48 eksponatów.
Oddział Muzeum Okręgowego
W Łosicach.
SkładaO'ka.
"Woj,sko Polskie
w rzeżbiei
malarstwie
ludowym"
Scena.riu,sc,>::L. Kowakzyk, opm wla plaJStyczna: M. MaśJ.ak, A. Kapica. E!k,.3POZYc}a: 7.05 - 17.05. Ok. '70 prac. Informator.
Ekspozycja:
26.1'1 - 3,1.12 Oddzial
Muzeum w ŁOISi-cach.WS'pÓlol'ganizatorzy: Muzeum Woj.s.ka Po11S1óegow Wars'zawie, Muzeum Regionalne w Łu~kowie, Podlaskie
Towarzylstrwo Spoleczno-Kulturalne w Białej PodlRskiej.
�384
Kronika
"Broń ludów Pacyf1ku"
.patrz: Pań'Stwowe Muzeum Etnograficzne
w W<Hsz'<lwie.
WOJ. BIAŁOSTOCKIE
Mu zea
B i a l y s t-o k, Muzeum Okręgowe
"Sztuka Wyspy Jawy"
patrz:
Mue,eum Etnograficzme
w Krakowie.
WOJ.
BIELSKO-BIALSKIE
W i s l a, Muzeum Beskidzk,ie, Oddział Muzeum w Cieszy.nic
"Rzeźba Beskidu Śląskiego"
S.cenariwsz: B. Reczko, A. Poled.nik, oprawa
natów. P1akat.
pla.styczna:
B. Reczko.
luD ekspo-
Muzea
Żywiec,
Muzeum
"Zwyczaje
Scenariusz:
Scenariusz;
oprawa
natów. K'atalog.
"Pokonkursowa
wystawa
Scenariusz
i oprawa
2.10-eksp(]lnatów.
INSTYTUCJE
]I/[
ak ó w
zimowe na Żywiccczyzmie"
M. Meres. Bkspozycja:
6.01- 3.09. Ok.
ą? eksponatów.
"Ludowe instrum·enty muzyczne"
plastyczna:
L. Grajny. Ekspozycja:
ludowego zdobnictwa
plasty'czna:
1.07 - 31.08. BO ekspo-
bi'buJ.kowego -
M. Meres,
A. Zięba.
kwiaty
Ekspozycja:
Żywieckie"
5.09 - 15.10.
NIEMUZEALNE
P ()d h a l a J1S k i, Spóldziel,nia Pracy "lVIakowianka"
"Haft 'Iudo'wy, makaty
haftowane,
wyroby z drewna"
Oprawa plastyczna:
M. Iwanowi-cz. Ekspozycja: 1.08 - 15.08 w sali straży
~.arnej w Makowie PodhaoJańskim. 300 eksp(}Datów.
S u c h a B e s k i d z-k a, Towarzystwo
Po·
Miło,śni:ków Ziemi Suskiiej
"Ku<ltU'ra ludowa 'i -rzeźba ludowa"
Scen.ariusz j OJpTaWaplasty.czna:
E:'~pona.tów.
WOJ.
]I/[
A.
Krzeszowia.k.
Ekspozycja:
UD - 31.12.
130
BYDGOSKIE
u zea
C h () j n i c e, Muzeum Regionalne
"R!zeźba ludowa indywiduaI,na"
Scenariusz: W. Tyborska, oprawa plastyczna: R. Świerczek.
- 10.09.
"Ceramika
S'cenariusz:
Katalog.
W. Tyborska,
oprawa
Ekspozycja:
1.05-
.Kaszubska"
plastyczna:
R. Krzak.
Ekspozycja:
1.05- 10.9.
�Kronika
"Twórczość
Scenariusz: W. Tyborska,
80 - 5.01.81.
ludowa Kaszub"
oprawa
WOJ.
385
pIastyczna:
A. Grys·iak.
Ekspozyc}a:
20.09.
ELBLĄSKIE
K w i d z y ń, Muzeum Za,mkowe w Ma:lboI1ku, Oddział w Kwidzyniu
"Sztuka
ludowa regionów nadwiślańskich"
s.cena,l'iu·sz: H. Samplawska,
- 30.07. 212 ekspOOlatów.
oprawa
WOJ.
plas.tyc7Jna: S. Czemy.
Eklspozy<:ja: 1.06-
GDAŃSKIE
:'v1uzea
G d ań sk, Muzeum Narodowe
"Dawna
Oddział Ebnogm.£ii w Oliwie
rzeźba ludoiwa Pomorza Gdań:skiego"
Scen.ariusz: T. Przała, opr,awa p1a'styczna: D. Boro,wska. Ekspo'zycja:
- 3.lO.80. Ok .. 30 ekspona:tów.
Koś c i e r z y III a, Kaszubski
Park Etnograficzny
otwarcie
we Wdzydzach
"KaJSZUlbskiPark Etnogra!f:i,czny :- wystawa
ill1formacyjllla"
ScenariUisz: T. SadkoW1ski, opnawa pIa:s,tyczna: B. Kropllewski.
Ekspozycja:
o'twarcie 1.10.80 w Przedsiębior.stIW.ie Usług s.o;:jalnych Budownictwa - Ośrodek w Gołuniu. 57 eksponatów.
"Muzeu'm Gu1:gowskkh we Wdzydzach Scenariusz:
T. Sa:dkowski, oprawa
6.10 - 9.10. Ok. 60 Zldjęć ,i dokumentów.
Instytucje
pla,styczna:
dokumemlty"
B.
KroQ'p1ewski. Ekspozycja:
niemuzealne
G d a ń;s k, Woje'Wód.zk'i Ośrodek Ku,lltury
"K,aszubs.l<oasztuka l,u;dowa"
Scenariu,sz: K. S'załaśna, o.pra!wa plastycz,na: B. Pfeil.fer, kOI!1su1ta:cja:W. Bła:szk01W!skJ.EkspozY'cja: 24.a3- 31..05 Gdańsik- WrzesZicz Klub Garnizo:no1wy. <W
eksponatów. W:s:półoI1galniZia;1;or:
Klub Garniz,onowy. 6.06 - 30.06 OSltr'Ołęka, Wojewódzki Dom Kul'Cury. WspółorgalIliizator: Wojewó:dz.ki Dom Kultury.
"Ludowe
i ar'tYISitYiczne
l·ękodzi·eło
'WISi"
Scenar'iuosz: K. SzałaŚ1Ila, opr.awa pl,astyczna: D. Nierzwicki. Eks:po;z;y'cj.a:12.08- 24.09 w Gminnym Ośrodku Kultury w Zukowie. :100 eksponatów. Współorgamiz3t-or: Gminny Oś.r·o:clekKu;Ltury.
"Sztu/ka ludow,a P,omorza Gdańsikiego"
Scenariu1sz: K. Szałaśna, ,oprawa plastyc'zna: H. Gregor, Eks'pozycj,a: 28.09- 8.10 w Ocho~nkzej Straży Pożaraej w Sulęczynie. 120 ekspon:at ów. W'S'pÓłOT_
galn;izator: Ocho,tJnicza Str,aż PożaI1Ila.
25 "Lud"
-
tom 66
�386
Kronika
"Ry;bak w r,zeźbiie łu:dowe'j i malarstwie
na szkle/'
Scenariusz:
K. SzaŁaśna, oprawia 'pl::rstyczna: H. Greg:oI', konsultacja:
a'~ckli, W. Błaszkows,k<i. Ek~pozY'cj,a: 18.10 -7.'11 w Tm:elW&kim Domu
92 ek'spona~y. W,spóło[lganiza:1;or: Dom Kultury.
L. MaKultury.
"Kolc.fewska Is'mu'klaludowa"
SCEmaniUlsz:K. Szałaśna, oprawa pla'styczna: H. Gregor, konsultacja:
W. BłalSzikoiWiski.EkispozY'c'ja: 217'.11
- 1'2.12 w TczewskiJm Domu KuU<tury. 8'4 eksponaty.
W:spóło'rga,ni'za'tor: Dom Kultury.
WOJ.
GORZOWSKIE
Mu'zea
G o I' Z Ó W W i e'1 k o p o 1 s k l, MU1zeum Okręgowe
"Rzeźba afrykańska"
Scenarliu'sz: L Jasińska. Ekspozycja:
ślibo'Tzu. 218elfuS'P
cma,'tów.
M ,i ę d z Y I'
Ze
30.04 - 15.1;2w Muzeum Reg.ionallIlym w My-
'c 'Z, Muzeum
"Pokaz
pislanek
Scenariusz: J. Patorska, oprawa
zycja: 1.04 - 20.04, 64 elmponaty.
"Wyroby
,j
pallm wielkanocnych"
plastyczna:
R. Patorski,
Z. Bączkowski.
Ekspo-
Z. Bączkowski.
Ekspo-
w1kiliJnia'Tskieregionu"
Scenariusz: J. Patorska, oprawa plastyczna:
zycja: 24.09 - 3.10. 083e1k'spolnaty.
"Staropolski
piernik
R. Patorski,
świąteczny"
Scenariusz: J. Patorska, oprawa 'plasty,czna: R. PatoTski, Z. Bącz'kc}wski. Ekspozy1cja: '116.12.30
-3,,02.81. 89 ekspo'nalt6w.
WOJ. JELENIOGÓRSKIE
Mu zea
B o 11 e 's ł a w i e c, Muzeum Ceramiki
"Sztuka
patrz:
Wroda,w,
Muzeum
ludowa Dolnego Ślą's.ka"
Etnograficzne
"Opolska
pa,trz: Opole Muzeum
J el en'i a Gór
Śląska
-
Oddział
Muzeum
Narodo,wego.
ceram1ka ma'lo'wana"
Opolskiego.
a Muzeum Okręgowe
"Indianie
K1c'zua -
partrz: WarsZJaJwa,Państwowe
górale
Peru i BOlliJwii"
Muzeum Etnograficzne.
"Nikifor kry:nkki"
Scenariusz;
:natów.
oprawa
plastyczna:
W. Sierka.
Ekspozycja:
15.03- 15.04. 100 ekspo-
�387
Kronika
WOJ.
KALISKIE
Muzea
Kro to s z Y111,Muzeum Regiona1me
"Kr,dtOSlLyńJSlka
rzeźba
Scenariusz:
H. Ławniczak.
ludowa"
Ek'S'p~zycja: ,1.06 - 30.05.120
WOJ.
ekspOll1artów.
KATOWICKIE
Mu zea
B ę d zi'n, Muzeum Zagłębia
"Mallarstwo niepl'o'fesjooallne"
Scenariu:s.z: T. Zalsa,cka-BoroW:iec, .op.narwa plastyczna:
zycja: kwi'ecieil-maj. 37 'eksponat6w.
Cz. HaczkLewicz. Ekispo-
"S2ltuka Jawy"
patrz: K r,a;ków, Muzeum Etno:grai'icZlne.
B y t ,om, Muzeum Górnośląskie
"Powstanie
śląskie
W
plastyce
Scenariusz: M. Kuczyńska. Ekspozycja:
rzowie. 23 eksIPO'n.aty,Filakat.
"Nieprofesjolna'[ne
nieprofesjonalnej"
3.02 - 11.05 w Jednostce
malar:stwona
plastyka
w Cho-
w Rybniku.
51 eks-
Śląsku"
Scenariusz: B. Bazielich. Ekspozycja: 8.02 - 26.03 w Muzeum
ponatów. Wspolorga'nizator: Muzeum w Rybniku.
"Amatorska
Wojska
Słowenii"
Opmwa plastycZlna: W. Prandzioch. Ekspozycje: 2-9.04 - 7.07, 22.0';1- 15.08 w Muzeum 'w Zabrzu" 1.10 - 12.10 w Miejskim Domu KuUury w Ja,worzn.ie, 3.11- 24.111
w MiejlS·kim Ośrodku Kultury i Sportu w Chrza·nawti.e, 29.11 - 14.12 w Miejskim
Domu Kultury w Ol'kus'zu. 52 ek1spolOaty. Katalog, plakat. WspółorgalIlizator:
W)'1dzial Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzk,iego w ,KatoW:ica,ch.
"Węg·ierska .sztuka n<riJwna"
Ekspozycja: 24.10 - 23.11. 81 eksponatów. Składan!ka,
Mu:zeum Artystów Na;iwnyc'h w Keeskemet.
plakat.
G l i w i c e, Muzeum
patrz:
"Tka:ni'na lU'dowa"
Wr·odaw, Muzeum Etnograd'k'zme
"Sztuka
uży'tkow,a Dalekiego
Ws·chodu"
patrz: War,szawa, ParustwO'we Muzeum EtnogI1alfiocmne.
R a c i b óT
1.,
Muzeum
"Ceramika
ludOIWa r'eg~onu besk~dzk:iego"
Eki~pozycja: 9.02. - W.04. 89 ekis:panatów.
"Artystyezma
patJ'z: K'ralków, Muzeum
25·
tkan1na Srod:k:oiwego W1sdl'Odu"
Etnogr,aJfkzne.
Współorganizator.
�388
Kronika
Eskpozycja:
Ryb
"Pienniki raciborskie,
1Bl.09- 31.12. 95 ekspona,tów.
formy
odlewy"
n ,ik,Muzeum
"BiaŁostockie dywany"
Scenariusz i oprawa plastyc1zna: H. Piergies-Chlubek.
Ekspozycja: 9.04 _ 27.04.
18 ek,spolna1tów.SkładalIlika, plakalt. W,spółorganiza1tor: Muz,eum Okręgowe w Białyms't'0ku.
"Współczesna
sztu!k,a ludowa Opolszczyzny"
Scenariusz: J. Floreńska, oprawa plastyczma: H. Piergies-Chlubek.
Ekspozy,cja:
15.05- 14.07. 100 eksponatów:. Skła;dank,a. 15.07- 26.08 w Muzeum w Wodzisławiu
Śląls'kim. W,spółorganizaltor:Muzeum
w Wodzisławiu.
T a
l'
n
00
w s k i e Gór y, Muzeum
"Folklor .regionu tarnogórskiego"
Scel1JaI1iusz:Modrzyński, oprawa
de 115.03.80.40 eksponatów.
plastyczma:
"Twórc:wść artystów
amatorów
M. Muławski.
Ekspozycja:
otwa.r-
Ziemi Tarnogórskiej"
8cenaruusz: Modrzyńlski, oprawa plastyczna:
M. Muławski.
- 10.09 w SI1;O'waTzyS'Zeniu
Miłośni'ków Ziemi Tamogór,slk,iej.
Ekspozycja:
6,09_
W o d z is ł a w Ślą s k i, Muzeum
"Ku:l1tunamaterialna
Scenariusz:
na'tów.
W. Pierzyna,
Ziemi Wodzi:sławsk:iej"
B. Kordowska.
Ekspozycja:
20.03 - 24.08. Ok. 70 ekspo-
"W,spółczeSlna lScz.tuk,aludowa Opolszczyzny"
pahz:
Rybnik, Muzeum
Z a b r:z e, Muzeum
"Nik.ifor"
Scenar.iusz: J. Pawlas-KJos, oprawa
zycja: 24.05 - 30.09. 111 eksponatów.
"Malarstwo
plastyczna:
M. De Goche, J. Kozak. Ekspo-
MarE Tarnowskiej-Wójtowicz"
ScenariUlsz: J. Pawlas-Kos,
oprawa pllalsiyczma': M. De Gache, J. Kozak, kOIl1sultacja:
J. Bedna1rSlka. Ekspozycja:
24.05 - 14.09. Ok. 80 eksponatów.
Składanka.
,,,ArtYlstyczne rękodzieło wsi"
Scenariusz:
J. Pawlas-Kos,
oOIpr,alwaplastyczma: J. MaC'iej,ewska, konsul:tacj.a:
K. Ka:czko. Ekspozycjla: 310.05- 15.06. Ok. 200 eksponatów. Współmganizatorzy:
Wojewódzki Ośrodek Kultury w Ka!t'owicach, Wojewódzk,i Dom Kultury w Ka1owkach.
"Amatorska
plastyka
Słowenii"
'patrz. Bytom, Muzeum Górnośląskie.
,,Obrazyhaiftowane
Scenariusz: M. Keyha, oprawa
2,3 eksponaty. Składanka.
Marii Keyhy"
plastyczna:
\
Z. Baranek.
Ekspozycja:
4.10 - :n.12.
�Kronika
"M-a,larstwo naiwn.e w Solentiname"
patrz: ·W.arszawa, Pań~twowe
InstytU'·cje
nliemu:z.elalne
Muzeum Etnograf1c=e.
B ę d 'z i n, Miej.ski Dam Kulitury
"DoTo,bek sztuki .ludowej w XXXV-leciu PRL"
23.05- 25.05. 2;00 ek,spomatów.
Sc'enariusz:
M. Knzew.ień. Ekspoz)"oja:
WOJ.
KRAKOWSKIE
MU'z,ea
Kra
k ó w, Muzeum Historyczne
m. Krakowa
"Sizopk:a krakowska
80"
Scenariwsz: T. Wrońs~i, oprawa plasty,czna:
7.12.80- 1.02.811.5,9 e PO!l1atów.Pl<akaJt.
J.. Bałiba5zewSika.
]ill{.s,pozycja:
Kra k ó w, Muzeum EJtnografk:2llle
"Tkan~na dekora,cY'jna Środkowego
W.sicho'du"
Sc'enariusz; ,oprawa [/lasiyczna: J. Kamocki. Ekspozycja: 15.a3 - 2.8.04w Mu~eum
w RadbOTzu. 69 ek!sponatów, F·older. E'k'spo'Zy.cja: 16:0.5- 26.08 w Mu:z.eum Kultu_
ry Ludowej w KotlbuIS'ho'Wej,49 eksponatów.
"Sztuka wyspy Jawy"
Scenariiusz: J. Kamocki, opr-awa plalstyczma: A. Chomcozyk. Ek,spozycja: 15.04- 2:2.06 w Muzeum o.kręgowym w Białymst(]ku. lInformator. Ekispozycja: lilpiiec-paździennik w Muzeum Zagłębia w Będzinie.
M y ś l e'n i c' e, Dom Grecki -
Muzeum Regiomal'ne
"Wień:ce do'żynkowe i kwialty b~bulkOlWe"
Scenariusz i oprawa
ekspo,naltórw.
plastyczma:
.T.
Koczwara.
"Budowniotwo
Ekspozycja:
I n s 't y t u c j e
EkSlpo'zylcja: 24JJ9- 30.10. 106
1udo·we"
24.11.80- 20.01.81 w K,lubie "Ruch" w Bysinie.
ID
i '8 ,m u ozea l,ne
K r.a k ów, Spó!dziCilnia PI1a'cy Rękodzie!a Ludowego i ArtystyCZJnego im. St. Wyspiań'Slkoieg,o
"Eksponaty .przy,szłego Muzeum Lal'ki"
Scenariusz: M. Jędrzej0:0rka, opra'wa plastyczma: M. Jenner, G. Chunura. Eksp.ozycja: 19.09- 30.09 w .Młodzieżowym Centrum Kultury w KrakQlW1ie. Ok. 200
eksponatów.
"Wystawa
pokonkursowa
IV Mi<;dzynarodowego
Biennale
Lalek
w Krakowie"
Scena'riU'sz: G. Basis,ta, op~,awa .plastyczma: M. J el'1J1
er, G. Chmura. Ek.spozy'cja:
10.10- 30.10 w Pałacu SZJtuki w Krakowie. 652 eksponaty. P-lakaty. W,spólorganizatorzy: Ministers'two Kultury i Sztuiki, Związek "Cepelia" w W,al's:z.awie.
WOJ.
KRO$NIEŃSKIE
Mu zea
J a.s ł o, Muzeum Regionaline
"T,nady,cy,ilne·obrzędy ludowe w twórczości plastycznej"
�390
Kronika
Sc·enartiusz: A. Sew101, opra'wa .plasXycz,na: A. Sepio!, K. Madej'CZyk. Ekispozycja: 1 5.05- 3.06 w Urzęd<Zie Miejskiian w Jacile. Ok. 250 ekslPO'lUltó;w.Folder,
plakat.
1
WOJ.
LESZCzyfisKIE
Mu zea
L e s z 11o., Muzeu:m
"Garncarnst'wo województwa leszczyńskiego"
.Błaszk:iewicz, oprawa' 'pl a s<ty,czna: B. W.inikJiel, konsult·acja:
Ekspozycja: 20.12.79- 23.01.80. 80 eksponatóW.
Scenariusz:
B.
S. Chmielowski.
WOJ.
LUBELSKIE
Muzea
L u b l i n, Muzeum Okręgowe
"Z,imowe obl'zędy na Lu:bels7JCzymie"
Scenariu,sz: K. Kępa, oprawa
- 30.D.}.. 220 ·ek!spona'tów.
"Rzeiba
pla'sty,czma: K. 'Wil,kow.ska.Ekspo'Zycja·:
ludOIwa Ale'k:slal11ldra
Fijałowsk:iego
10.01-
z PIlzy!bysławic"
Sc'elllariUlsz: D. Pa:wiłańska-,Mazur,
OIprawa p1.3JstYiC:Zlna:
K. WWkowsika. Ekspozycja :21.00 _ 30.06. 120ek:spOInatów .. Składa·nka.Współorgall1izator:
Stowarzyszenie TwÓT:cÓWLudowych.
"Ind1anie Ki.czu:a ,pa<trz: WaI"szawa, Pań'stwowe
gór.a:le Peru
.j
Boliwii"
Muzeum Etnogr.aficzme.
,,'DwórezQlśćStalllusława Gralcy z PorOlnina"
Scenariusz:
E. Kępa, oprawa pIasl,Y'cwa: K. WitkoWISka. Ekspozycja:
- 30.08. no ekspOIllatów. Składanka.
Współorganizator:
Stowarzyszenie
ców Ludo'wych.
WOJ.
19.06Twór-
ŁOMZyfiSKfE
Muzea
Ci e c h an o w i e ,c, MuzeLLmRolniotwa .im. Krzy'sztofa Kluka
"Len -
roślina
przemy,słowa"
Scenariusz: E. Chmiel, oprawia pl:als'ty,czna: W. Bogueki, kOll1,sultacja: Cell1tralne
Laboratorium
Przemysłu Imial1skiego, Ekspozycja:
18.09.80- 5.01.81. 370 ekspolIla!tó:w.Pł'a'ka<t.
Ł o m ż .a, Muzeum
Okręgowe
"Rzeżba ·i tkan.iJny Kurpiowslkiej
Scenariusz:
W. Pawlak,
oprawa
28.09.08,- 28·.02.8:1.144 ek,spo:naty.
"Sztulka J.udowa
Pus:oczy Ludowej"
plastyczna:
S.
Kędzielawski.
Elkspozycja:
KUlIpi()lwS'klejPUiSZJCZY
Z'ielonej"
S,c.enarim;z: W. Bawilak, op~aIWa.plas'tyczna: T. Czerwiński. Ekspozycjoa: 29.11.80- 3.01.811w Mie.jskim Domu Ku:]"tury w Sier>pcu. 29{) eksponatów.
�Kronika
N O'1WOg r ó.d Lo mż y ńlski,
MUiZ.eulffi
KUlipiowsktie fjskansen)
\
"Rzeźba Konstantego
391
.chojnowskiego
i jego synów Zy,gmunta i Jakuba"
Scenariusz: J. Mora'CZewski, opna·wa plastyczna:
S. Kędzi.€'1JaJws'ki,A. S:zmfamikJ,
.konsultacJa: J. Chę.tIn1kawa. Ekspozyoj·a: 1.,10- SO.1>2.70 ekspona'tów.
WOJ.
MIEJSKIE
LODZKIE
Muzea
Lód
Ź,
Muzeum .Ar,cheologi.czne i Etnograficzne
"Od 'l1uronia do Colargola"
Scena,I1iu.slZ:M. PJniń'ska, I. Lech'owa, ()pra'WJa ·p1aslty,czn.a: J. ZielińoS,~i. E.kispozY'cja: 2.02.80 -,15.{),1.&1.
3·5,5e~pOlOOitóW.Brak at.
"WlspóŁczeSlIJjaeeDamik:a ,i ,rzeźba ludowa
Po1slki Sroid!kowej"
Scenariusz:
E. Wróblewska.
Ek:Slpozycja: 1'8.0.2- 30.02 w Muzeum
l7i6ekspOIllatów. W:spółorganizator: Muzeum w OpoioZl.LJJie.
w 0lPocznie.
"Naiczynia z drewna, ,słomy ikorzeIlJia"
ScenaIliul5z: B. Miennkka.
oWŁodzi. 3'Beksponatów.
Ekspozycja:
19.02 - 27.06 ,w ZPB 1m. S. Kumickielgo
"PIfZ€\Szło'~ći temź,niejs'zoś.ć narodów
AlzH ·SrodkOlwej i Kazaohstamu"
Scenariusz:
pra,c'O'wnik Muzeum w Le niJngradzie, oprawa plas:ty,czna: J. Wieczorek. Ekspozycja:
15.03- 14.05. 355 eksponatów.
Współorganizawr:
Państwowe Muzeum E'bnograf:ii Narodów zs,.RJR ·w LeniJngradzie.
"Ailryk:a 79"
Scenariusz:
J. NadoLski, J. W()jdechow,s.ki, oprawa p1as'tyczna: J. Wi~cz'oTek,
konsultacja:
W. NowOl5z. EJkspozycja: 4.10 - 30.10. 420 ek:spona:tó.w. F()ldeT. Współorg<llrl!iZJa:tor:
.Kolo Nau'kowe Si1:u'deIlJtówBiolog·iJ UL.
L ó d ź, Centralne
Muzeum Włó:kioennictw,a
"Tokanim.apodwójna
-
ludowa
i .artYJS:tyc~"
Scenar.iusz: K. Liber.towrcz, A. TrelLa. Ekspo·zy·c.ja: 1.08 - 10.08 W' Muzeum w Łę.czycY. 4.:10- 10.10 w Fabry·ce Dywanów
"Dywilan"
w' Ł<lJdZJi,2.'111.80
-,8.01.81
w SDK "Ldka·to[·" IW Łodzi. 38 eksponatów.
WOJ.
NOWOSĄDECKIE
Muza.a
G o r l ic e, Muzeum Regionalne
"Elementy
Ekspozycja:
PTTK
Zldobnicze wnętrza
chaty podgóTzańskiej"
1.06 - ~O.07.. !ł6 eksponatów.
L i m a n o w a, Muzeum Ziemi L'im.1aonQWlskiej
"V pokonkursowa
Scenal1iwsz; oprawa
~latów. Pla,kalt.
plas.tyczna:
wy·stawa haftu"
J. Wielek.
Ekspozycja:
2'9.05,- SO.US.630 ekspo-
�392
Kronika
N o w Y S ąc z, Muzeum Okręgowe
"A'kwareIe Nikifora"
Ekspozycja: 3.03 - 30.04 w Muzeum Okręgowym w .Jeleniej Górze, 0.04 - 10.06
w Muzeum Okręgowym im.W.
Orkana w Rabce (30 eksponatów), 6.10 - 5.12
w Częstochowie, 19.05 - 30.10 w Muzeum w Zabrzu. 111 eksponatów.
"Dawne malarstwo i rzeźba ludowa
Ekspozycja: 3.10.80 - 22.01.81.
"Wspókzesna
ze zbiorów
Muzeum im. Wł. Orkana
w Rabce"
rzeźba ludowa Karpat"
Ekspozycja:
30.12.80 - 28.02 ..81 w Domu
Kultury
im. F. Dieriyńskie;go w Tarnowie. 94 ek!s:pcmalty.
Z!a'kladów
A:zoto~ych
R a b ka, Muzeum im. Wł. Orkana
"Malarstwo
'na szkle J.olanty PękJsy"
Scenariu.sz: J. Pęksa, oC>ipraw,a
p1astyczma: J. Niżnik, ,konsu1'tac'ja: Ł. Rak Ekspozycja: 15.02 - 20.0<9. Pla:ka,t. 70 Olbr3i.Zów.
"W~stawa prac ,plastycZJny'ch dzieci i mlodzieżv
Ekspozycja:
.9.06 - 30.06.
z Rabki ,i okolic"
30 pmc.
",Mal.a,r;stwona iszkle Jana Fudali
z Zako;paneg·o"
Scenariu'sz: Ł. Rak, oprawa .plalsty'czna: A. Głuszyńsika, konsulta'cje:
wa-Bujak.Ekspo!Zycja:
26.06 - 27.09. 70 obrazów. Plakat.
M. Lecho-
"Akwar·ele Niikifor.a·'
patrz: No'wy Sącz, Muzeum Okręgowe.
"Wystawa
pokonkursowa
kap.liczek"
Scen:ar:iusz: Ł. Raik, M. P.s:arski, opra'\va pla~tyc=a:
A. Glu,szczyńlSki, kO'ns'uL
tacja: M. Lechowska-.Buja'k. Ekspozy'cja: 9.11.80 - 31.02.!l'l. 50 eksponatów. Plakart.
Zak opa
fi
e, Muzeum Tatrzańskie
;,Ludowe
budowlIl.i'Ctwo polskie
im. T. Chalubińskiego
w folografiach
Jana
Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Swiderski,
zycja: 19.01 - 24.02. 41 eksponatów.
Świderskiego
konsultacja:
z War.szawy"
R. Reinfuss.
Ekspo-
"SZJtuika,LuidowaPodhala"
Scenariusz:
31.03 - 2'0.05
H. Sredniawa,opr,awa
plastyczna:
M. Gónkiewicz: Ekspozy,cja:
w Galerii Cepelii w Nowym Targu. 52,0 ek.sponatów. Folder.
"Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu"
Scenariusz: S.Żurowski.
Ekspozycja:
1.06 - 1.07 w Muzeum
wego w Słupsku. 312 eksponatów,
Pomorza
Środko-
"IvI.alarstwo na ,szk1'e Adama Slo'Wiń:skiego ,z Zakopanego"
Scenariusz:
H. Sredini,awa, oprawa plastyczna:
B. Rodzik. Ekspozycja:
w Warszawie, w starej Korde.g,aDdzie. 83 eksponaty, KJtalo,g.
6.08-
- 28.08
"Oddział .Muz'eu:m Ta,trzańs.kieg,o -
zaibytkawa
rniezną"
chata
U1a
Roj.ach z pra'cow-nią cera-
Scenariusz: H. Średn:i,awa, oprawa plastyczna: B. Rodzik. Ekspozycja: otwarcie 6.09.80 przy drodze do Rojów k. Zakopanego. 390 c';<.sponatów. Katalog.
�Kronika
393
WOJ. OLSZTYŃSKIE
Mu zea
O l s z t y n'ek,
Muzeum Budowlnictlwa Ludowego
"Technika
dawnej
wsi"
S.cenariusz: E. KacZImarek, oprawia plastycZlna: E. Oleszczuk EkspO'zycja: L5.05- 25.05 w NOT w Olsztyinku, 11.1<0.80 - 1,5.04.,8'1 w Ga'lerii SZituki w Olsztynku.
94 eksponaty. Kat'alog. W,S'p6łoI1galniza'torzy: NOT w Olsztylnie, Wyidzial Kul'tury i Sztuki.
WOJ.
OPOLSKIE
Muzea
O P o l e - B i e r k o w i c e, Muzeum Wsi Opolskiej
Ekspozycja:
"PokonkuI"!sowa wYlsta'wa krGs'zonek"
270 ekspO'na,tów.
31.03 -15.05.
"Pleoionka,rstwo
ludowe"
patrz:W,af'SZlaWa, Pańistwowe Muzeum Etnograficzne.
"Rybołósi!Jwo ludowe"
patrz: Warszawa,
Państwowe
"Malar~twoi
Muzeum Etnogra'ficzne.
rzeźba nieprofesjonal,na
Ek5pozy,cja: 15.05 - 30.09. 70 eksponatów.
"Opolsk\l- ceramika
Bes'kiidu Zachodniego"
Imfo·Dmator.
m'alowrama"
Scenariusz: E. Baczańska_Kuhl.
Eks,pozycja:
w Bolesławcu" 206 ekspozycj'i. Folder.
17.07 - 29.10
w Muzeum
Ceramiki
WOJ. OSTROŁĘCKIE
Muzea
O s t r o łęk a, Muzeum Okręgowe
"Drewno w źyciu Wisi"
M. Olszewska, oprawa plastyczna:
A.
5.06 - 20.08. :30 ,eksponatów. Folder.
Scenariusz:
WOJ.
Olechowska.
EkJspozycja:
PILSKIE
Muzea
P i ł a, Muzeum Okręgowe
i'm. S'tanisława
"Naczynia
patrz: Warszawa, Państwowe
Staszka
ludó'w egzoty'cznych"
Muzeum Etnogra1ficzne.
T r z c i ,an k a, Muzeum im. WikJtom Stachowiaka
"KultUDa ludowa Peru"
patrz: Poznań,
naniu.
Muzeum
Etnog'J:aficzme, Oddział
Muzeum
Narodowego
w Poz-
�394
Kronika
WOJ.
PIOTRKOWSKIE
Muzea
Piotr,kó,w
T ry,lbu1nal1
ski,
Muzeum Okrę.g·owe
"SZJtu.k'a·dbrzędowa województ,wa 'piatr.kows'kiego"
Scenariusz:
J. Kucharska-Pawłowska,
Cz. Rutkowski,
oprawa
plastyczna:
E. WołoWIska, Cz. RultkowslkL Ek;spozY'cja: 10.12- 28..l2. Ok. 200 ekspona·tów.
R a d o ID
iS k
o, Muz'eum Regionalne
"Rolnik i jego praca w twórczości ludowej"
Scenadu<sz: M. Beiersdorf, oprawa plasty·czna: ,z. Held'eu,er. EkS<po'zy'cja: 1.04- 213.07.56 e~ponatów.
Współorga'I1itz.ator: MU'zeum Ebnogra.fitc:zm.ew Kr,a'kow.ie.
"Józef J a:nos"
Scenariu'sz: M. Beiers'dor:f, OlpralWa.plastY'czma: Z. HeHeuer. Ekspozycja: 10.10- 25.1i1. 3'1 ekJspona,tÓow..Katalog. W9póło'rg;ani:zator: Muzeum mnotgraficZlI1e w
KrUiko.wie.
WOJ. PŁOCKIE
Muzea
Ł ę c z Y'C a, MU'zeu,m
"Łęczyckie szopki ludowe"
SC'eIl<liriusz: A. SQbczaik, oprawa 'plastyczna: A. K.lein. Eks.pozycja: 7.01 - 10.0'1
w Mieljlskiej B~bl!iotecoe PrUbHcz.nej w Ku,tnie. Ok. 100 ekJsrponatów. Kat<li1og.
Współorganizator:
Miejska Biblioteka Publiczna.
"Rzeźba i książka rolinicza"
Sc·enariusz: A. S.olbcza'k, oprawa płastycZJna: A. Kile~n, kcmsulta:cja: A. Pr,asnow.skii. Ekspozycja: 20.02 - 20.03. Ok. 100 eksponUitó.w. WspółoI1gamiZJator: Spół:dzieln1a Kółek Rol'niczy'c.h w Łęczy;cy.
"Diabeł Boru,ta w rzeźbie ludowej"
Scenar,iusz: A. Sobczak, apmwa
Ok. 60 eksponatów. Katalog.
pl,alstY'czna: A. Klein.
Ekspozycja:
5.05 - 25.05.
P ł o c k, Muzeum M,a·zo'wieckie
"Dhlibeł ,pol-ski w r.zeibi,e i legendzie ze zbiorów Wik:toryna GraboiWISikiego"
Scenariusz: W. Dow,la:szkiewicz, W. Grąbczewski, opraiwa plastycz.na: G. Grzelińs.ka. Ekspozycja: 20.06 - 31.08. 181 eksponatów. InfOTmator, plakat.
"W.s!pókzesna szopka ludowa
z Ziemi Płockiej
i Łęczyck,ie!j"
Scenariusz
i oprawa
plastyczna:
T. Zaremba.
Ekspozycja:
27 ek,sponatów. Wspólor:ganiza1tor: Muzeum w Łęczycy.
19.12.80- 8.02.81.
S i e r p c. Muzeum i PUir.kEbnograJiczny
"Sier.peDka 'rzeźba ludowa"
s.cenar,i.usz: G. Czerwiń,ska, o'prawa plastyczna:
- 2.1.08 w Katedrze Etnografii w Warszawie.
T. CzerwiJ1:ski. E'k.spozy,cja: 4.0660 eksponatów.
�395
Kronika
"CiekalW:sze<nabytki Muzeum i Parku
Etnograiic2Jnelgo"
s.cerraTiusz i opnawa pl,astyczma: T. CzerwińJs1ki. Ekspozycja:
_ 20.09.81 w S'i,erpeClkim Domu Ku1tury. 120 ,eksponatów.
otiwarlCie: 5.1i1.80-
"S2Jtuka IIUld()lwaKu:npiow.skiej Puszczy Ludowej"
ScenaI'liusz: W. PawLa'k, .oprawa pla,sty:czma: T. Czerwiński.
- 23.12.80 w 8.ierpeckim Domu Kultury. 250 eksponatów.
Ekspozycja:
29.111.80-
WOJ. POZNAŃSKIE
Muzea
P o Zil1alń, Muz.eum EtnQgraficzne,
Oddział
Muzeum
Narodowego
w Pooz;naniu.
"Kuiltu:na lwdolwa Peru"
Scenariusz:
A. Surz.yń·ska-.Blasza:k. Ekspozy'cja:
25,0"3 - 25.04
w Muzeum im.
W. Stachowia'ka w Trzciance. 10 fotogramów i 65 eksponatów. W5półorganizator: Muzeum im. W. Stachowiaka.
Ekspozycja: 29.03 -9.05 w Mu::aeum Regionalny;m w Międzychodzie. 8'7 ekspcmatów i 9 fot og'namów. linformator. W!spółorga'nizator: .Mu,zeum RegiCJ;nalne. S:cenarius'z: A. Posern-Zieliń:ski, A. Sur:zyńlSka-Blaszak, oprawa plasty.czma: L Jarz.yńska. Ek.s'P<Jzycja: 20.11.80 - 4.01.81 w Muzeum Etnogra.fliczmym w PoznalIliu. :wg
eksponatów. K-a,talog.
"Smu:ka ludowa Hucu'ls'z:czyzny"
Scena,riusz ,i opra'wa plasty,czria: R. Lewandowski.
Ek/s:poz.YC'ja: 1'5.04 - 1:5.05
w Muzeum Regionalnym w Szczecidku. 1'92 ek spona1ty,. Wlspóło'r.galIlizator: Muzeum Re:gicmaJ.ne. Ek'S\Pozy,cja: 16.05 - 31.08 w Muzeum Regionalnym
w Międzyc'hodzie. F01Lder.W,spół'or:gail1liza<tor:
Muzeum Regionallne.
"if>olska .cer,ami'ka ludowa - jej fOTmy i zdOllmid'wo"
Scenariusz; oprawa plastyczna: R. Lewandowski. Ekspozy,cja: 15.05 - 21.06 w Muzeum Regianalnym w Szczecinku. 140 "e\{,sponatów. W's.półorganiza:toI': Muzeum
Regionalne.
"Po'lskde instrumenty ludowe"
Scenariusz: Z. TOI'oils,ki, opr3'wa plastyczna: E. Ba'czyń'ska, konsu1talcja: W. KamińJs,kL EJkJspozy'cj,a: 1'2.06 _ 26 ..10 w Muzeum Etnograficzmym
we Wroclawilu.
1'25 ekspolnatów. Ini-ormator. Współorganizator
Muzeum Etnogra:ficzme woe WrocŁawiu.
"Dawna kuchnia
wiejiska i jej wYlP()lsaż,enie"
Scenarius'Z i oprawa pla.styczna: Ę. Lewandowski. E.j~spozy.cja: 3.10 - 29.1'1 w Muzeum Reg.ionalnym w Międzychodzie. 96 eksponatów. WS'półorgarni;zaltoI':Muzeum
Regiona,~ne.
S z r e n i a.w,a, Mu-zeu,m NarQldowe Rolnictwa
"Wyc~mlJnkai
,ceraJm1ka ludowa
ze ZJb.ioI'ówMuzeum
w SzrelIlia'Wie"
Narodowego
Rolini:ctwta
Scenariusz: E. Ryś, .T. Roszak, opraw,a plas'tyczna: L. Umerllt. Etk.s.pozy,cja: 215.02_ 17.03 w Poznaniu w oDmu Kultury
Drukarza. 46 eksponantów. Wsp6łorganizato'I': Dom Kultu'I'Y Drukarza.
�396
Kronika
"Zycie wsi w .5'z-tuoelu,dawej" wystawa objazdowa.
Scenariusz: B. Za;melska, oprawa plastyczJila: L. UmerIe. Ekspozycja: 2.06 - 9.06
w Tal1nowie Po.dgórnym, w Ośrodku Nowoczesnej GO'Spodyni. 59 ekspo.natów .
.14.07- 28.07 w Rakoll1'iew.icach w Miej'sko-GmiJrl1Ilym Oś!"o·dku KuLtury, 52 ek.sponaty; 1"9.08- 28'.08 w Otorowie .k. Szamotuł w Ośrodku Nowoczes'nej Gospodyni.
52 eks!pOlnaty; 2'9.0<3a<twarcie w Pias·ecznie w OŚTod.ku Tra'dycji Kółoek Rolniczych, 41 ·ekspolllatów.
,,Ma~arsJtwo, rzeźba,
grafik.a i 'tkanina artystyczna
Stowarzys;zenh\
Amatorów we Wrocławiu"
Scenariusz:
S. Olszewski, oprawa
- 10.07. 146 pra1c. Współorganizator:
WrocŁaJWiu.
Plastyków
plastyczna:
L. Umerle. Ekspozycja: 16.06Stowarzyszenie
Plas'tyków Amatorów we
WOJ. RADOMSKIE
Muzea
R a d o m, Muzeum W;si Radomskiej
"Radomska
rzeźba monU!mentaJłna"
Scena,dusz S. RO'siń<sik.i,
M. Jureaka, 1. Szymczy.k i oprawa plas'tyc:wa: Z. Karbarz. Ekspozycja: 10.05- 25.05. Wystawa W plenerze z okazji Dni Regionalnych
"Dni Kwitną,cej Jabłoni" w Grójcu.
"Zyc'ie i tWÓI1CZOŚĆ
Jalna
Ko·chanows;k.iego w rzeźbi·e i mal'a'rs<twi'e ludowym
Ina szk>le"
Scenadursz: S. Rosiński, M. Jurecka, 1. SZyrmczyk, oprawa plaiStyczma: Z. Karbar,z. Eks.pozy'cja' 24.06 - 9.0a w Czarnolesie, w Muzeum im. JaJna Ko,c.hano'wski.ego; 12.07_ 2..10 w Muzeum Wsi Radomskiej;
U.10.80 - 10.10.81 w WaTce
w Muzeum im. K. PułaWls.kiego. 80 eksponatów.
"Bartnte'two,
pasiec'Zmidtwo .ipszczelarstlwo oraz związane z nimi zwyczaije i obrzędy
na terenie Zi~mi Radomskej"
SceI1al1iursz: S. Rosiński, M. Jurecka, L Szymczyk,
baE. Ekspozycja: 1:2.07- 29.1.1.40eks1ponatów.
oprawa
p:lastyczma: Z. Kar-
"Rado,mska rzeźba ludowa"
Scenal1iu1sz: S. ROISiński, M. Jurecka, L Szymczyk, uprawa plasty.czma: Z. Karbarz. Ekspozycja: 24.08- 31.08 w Kozienicach, w W.ojewódzkim Ośrodku Sportów Wodnyc.h i Rekreacji. 3,5 eksponatów.
"Rzeźbiarze
Puszczy Kozienickiej"
S.cenariu'sz: S. RO'sii1ski, M. Jurecka, L Szymczyk,
baJrz. Ekspozycja: 17.10- 20.12. 100 eksponatów.
wOJ.
Oipra.wa plas tyczna:
Z. Kar-
RZESZOWSKIE
Mu zea
K o l b u s z o w a, Muzeum Kultury
"Fajans
Ludowej
polski w zbiorach
MKL w Ko.lbu.szowej"
Scenariusz: Z. Kądziela, M. Skowrońska, K. Party:ka, oprawa plastyczna:
żęga. Ekspozycja: 5.03 - 14.05. 1'33 eksponaty. Plakat.
B. Sier-
�Kronika
397
"Tka'nllna de!koracyjna Śr{)-dkowego Wschodu"
patrz: Kra'ków, Muz,eum Etnograficzne
"Problemy
konserwacji
Scenariusz: M. Pu.dełko,
1980, 60 eksponatów.
drewna
konsultacja:
zabytkowego"
M. Czajnik
EkGIPolzyc,ja: otwar'cie
lipiec
WOJ. SIERADZKIE
:vIuzea
S i e l' a d z, Mu'zeum O~ręgowe
"Rzeźby S-ta'ni'sława Kor\py i J erZiego KaclJmarrka"
Sc€.nariusz: M. Kaszuba. Ekspozycja: 24.01 - l.(l'2 w SieradzJkiej SpółdlZie:lJniMiesizkaniow.ej w Sj,eradzu. 28 eksponatów.
"WyJ"oby kOlWalski'eStefama Jabłoń'skiego"
Scenariusz: J. Kwia'tkowski.
£'Ok,s
ponatów.
EklSpo'zycja: 15.02 -20.02
"Sieradzkie
Scenariusz: E. Polińska,
,1óO ekSlj)o.natów.
oprawa
w PT'I1K w SienadlJu. 12
rzemiolsło ludOlW€"
plastyczna:
Z. Fiszer.
"Sztu'ka i 'ku'1tufa ludów Afryki
Ekspozycja:
13.05·22.06.
Zachodni·ej"
patrz: SzczeciJn, Muzeum Narodow,e.
WOJ. SKIERNIEWICKIE
Muzea
L o w i c z, Muzeum Narodowe
"Sztuka lu,dowa -
w Warszawie,
Oddział w Łowiczu
pokazpokon!<,ursowy .trady,cyjnej tkaniny
wy-eiJn3Jnkiło,wi'oklej"
łowi,ckiej i 'tradycyjnej
Scenariusz: H. Świątkowski, oprawa .plastyczna: H. ŚwiątkoIWS,ki., M. Stępm.iews<ki, H.
iedzielska. Ekspozycja:
22.06 - 15.07. 250 eksponatów.
WspółorganizatOT: Spółdzielnia "Sz<tuka łowicka".
"Pięć.dziesięcio'lecie
twórc-zości artYlst)"cz.n.ej, ludowej
Scell1ariusz; oprawa l>lastycz:na: H. Swiątkows'ki.
ponatów. Kalalog.
"Broń wyspiarzy
paJtrz: Warszawa,
Rawa
Mazowie,cka,
Henryka
Burzyńskiego"
Ek;spo'zy'cj,a: 20.07 - 6.1Q. 67 eks-
Pacyfiku"
Pańsitwowe Muzeum Etnograficzne
Muzeum Ziemi Raws'kiej
,,,Poliski haft ludolwy"
Scenariusz: O. Brydzyńska.
Ekspozycja: 24.04 - 5.09. 49 eksponatów.
w Muzeum OJkręgowy.m w Zyrardowi'e. 35 eksponatów.
"Żyrardowska
patrz: Żyr<udów, Muzeum Okręgowe.
izba robotnicza"
8.09 - 10..10
�398
Kr,onika
Z y r a .r.d ó w, Muzeum Okręgowe
patrz:
"P'Ol.ski haft ludowy"
Rawa Ma:zowieJoka, MUizeum Ziemi Rawskiej.
"Zyrardows:ka
izba rQbotni1cza"
ScenalTiu'8z: B. Rzeczycka. Ekspoz)"cja: 1'5.09 -31.12
,w Rawie Mazowiec!kiej. 1:20 eksponatów.
WOJ.
w Muzeum Ziemi Ra'Wskiej
SŁUPSKIE
B Yt ó w, Muzeum Zachod<nd:o-Kaiszu'bsik'1e
'
"Hafty -
G·enowef.a Palubi:cka"
Oprawa plasty,czna: K. Szyma:n-Piór'ko'wska,
zy'c'ja: 10.03- 29.04. 50ek<spO'natów.
konsul'tac'ja:
P: Cielecki.
Ekspo-
"Zldobnictwo na K,aszubach"
Oprawa plastyczna: K. Szyman-Piórkowska,
cja: 14.06.80 - mamec 81. 140 e'ks.po:naiów.
WOJ.
Instytucje
konsultacja:
P. Cielecki. Ekspozy-
SUWALSKIE
niemuzeal'ne
S e j n y, Miejsko-Gmmny
Scen.aI'iuosz; oprawa
ekspo'natów.
Ośrodek KU'ltury
"Prezentacje"
plas'tyczma: M. Karpowiocz. Ek~.pm.ycja: 18.07 - 12.09.
Ok. 50
WOJ. SZCZECIŃSKIE
Muzea
S z cz e c i n, Muzeum Narodowe
"Kuatura
Indian Andów Peruwiańskich"
Scenariusz: J. Lapoti, oprawa plastyczna: D. Boehlke, konsultacja: A. Posern-Zieliński. EkS'pozy,cja - kontynua,cja z 1979 T. zamknięta 20.02.80, ponadto wystawa była eksponowana w Muzeum Okręgowym w Zi'elonej Górz,e i w Muzeum Reg:ionalnym w Stargar-dz1e Gdańskim. Kata'log.
"Sztuka
i kultura ludów Afry'ki Zachodniej"
Scem.ariu'sz i oprawa plastyczma: J. Lapott. Eks:p'Ozycja: 2.07 - 27..08 W Muze,um
Okręg.owym w Sieradzu. 2.38 eksponatów. Ekspozyc'ja: 13.n - 311.1,2 w Muzeum
!Etno:grarficznym w Toruniu. 3.24 eksponaly.
Instytucje
S zcz
eC
niemu'Zealn·e
i 'n, Woj'ewóidzki Dom Kultury
"W,ojawódz,ka wystawa
plaJsty,k;iamators!kiej i sztuki lud'owej"
Scenariusz: H. Orska, opr,awla plasiyc:z'na: G. Królikolw1sk'a, konsullta,cO.a:C. Nowakowski, G. Rec'k.Ekspozj'icja: 2L09- 25.10. mo eksponatów.
�Kronika
WOJ.
Instytucje
399
TARNOBRZESKIE
nIemuzealne
T a r n o b r ~ e g, Urząd Wojewódzki -
Wydział Kultury
"Sny.cerka ,i .stoIarka artystyema
Scenariu5z
natów.
i oprawa
plastyczna:
"MaJlarstwo i r~eiba
Scenariusz:
Heleny
Ekspozyca:
z cyklu
j2.02 - 25.02. 30 ekspo-
"Błogosławieni
szczero·ścią«"
J. Myjak, E'kspo'zycja: 5.02 - 15.02. 19 eksponatów.
"Tkanina
Scenariusz
tów.
J. Myjak.
Szymuli
i Sztukl
Jana Widomskli,e,go"
ar"ty,sItYlc~naAnieli Bańlki"
opraw.a pJ.a5tyczma: J. Myjak. Ekspozy'cja:
,,"Bło,gosławieni szczerością«. Malarstwo
26.0,2- 15.03. 17 ekspona-
ludowe Zofii Partyki"
ScenarLusz: J. My jak. Eks'po,zy;cja: 20.03 - 15.04. 16 eksponatów.
"Dzików w czasach Wójta Słomki"
Scell1ariu·sz: .T. Myjak,
- 15.04. 40 ekspo'natów.
opmwa
plastyczna:
T. Sta.szeiwlski. E'kspozycj,a:
"Pi'sank-a"
Scenariusz: J. Myjak, oprawa plastyczna: T. Staszewski,
15.04- 30.04. 140 eksponatów.
"Współczesnc
malarstwo
szczerością«"
Bkspozycja:
"Wycinanka
Barbary
Ekspozycja:
15.11- 10.12. 2.')eksponatów.
Sccnar,iusz: J. Myjak
"Malar~two Teofila Stelmacha
Scenariusz:
H. Pilee·ka. Ekspozycja:
ludowe z cyklu "Błogosławieni
Scenariusz: .T. Myjak, 0pl'awa plastYic~na: T. Staszewski.
25 eksponatów.
J. Myjak.
"Kultura
Ekspozycja:
1.08 - 30.0S'
Woj'Łowicz"
z cyklu "BłogD'sławieni Szczerością"
15.12.80- 15.01.81. 17 ek9ponatów.
ludowa województwa
tarnobrzeskiego"
Scenariusz i (j,prawa plastyczna: J. Myj.ak. Ekspozycj'a:
kladowym Domu Ku'ltury w GorzY'cach.
WOJ.
30.03-
15.1'2.80- 15.01.81 w Za·
TARNOWSKIE
Mu zea
T a r n ó w, Muzeum Okręgowe
"Sztutka ludawa i stroje Tegionu tarno'bl1zeskiego"
ScenaI1iusz: A. Bartosz. Ekspozylcj'a: 14.01- 31.01 w Domu KUlll1:u'ryZClJkłaJdólw
Azolowych im. F. Dzierż.yńskiego w T,al1now.ie.42· ek5iponaty.
"T>aJbOTcygań'ski"
wystalw,a ,plenerowa.
Scell1ariusz: A. Bar,tnsz. Ekspozycja: maj-październik
Okręgowego w Tarnowie: Ok. 20 eksponatów.
na
dZ1edzińciU Muzeum
�400
Kronika
WOJ.
TORUŃSKIE
Mu zea
T
·0
ruń,
Muzeum Etnoigra,JJkzne
Oprawa plastyczna: W. Gęsic'ki. Ekspozycja: 22.01- 8.06 w Muzeum Regional11y.m w -Bro,dnicy. 20 eks·ponatów. W,spółorganizator: MU'zeurrnRegional'ne.
"Ku'l:tura 'materialna
Pałuk"
Scenariusz i oprawa plastyczna: I. Wronkowska.
zeum w Bi'skupimie. 'W8 eks.pon:a~ów.
Ekspozycja:
15.04 - 15.09 w Mu-
,.,Wycinank>a ludowa"
ScenaI1iu'sz: A. Błachow.ski, oprawa
- 3.06,. 750 ekspona'tów. Plakat.
plastyczna:
"Muzea Etnografi.czne
J. PietTzak.
Ekspozycja:
18.04_
Ekspozycja:
18.04.
ZSRR"
Scenariu1sz; o,prawa plals'tyc:rna: T. Błachow.SIki, J. Siewak.
- 7.06. 162 eksponaty.
"Kaiszu<bska 's'iltuka ludowa"
Scenariwsz ·i oprawa 'Pla8tyc7Jlla: T. Nemere, E. Bajra.silewS'ka. Ek,spolZycja: 5.05- 8.06 w Świeckim Domu Kultury
w Świeciu
n/Wisłą. Współorganizator:
Świooki DOiII1 Kultu-ry.
,,·W.SpÓŁcil€lSne
mialarstwo ludowe na s7,kile"
Scena~iusz ·i oprawa ,plastyczna:
L. T y c z Y ń ska.
Ek.spozYiCja: 15.05 - 3.07
w Muzeum Ziemi Kujawskiej
i' Dobrzyńskiej we Włocławku. 222 eksponaty.
Współorganizator:
Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej.
"Współpraca
bibHoteki Muzeum Etnograficznego
Scenariusz i oprawa plasty·czna:
- 20.05. 2113 eksponatów.
T. Błachowska,
z zagranicą"
J. Siewak.
Ekispo;zycja: 16.05-
"Węgi.ers'kieha±ity ludowe"
Scenariwsz' A. SZaJbla, L 'Wron.kowska. Ekepozy,cja: 31.05 - 3'0.GB. 71 ekisponatów. Współor.ganizator: Finoomszerel Veny.gyar Vanaiati Szakiszeruzebi Bizottsag
EG;ER;
�Kronika
jew6dzkim
WDiK.
Doonu Kultury
w
401
Bydgoszczy.
43eksponaty.
Współor.gand.zawr.
,,sztuka ludowa Kujaw"
Scenariusz i oprawa plastyczna:
T. Nemere, E. Bajroszewska.
Ekspozycja:
2.11 - 30.n iW Świeckim Domu Kultury w Świeci·u. 78 ek!sponatów. Wjspółorganizato:r: ŚwiecJld Doonu KJuItury.
"Kultura
i !s'ztuik'aAfryki
Zachodniej"
patrz: Szczec'iIll,Muzeum Narodowe.
WOJ.
WAŁBRZYSKIE
Mu zea
Wał b r
z y c h,
Muzeum Okręgowe
"Formy piernikarskie"
Eks'POIZycda:1'7.01-25.0'2. 36 ekspIJnaltów.
",Pisanki 'wielkalnocne"
Oprawa .plasty,cma: A. Ma·t'Uszkiewi"cz.EIDs.pozyC'j-a:
'26.02- 30.04. 75 eks!po1natów.
WOJ.
WŁOCŁAWSKIE
Muze,a
W ł o c ł a wek,
Muzeum Ziemi Ku!awskiej
"Kultura
i Dobrzyńskiej
.Ludowa Kujaw"
Scenariusz i opra,wa plaistyczna: Z. Pietrzy:kawska.
w Ci,ec,hocinku. 150 ekponatów. Plakat.
WOJ.
Elrnpozycja:
10.05 - 15.06
WROCŁAWSKIE
M u z e,a
W r o cła· w, Muzeum Etnografi.czne
"Tkaniny ludowe - dziarugi, dywany, radiuszki, werety, kiHmy, lLiniki"
Scenariusz i oprawa plastyozna: M. Rostwol1owski. Ekspozycja: 10.02- 3.05 w
Muzeum w Gliwicach. 92 eksponaty.
Ekspozycja: 7.12.80- 20.04.81 w Muzeum w Oleśnicy. 60 eksponatów. Przewodnik,.
"Sztuka
ludowa Dolnego Śląska"
Scenariusz:
M. Ros,tworowska, konsultacja:
E. Jęczalik.
- 17.06w Muzeum w Bolesławcu. 1132eksponalty. Składanka.
"Ludowe ,hafty Narodów
EkJspozY'cja: 15.04-
Związku Rardziec'kiego"
Scenar,iusz: M. iRo,stworowska, oprawa pla,styc=a:
E. Baczyńs.ka, kO'llsulta'cja:
B. Bazielkh. Ek!spo'zy;cja: 16.04- 24.04. 60eks.ponatÓiW.
"Ludowe pieczywo obrzęd-owe"
Scena-riusz: M. Gołubk'ow, oprawa
.plastyozna:
E. Baczyńska,
J. Bohdanowkz: Ek'spozycja: 7.05 - 16:05. '9!2ek!sponaty.
26 "Lud" -
tom 66
konsultacja:
�402
Kronika
"Polskie li1lliSirumentyludowe"
Scenariusz
i opraJWa p1a.sty,czna: Z. Toroński. Ekspozycja:
14.06 - 26.10.
125
ekisponatów. Itnfor.mator: W.spółor:gan:izacja: Muzeum Narodowe w Poznaniu.
"Malarstwo
patrz:
naiwne z Solentiname"
Warsnawa, Pań,S'twQlweMuzeum Etnograficzne.
"Szopki ludowe na Dolnym Ślą.sku"
Scenariusz:
M. Gołubklow. Ekspozycja:
WOJ.
47 eksponatów.
19.12.80 - 2.02.81.
ZAMOJSKIE
Mu zea
T o ill a
6
z·ó w
r: li
b. Muzeum Regionalne
"Garncarstwo
Za·majs·z,czyzny"
Scanariu.sz: Z. Świtka. Ek.spozy!cj-a: 1<O.{}}- 26.03. 75 eksponatów.
Scenariusz:
"Malal's1;wo ludOlwe JaII1aSi'do'f.a"
Z. Świtka. Ek.spozycja: 1.04 - 21.06. 24 eksponaty .
Scenariusz:
Z. Świtka. Ekspozycja:
•"M.allairstwoludowe WeroniJk'i Raty'czy"
Z a m ość,
22.06 - 21.12.
29 eksponatów.
MUlneumOkiręgowe
"Sztuka 'lud:OlWaZamojsLJczyzmy"
Scenariusz: R. Kowa1icka, oprawa plastycLJlla: M. Zalewo, kon.sulltacja: J. Petera. Ekspozy.cja: 1'5.09 - 1,8.09 w Klu;bie Stronnimwa
Demokratycznego w Zamościu. 300 eksponatów.
Ekspozycj~: 20.09 - 31.12 w Muzeum Rzemiosł Ludowych w Biłguraju.
WOJ. ZIELONOGORSKlE
Muzea
o c h l a, Zielonogórski
w Zielon·ej Górze.
"Zielonogórski
Park
Etnog!faficzny,
Park Etnograficzny
Scenariusz:
B. Łakoma,
120 eksponatów.
"Sztuka
Oddział
Muzeum
Ziemi
Lubuskiej
w oezach dzieci i młodzieży"
oprawa
pla,,,·tyczna: S. Para.
Ekspozycja:
.1.06 - 20.06.
ludowa Środkowego Nadodrza"
Scenariusz: B. Kolodziejs:ka, o/prawa plastyczna: S. Para. Ekspozycja:
- 20.10 w Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze. :.llO eksponatów.
10.09-
Wy:stawy zagrainicnnezoT'ga'nizo'wane w 1'980 r·oku.
BULGARIA
Ru se
"Mikołaj Kopernik w Polskiej
rzeźbie ludowej"
Scenariusz: A. Bła'chowski, T. Nemere, R. Tubaja, oprawa plastyczna: T. Nemere, R. Tubaja, P. Radalow. Ekspozycja: 17.05 - 29.05 w Galerii Sztuki. 72
�403
Kronika
~k.spon",ty. Orgall1iirz-alt'Orzy:
Muzeum Etllwgraftczne
i Sztuki Urzędu Woj.ewódzkiego w Toruniu.
NIEMIECKA
REPUBLIKA
w T'ofuniu, Wydział Ku~tury
DEMOKRATYCZNA
Berlin
,;P<OIIs'~iha£t,ludowy"
Scenari!usz: A. Szabla, .oprawa plastyczna: I. Wronkowska. Ek:spozy,cja: 13.11- 27.1J. w Ośrodku lnf-ormadi i Kltl'ltury Pallskiej w BerliinJie. .l{l5 ekSlp'O'natów.
OI1ganizatorzy: Muzeum Ebnog~aficzme w Toruniu, Ośrodek lnJ'ormacji i Kultury Pol'sk.ie'j.
Drez1t1o
"Polska wyóna:n:ka ludowa"
Scenariusz i oprawa plastyczna:
L. T y c z y ń s k a, Ekspozycja:
17.06 - 24.08
w Museum f tir Volkskunst w Dreźnie. 259 eksponatów. Katalog, plakat. OJ:"ganizatorrzy: Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Museum flir Bo·!Jk:skunst.
F r.a n k f u r t
n/O drą
"Polska sztuka lUldowa w zbiorach Muzeu.m Okręgowego w 'Gorzowie"
Scenariusz i opratWa ipla.s'ty<:zma:J,. Jasińska, W. Sadowski. EkSipozYiCja:27.06- 30.09 w Museum Viadr~na. 60 eksponatów. Organizator:
Muzeum Okręgowe
w Gorzowie WI1k.p.
"ZdQbnictwo 1Stroju !lud-owego Ziemi Cieszyńskiej"
Sc·enariusz: M. K,u1czyńska. Eksporz.ytcja: 1,9.09 - .6.10 w Ośrodku lnform.acdi i Kuiltury Polskiej. :217 ekspcmatów. Składanka. Or;ganiZlatorzy: Muzeum Górnośląs_
kie w Bytomiu, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach.
.
JUGOSŁAWIA
Lublja,n'a
."Mal'arstwogómlków
Scenariusz:
Organizacji
tomiu,
Ślą'sk;1ch"
B. Bazielich. Eks po·zycja : 20.06 - 20.108 w Związku Ku·Hu.nlnych
Słowenii. 61 eksponatów. Organizator: Muzeum Górnośląskie w By"PowstaJIlie Śląskie
W
.plastyce nieprofesjonalnej"
Scenariusz: M. Kuczyńska.
Ekspozycja: 20.06 - 31.07 w Zwezda
eks.ponaty. Or:ga1nizator: Muzeum Górnośląskie w !Bytomiu.
REPUBLIKA
FEDERALNA
Lublana.
23
NIEMIEC
"Pols.ka Sztu·ka Ni'eproiesjo;na1Jna ze ozbiQ.rówLudwika
Zimmerera"
Scenariu:sz: L. Zimmerer, aprawapla-styczna:
W. F11eckhaus, B'. KrUpp, konsulta,cja: J. Mi.gdał. Ek'spozy.c.ja: 23•.03.- 3'1.05 w Muzeum Wsi 'W Cloppenburg;
1·2.06- 10.07 w Starej Sytnagodzie w Essen; 17.07 - 21.08 w WesUaHsches Lau-
�404
Kronika
des.museum
fiir KUMt und Kulturgesc'hicht.e-Zamek
Wolbeck w Mi.iJnoster;
'Galerii "Kobus" w Hanowerre;
21..t2.80 - 15.02.8.1 w SUidt.isches
MUls'eum w Getyndze. 660 eksponatów.
Katalog, plakat. O.g~nirzatrzy: Muzeum
Ws.i w CIo:p.PE\IlIbungiklBremy, Towarzy,,,two Przyjaciół
Kolekcji Zimmerera
w C~OipIp€IIlibU11gu,
!Pańs,twowe Muzeum ,Etlnograficzme-IWacr-szawa.
1.11 - 'HU~
IW
WŁOCHY
"P,o'lska 'Wyo~nanka ludowa"
Scenariusz:
A. Błachowski, oprawa plastyczna:
R. Tubaja. Ekspozycja: 20.12- 31.'12 w M<:mte CatiJni Tenme. 20'9 eksponatów.
Fo:1Jder, pl:akat. Organizato.zy:
Muzeum Etnogra,ficzne w Toruniu, Mont'e CatiJrri Tenme.
ZSRR
Leningrad
,;Po1Jskie ludOlW€malar,stwo
:na .swe"
Scenariusz
;i oprawa p1astY'czna: A. Kurzą't-kows.k,a. Ekspozycja.
22.10 - 15.12
w Pań'Sl1:wo:wyrrn-MU'~eum Etno·grad'ii Narodów ZSRR, 180 ekos.pon.atów. Or<ganiza'to.rzy: P.ańs,twow'e Muzewn Eitnograficz;ne w W.ar,szawie, MUZleUm w Leni:ngradzie.
Moskwa
,,':Dka'nrl:ny1JndonezyjiSk'i'eze zbiorów Muzeum Azji i Pa,cyfiku"
Scenariusz:
M. Wrońska, N. Czukina: Ekspozycja wrlZesień-grudzień
w Państwowym Muz.eum SZJł:uki Nar,odów Wsc.hod'nich. 80 ekJspolnatów. Katal'Og, plakat, Organilzatox: Muz.eum A:ZJjiii Pacyfiku w Warszawie.
Iwona
MAGISTERIA,
DOKTORATY
I HABILITACJE
W )1'9180ROKU.
PRACE
U n;i w e r s y t e t
Z ZAKRESU
WiktalT
ETNOGRAFII
MAGISTERSKIE
J a g i e lOll s ki -
.K rak
ó w
BANDEREWICZ Regina, Miejsce człowieka starego w rodzinie i społeczności wiejskiej, prof. dr J. Klimaszewska.
CHOWANlAK Tad-eu,sz, Widowis.ko .olbrzędowe Herody, prof. dr J. Klimaoszewska.
HAJDUKIEWICZ-FRYDEREK
Ewa, Jan Reczkowski
ceramik z Nowego Targu,
pr·of. dr R. ReiJnfuss.
KONIOR Jacek, Ministerium
Męki Pańskiej w Kalwarii
Zebrzydowskiej
- studium uczes'bniotwa, prof. dr J. Kilimas:zewska.
LASOCKA Hanna, Ośrodek wspóh;zesnej
rzeźby ludowej w Paszynie, prof. dr
R. Reinfuss.
MAKAREWICZ-ŁĄCZYŃSKA
Danuta, Sew€ryn Udziela - twórca Muzeum Etnograficznego w Krakowie i badacz kultury ludowej, prof. dr J. Klimaszewska.
�Kronika
405
SZAŁAPAK Anna, Wiejskie \Wlętirze mieszkaLne jako źródło wiedzy o pogłąda:ch
estetycznych jego użytkowników, prof. dr J. Klimaszewska.
SZTORC Maria, Kult ludowy pustelni~a Swierada we wsi TTlopie w woj. nowo:sądec'kiJm, prof. dr J. KliImaszewska.
SWIĘTOŃ Bar;bara, Rozwój nauket'rl!ol1ogi!c:zmych. we Włoszech na .przykł.adzri.e
zaiJni.eres.owań łbadaw,czych wylbranymi d:ziełami wło.slciej kultury
ludowej,
pTof. dr J. Kilimas·zewska.
TRZEWIK Mi'chał, Ludowa ceramika północno-zachodniej
Bułgarii na przykładzie
ceramiki 2 ośrodków: Businici i Berkowicy, pr.of. dr J. Klimaszewska.
TURSKA-SKOWRONEK Kinga, Sumowskie dywany dwuosnowowe, prof. dr R. Reinfuss.
Ulniwersyte't
Łódzki
-
Łódź
CZERNIK Kamilla, Zwyczaj.e weselne w łódzkim środow.isku robotniczym w okr·esie międzywojennym, ;prof. dr B. Kopczyńska-Jawo:rSka.
DOBRZENIEOKA JiUlita, Odpust jako forma świętowania, dr W. BaifCl!nowski.
DŁUZEWSKA SIt:anisława, Ludowa wiedz;a medyc'zna ludno,ścli o~{QIl,ic
Bytowa, doc.
dr halb. J. Kucharska.
FRASUNKI,EWICZ J aJnusz, Swiadomość odrębności Ka.s'zubów okolic Bytowa wwyni.ku kontaktów 'z ludnością ukraińską, doc. dr hab. J. Kuchamka.
LIBERTOWICZ Krystyna. Zmiany obrzędów dorocznych cyklu wiosenno-letniego
w~rni'nie Głuchów, dir W.. BaraJno'wskL
MAIK Zbigniew, Rola magii w gospodarstwie wiejskim, dr W. Baranowski.
NADOLSKA Anna, Udział młodzieży w życiu religinym wsi, dr W. Baranowski.
OLSZEWSKI Paweł T., Wyobrailenia robotniJków łódzkieh o ludziach ze wsi i ich
ży<Ciu,prof. dr B. K!opczyńs'ka-Jaw.()rsk,a.
PAJĄK Elżbieta, Wychowanie dziecka w rodzinie wiejskiej, dr W. BaraJnowski.
PĄZIK Ewa E., Obycozajowość tfodzinna robotników zamiesozkujących osiedle Księiy
Młyn, prof. dr B. KJopczyńska-Jaworska.
PŁUSA Halina, Elementy recepcyjne w obrzędowości rodzinnej gminy Głuchów,
dr W. BaralllOws'ki.
RADIUSZKIN Lidia, Wierzenia i ZJwy,czajezwiązalne z narodzinami i wychowat1Jiem
malego dziec·k'a w rodzinie r.dbdtnic zej w okresie międzywojennym, ,prof. dr
B. KopczyńJska-JawO'I'ska.
ROMAN PiotT, Zwyczaje Zlw.iąza·nez hi~ieną i z:drowQltlnością mieszkań<ców Księ_
żego Młyna w lat:aoeh 1'91.8- 1'1)'39, prof. dr B. K'Opczyńs'k.a-Jaworska.
SZKLAREK Anna, RepePtuar pieśniowy łódikiego śr-odow1ska robotniczego, prof.
dr B. KOiPczyń'5'ka_Jawor,ska.
WACHOWSiKA Danuta, Tradycje haftu ludowego we wS'1ach okolic By,towa, doc.
dr hab .. J. Ku,c'har.ska.
WOJCIECHOWSKA Lilia.na, A'ó<apta,cjalud'ności wiejskiej do wafUlnkÓtwmiejskich
(okres międzywoJenny i po zakończeniu II wojny światowej),prcxf. dr B. Kopczyń'5.ka-Jawors~.
WOŹNIAK Alicja, Wątki demolllologiC7lllewe wspólczesne!.i wsi łowickiej, -dr W. Baranowski.
ZAWIERUCHA MalgoTza1,a, Tradycyjna wiedza !Z zakresu wybranych ,dxialów gospodarki ,pozarolniczej i z uW2Jględnieniem bwenta.rza ku1lr1urowego, doc. dr
hab. J. Kucharska.
�406
Kronika
Uniwer.syt·et
im.
Adam'a
Mic'kieAA'icza-Pozn'ań
ADAMCZE,WSKI Jerzy, Etnograd'ia BuŁgarii i jej problemy, prof. drJ.
Burszta.
BILLERT A:nna, Słowny folklor dzieci 'w wieku szko'lnym w środo,wisku wi'ejs·k·irn
na przykłaozie wsi Domachowo i Krobia Stara, prof. dr J. Burszta.
BOROWSKI Jamusz,' Etnolo'gia hi!szpańlska. Dz,ieje i s!tan współczesny, ,prof. dr
J. BUI1szta.
GORECKI Jerzy, Zagadnienia teorii !szrtuki w świetle .probJemó·w ku<!tu'ry, prod'. dr
J. Burszta.
K,oW ALIŃSKA Ju.s,tym.a, Przekształc.enia
emkzno-·kulturowe
Mongołów Chałcha
w drugiej połowie XIX i XX ,wieku, prof. dr Z. Jasiewicz.
KOWALSKI ,z,bi,gniew, F,oll'klor Biskupizny, prf. dr J. Burszt:ł.
KOWALSKA Lrena, Budownictwo ludowe Kielecczyzny a Muzeum Wsi Kieleckiej,
prof. dr J.. BUI1sma.
PELCZYK AJnto'!lJi,KiI'igiZJi.Procesye'tl1li.czne w II poło'wie XIX i XX wi,eku, prof.
dT Z. Jasiewi·cz.
PIASECKA Aama, Medycyna ludowa a medycyna 'szk'olna. Etnogl'afi!czne studium
po{ównawcze lpI1z€lprowadzOlIlelI1a podstawie badań terenowych w okolicach
Gniezna, prof. dr J. Burszta.
WIEDEMANN Julia., Tradycyjne ideały i wzory wychowania u ludów pasterskich
i rolniczych Azji Środkowej, pTof. dT Z. Jasiewicz.
WOJTOWICZ Banbara, Wiedza o Inidiana·ch Ameryki Póbnocnej wśród studentów
ucze}onipoznańskiej, pr.of. dr J. Jasiewicz.
ZIPSER LilialIl<na,Tradycyjna kultura i jej miejsce w żydu współczesnym Ajnów,
,pro·f. dr Z. Jasiewkz.
UlI1iwersytet
War
szawski
-
Warszawa
ADAMOWICZ Maria, Sposoby mierz,enia i pojmowania c'zasu w spoleczności wiejskiej, pl'o!f.dr A. Kutrzeba-Pojnarowa.
BARTOSZEWSKI WładysŁaw, Kateg·oria "swój-obcy" w poLskiej kuJ,turze' ludowej (na przykładzie żydowskiej mniejszości etnicznej), pr.of. dr Witold Dy:now.ski.
BUNlAK Maciej, Łodzie ryba.c.kie w okolica,ch Czerwińska, prof. dr Zofia SokolewilCz.
CIESLAK-SEMENIUK
Ewa, Kontynua.cja twórczości ludowej w projektanckich
zespołach lj;'kac.kich.IPwf. dr Zofia Sakolewicz.
FIS.zER Adam" Wnętrze współczesnego domu m:ieszka1Jne'gowe WISiMa'niowy. Nowa .stl'iu·kJtura!podzi.ału przestrzeni i wzór wystroDu, ,prof. dr AU1>na
Ku'trzeba-Pojnaro'-\"a.
HRYŃ Renata, Mediacyjny aspekt postaci kowala, prof. d;r W. Dynows'ki.
KACZESZMAROW Pety;r, Uroczystości w dniu św. Jerzego a obrzędy przej.ścia
(w BułgariJi), prof. dr Z. SO.kolewkz.
KARAS Grażyna, Miejsce pieśni w życiu współczesnej wsi, prof. dr A. KlUtrzeba-PO'jnaroAA'a.
PAWLIK-ZDZIARSKA Anna, Wy·obrażenia związane z młynem i młynarzem, prof.
dr Z. Sokoaewicz.
STEFANOW Rosen, Obrzędy zwią'zane ze śmiercią i pog,rzebem w ibuł:ga'rskiej kultur~e trady,cyjnej, prof. dr Z. SoJwJewicz.
�Kronika
tJ
n i wer s y t e ,t i m.
B o I e'S ł a waB
407
i e I' u t ,a -
W I'
°c ł a w
CIOŁEK Jolanta, Historia założenia i budowy skansenu Muzeum Wsi Opolskiej w 0pOIlu-Bierkowicach. doc. dr hab. E. Pi'etI'a's!Z!ek.
CZUCHNOWSKI Włodzimierz, Stanisław Ciszewski jakio przedstawiciel
ewolucjonilzmu, w etnografii !polls,miej,doc. dr 'hab. E. Pieirasze.k.
C,AŁĘZA Jamsław, Wydaw:nkza działahlOść w zakr,esie einogratfLi i f,olkloru Sekcji Folklorystycznej ,przy Zarządzie GłólWnym Polskiego Związku Kultul'alno-Oświatowego w Czechosłowacji, doc. dr hab. A. Dygacz.
JABŁOŃSiKA-IWAZNY Anna, Zwyczaje i obrzędy weselne we wsi Ceków ,w woj.
kaliJski'ffi,doc. dr hab. E. Pietm,szek.
KŁOSEK Eugeniusz, Pasterstwo
w Górach Kelimeńskich,
doc. dr hab. E. Pietra>.;z;ek.
KNIHINICKA-HOŁOWNIA
Krystyna, Irracjonalne
zabiegi lecznicze na wsi polskiej, doc. dr hab. E. Pietra'szek.
PIOTHOWSKA Genowefa, Inicjacja dziewcząt u plemion aU!straolidsllóchna pI1zełowli,eXIX i XX wieku, dr A. P,alluoch.
SAMEK Alicja, Autorytet
w rodzimych społecznościach
austraUjskich:
rodzaje,
źródło, znaczenie, dr A. Paluch.
SULTANIA Katina, Greocy emigranci polity'czni w Polsce. Ich odrębność i adaptacja kul'turowa, doc. dr hab. E. Pietra,sze~.
SZCZEPANIK Beata, Satyry,czny obraz chłopa w !prasie polskiej .(l95~ ~ 1978).
doc. dr hab. E. iPh",tr<lJsz;ek.
SZLACHTA Joanna. Pozycja społeczna kobiety wiejskiej pracującej zaWlodolWona
przykładzie wsi Jeżów Sudecki, doc dr hab. E. Pietmszek.
SZYMAŁA Adela, Udział młodzieży pra'cuojącej w życiu społeczno-kulturalnym
wsi
Dobrzeń Wi,elk'i, dc}c.dr hab. E. Pielralszek.
SZYMAŃSKI Adam, Budownlctwo ludowe w Rodopach Środkowych w okręgu
Smoh'an, dOlc.dr hab. E. Pietra'szek.
WaŻNIAK Ewa, Więź rodzinna mieszkańców
Jeźowa Sudeckiego, doc. dr hab.
E. IPietraszek.
ZŁOTNICKA Aleksandra, Rzemiosło huculskie na targach w Kosowie, doc. dr hab.
E. Pietmszek.
PRACE MAGISTERSKIE napisane pod kierownictwem dr W. Baranowskiego
w Studium Zaoczmym Pedagogiki Kulturalno-Oświatowej
w Łodzi 'w 1980 r.
DĄBROWSKA Jolanta, Rola konkursówsztuki
,ludowej regionu rawskiego w upowszechnia'niu kUlItury 'ludowej .
.lACHOWICZ Barbara, Formy upowszechniania
smukJi ludowej na przykła'dzie
Muzeum Okręgowego w Sieradzu.
KWI,ATKOWSKA Krystyna, Szopka w Iwidowiiskach teatru ludowego.
LEWIK Ryszard, Funkcjaoświalowo-wychowawcza
i naukowo-badawcza
muzeum
regiona,lnego Ina przykładzie Muzeum Zd,emi Wielluń!Skieó w Wieluniu.
POSZEP:CZYŃSKA Jadwiga, Życ.ie tow.arzy'sikie łód",kioch robotników w okresiie
międzywojennym.
SZUSTAKOWSKA Danuta, Rola SpóŁdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystye,znego
"Sztuka Łowicka" w kultywowaniu
sztuki ludowej regionu łowiockiego.
WOJCIECHOWSKA-SZWARC Maria, Opieka ,Muzeum Regionailnego w Br:zezinach
nad ~,wóI'cami Iludowymi.
�408
Kronika
PRACE
K at ed r a
Et n ogr a f ii
DOKTORSKIE
U n i we r s y t e t u
'P:orz;nań
i m.
A.
M ick iew ic za
BEBA Bożena, Tradycje dro'bnamiesZlC'Zańsk.ie wspoł.ec:zmości
LklZloo'rka W,e~kj,eogo,,prof. dr J. iBun;zta.
małomiasteczkowej
Przedmiotem ,pI'<lJcyjest trad)'ICj1a drobnomieszczańska
roz:patryw<lJna w mma.c:h
społeczności małego miasta - Lidzba'rka Welskiego. Analiza opa,rta została ,głó,wnie
o materiał zelbr<lJllypodczas badań terenowych prowadzonych
w ,Latach H~7'l- 1976
oraz dokUJmeDJty .pi'sane i 'l'iJteraturę przedmiotu.
Pozwo1Jila ona ustalić, że przej.awy kultury
drOlbnomies'zczańskiej ,pelznią w społecZln{)ści rolę sty.mulatora przemian .j ,s'łUiżąs,pójności ,i funkicjonalności systemu społeC'Zlnego kul'tury.
BRENCZ AJnldrzej, PrzeOlbraż,eniJa środ-owi'ska mieszka[nego
:zmańskiem w XIX i XX wieku, prof. dr J. BursZita.
rodzin
chło.pskic:h WIPo-
Zadaniem pracy było ukazarnie wybranych
aspektów przemian dokonujących
się ;w obrębie WIsi,s:~czeogólni'ew ram'a'ch środowrska mieszkalnego. Naósk połoii:ono
na analizę wybranych zagadnień programu użytkowego budynku mieszkalnego, wskalJując na s·po.sÓlbpowiąza'nia miejsea .pracy z miej'scem 'Laani,eSZik<lJnia
r.odziJny chłopskiej, :na zmiany funkcji pomieszczeń, podnoS'zenia się standardu mieszkalnego i nar.as,tanie potrzeb konsumpcyjnych
.i 'rekreacyjnych.
Pods'tawOiWe żródła pracy stanOWlią m'ateri,ały' ze sltac-joll1arnych badań teren{)wych ,przeprOiWadzonych w celowo
doibrany'c:h śrOldowi'ska'oh wi,ejskich w latach 197'7_ 1979, w ramach realiZiOwall1ego
przez Katedrę Etnografii
UAM 'tematu "Przemiany
oby'cza.jowm;ci rodzinnej na
wsi w Pol!S'ce pó~noC'no-'zac.hodniej". W ·anaHii·e 'posłużono się głównie metodą 00dama fUlilk-Q,j'OlI1a:lny,C'h
układów przes.trzen:i.
GAWĘCKI Marek, BrzeO'bra'żenia społeczno-kulturowe
wsi środkowego
'!leg·o Aifga1ruLsianuw XIX .j XX ,wieku, prof. dr Z. Jasiew,icz.
północ-
Autor ,analizuje przemiany Ispołeczno-kulturowe
we wsiach środkowego (górskiego, gospodar'czo 'bardzo ,słabo rO,zJwil'llię:teogo)
oraz póhno.cnego (równmnego, gospodarczo bardziej rozwiniętego) Afganistanu. Na podstawie przeanalizowanego
materiału wyka'ZalIło, że przemiany zachodzące w społecznościach rolniczych Afganistanu
w okresie objętym analizą miały charakter
modernizacji
Wy.kazano również, że
przebieg przemian w różnych społecmościach,
często bardzo blisko położonych może wyglądać oomiennie.
Poddano analizie
czynniki
WlPływające na taki stan
rzeczy.
KRYGIER Romuald, Więzi w rOZipr()szonym kręgu rodziny dużej. Tzw. rody chłopskie w Wielkopolsce - geneza, s'truktura, miejsce w kulturze i życiu społeC'Lny.mXIX :i XX lWiekiU,pr<Jlf.dr Z, Ja'Siewic2'J.
Rozpraw.a mieści się w Inur,c:ie .badań nad rodziną, prowadzonY'ch w Katedrze
Etnograf1i U!AJM.PrzedstawJ'a jedno z niepodejmowanych
datąd zagadnień z.wiązalIlych z rodziną wiejs,ką regionu wielkopolskieg{). Autor zajmuje się w niej głównie dużymi kręgami rodziln rozproszony,ch, które nazywa także "rodami" chłopskimi
ze względu na więkls.zą w nich, ,w :po:równaIl1liuz innymi rodzi,nami, ZJna,jomlo'śćgenealogii i siłę powiązań krewniaczych.
Rozprawa przedstawia
dzieje wybranych
"rodów" chłopskich i "rodów" robotniczy.ch .(wyw{)dzących się ze wsi), gniazda tych
"rl()dów" cZYll1niki s.prawcze i mechanizmy
twórcze krępujące
owe "rody" i ich
�409
Kronika
wzwój struktury
i funkcjonowanie
w swoich środowiskach, wpływ "rodów" na
=jomość
genea,logii i powiązań krewniaczych, rolę więzi rodzinno-"rodowych",
miej:s'ce "mdów" w ikultul1z.ei żydu społe1cznym XIX i XX wi,eku.
MROZ Lech, Proces przechodzenia ,od koczownictwa
Cyganów, prof. dr M. FrankoWIska.
do osiadłośd
na przykładzie
Treścią pracy jest próba w miarę szerszego przedstawienia i przeanalizowania
różnych [O'l,m życia Cyganów i zmia'n jakiew!chodziły
na przestrzeni 'hlistorii od momentu wyljścia Cyganów z Indii - ,w róźny'ch ikraja,ch, pod wpływem różnych kultur; zmian zachodzących do stopniowego zawężania obszaru wędrówek,
osiedlania i asym~lacji. ,W pracy auto'r rozpoczyna od rozważań nad zjawiskami
migracji i nomadyzmu w ogóle (w ujęciu różnych teorii) i usytuowania na tym
tle cygańskiego koczownidwa, nalS'tępnie ogólnie lomawia specyfikę kul,tury i życia
Cygainów na świecie. Dalej przedstawia ja:kość zrriiank::tóre dokonały się u różnyc,h
grup Cyganów w wyniku oddziaływania administracY'jnego oraz w efekcie wpły,wu
społeczno,ści wśród krtórych przeibywal:i Cyganie.
PININSKA MARIA, Sztuka
dr J. BUI's:ma.
ludowa
P.omorza Szczecińskiego.
Proces
zmian, prof.
Praca omawia sztukę ludową, zarówno tradycyjną, przywiezioną na Pomorze
Szczecińskie przez osadników, j'e.j funk,cjonowalIlie na :przes,trzelIli 3'O-uecia, j,ak również jej formy po:graniczme odbiega'jące od ,dawnYch WZO'fów
.. Prezentacji te:j :towarzyszyanaliza
pl1zyczyln i bodźcÓlw na .tle socjololgicznych przemian, skŁadających się na okreś'1one oblicze plastyki tego terenu. W opracowaniu
zwrócono
szczegóLną uwa1gę na nowe Zlj1awi:skali. 'tendencje w pla;styce regionallnej Pamorw
S1Jczecińskiego. W podsumowaniu praca zawiera szereg wskazówek d[a dziełaIności
opiekuńczej nad 'Sztuką regionalną omawianego terenu.
U n i w e'r s y:t e t
i m.
B o l e 'sł a waB
ie
l'
u t a -
Wro cła w
JAGIEŁA K<lzimi'el1z,Zróżnicowanie i iunk,cje stępy w kulturach
ropy środkowo-wschodniej, pDof. dr B. Kopczyńska-Jaworska.
ludOWYichEu_
Przedstawiona praca składa się z części teoretycznej i materiałowe~. W części
teoretycznej pra'cy dokonano analizy ,materi'ału i wydą~nięio wynikające z niej
wnios·ki. We wstępieznalj-duje się krytyczna prze<gląd 'stanu badań. !Pierwszy rozdział po,święcOtny j,es'1;mater,iałom :i technikom wykonania stępy. Drugi za:sadniczy
rozdział traktuje o zróimicowaniu form tego narzędzia, przyjmując za podstawowe
kTyterium s.iłę motoryczną przy jego poruszaniu. Uwzględniono w nim również
sposoby pOIsŁugiwania .się ,tym narzędz.iem omlz wydajlność pracy. W 'trzeciim rozdziale omów~ono najszerzej pojętą funkcję stępy, kładąc szczególny nacisk na jej
rolę w pnzy,gotowan~u pożywienia i obróbce surowców. Wskazano również na jej
pow:iązania z 'ró:żnymi działami 'kultury duchowej i ,spoŁecznej. Wczęś'ci materiałowej pra1cy zamieszczono w:s'ZY'stkie wykoTlzyst,ane w nie'j materiały
źródłowe,
ilustracje i mapy. Względnie pełne materiały pochodzą z obszaru Polski. Odnośnie
pozostałych obszarów Europy materiały są mniej komlp~'etne, ,co j'est uwarunk'Owane zachowaniem się ,tego nairzę'dzia 'oraz stanem badań.
�410
Kronika
PRACE, HABILITACYJNE
Uzupełnienia
K at e d r a
Z LAT ~976- 1978
do not wczeŚiniej publikowanych
E t n o g r ,af i i
U !l1iw e r s y t et u
!PlO zn ań
im.
na łamach Ludu
A.
Mickiewicza-
1976
pYGACZ Adolif, Ludowe pieśni .gómi'C1zew Zagłębiu Dąbrowskim.
Autor u,porząd'kowal IW ,pracy złoQ:oną pr.ob1ematykę fo'lkaoru te'j ziemi, gdzie
do dzi,ś, obok pieŚini wiej s'kk h i miejskich, zachowały ,się w słanie żywotnym samorodne utwory o treści histJorycmej i wreszcie zawodowej, reprezentowane
przez
ludowe pieiŚ'nigórnk:ze. Jako rnateriaJ dowodowy autor og~asza w ni'c,h 5Q pieśni
górnicze, zapisane pr,zez siebie w Zagłębiu Dąbrowskim. Nieiktóre z tych przykładów
pośwLadc;wne ,są w urywkowych odmi~all1achjuż w pioruerskiej kolekcji pieśni górnic~mych Stall1isła.wa GieszkowlS'ki,egoz 11886 roku, jednakie
większość, dotychczas
niez.naną zaliczyć należy do przekazów uni·kalny,ch i odkry,wczych. IlfLlerpreiacja
odznacza się wielastwnnością
problemów oświetleń i metodolo'gtClznych zabiegów.
Autor traktuje pieśni ludowe jako złożony organizm, a więc z jednej shony jako
tWÓflCZąrsymJbiozę ieks'towo-muzyczną,
czas,em i taneczną, z drugiej - ja,ko realistyczne ,odz.w:iereied[,enie indywidualnych
i zbiorowych przejawów górniczego życia. Autor udowodnił, iż pieśni gÓI1nkze poszenzają tematy,kę, krąg świadomo~ki
społecznej i zasób środków artystycznej
wypowiedzi w po:lskim folklorze pieśniowym.
19177
PARAiDOiWSKA Mar.i.a, Obr.a'z I'ndian Ameryki
I .
,Południowej
w Połsce
19 wieku.
W oparciu o dostępne w 1:9 w. w Polsce ma;teriały (m.in. relacje podróżnicze
POllskie i obce, opisy zawarte w podręcznika,ch szkoLnyc.h, encyklopedia.ch, słownikach, kalenda!fzach,
czasopismach
oraz wiadomościach
przekazy,wall1ych przez
książ,ki popularno-naukowe,
powieści, poez,je) przeprowadzono
analizę zasobów
wiadomości o Indiaclh Ameryki Południowej,
wiadomości rz którymi mogło zapoznać się s.połeczeństwo polskie. Poprzez te informacje w naszym 19-wiecznym
społeczeństwie utrwalił się obraz Indian Ameryki Południowej w postaci czterech
sterootypó'w:
1. Indianin ja.kosy.mbol waLki Q wOil1nośći ni'ezal,eiŻnQlŚć
Nn'kowie),.
2. Indianin w "da:p'k.a1ch"- dobry (Guarall1.i).
3. Indlianin prymi1:Y'Wlny(mieszkaniec Ziemi Oginisiej),
4. IlC]dian.i.ndziki ludożerca ~miesz.ka;niec Brazylii).
W pT1acy rozważono 'Problem .powstawania i fuonkc'jonowania stereotypów
oraz
przyczyn i podłoża ic'h powol:nych przeobrażeń.
1978
STASZCZAK
ZoIfia, Pograni,cze
polsko-niemiec'ki,e
jako
pogr,ankze
etnograficzne.
Praca rozwa<Ż.aproblematykę
pogrankza
kulturowego na przykładzie konkretnego pogra:nkza pohkO-'ni,emieckiego d przy pomocy środków i metod stosowanych
w €'tIno'grafii. Autorka wychodzi z zaloż,enia, że nie ma tylko QbiektY'Wlnych cech
pograniczy, są tylko c,echy wynikłe z ko.n'kret:nej, hi'storycznej relJa'cji wchodzących
w grę u.grupo-wań etai,oznych,. ilC'hprzemies'zcza!Il'ia, nawCl'Y.stwieńi pI'iorytetów. Jako
punkt wy.j\Ś'cia dl.a !Wskazania stopnia przyda1:iności daJnych etno:graficzmych w tym
�Kronika
411
zak'resie posłużył zespół maip zawa'rtY'Ch w "Atlas der deutschen Vol~kunde".
Podsumowaruie wyników zawiera mapa ZJbiorowa, która ,stanowi nową ,próbę rekonstrukcji dynamiki kultury nie przez ustalenia chronologii (która w etnografii jest
częs.to wątpliwa) i nie ·przez typologkzme odtwa'rzanie .ewo1lu·cji, lecz przez stwierdzenie dościowego naw.arstwienia
·zjaiWisk. p.rzyjęto bowiem iż tam gdzie na,waTstwiabo się więcej zjawisk z pewnością związanych bardziej z tradycją polską niż
n1emi,ecką, silniej UJtrz)'lmywał się dailly suhstrat etukzny.
Maria
Niew.Uidomska
W.YKAZ ZAGtRANIOZNYCH DZliEŁ ZWARTYCH
BIBlJIOTEKIP.OLSK1EGO
TOWARZYSTWA LUDOZiNA.WCZEGO
W:E WiROCŁAlWIU ZA l1ATiA ,19791- 119'80
AUe Volkskunst
aus dem Egerland. ,W,hm t977, ss. 101.
Arbe,it und V'olksLe·ben. Deutsche,;' Volkskundekongres.s
1965
in ilVIalibu'l'g.Gottingen
'1967, .ss. 442
Arti popullor
sltqi.ptar. nrane
1'977 ,ss. 63
Azebrajdżanskije
vysivki.
Moskwa 19711, 15:S. 39, tabl. 106 ..
Babel Antony: La Bessarabie. Etude historique,
ethnographique
et economiąue.
Par,is 1926, ss. 360.
Bahaaur K. P.: Caste, Tribes and c.uItu.r·e of India, vol. 1-6, Dethi 19717
Barrow Terence: Maori Art of New Ze,al·and. Parvs 1978, SoS.108
Bedal Konrad: Haus u.nd Stadel. Bćiuerliches Bauen in de:r Oberpfalz. Regel1JSlbu'f'g
',1097'5, ,ss. 104
Badel Konrad: Histol"ische Hausforschung.
Mi.iJnst,e:rm78-, ss. 1,86
Benker Ger,trud: Altes bćiuerliches Holzgerćit. Mi.iJnchen 1197.9, s.s. 20'8
Benker Gertrud: Kuchlgschirrund
Essensbrauch. Reg,ens.buI1g li!)77, .ss. 8G
Berkenbrink
Gerd: Wandlungprozesse
einer
dortlichen
Kultur.
Wuchenhausen,
Kreis NO'r:theiom.Gottbngen 1974, ,5'5.1616
Bibliogra;phie
d' ,etudes balkaniques,
vol. XI - 1'976, '11.01. XII - 1977, SofU:a
Bitterli Urs: Die "Wilden"
und die "Zivilisierte,n".
Munchen 1.976, .s.s. 494
BjoI1Il<SSOn
AI'lni: Icelandic
Feasts and HolQ.days. Ceolebratioms, Past 'and P,resent.
ReykjavLk 11980, s. 104
Blackwood Beat'rke: The Classification
of Artefacts
in the ?tiU Rivers
Museum
Oxford 1970, s.s. '94
Bolonev Firs F,edo,so~ić: Narodnyj
kalendar
semejskich
Zabajkalja.
NovosiJbi'rs'k
1<978, .ss. 1<5,7
Borisenko Valentiln.a Kir·iłłoWla: Nova vesil' na obrjadovost'
u sucasnomu
seli.
Kiiv '19719,,ss. 132
Buck C. H., Faiths, Fairs and Festivals of India. New Dehli 19.77, .s. 2@
Caplovic Pavol: Caro kresaneho dreva. Ludowa architektura
Oravy. Martin 1977,
ss.. 20'8
CaTadzej,nyja kazki.
Ceskoslovenska
Red. V. K. Baindarcyk'.
slavistika
v letech
1978 - 1939.
Cz. I Oprac.
1197~, cz. II 119713, Mbnsk
:Milan Kudelika i inni. Pra-
ha 19717, ,55.468
Chard Chester S•.: Man ,in P.rehistory.
New York m75, SiS.406
Congres International
des Sciences
Anthropologiques
et Et:nologiąues .
. Compte-rendu
de la Troisieme Sesion Bruxelles
1948. Tervuren
1960, ss. 277.
Cugaj
R. V.: Na,roone
dekor-ativne
miJstectvo JavorivsCiwi.
Kii'V
1009
SIS"
141
�412
Kronika
Davis
J.: People of the Mediterranean.
An Essay in Comparative
Social AnthroLondon 197fT',ss. 288
peneke
Bernward:
Volkskunst.
Filhre.r durch
die volkskundlichen
Sammlungen.
Munchen 19179,ss. '1'89
Dubois Marie-Joseph:
Mythes
et traditions
de Mare. Nouvelle Caledonie. Paris
197G, ss. 346
Durkheim Emile, Mauss Marcel: Pritmitive classification.
Londoo 11963,ss. 96
Enzyklopadri.e des Ma.rch,ens, t. 2, :z.esz.3/4, 5, t. 3zesz.
1, Berlin '197:8- 1979
Ersov N. N., SiroiVa Z. A: Albom odeżdy Tadżiko1J, Dusambe 1969, ss. 34, tabl. 47
The Ethnogrraphy of Malinowski.
Th,e Trobriand
Islands 1915 - 1918. Lemdon L1.979,
ss. 2511
Etnicesk,ije
i kultuT1lJO-bytovyjne processy na Kavkaze. Moskva 1!Jr78,S's. 279
Etnografija
i savremen'OOst. Red. D. Todorov, SofiO<l11976,ss. 2!715
Etnografski
i foUdoristiC1lJi izsledvanija'. V cest na Christo Vakarelski. Sofija 1979,
'Ss. 305
Etl1Wloska grada o Romina-Ciganima
u V'Ojvodini. Novi Sad 1'9:7'9,ss. 4'20
Fenlon Alex'ander: ScotUsh .country uif,e. Edi'l1!buI'lgh1'97(7,,55. 255
Fluck Hans-Rtidig-er: Arbeit und Geriit im Wortschatz der Fischer des badischen
Hamau-erland,es. Untersuchungen
zur Fachsprache am Obe.rrhe·in. F-reiiburg 1974,
ss. 573
Folklorat
i na.rodnite tradicii
v savremennata
nacionalna
kultura.
Sofija 1976,
SiS. 200
Fuchs P. Ferdinand:
Bau·ernarbeit
in Appenzell
Innerrhoden.
Sachen, Methoden,
Worter. Basei 1I9r77, 'SS. 2J4fl
Gaiborjim Alice: Unngarische Volkstrachten.
Budapest 1969, ss. 72.
Gasparilwva
Viera: Povesti o zbojnikoch
zo ślovenskych o polksych Tatier. Bratislava 1979, ss. 35'3
Gemeinde
im Wandel.
Volkskundliche
Gemeinstudien
in Europa. Mumter
1979,
ss. 2,15
Georgieva Ba,gra: Narodnata architektura
v Bożenci. Ot kraja
na XVIII
do nacaloto na XX v. Softja 19'79, SIS.l-513
Das Germamsche-Nationalmuseum
Nilrnberg
1852 - 1977. Mi1nchen 19.718,ss. 1:242
Gohatn Bika:s'h Chandra: Human sacrifice and head-hunting
in :vorth-Eastern
India. Gauhati 1\9177,
ss. 102
Grigas !{,a,zys: Lietuviu
atarles. (Litovskije
pOSłOiVky na litovs.kom jazyke). Vilnius 19'.76,s. 3.QJl
Gudavjc.iu!S E.: Zymenys ir żenklai lietuvoje.
(Matki sQibstvennost i i znaki v Li,tve). Vilnius 1,980,'ss. 129
Gusiev V1k:.'torE.: lstok.i russkogo na:rodnog,o teatra. Letn:iJngrad 1977, ss. 86
Heiding Karl, Gass SOip.hie: Kinder- u,nd Jugendspiele nus N,iederosterreich. Wien
1980, is'S.70
Handbook
of Nior,th American
Indians.
Vol. 8 Calii-oI1illa, WaSlhingtOlll 1978,
ss. 800
Ho.ebel E. Adamson, Fr,ost Everett: Cultural
and Social Anthro·pology,
New York
pology.
197\6,SIS.442
Hod'er Tamas, F·e[ Edit: Ungarische Volksku.nst. Budapest 119178,
ss. 638
International
Bibliog;raphy
of the Social Sciences. Vol. XXI - 1'975, vol. XXII
1976. LondOlll 19a,8, 1'979
10th
International
Congrress
of
,s:tr,acts vol. 1 - 3. Dehli .lill178
Anthropological
and
Ethnological
Sciences.
Ab-
�413
Kronika
lsajeva-Jul11U-sova NeUi: Tadżikskaja
vysivka. Moskva 11979,ss. 126
/
Kahk J.,.S:ii'liva!lk K.: History of the Estonian SSR. Ta!llirm 1979, s.s. 18'2
Kapfh.ammer Giinther: Bmuchtum
in den .4JpenłiincLern. Ein lexilrotischer
Filhrer
dUTch den Jahreslauf. Miinchen 11977,-ss. 335
Kirciv Roman Fedowvic:
Etnograficne
doslidżennja
Bojki1)sći.m. Ki!i>v119i718,
ss. 172
Kons·in K.: Kuidumi,<l. Estonskoje narod1lJoje iskusstvo.
Tlronyje
izdeHja.
Talbnn
1979, ss. 93, nlb. 287
Kovacs liona S.: Hirtenkunst
aus Ungarn.
Leipzig HH7, ,5'5. '1lIlb. 16, :tabl. 22
Kurbova Milada : Bibliografia
sLovensk-ej etnografie
a folk-loristiky
za roku 1970- 1975, BraiislalV.a J0979,:55. 421
Kunz Ludv.ik: Ceske lidove houslarstvi.
BI'no 1'978, ss. 36
Kunz LudvLk: Lidove figuralni pećivo. Bnno 197!8.ss. 48
KUiPPuswamy B.: Elements of Social Psyc1wlogy. New Delhi 11973,.ss. 228
La Conference Nationale
des Etudes Ethnographiques
28 - 30 juin 1976. Tirana
1'977, s.s. 650
L'architecture
rurale
francaise.
Corpus des genres, des types et des variantes.
Franche Comte par Claude Royer. Paris
1'977, ss. 2115; Savoie par Henri
Raulin. Paris li977, 5:5. 241; Dau.phine par Henri
Rau,Un. Paris
11977,ss. 277;
Corse par H. Raulin
et Georges Ravis-Giordani.
iPa'rois 1191718,
'55.
253; AIsace
par Marie-Noele
Denis et Marie-Claude
Grosh.ens. Paris
1'9'78, ss. 2191; Midi
toulousain et pyreneen par CLaude Rivals. Paris 1979, ss. 3'47
.
Lange Roderyk: Dances from Cuiavia. J,ersey 1'976, ss.. 23
Lajo:s Arpad: Nemesek es partiak
Szuhafon.
("Adl:i.ge" 'und
"KJ1eLnbauern"
Ln
Szuhafa). Miskolkl979, ,ss. 71
Latvijas etnoQrajriskais brivdabas muzejs. Riga Hna, S/s. 2126
Leo.pold
Schmidt
Bibliographie.
Verz,eichnis
unge.n 1930 - 1977. Wien 11977,ss. 243
Lidova kultura
a soućasnost. Ridi Vaclav
der
wissenschaJtLichen
VoroffenH.ich-
Frolec. Vol. 3-Lid,ove umlmi a dnesek.
Brno 1>977,.ss. 1'82; vol. 4-SoucaSll1a vesnrce. B!'no 1978, 5'5. 234; vol. 5 - Masopu.stni t ra:dJi·ce.Brno W79, ss. 191
Lietuv'iskoji
Tarybi1lJe Encilvl·oped.ija t. l - 6, Vi:lnius 19-76- 1980
Laze L A.: Pozdnij neolit i rannaja bronza Lubanskoj
ravniny.
Riga 1979, ss. 203
Ludvi.kova Miroslava: Moravska lidova vysivka. Bl'no .11979,ss. 31
Mainus Froantisek: Platenictvi
na Morave a ve SLezsku v XVII
a XVIII
stoleti.
Ostrava W59, ss. 245
MarciJnkova JaniJna: Dances from Cieszyn. Jersey 1978, ss.. 48
Marcu George: Fold-or muzical Aroman. Bucuresti 19177,ss. 206
Margcxlies Luise, Su.arez 'Maria Ma:ti'lde: Historia
de la Etnologia Contemporanea
en Venezuela. Caracas 19708,ss. 48
Materiali par arhodogu
un etnogrofu 1978 gada. Ri'ga 1979, .ss. 168
Materialnaja
kultura
kompaktnych
etni6eskich
grupp
na Ukrainie.
ZiUsce. Moskva 197'9, 5'5. 138
Mediterranean
Family
Structur,es.
Ed. P,a:ristiany J. G. Camlb'r:idge 119176,ss. 414
Melzer M.: Mod7'l0tisk na M.orave. Olomouc 19717,ss. 912
Menc1 Vadav: Udova architektura
v Ceskoslovensku.
Pr,aha 1I9iM,ss'. '630
Merk:iene Regina, Mi1iu's Vacys: Zemes ukzo inventorius.
(Selskochoz;jajst.vennyj
iJnwentar). Vi'liniu.s 1979, s.s. Hl7
Mes,sner Dieler: Ewropii:isch,e Volksliterat1J.,r. Fes,tschrift fUr Felix Karlin:ger. Wlien
,l!980, ss 2'0'1
Michov Lazar; Boże'Tl.d..SOifi'j-a1974, SIS. 104
M10lea lon: Domce Bucovrine. BUQures'!:i 1976, ss. nlb. :12+1521fot.
�414
Kronika
MYlkytiuk
Bohdan Georg: Die 'ukrainischen
Andreasbriiuche
und
verwandtes
Wiesbaden 1979, ,ss. 340
Ndisi John W.: A Study in the Economic and SociaL Life of the Luo of Kenya.
Up.ps·aJ1:aJ974, ss. 96
Nowak Marga Dei, Durron:t Stephen: The TaLe of the Niśan Shama7l;ess. Seattle and
London .1..977,
ss. H~2'
Osterreichische
volkskundLiche
BibLwgraphie.
Verzeichnis
der IV euerscheinungen
fur die Jahr 1970, ,Wien 19173,.ss. 138; fu die Jahre 1971 und 1972, Wien 1976,
ss. 237
Pavel Emilia: Portul popuLar MoLdovenesc, lasi 11976,ss. 208
Pala-di-Kovacs AttUa: A magyar parasztsag
retgazdaLkodasa
(Die W:iesenwirtschaft der ungari.schen Bauern) .. Budapes:t 1979, ss. 541
Paques Viviana: Le roo pecheur et Le roi chasseur. Stra'sbouTlg l!f77, ss. 237
Peter'Dsa'k T1v,adar: Hegykoz
(Das Hegykoz im Komitat BO'rs,ad-Abauj-Zemplen).
Miskol<c 1978, ss. Hr6
Petnadeset
godini
Institut
za BaLkawistika
1964 - 1978. So,fija 1979, ss. 217
BiJsutova Irena: Sueasna Ludova pLasti.ka na Sbovensku. Bratilslava 1,976, ss. 36,
,taJble74, XXIV.
PoLevyje is.s-Ledovanija Instituta
Etnograf.ii li975. Mo.skva 11977,ss. 232
Polllak-Eltz AJn.geHna: Aportes Indigenas a La CuLtura deL PuebLo VenezoLa,no. CaraJCaJs19,78,ss. H3
Po-Lnische Sagen. H€'Tausg. V. Vildomec. Berlin .1'979,8:5. 200
Radcliffe-Brown
A. R.: Structure
and Function
in Primitive
Society. Essays and
addr,es·ses. London 1,952,ss. 219
R:addat,z Corinna: Kleidung
und Schmuck
im vorkolumbischen
Esme.raLdas. Bremen 1917(7,ss. 107
Redei Karoły: Zyrian foLkLore texts. Budapest 1'9'7i8,;ss.. 652Reports
of the Cambridge
Anthropolog.ical
Expeditibn
to Torres StraJits. Vol. I
- GeneraL Ethnogr:aphy.
Cambridge 19,35, SIS. 42-1
Robek A., Pe'tr J., Unban Z.: BibLibgrafie,ky
soupis praci A.~ad. J. Moraka
s prehledom jeho cimnosti. Pr,aha 1979,ss .. 215
Safrono'v Fedot Gri:gO'l'jevie: Russkije na severo-vostoke
Azji v XVII
seredine
XIX v. MO!skva 1978, ss. 257
Saua'l:ier Guy: Akidia, Le maL et L'injustice dans Les chansons populaires
Grecqu,es.
Dille 1977, .ss. 503
SdtilUi Hermamn: Das Schwo.rzwaLdhaus.
3 Auflage, s.tu:ttgart 19-77, ss. 332
Schmidt Leopold: Gegenwartsvo!kskunde.
Eine biblia:graphis.che Einfiihrung. Wien
1'976, ss. 163
Schmidt Re;gine: Die DarsteHung
von
KinderspieLzeug
uwl
KinderspieL
in
der
griechischen
Kunst. W,ien 191'7, ss. ,I'll
Scjacko P-ave~ Vladimir'ovie:
BeLaruskaje
narodnaje
sLovautvorene.
Mińs.k 19.77,
ss. 319
SiLovar russkich narodnych
govorov t. 16, Leningrad 1980, ss. 376
Sorbisch,e<T SprachatLas l. 6, Bauhen
19,78,ss. 29'3
Southeast
SaLomon Islands
CulturaL
History.
A Preliminary
Survey.
WeHington
1976, ss. 287
Stika Jar-o.śłarv: Lidova strava na VaLo..śs.ku. Os.trava 1980, ss. 169
Studien zu.r euro:pi:iischen troditibneUen
fischerei. Baja 1976, s. 148
Studii de etno'grafie si foldor
din zona Bruilei. Braila 1977, s, 654
Sucasni Ludovi rezb<lri. Martin 1978, 5.5. 16
SrvOlbodo'v:aVlasta: O Horackem modrotisku.
Na.ve Mesto 197:1,5'5. 30
Brauchtum.
�Kronika
415
Systeme descriptif
des objets domestiques francais. Paris 1i977, ss. 291
Tardieu Suzanne:
Le mobili er rural
traditionneL
francais.
Aubier-Fl<acrnmarion
W76,ss. 216
Tingting bHang mi. Zeitgenossische
Kunst
aus Papua Neuguinea.
Stu'ttgaI1t
1919, ss. 2:25
Tradicijni
motivi v u,kminśkij
visivci i tkaninach.
Nju Jork 1977, ss. 36
TurnbuLl CoHin M.: The Mountain People. New York 1972, ss. 309
Ukrainische
Mii.rchen.
Herausgegeben
von Bohdan Mykytrtiuk. Dusseldorf
1979,
ss. 2815
Vachova Zdena: Narodopisne sbirky Slezskeho Muzea. Ostra,va 196,2, s's. 176
Vai'eka Josef, Jii'ikovska Vanda: Stfedoceska naves. Trebiz 1979, ss. 55.
Veleva M., Lepav.cova E. 1.: Balgarski narodni nosii t. In, 8olfi:j.a 11979, ss. 3'3,1
Vidy.arthi L. P•.: Rise ,of World Anthropology.
Dehh 1979, ss. 180
Vikar Laslzlo, Bereczki Gabor: Chuvash Folksongs.
Budapest
1'979, s,s. 579
Volker der Sowjetunion
Kultur
und Leben.sweise. LeipziJg 1976, ss. 82
Volkskultur.
Mensch und Sachwelt.
Festschrift
fUr Franz C. Lipp zum 65. GebUT,'tstaig.Wien 119'78, ,ss. 353
Vuorela Toivo: Ethnology in Finland Before 1920. Helsinki 1977, ss. 79.
Wagner Roy: Lethal Speech. Daribi
Myth
as Symbolic
Obviation.
Lo'ndon 1978,
s. 270
Weber-KeHermann
Ingeborg:
Die Familie.
Geschichte,
Geschichten
und
Hilder.
Frankfurt/Ma,in 1976, ,ss. 347
Weber-Kellerma'nn
IngebO'I1g: Zur Interethnik.
Donauschwaben,
Siebenbilrger,
Sachsen und ihre Nachbarn. FmnkifurtfMain
1978, ss. 3198
Weber-KelleI1mann Ingeborg: Das Weinachtsfest.
Eine Kulturund Socialgeschichte der Weinachtszeit. LUZeI1Il1978, ss. 23'2
Weber-KeiHeI1ma'nn IrngelbO'rg, Stolle Walter: Volksleben
in Hessen 1970. Arbeit,
Werktag
und Fest in traditioneller
und industrieller
Gesellschaft.
Gottingen
197,1 ,ss" 142
Wilden Anthony: System and Structure.
Essays in Communication
and Exchange. Ed. II, London 1'980, s,s. 592
Wit:tenbonn R.: The Ama;wn Basin .. Br'emen 1977, ss. 16
Zeleny MniJslav: Contr:ibution
a la etnografia
Huaraya
(Eceje). Pr<l!ha 197·6, ss.
180
A. J. Gerlach-Ktodnicka
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a95a174e06882ad6def1bed5b9977cae.pdf
9d343eff63421aeafcecc3138d79fbc2
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1841
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1982
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1707
Title
A name given to the resource
Recenzje, przeglądy wydawnictw / LUD 1982 t.66
Description
An account of the resource
LUD 1982 t.66, s.319-358
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW
Lud, t. 66, 198Z
Desmond Morris, The Human ZOO. Dell Publishing
- Octolbe.r U176, New Y<lTk, 5>5. 2,04.
Co., Inc. Fifth
Dell PrirALng
Krcmika'rski obo'wiązek na'ka:zuje pr,zeds,tawiić wydalną wprawdzie 12 lat temu,
lecz dotąd niestely ni,eznaną polskiemu c:z)'itel'nikowi książkę Desmonda M,:>rr.isa.
Brytyjski zoolog, antropolog, biolog i iilozof średniego pokolenia znany jest w Polsce przed wszystkim
jako autor przetłumaczonego
przed laty na język polski bes'tse1lera Naga małpa. Dwie inne joego prace - Manwatching.
A FieLd Guide
to Human Behavior
(1977) oraz Gestures. Their Origin and Distribution
(1979) omówi·olne zostały w innym miej.s.ClIl. Kolej więc teraz na słów kilka o The Human
ZOO.
Podobnie jak Naga małpa, jest to książka przeznaczona dla szerokiego grona
c.zy:telf!Jków. Ju~ w momencie pierwszego wydaJnia (1.969) c:ieSiZyła s.ię nie mnJejszą popularno·ścią niż w.s·.po·mniamaNaga małpa, toteż battlzo szY'biko uznana' zoslała za klasyczną pozycjt; anglosaskiej literatury
z gatunku "non-fiction", doczekała się kilku wydań kieszonkowych i entuzjastyc:my,ch recenzji w prasie światowej. "Des.mo,nd MOI1I1isjak z:wylcle znak·om.ity, dowcipny i prowokujący"
- pisał
"Boston Herald Traveller". WtóT'Ował mu krytyk piszący· dla ,.The NelW York
T,imes": "C .. ) bardzi<ej ambitna i zmuszająca do refleksji niż N aga małpa, niezwykle abso,rbuj'l'ca i wnikliwa (... )".
O czym lraktuje omawiana praca i stąd j·ej tytuł - The Human ZOO? Tyrt;uł
zr-odził się z reflek;sji nad popu.la·r.ną angielską przenośnią "concrete jUlngle" (bctonowa dżungla); odpo,wiednik polskiej "betonowej pus'tyni". "W normaInyc.h warunka'clh - p:i'SJzeMorra's - żyją'c we właśeilwym sobie' śroooiWisku natural,nym dzikie zwierzęta nie okaleczają si~, nie uprawiają
samogwałtu, nie atakują własnego
potoJns,tw.a, ni'e miewają wrzodów na żołądku, nie zostalją fel)'is;zysJI.ami;nie cioerpią
na otyłość i nie łączą się w pary z przedstawicielami
własnej płci, ani też nie
popełniają morderstw (... ). Zwieflzę zamk:ruięt,e w klatce w ogrodzie wologilCznym
daje dowody wszysitkioch wyż·ej wS'pomnia.nych nieprawidłolWości, któr.e tak dOIbrze
2lrJamy z ohsemolTacj'ipr.zedistaw,ideJi na:S1Jegowłasnego gatunku. Nie jest w,ięc miaSito bell,onorwą dżunglą, lecz ogrodem za,olo,głoznym pl'zeznaczonym dla homo ,;apiens" (s.. 11).
Treść oma,wianej ksiąiŻ.ki Z31wa.l1tazosltala w siedmi.u ro;zdziała.ch i poprzedzającym je krótkim ws<tępie, lciór,e skłaidająsię
na ,.historię wSlpókzet3ne:go crz.łolWj·eka, his,tor'ię, kltóra jeslt nilclzy;minnym jak OIpolwieŚociąozmaganiach gatunku ludzki'ego ze skultkami po'Slę;pu naui\{JOwego,teohnkznego
i cywilizacyjne.go".
Omówiwszy po krót<Cewydarzenia i procesy, które dOPu-olwald,ziłyczłolWieka na
l Tomasz
Goban-Klas,
Porozumiewanie.
się bez słów. "Przekazy
i Opinie",
No 2, 1980, s. 155 - '158; Elżbieta Goździak, "Lud" t. 65, 11981,s. 302 - 304.
�320
Recenzje
obecny stopień,I:D!Z>;'Zo.ju.i w:y~czyly
war~T1!q) spolectne,; \v jakich przyszło mu
żyć, przeprowa:cfz1i Móri:iś - szczegółową
analizę zarówno tych wzorów zachowań
człO'wieka, k,tóre umo,Ż!liwiły, mu przYlstosowanie :;,ię do życia w 1udiik,im ZOO, jak
i ty,c,h, które zako,ńczyły się niepowodzeniem,
W centrum uwagi a,utora pozostaje
pr:r.ez cały czas na.pięci-e istniejące
pomiędzy biologicznym
i kultu,wwym
dZl'21d.zlC'tJwem rodzaju lu,d:zkiego, ujawniające
się w próbach zaspo,kojenia
pod:siawol\vych
potrzeb
i dążeń człowieka;
chęc.i domin,acji i osią.~nięcia mo,ż1i.wie nahvyższego
statusu społecznego, dążeniu do osiągnięcia satysfakcji
seksualnej,
potrzebie' obrony s,iebie saml'go, swojej rodziny i plemienia, którego j,e5't członkiem, PO't.rzeby te
s<) podstawową
częścią naszego dziedzictwa
biologicz,nego, nie ma w nich nie
;sztucznego lub nienatUralnego.
]\,ilorris nie kaze się nam ich wstydzić, bądź je
ukrywać. P:róbuje jedynie wskazać na cen<: jaką musimy płacić, aby je za'spokuie
.,Mężczyzna dążący za ws'zelką cenę do osi,)gnil:cia wysokiego statUS~1 spole::7:1eg(l.
staje się mimo woli niewolnikiem
zjawiska
mimikry
(upodobnienie
się zwierzęcia "bezbronnego"
do gatunku
"uzbrojonego"
~ przyp. E. GJ. i w konse:.;:wenqi
zaniedbuje
rodzinę. Sytuacja
taka zmusza jego partnerkę
do przej,ęcia na siebie
luli ojca. Podjęcie takiego kroku stwarza szkodliwą dla psychiki dzieci atmosferę
w domu, któlra m'(lż'e z kolei łatwo WYP<lCZYĆ
ich WhllSmj toż::;::mnść ~e~ci.ualne1.
Dziecko spostrzega bowiem, że ojciec utracił pr;,;ywódczą rolę w rodzinie. Fakt, że
poświęCił ją na korżyść dominującej
pozycji na zewnątrz rodziny, nie ma prakty'<:z;D,icż<:dnogo lub niewielkie
z.na.czenie dLt malego dziecka (. .. J. Naiwe,t :ita,rS7.e
dz:i~'ci, któ,r'2 znajq reguły gry i s.zC'zyc::} się G3iągni~ciam.i
ojt:a, uWC:lżają Je za m>
nimal!1ą rekom.pe!1swtę b.raku jego <l,ktywnego Gddziaływ~nia na ie'l życic'_ Punlim;,
.:·1)snącego ciągle znaczenia
w świecie zewm;trznym,
ojciec może btwo
~tać ~ię
p.rzedmiotem żar'tbw wias,rlcj rodzi;lY.
Ta.ki cbró;t rzeczy ics,{ niezro)::Llmiały dla na.;zego bolu:tera,
rzlonka";'..lpE'f-p~cTr1ienia. JD.kic to, prz.(-::~ic7. prZl't:;'tJ"zegał
\vszystkicl1
reguł, a coś tu Di':: gr',Ci
\Vy:rn~~'sallia ludzkie,6o ZOO są ni·C'z,wy~..::le
o-;<rut::c. 1'\.100 pOrlo·:.:irny po.r':~~<:f~i prL~;i·~Y"\\·~~my rOlZctz.:l.rc~~...vł1:r!ie,
a·lbo \vyg.fy·vv8.my
i tr~citny
ko.ntro,lt; nad WL1.';<~·1<1
r0Jzii;~~.
CD gorsza, możemy i przegrać,
i uhacić panowanie
nad rodziną"
(s. 59 - 60).
t
(;;u.p~tą
?vice'ris nie
był':".iby
je~:l:n.ak
plóbuje
je-:J:i.:',i.c \v;;kaz,a(.
że
istnieją
Z.':~11icćprav,1dz.;wq naturę
;~~~.:l'1\V
tyn1
S:ugefO\Vi::.ć,abyśn1y
kl'Lyczeć:
"Cofnij
róż'ne
się,
spos,oby
;;'ra,c.zy bior'łcych
\Vyd~ijt.~·iic pGlrnó-c)}
pc"i'i,nr:i~rny,
g~:'\Vac W grze z życoiern.
.7,~,s.tksi:);~I"l M.órri 'i p:;zycją
,l
siG
zatrzyrnali
zmierzasz
gfy
i jeśli
ku
;Lylko
w lliej udział
przynJ.jn1nicj
v,;
na;:;zyrn
katastrofie!".
l·Oz.\v,·\i~J
SLlra
PQlt.L-d'i;~ny lc-picj
(The
od
IIurno.n
CZ:I.SU du
ZOO
cz..a~u,
siG
l...::l>
;;';)
\vY-,
n:iewąl,pliwie bardzo int'cH;,.;uj,tC<\ i frapując,,!, Cóż
hunach
cZ:.lsopisma
etnograJ-irzncgo,
sku,ru
':>~·L·':'-,~~::ir;.\V2..rlC
są \V r:i~-j z~lchowania
ludZi~ie
vvidzianc oC'zyrna z.oolo·,~~a? Odi;>o,\viel:/.i na to pytJnie
są przym:.jmniej
dwie. Po piel'w~ze, uprawiana
przez Morris::.
dz;edzina -- etnologia ~ jest w moim odczuciu niezwykle płodna poznawczo dla
had"iń a,ntropol~gic?nych.
Analiz'ując bowiem wrodzone
zachowania
różnorodnych
g'l'~U.L;';ÓW zw;ierzęcych (w tym człolwiekaJ wyjaśr;ić moż.emy. przynajmniej
d~) pewtHego
stopnia, skłonności do określonego typu zachowa!l. Od]:Jowiada wiQc na często
\vpr;:nvdz.ie s'LJ.\vian·e przez etnografó-vv lecz z re~uly poz:Yci1;,nvionebez odiJ~}'""iedzi,
pyt,mic "Dlac,wgo?".
Po drugie, The Human ZOO jest dOL,kC]I{l:t1ym
prąkładem
sWć)iste'go s-tylu pilS.,Y,'stwa nauk'OIwego: bardzo potoezy;;tego,
p(~pularyzJtor.;kil"go
i przecie w.>lzy:;tk;im interes'ująeego.
Jest on wynikiem
określonego
~po:.mbu uprawiemia nieuki wbścr.wcgo
uczonym
ang'] (}"as.kim, który podkreśla
bardzo silnie
,'poleczną funk'cj;; nauki.
EL:bieta Goździak
jC':;i~::'lk
uZ;.-l:suldnia
Jej
OlYłÓ'\ivienie
na
�321
Recenzje
Adam Paluch,
Naukowej"
Obszary
kulturowe
i Oceania, kultnry
Wydawnictwo Uniwersytetu
Aus:ralia
Wrocław -
PacYfiku,
tradycyjne
wydane
z okazji Sesji
i dziś", 1-2 XII 1979 r.,
ss. 44+2.
Materiały
wczoraj
Wrocławskiego,
Podtytuł wskazuje na sprawozdanie z sesji naukowej, na co jednak broszura
jest za mała. Poza Adamem Paluchem w bros·2Jurze występuje
jesLlicze na:z..wisko
allli',orskie: Maria Wr,ońs.ka.
W artykule "Zróżnicowanie kulturowe Australii i Oceanii" podana Jest chronologia zaludnienia Oc-eanii, która zasługuje na uwagę. Czytamy np., że ok. r.3500
pne pojaIWiła się w Indonezji ku~tu'ra ok1rągły,ch toporów (s. 17}, k;1:órą nny:wa się
też Protomolajami. Był to lud rolniczy budujący łodzie (Wilhelm G. Solheim, New
Light on the Forgetten
Past, "National GeogT3phic", Mar.ch 1971, s. 339). Z plastyki
można wnos1ić, że były to łodzi,e t r2JCirrlOlWe,
które nadaiWały się jednak da żeglugi
oceanicznej.
W artykule MaTii W,rońskiej "Nusanrtara" czytamy, że ludność austronezyjska
pojawiła się ..;; III - II tysiącleciu pne (s. 22), co jest niezgodne z deklareją reda,kto,ra tomu na silr. 18, który łąiczy ekspulllisję austvonezyj:ską z epoką brązu
w latach 1500- 700 pne. Osobiście uważam, że krył się za tym chiński handel malaj'Slką cyną, i· że Austmnezyjczycy
budowali pirogi bojoiwe, które zepchnęły łodzie
trZJcinoiWe do oonządku pogrzebOIwego i rejsów mOnSlunowych (Juliusz P:r<llwdzi.c,
Lódź "Ra" zatonęła, "Ty'godnik Powszechny", 17 VIII 1969 r.), Powstanie gałęzi pol-inezyj'skiej w rodzinie ausrtronezyjsk.1ej pTzypi9uje się 'l1aitomiasrt wpływolwi meksykańskiego
języka nahua
(Tadeusz Milewski, Pochodzenie
ludności
Ameryki
Przedkolumbijskiej
w odbiciu językowym,
"Etnografia Polska" X, 1966, s. 278) i Sesja
winna rozwar'Lyć czy miąlo to jakiś związek z pojawieniem się ku1rtury megalityc.zll(j na Tonga i Mar'kizach, skąd zaczęła się ekspansja
polinezyjska.
Juliusz
Ingehorg
Sachsen
Prawdzie
Weber-KeUermarrm, Zu-r Interethnik.
Donauschwaben,
Siebenbu.rger
Nachbarn,
Suhrkamp Verlag, Frankfurt
am Main 1978, S·S. 399.
'Und ihre
Wbrew ternu, co mogły by sugerować dane bibliograficzne, nie jest to pozycja
au;tol'.5lka, lecz rodzalj antnllpO'logii problemowej. Składają się na nią te.ksty ponad
:W autorów poczynając od schyłku XIX w., problemowo
skomponowane
i opatrzone komentarzami wiążącymi. Zagadnienia ojczyzny li obczyzny, swoich i obcych
~ ich sqsiedztlwa, a zwłaszcza ZJmian kul'tiU'TYłudowej w wu,runkalch zamie.srz:kLwarua na pograni'czach etni,oznych i w obcym moczeniu stanowią zakres problemowy
pracy. ZakI'es przedmiotowy obejmuje na,tOlmiaJstprawie wyłą'C1Zniehi's:torię i kulturę niemi€!ckcilc:hskupisk na'rodowośd-o.wy,ch w JugosłalWii, na Węgnz.ech i w Rumunii (SiadJmi:ogród). W ten sposób dzieje i znaczenie k;ultJurawe niemieckkh
grup
na'rodOlW-ościowych rOZJWa<żanesą w warurrJ~ch całkorwi,cie poZJbaWiionyc:hkon,1rowersji o zasię,g terytorium
etnicznego, kontrowersji
właściwych
obszarom pograniciZnYlffi,a całkowicie bez.przedunió'towYlch w syrtualcji oczy,wisi.ego al1ochltoni:zmu.
KODlse!k:wencjąta:kiego ujęcia jest mo>żliwość szerokiej dokumenlt:acj:i kuTturotwó-r<:lŻej mli omalwd:anych niemieckiiCh sk'llpis,k pI"lZyr6WlIlOlCzesnymuniknięciu
podejrzeń o nacjonaListyczny aneksjonizm.
21
"Lud"
-
tom 66
�322
Recenzje
Zestawione w recenzoiwanym tomie teksty ułożone są w s.zeSCJUrozdiLi::lłach.
Wstęp obejmuje kilka ogólnych uwag o swojskości i obcości w warunkach Europy
P0judn.iowo-ws,chodniej.
Dalej prz,eo,slta,wione są teksty
po,święcOll1e współżyciu
grup clnucznych na tym ohs·za.rze bezpośrednio
przed l wojną ś,wia<t<JIWą,
a następnie teksty międzywojenne, w tym i hitlerowskie, określone jako "ideologizacja
pojęcia wysp językmvycl1" (Pojęci,e SprachinseL
ozna.cza zn3Jne z teo,rii narodu pojęcie g'flWpy języ'kowej, ale za.mieS'zJkującej w zwaI1tym skupisku przesil.rzennym).
C;zJWa I1tydział przedSlt'aJWia rO;zJważall1lia
na temart związkó<w om.8.lwianej problematyki z badaJll,iami nad "wypędwnymii" podjętymi po II wojnie świartOlWej,Dopiero
po tym rOiLd:ziale na'Stępuje fOzd,ział pr,z,edlS<talWiającyro7JWażaniia kryty.czne dotyczące różnych "ideoJ.ogiazmy,ch" ujęć problema1yki
i postulaty
jej rehLtywizacji.
Tom koń,czy oibs'l.erny, Oibejmują'cy bJ'ilsko poł'owę książ'kii dział złożony z teks,tów,
których celem jest przedstawienie
różnych przykładów
badaJl stosunków interetnicznych
i ograniczenia
uprzedzeń narodowych.
Wśród autorów tekstów w,iekszość stanowią Niemcy związani urodzeniem i pJ:acą z omawianymi terytor,iami;
jClS<t
teL. dwóch autorów węgierskkh, rumuJlski i słoweJlski.
Lektu'ra 'lej ksiązki je.s.t z pewnością interesują,ca i zapladniająca,
c,hoć t'rudno
byłoby o jakąś jednoznaczną
ocenę. Pozytywne wrażenie sprawiają
komentarze,
starające
się przedstawić
krytycznie
elementy niemieckiej
megalomanii
narodowej, względnie próby rozciągania na niemieckie elementy kultury znaczenia przeslanki ogÓ'lnónaTOOQ1W,egO,
czy nawcl pań'SltIWOiwego
stanu posiadania. Gdy w ana,]i:t.ie zawarstwień historycznych zabrakło takich składników jak najazdy, rzezie i rabunki, j-esteśmy sikłOllmiz całym zainrt.eres·Qlwaniem i zf.OrzJUmieniemwnikać w znaczenie rozróżnienie
pomiędzy
pry'Warjmą ojczyzną
(Heianat)
pomiędzy
obcymi,
a ideololgi'aZną oj.czyzną natrodu (Vater:Land).
lnteresując~
są próby zestalwieJl.
a nalWet redukcji róŻln,ic narodowości.Qlwych do różnk społecznych, ekonomicznych
itp. Cenne wydaje s,ię również zwrócenie uwagi na SytU<lICję,w któTej świadomość
narorloiwa grupy naTo<dolwo'ściowejw obcym otoczeniu ks:zitaitować siG zaczyna już
w wa'flunkalch zamieszkania pOIza krajem rodzinnym i nieomal jedno.cześ,n~e z narastaniem
ślWiadornoś'Ci MrOldowej teg.o na'l"oo-u.,wśród którego żyć im wypadło.
Ciągle jednaik nie mo'ma 'oprzeć się wrażeniu, że te same amal:izy byłyby ,)dbieraneinaczej,
gdyby na opisywanych terytoriach infiltracja państwowości niemiecki,ej 'wy;pnze<llzała inflitrację narooolW'o,ściawą i że taka ,odmienna recepcja byłaby
w pełni usprawiedliwiona.
Dlatego, ,gdy tekSty zahaczają o problemy ziem czeskicIli słoJWalClcich,ailbo polsiki'eh ziem za,chodnich - slta,ją s'iG o wiele mniej przekO'l1ywająoo.
Mimo woli odbiorca z naszego kręgu kulturowego za'czyna stawiać sobie pytanie, jakie przy;c,zyny legły u podłoż.a faktu, że miJmo tak bogaltej i owocnej wymiany ku'ltur,olW.ej, jakiej tu nie s.z:czędzono 'dQ~Ulmenta'cji, więkiszo'ść opisy,wany.ch
9ty'ków narod,olW'o§ciowyc'h zrodziło po,waźne kO'nflikly, me tylko UprizedZJcnia. Na
pyta'nie t'o właściJwie nie znajdujemy
ud:polwi('ld,z,iw tek.śde książk,i. Czy jedna.k
nie mówi o czymś sam sposób, w jaki została skomponowana?
Zwróćmy uwagę, że dla więkSiZości auilo,rów punktem wyjśda
rO[llwa:i..ali.
jest
bardziej nien'liecko,ść kOlloniSltÓlw(i to na:wet mimo tego·, ż'e samookTeślają się oni
~nicznic jako Sals,i, clzy Sllwabi), niż na.r,odowość ludnośd, wśród której żyją. Ba,rdziej Ziwr·aJCasię ulWa,gę na utrzymywa,nie s.ię odrębności gro'p niemieckich, n,iż na
stoJpień i zakres ich alS)'imila:cji do orto'cZienia,bardziej na układ oidnielsien,ia two.I1ZOny przez niemiecką ojczyznę ideologiczną, niż na objawy .integracji w osobną grupę narodowościową
poza własnym narodem. Autorom w dalszym ciągu nie wydaje się być bliską teza o tym, że emigranci posiadający
poprawne możliwości
l'Q7Jwoju na własnym terytorium
etni·cznym i w ramach własnej paJlst;woiwości
l
�323
Recenzje
muscZą zagranicą wybierać pomiędzy po,wrotem do kraju a zgodą na asymilację,
)J:ie jeSit to takie oczYIWi'Stew wypadku ugruPQlwania zaimieslzkałego wśród obcych
od wi'elu pokoleń, a~e i wteldy pełtne przyjęcie możliwości ekspansji
n arotdOiW
ej
przy ponlOCYprzesq,c,ze(pólwnie wy:daije się możliwe.
W sumie jednak ot,rcZY1maHśmyksiąż'kę inspirującą,
a wiele sposobów analizy
rodzaju,
zakTesu i efek'tów wcZajemnych wpływów
kulturotWych wartych
jest
ó-lzcZiegółnejUJWalgi.
Krzysztof
Zofia Staszczak, Pogranicze
polsko-niemieckie
Poznań 1978, UniweI1Sytet im. Adama Mickiewicza
na nr 8, ss. 161.
jako
Kwaśniewski
pogranicze
etnograficzne"
w POZlI1aniu. Ser,ia Et,nograrficz-
Kierunek zainteresowań
badawczych
Zofii Stasz1czak wyznaczyła
jej
pierwsza publika,cja, wydana w 1964 roiku w Instytuc,ie Śląskim w Opolu, a miano"Nicie Ślqska forma obrzędu Marzanny
i Gaika na tle porównawczym.
Już wówczas drogą drobi<llzgOowejanalizy poszczególnyc'h cech obrzędu usta,lała elemen'ty
typowe dla obrzędoV\\oś'ci słowial1skiej. A spralwa nie była taka pro.sta, skoro zwyczaj obnoszenia i niS'ZJozeTIiiakukły symbohzującej
zimę-śmierć
oraz chodzenia
z zielonym drzewkiem sięga rodowodem czasów pogal1skich, gdy obejmował swym
zalSięgiem pra,wie całą Europę. Wyróżnienie więc cech tYPolwyC:h clila obrzędowośiCi
słowial1skiej wym3Jgało żmudnych badal1 pO'równawlczych. Kontynuując
je pr:zez
lata zbierała Zofia Staszczak kolejne etnograficzne przesłanki do wyznaczenia pogranicza etnogJ'aficznego, publikując wyniki swych badal1 w czasopismach specjalistycznych. I oto atrzyma1iśmy OIWO'C
tej pra,cy, monograf,ię pt. Pogranicze polsko-niemieckie
jako
pogranicze
etnograficzne.
Kolejne przesuniQcia granicy
zalchodniej pal1s!1Jwa pals,kiego, determinujące
między innymi burzilrwe dzieje spcłec'znoścoi zamieslikującej
d3Jwne ziemie pias'to,wskie, nasilająca się z wiekami walka żywiołu polskiego i niemieckiego (od naturalnej asymilacji do przymusowej germanizacji) - oto .główne zawiska wyznaczające
specyfikę pogranicza polsko-niemieckiego.
"Istotną cechą każdego pogranicza jest
to - stwierdza Zofia Staszczak - że stanowi on obszar k o n f r o n t a c j i i p r z em i e s z c z e n i <l: różn,ych zjawisk (... ) Gra:nrce, w rezljl<tacie 5wo'jeg o przebiegu,
wyznaczają pogranicza (jako sfery znajdujące się w ich sąs,iedZitlwie), aile nie warunkują
ic'h pow'5itania". A zatem usta,lenie o'wyc.h czynni'kÓiw, k,tóre decydują
opoIWstaniu .po,graIlli!c,zyetnic'zmych, s:talje się jednym z celów m:J:rlJograrfii.
Jak udowadnia autorka, pos~użenieiiię
jednym tylko kry,terium
(terytorium
narodowego, języka, wyznania lub świadomości odrębno'ści narodowej) przy określeniu specyfiki pogranicza
pols'ko-niemieckieg.o
nie oddalje całej złożonośc,i tej
problematyk.i. Co więcej, często może prowadzić do mylących wnios~kÓ'w. Cechy
pogranicza wynikają z kOinkreltnej, hiJstorY'cznej rela,cji is,tn:iejącej po',między ugrupowaniami <-"1;niJClznymi,
i dlatego dopiero zastos'owanie kryterium
odrębnoścI kultury po:zwala w pełni na 'do:kładne określenie po,granicza etnic.Zinego.
W warunkach
nieustannego
zagrożenia, w jakim znajdowała
się społeczność
polska na ziemiach pograniocza, istot'nymi elementami spajają'cymi "prócz wspólnoty
mowy, była. wspólnolta oby,czajów, skodyfikolwana
w prawie zwyciza'jolwym oraz
siła tradycji". I z drugiej strony za'cytujmy da:lej: "Im ba'rdziej his,to'ryc.zny
i
21*
�324
Recenzje
proces relalcj'i między narodctmi zwracał s.ię przeciwko danemu narodowi, tym
głębiej należy poszukiwać jego sąecy:fiki". Kiedy więc POIszczególne elementy kultury tracą swą naturalność
spójności, gdy d)"wersja kulturowa
wypiera każdy
z osobna, a j.c·h no'siciele w wCiwnętrznym rozdarciu nie są w stanie świadomitt
identyfikOlwać się z nimi jako elemeI:tami rodz.imej, nar{~dowej tradycji - w6w.
clZa'Sw pełni wskazana jest oddzielna anailiza tych elementów, a ich rekonstruk.
cja daje obraz elementarnego podłoża kulturowego, na którym dana wspólnota narodowa wyrasta. Można by w przenośni powiedzieć, iż Zofia Staszczak stara się,
poprzez sumienną analizę zjawisk etnograficznych,
dokopać się do arche elementów polskiej kultury etnicznej na ziemiach pogranicza pobko-niemiec'kiego.
Wiele miejsca w swej pra'cy poświQca Zofia Stas:zczak pl'Oblematyce po,granicza jako pnzedmioJto!wi badań e'tnografLeznyc'h. Ta dyskusyjno-,teoretyc:zna
częśĆ'
monografii zawiera bardzo wartościowy przegląd stanowisk teoretycznych, a napisana została w' ujęciu polemic:znym. Omawiając kontrowersje, jakie wzbudza zagadnienie pogranicza kulturowego,
o czym wiąże się między innymi rozbieżny
sposób rozumienia i interpretowania
granic kulturowy,ch, autorka wyznacza zagadnienia, które w tym kręgu tematycznym
powinny zostać na pO/wrót dokładnie
przealllaJi;zclwanC'. Bonadto śledząc technikę
przedstawiania
zjawisk kU1lturowYlch
na mapie podejmuje się przedstawienia w praktyce badawczej sposobu jej realizacji
z podziwu godną precyzją i udo.wadnia, że "można zjalwiska kultury, talk si;)ecyficzne i trudne do karto,grafie.znego przedstawien.ia, sprowadzić do t3.kiego ujęcia,
by mogło ono dostarczyć stosunkowo najwięcej danych do rekonstrukcj.i pogranjjcza".
Ąutor'ka
wykorzystuje
do tego celu dane z atlasu etnolgrafi.c:wcgo At!l!S der
które zebrane zostały w latach 1930 - 1935 (druk: 1936 - 1939,
1958 - 1965). Grupuje
ona po'S:zczególl)-ezjawis:ka kul,tu.ry w cztery zespoły (zwyc.zaje rodz~n:ne, z:wyczaje doroc:zne, niektóre wienzenia Graz niektóre elementy kultury maiterialnej), by na pods,tawie sporządzonych map i s:zerokicih badań porównawczych wszystkich jednostkach
elementów określić je etnicznie. I tym sposobem dane zebrane przez autoTQw A't'la:s'Upo to, by nie wykazywać odrębności kulturowej obszarów położonych na ws,chód od Łaby, naniesione na mapy według
nowych jednostek typologiczny,ch, niosą w punktowyah zagęszczeniach nowe zupełnie treści. Wys1ta,nezy siPojnzeć na mapę nr 38, na której za,znaczo,no nasiilenie
ilościowe występowania elementów kultury związanych z tradycjami słowiańskimi.
Zanim jednak pow:s1.ała owa osrtartnia mapa, wcześniej autorka przeanalizowała drobia!lJgowo i sumiennie wszystkie jednolsikowe el em enrty kulrtury w wymienionych czterech zespołach. Odrębność kulturowa Śląska wyraźnie zarysowała
się w za'kresie zwycizajów pogrzebowych
Graz obrzędów rodzinnych związanych
z weselem. Z kolei z'WY'czaj chodzenia w okresie Godniich Świąt orszaków pf'zebierańców
zaznaJczył się na obszarach położo'nych na wschód od Łaby (zresztą
.1f1iemieckie zalkalzy administraicyjne tępiły ów zwyczaj na Śląsku, Wanmi-i i Mazurach). Albo demoniczny utopiec, którego r,odowód polski potwieI'dzili również uczeni niemieccy. Lub forma kołyski, w której usypiano noworodka, czy tei. instrume.nty, na któryrch grały kapele ludolwe. Po cóż mnożyć przykłady. Ta partia monograd'ii sianiowi niezwykle pOlSjO'llrującąlekiturę. Bo też materiał
PQlTównarwc.zy,
lkJtórym operuje Zof,ia 8taSizC'Ziak,jes't imponują1cy.
iPodejimu:jąlc się w zakońlczeniu pra'cy próby rekonstrukcjli etnogra.fitcznego pogranicza poilsko-niemieckielgo, wskazuje auto'l'ka obszary PoLski Zae:hodniej i Pół1I1OCnejna który,ch występują wyratne
różnice pomiędzy tradyrcyjną pollską kulturą ludorwą a trady'cyjną ludową kulturą niemiecką oraz obszary szczególnie nasycone tradycjami polskimi i słowiańskimi. I choć 'suma owych elementów kultudeutschen
Volkskunde,
�325
Recenzje
ry typowych dla tradycji slowiańsbej
i elementów o rodowodLZie ogólnoe'Uro'Pej~
skim w propor,cj,i do "alterna:ty,wny,ch elementów kultury właś'c1i:wydh dla ludności
pogranicza etniClznego" może dać - zgodnie z przyjętym w nauce po,jęciem tzw.
miernik integracji - to jednak nada mu auto,rka nowe pojęc.ie "miernika trag~c:znego roidarcia".
J'anina
Ma,rcin Kula, Polonia
brazylijska,
Warszawa
Hajduk-Nijakowska
1981, ss. 231
Prac a Polonii brazylijskiej
ukazało się już sporo. Pisali a niej historycy;
wiele mamy też relacji, na ogól mało pogłębionych, a charakterze
reportażowym,
czy pubLicystycznym. Ukazały się także pamiętniki emigrantów z Brazylii i te zaliczyć należy do materiału
najbardziej
interesującego.
Jest
pewnego
rodzaju
przypadkiem, że w krótk,im odstępie czasu wznowiono reportaż Z. Unilowskiego
Zboże w· dżungli
i wydano lokującą się, zdaniem autora, na pograniczu socjologii
i his,tqrii pracę Marcina Kuli. Przypominam
powieść-reportaż
Unił01wskiego z tego
w:zględu, iż przyjęta została niegdyś (1,936 r.) jako paszklwil na Polonię brazylijską, a raczej na działalozy pololnijnych. Książka Kuli również łatwo mimo jej solidnego i nauko,wClgo charakteru
może być pomówiona o podobny wydźw·ięk. Zarówno jednak w pierwo,zym jak i w drugim przy,pad,ku chodzi raczej o próbę zburzenia pewnego stereotypu myślenia a brazylijskiej
Polonii, myślenia ukształtowanego w po,lskiej publlcystyce i po częś<ci także w nauce od co nalj'mniej począ·tku
n,tsze:go wieku.
Marcin Kula kreśłi losy i przedstawia dokonania emigrantów polskich w Bra:,y!i'i bez rnj'TIniej.szeogo sentymentu. Przede wszystkim stara się f,QIZJbić
mit o ich
dziejuwej, ku1.turortwó,rczej roli w dziejach Bra.zy1ii. Czyni to, trzeba przynać, bez
skrupułów, z zacięciem publicystycznym,
tyleż żarliwie, co i miejscami mozolnie.
Twierdzi m. in., że nie byli emigranci ani tak l.icZJnijak się przypuszcza (w sumie
nie więcej niż 400 tys. ludzi), ani ich wkład w rozwój kultury brazylijskiej
nie
n;o;~c być uznany za liczący si~ (nawet jeśli chodzi o kulturę rolną). Ich - często
sła:wiony - upór i wytrwałość, to ra,czej pIlzcja,w tępoty umysłowej i nieumiejętności wykorzystania
nOlwylch wa,runków. Inne cechy Polonii brazylijskiej,
ja.k
np. silna inrt,egracja grupowa, znaczenie życ.ia rodzil'lnego, religijnOIść itd., to pochodne zakol1zenionego w jej umyslolwości izolacjonizmu, obskurantYZJmu, k1s,eno1obii itd. itd. Ocena taka jest, jak łatwo stwierdzić, bardzo rÓżna od tej, do jakiej
przynwyczaili naiS piszący dotychczas o Polonii brazylijskiej
au'torozy.
Nie sposób zaprzeczyć, że migrujące z ziem polskich pod koniec XIX wieku
masy chłopsk.ie, za wyjątki,em może chłopów z terenu Wielkopols,ki, to w więk5ZOŚ2i a:nalfabcci; ludzie, których horyzonty ży.c.iowe ograniczały się na ogól do spraw
własnej wsi czy parafii, a świadomość klasowa do nienawiści do dziedzicó,w (jakże
dobrze liamiętano wtedy. jeszcze pańszczyznę w Galicji czy Króle&tw,i'4!). Pytanie
jedna,k hrzmi: czy, uWzjgIędniając niski puła1p startu, osiągnięcia - w szerokim
rozumieniu spraw zarówno mateDialny,eh jak i świadomości można, kwitować
w sposób zaprezentolwa,ny p~z.ez Ma'I'C'ina Kulę? Czy obraz emigrantów
polskich
w Brazylii jako zbiorowość biernych analfabetów, którzy potrafili jedynie harować
oślepieni szczęściem posiadania ziemi, dawali się wszystkim oSZJukiwać i nie wyI
�'326
Recenzje
ka,zyw.;l.li żaidny,c.h dążeń do zmiany statusu spo.łocz,nego, żadnych zdolności poza
rolniczymi (a i te na poziome najprymitywniejszym)
i żadnej elastyczności, jest
prawdziwy? Mam pOIważne Wąibpl~woś,c.i.Wyda.je mi się, a wraż'enie takie opieram
także na faktach z lek:.tury pracy KuE, że pozbawiona wSIparcia inteligencji masd
chłopskich emigrantów
przeżywała
w Brazylii bardzo istotne i symptomatyczne
tumany. Kształtow.ała soię mim'lO'wide jej świadomość zarówno kl:1sowa jak i narodo,wa, nikła przecież w momende opuszez·e-nia kraju. Koniec koń'Ców, cokollwiek
o' nich powied7Jieć złego, ukształto.wały
się w Brazylii polskie orga,n,i'za,cje Kulturalno-społeczne,
polskie szkolnictwo, polska prasa itd. Czy były to skutki dzialań jakichś sił z zewnątrz, czy raczej właśnie oznaki ewoluow.ania i wzrostu świadomości saaTIy.C'he-m~gra.ntów? Autor niewiele o tym pisze.
Odnoszę wrażenie, że wielka 'Wliooza Marcina Ku.li o dzieja1c:h zb.iorv,wości polonijnej w Brazylii, w.iedza oparta o dokumenty urzędowe, przesłoniła mu socjolv'g'ię tej gru,py. Brakuje
mi w jego rozważaniac.h próby naszkicowania
zmiall
sw,iadomości emigrantó'w, nie uwieI1zę bowiem - co zdaje się autor sugcro1wać ,że świadomość ta przez sto prawie lat pozostała niezmieniona, niemal pańszczyźniana. Aby uzasadnić podej'rzenie Polonii brazylijskiej
o zachowawczość, izolacjo,n~m, ks'enofohię, nieumiejętność
oI1g.anizowan-ia się, a przede ws,zys-tkm tępctę
umysłolwą, należałoby poslul.yć s.ię czy.mś bardziej pI'zekony;wującym ni), cytatam,
publicystycznymi
bądź stereotypem
Polaka, funkcjonującym
we wrogich mu, po.;;'iadających s,prZE"C1zme
inleresy zbior·()wościach.
Wolałbym zamiast tego przeczytać pogłębione studium przemian jakim podlegała zbiorowość chłopska w Bra.zylii, z-bio'rawość będąca w ogromnej przewadzl:
produktem tra,d)'cyjnej kultury ludowej. Jeśli przemiany te w istocie nast<;powały
powoli i z oporami, czemu nie moźna się dziwić, to przyczyny tego faktu leżały
nie tam, gdzie autor zadaje się ich poszukiwać,
nie w przysłowiowGj niemal
bierności i za!chmva:wC!Zościc·hłopa. Tkwiły one z jednej shony w tl'walości i w
pewnym sensie także atrak,cyjnośc.i etosu tradycyjnej
chłopskiej kultury. z drugiej zaś strony wynikały z nieist:1.ienia lub slabego o.ctdz·ialy'.vania tych ba,dż~ó\\
),a nowym miejscu osiedlenia,
które miałyby
moc prz:ehmywania
kulturowej
izolacj,i i z<l<chowawczo,ści. Odnoszę wrażenie, wbrew au,torowi, że postawa pol ..
skiej emigracji
w Brazylii była najbardziej
z jej punktu widzenia racjonalna,
it negaty.wne
skutki z niej wypływajLlce były wynikió_'m zjawisk, n'l któTe chlap:
nie mieli i nie mogli mieć źadnego wpływu. "Gdybanie"
oraz porównywania
polsk.iej emi·gracj-i z cmig:-acjCl, wło'ską, niDl'nieck'l i japot'Jską u \V~lżam z.a W}'·
rafinowaną
zabawę w momencie, gdy nasza wiedza o świadomości polskiego emigranta kształ'towąna
jest w o,parciu o nikle i mało wiarygodne
ź~ódła.
Praca Marci'ha Kuli nie jest, niestety, pracą z pogranicza etn(\l:(rafii. socjo.logii i historii. Pionierska w wykorzystaniu
pewnych dotąd nieznanych źródeł hi"t()~yczny'ch, o socjol.ogi<; się z-aJed,wie ociera, igne:ruje zupełnie ctnografi<;. .Jest
to o tyle dziwne, że przedmiotem
rozprawy
jest zbiorowość chłopska. Chłop;
pl)lscy przybyws.zy do Braizylii ze wsi jeszcze w wielu cechac,h feudałnej,
nie
przestali być chłopami, Zbiorowości, jakie tu s'twonzyli pod pownymi względami
przypominały
struk.turę
społeczną zbiorowości,
jakie ()puśC'ili, pod innymi były
o nich z~sadn.iczo ró,żne. Do jakiego sitopnia owo' podobicI1.silwo prze~z.ka<dzal()
integracji
zbiorowości, do jakiego zaś stopnia wyłamywanie
się z narzuconych
przez charakter
bagaż,u kulturowego
mo.gło sprzyjać' procesowi
wląc:zania si:.;
c.hłops.kiej zbiowwości
poc'hadzenia polskiego w Brazyhi do żyeia kraju, który
przecież też się dopiel'o kształtował, przeohodząc skomplik,o,wanc przemi,wy z tworu mało zinteg,rolwaJlego w nowoczesne państwo. Boję s.ię, że praca Kuli nic zbli;i.a nas do odpowiedzi na posta,wione pytania.
�Recenzje
327
Jasnym dla mnie jest, że naJeży wal:czyć z mitami w nauce. Także z mi'tem
o jakiejś s2Jczególnej roli ku!tul'ot,wópczej poilskiej emigracji chłopskiej, z pr.z.eceni.a;ni,em jego rw,i, jego wkładu w dzieje i gO'spodarkę kraju do'ce1olWego. Jednakże waLka z mitami nie mo,że poJegać na twonzeniu nOlwych, jeden sierooty\p nie
powinien zastępować innego .. Chodzi rac,zej o wYJwa;żenie racji, o próbę obiektywnego spojrzenia, spojrzenia bez zaślepienia ale i bez prób totalnej i nieumotywowanej weryfikacji doiychc.zasCJIwy>c:h
sqdów.
Praca obejmuje okres jedynie do roku 1945. Kto i ki·cdy napisze rzecz a Poionii bra~ylijS'kiej takiej, jaką jest obecnie? Sądzę, że powinno to być studium tenmowe, w Idórym historia nie 2JdominOlwałaby socjologii i eitnografij. Na takie
pra{:e, rzeczywiśde
wykorzys.tujące
metody kilku pokrewnych
dyscyphn,
do dziś
bezskutecz.nie cz:ekamy.
Ryszard
,Jan Grunyński.
gracyjne
trzech
Społeczność
polska
we F'mncji
pokoleń, Wansza,wa 1981, ss. 31:3.
1918 - 1978.
Kantor
Problemy
inte-
Badania polonijne, jak się wydaje, weszły w ostatnim dziesięcioleciu
w dośc
~stotną faZl(;. Zgromadzony
u,pnzednio do'ść nawet b~aty
materiał
szczegółowy
nje dawał obrazu złożonośc,i i zakresu problematyki
poło'nijnej. Brak syntetycznych ujęć pnw(}dował, że Polonia niejednokrotnie
jawiła się w odenwaniu
od
'kontekstu życia społeczeńst.wa dominu1jącego, bardziej na zalsad<zie reportażowych
uniesień. (Polacy sq wszędziel), niż w rzeczowej ana1i·z.ie jej miejs'ca i roli w po~zezególnyc.h kraja,ch. Obecne badania i publikacje
wskazują,
że istniejąca
potr.zeba ujęć całościowych
zyskuj-e prioryteit, Ukazują się prace 2nali:zujące prze.Iliany całych zbioro~vości po,lonijnych, w szcI'okim kontekśc,ic, ba1zujące na znaC7.Tlymma:teriale st:lty",tycznym i ankietowym,
Doskonałym przy:,Ja,dem korzysiny,ch przemian w badaniae:h Polonii je:,t prezen,towana praca . .Jan Gruszy(]iski daje niezwykle
ambitną
próbę opisu zmiany
po] Sikiej zbiorowo'ści we Francji,
po;słUlguj'lc się, jako podsiaiWl1!wą kategori'l,
po.i<;<:icmintegracji. lnteresujćl go trzy pokolenia emigran.tów, obejm:uje tym samym
o'kres ostatnich 60 lal,
Ba;dania polonij.ne maj'l tę je'>zc.zc wła,ściwość, że każde dokonanie
szczegółowe (np. an'aliza zbiOT{)'WO'ŚCi
. po,lon:ijnej we Francji)
daje nie tylko cenny
m<\terial poznawazy, ale także a może przede wszystkim
z uwagi na wieloletnie z:.lniedbania - posuwa naprzód teorię. Tak jest i z pracą Gruszyńs,kiego
.lej po,znawcze walory
docenią bez wątpienia
specjaliści
od zagadnień
francuskiej Polonii, jest ona bowiem przez bogact\yo wykorzystanego
materiału
statys'tycz.nego, trafność
uogólnieł'l, prz'enikhwo'ść
sta.·w.ianych pytail i uzyskiwanych
odp()wiedzi, a także 7. po:wo!du zajęc'ia s,ię pnzez autora
pewnymi
problemami
,dotychcz.as nic porus1zanymi (np. emigracja
tzw, dorobko.wa), czymś wyj'ltknwy:n wśród dzieł po~więconych tej polskiej zbiorowości
poz'a granic,ami kraju
,Ja chciałbym zwrócić uwagę na jej walory ogólniejsze, walory, które czynią j'-!
wzorem dla wszelkich badań polonijnych znacznych liczebnie grup,
Sądzę, że niezwykle trafnym było przyjęcie założenia, iż przedmiotem
globalny<:h, odnoszących Soię do dużych pr.zcdziałÓ:w czasów analiz, nie jest zjawisko
asymilacji,
lecz integracji.
Przez to pojęcie rozumie autor "wielopłaszczyznowy
proces, dzi<:ki któremu imigr,a.nci połs.cy i osoby pochodzenia
polsk'ieg.o wchodzą
stopniowo w różne dziedziny życia nowego kraju osiedlenia, przyjmując
istniejące
\Ii nim wartości
i jednoczesnie wzboga'cają go w warlosci wyniesi'Clne z własnego
�328
"
Recenzje
kraju".
Jes1em przekonany,
że tak rozumiana integracja
stanowti pojęci<YWą kategorię na tyle S'z-eroką, by pmy jej porno.cy można byIo Olpisać ws:zelkie interakcje między zbiorowo'ścią polonijną, a środowiskami
kraju, w którym przys,~lo
jej żyć; z drugiej strony zaś na tyle precyzyjną i na tyle ograniczoną, by odebrać
pracom naukowym pewien wszystkoizm i ów nieco drażniący eligijny ton, gdy
traktują o asymilacji.
J. Gruszyński,
s131Wiając pytania o stopień integracji Polaków ze społeczenSltwe.m francuskim,
pis'ze S'zero:ko i ze znalwsobwem o zag.adnieniach ekonomicznych (akrtywnoś,ci zawodowej, a.wansie społeczno-zawodowym,
warunk.ach socjaino-byto:wych itd.) trzech pokoleń errugra n1Óiw. Nie ogra,n~cza się jcdna'k do tych
problemów - tak przec-ież ooszernY'clh - rOlz5zer.zając analizę o· p.rocesy integracyjne na obszarze po:lityki, kultury, religii, cz.y osobowo9ci jedno~tki. Na wiciu
stronach
sta,ra się zarysOfWać s'tereotyp Polaka i Francuza,
postępujący
proces
idel1ltyf,ikacji Polonii z narodem francuskim
(w więc w pewnym sensie prw:es
przełamywarua
siereoty.pu). Niezwykle
istotne są tu uwa,gi o w z a j e m fi y m
przenikaniu
wzorÓIW kulturowych
obu tych s,po'łeczności. Już te awagi w pełni
u'za:sadniają po:dkreśl€nie inte.gracyj,n€go, nie asymilacyjne~o
charakteru
przystDsowywania się społeczności po;IO'nijnej do spoleczeI'lstwa francuskiego.
Wjele miejsca poświęcił aulor zagadnieniom
integracji
samej Polo-nii frd.!lcus>kiej, atakiże
przejalwom więzi jej z Krajem. Ta.kże tu przytex'zone przez niego fakty i ich analiza obalają wiele mitów i płytkich, koniunkturalnych
sądów,
jakie od pewnego czasu po,l<JUtowalyw pracac'h o francuskiej
Polonii, czy Pol'lllii
w ogóle.
Niezwy'kłe cenne wydają się konkluzje autonł na temat: ·integra.cj:J - utrzymanie po'lskoś.ci. Jak wiadomo, niek1ó,re środo,wiska emigracyjne - nie tylko we
Francji - broniły się przed integracją
widząc w niej grożbę urtraty tO'lsamości
narodowej
i kulturalnej
zbiorowości polonijnych.
Autor uważa, że właśnie integracja przynieść może wielkie korzyści sprawie narodowej,
nie izolując jednocześnie czlonków zhi of1ow;nś
ci poló,nijnych od społec.zeilsi-wa, w którym żyją. P"ł9knść we Francji nie zniknie - jak urważali niektórzy działacze i badacze - za
ł'O- 20 la,t, a jedynie pl1zybierze inne fOTmy, być może zna'e,znie cenniejsze dla
samej Polonii i dla Polski, dla jej interesów.
Praca J. Grusz.yńsk.iego ma charakter
socjologic'z:ny, stąd też płyną jej nieliC'zne zresZltą ograniczenia.
Być może jedna.k, DiWO pal2'zu,cie pewnego nie.dosytu,
jakie od czasu do c:zasu na,r;zuca się podczas lektury, wynika z dokonanyc:h pr~ez
autora
skrótów pierwortnego tekstu,
te'zy doktorskiej
przedstatWionej kilka lat
temu na Sorbonie.
Niedosyt, o którym wspomniale-,m, polega na braku ro.zS'Zerzonej a'nali<z:y postaw religijnych
Polaków we Franc-j,i, zwłas,zcza w tych ich przejawach.
które
nie znajdują
analo/gii wśród posta,w F-rancuzów. Autor zbyt ogólnie wSlpo,mina
o różnicach w sferze świadomości obu społeczności i nie czyni wysiłku, by je
zrozumieć w świettle plebejskiej
tradycji kultury
przeważającej
większośc'i emigrantów, ZWłaszcza z okresu międzywojennego.
Trwałość pewnych postaw i zachowań ZJdaje się zna,jdować wyUumaczenie jedynie w tej sferze. Zdaje się także,
że wiele prohlemóiw przeds;ta'wionych w pracy zy~kałoby na glqbi i jasnoś.ci,
gdyby autnr 'znała'zł miejs.ce na próbę Qlkr,eślenia etOiSu emigrantów
i zmian etosu w pOiSzc:zegó]nyiC'h
śI'odorwiskach.
Oczywiście, nie można oCen1iać autora za to, czego nie napisał. Z tego WYCiągnąć można wnioski dla innych dyscyplin badawc-zych, których udział w tak szerokicch baJdaniacJ1, jak badania
pwcesów integ;ra,cyjnych zbior·olwoś·ci polonijnych,
�329
Recenzje
może je znacznie pogłębić. Mam tu na myśli także etnografię, Móra ma jak
9ądz.ę wielką rolę do odegrania w da1szydh badaniach
polonijn)'lch, nie tyl!ko
we Francji. l ta'ką także ,reflekcję wysnuć można z niezwyokle inspirują<:ej, wręcz
wzorowej prGlcy Jana Gruszyńskiego.
Ryszard
Tadeusz
Dworecki SVD, Zmagania
polonijne
Warszawa 1'9<30, ss. 840, il. 46.
w
Brazylii.
Kantor
T. 1. Polscy
wer,biści
WOO - 19/8,
Polscy werbiści pojaw.ili s'iC; w Brazylii w 1900 roku .. Dziś, po w'ielu l a.ta,ch,
Tadeusz Dworec.ki, czło.nek tego zgrom'adizenia, kreśli na łamach mOIImmentalnej
pracy dzieje "zma,gaJi. duS'Zpa's.ter·shch", tym samym' dając nie.zJwykle intere"ujący przy·cJZynek do dziejów Polonii brazylijskiej .. Jest to dzieło, które jak pisze sam autor - "włącza siG w aktuałny
nurt badań po.]onijnyc'h a nalWe't poszerza je, zajmując siG po:.s,tawami religijnymi,
w ich ZJwią:zka'ch z pos'taiWą narod ()'W'\ o.raz duszpasterst:wem
polonijnym".
Bez wątpienia
za,kres pracy i jcj
liczne walory w pełni usprawiedliwiają
te słowa. choć skłaniają
także do potraktowania jej z surowością należną dziełom naukowym.
Werbiści, jak w.iadomo, to misyjny zakon, ZgrClmadzen'ie 'Slolwa BO'żego (Societas Verbi Divini) założone w Steyl (Holandia) w 1875 roku. Za/kon ten wielce
zaslu.żył siC; dla [()'Zwoju światowej
etnologii (vide szkoła wiedeńska
W.ilhelma
Schmidta). Opanowany by! od początku pl'zez żywioł niemiecki, co miało duże znaczenie dla recepcji działałności misjonarzy w polonijnych
zbiorowościach w Brazylii. Pierwsi werbiści pojawili się w -Brazylii w 1895 roku, w roku 1900 zaś
- jak wspomniano - ro'zpo,częl,i tam działah::ość pienwsi zakonnicy pochodzący
z lcrenów WieLkopoIski, PomoI1ZClczy Śląs;ka, jedno:zna'cznie przyznający
siG do
polskości. Od tego roku do 1978 pracowało w Brazylii 78 werbistów
z Polski
J
Brazylijczyków polskiego pochodzenia. O ich działalności dowiedzieć się możemy
ze zgromadzonych
w pracy
dokumentów:
listów,
pamiętników,
fragmentów
pra,c drukowanych
w p01o.nijnej i krajowej pra.sie, a także z komentarzy
au;torsklch. ;\lic da siG jednak zaprzeczyć, że zgromadzony tu niezwykle bo'ga'1;y i sarn
w sobie cenny materiał,
niejedno'kro:tn.ie skłania do wniolskó·w, podważających
zasadność komentarzy
i tez Tadeusza Dworeckiego, lub -. cozdal1za
się czę·ściej
- budzi niedosyt.
Autor, chcąc u,wypuklić i podkreślić rolę w enbistÓiw, kreśli dzieje ich mi'sji
na bardzo ,zero:kim tle życia bra:zylij.skiej Polonii. To jes.t, O'czYIW,iśoCie,
założenie
jak najsluszniejsze.
Niestety, nie za.wStze idzie z tym w parze o1:Jiektyw:itzJm.Pujawia siC; ta'kże pewna skłonność do glmy'f,ika-eji po,c,zynail zakonu w niezgodzie z obiektywnymi fa'kta:mi.
PiSiząc o trudności,1Jch na jakie natrafili werbiści w poC'ząltk()lwej fa'zic swej
d.zia!alno-ści (oe:zytylko wtedy?) twier:dzi Dwo.recki, iż wynikały
one z pewnych
an'tagoniJzmów d:zielnicc,wych i niec'hęci Po10ni:i do nierniec.kicgo żyw.ioro, z k!tórym cZGŚć pnzynajmniej
werhistów była utnżsamiana.
2;':::blem ten jest na tyle
skompl.ikowany i szero!ki, że wY'ma:gał chyba dOlkladniejslZego wyjaśnienia,
zakładając, iż pracG będą czytali również niezbyt' zorientowani
w dzieja:ch Polonii
bra,zyłijsk'icj czytelnicy.
Brakło mi szerSiZego naświetlenia
dziej~w osadni'c:twa
polskiego w Brazylii, osadnictwa
od zarania będącego w konflikcie
z preferowanym, prężnyom żywiołem niemieckim.
Bez wyjaśnienia
ty;ch slpra,w, np. fo-
�330
Recenzje
rUlWania przez braJzylijs.ki kIcI' Niemców, nie :;pl~sób zrowmiec w pełni ()wY'ch trudności, na jakie werbiści śląscy, pomoI;scy, czy wielkopolscy - nie rzadko słabo
mówiący po polsku - natTalfia'1'L
Jest bez wąI1:pienia wielką zaslu:gą autora, że nie ukrywa
podziałów wsród
Polorui brazyJ'ijs;kiej, podziałów w iJs-totny sposó'b w;pł)'lwa·jący;ch na wyrai.ny niekiedy brak powodzenia
akcji inicjowany;ch
przez werbisltÓlw. Rozdarcie t·o jednak dzieli aut,oT do,ść sch0matycznie
na nUl't clJ2liałań społecznych i narodowych
o zabarwieniu
klerykalny;m
("tzw. klerykalnym"
zgodnie ze słowami Dworeckiego) i are1.igijny. Nie trzeba dodaJwać, po czyjej stronie jest jego sympatia. Konsekwencje
konfliktów
m.iędzy. POls.zClzególnymi orientacjami
(np. w szkolnic.tw.ie
rpoJonijnym w Brazy1'ii) były niezwykle
is;to,tne, brzemienne
w skutki dla całej
zbioTOIWOŚ.c:i,
dla pro'~es'U jej integracji
i integracji
ze społeczell'sltwem Bra'zyli.;
Wy;daje mi się, że wielkim brakiem pra,cy jC5t pominit;cie pewny'ch pr{)blemów
z tego za'kresu, zbyt mec'haniic:zne ich interpretowanie.
Anahza pOSotaw i konfliktów wśród Polo-nli b.razylijs'k'iej została w pracy zarys,olwana pOlwier:zchownie L,
niestety, po prosJtu nieobiekity'wnie. Czy np. is:totnie "switowcy", tj. działacze polonijni zgrupowani
wokół antyklerykalnego
pisma "Świt", byli jak wynika
z dość tendencyjnie
przytoczonych
przez autora dokumentów
- pieniaczami, zap~łtl'!zo'nymi we własne interesy?
A pnzelCież łatwo zr'o'Zumieć, że ek:;pan"ywna
działalno,ść kleru w tym także a może przede wszYSit'kim werbistów me
wszystkim
ko'ja,rzyła siG jedno.zna,c:znie z interesem
narodowym,
inaczej przez
poszczególne ugrupowania
rozumianym.
PoQdkreślam jednak z nadskiem,
ż'e "bolga-ctwo przytoczonych
prZ'L'Z'lutora dokumentów
s,pra'wia, iż czytelnik ma na ogół możJiwość wyjscia poza pochopne
niejednokrotnie
i 2Jgoła .,juhi,leus,zolwe" kon:sta:tacje pracy. Stąd też główny W,llor pracy leży, moim zdaniem, w jej do1kumentacyjnej
zawar,tośc,i, nic w odautorskich komentarza,ch.
To kO'lTIlpendium, gdzie z Pc.zo.ru bez ładu i s'"bdu zgroJTIL1dw'I1oinfo-rma.cje o niem,al ws:zy:sitkk.h przejawach
ży;cia. Polo·nii bralZylij",kieJ.
w tym także i taki-ch, o który-oh' nie dowiedzieliśmy
siG z dotychczas wydólf)ych
p.rac (np. przemiany
ob.r:z.C;dolwo,śeireligij'nej,
pewny{:h 1'orm i.ycia rodzinnegu
itd,), jest kopalnią
informacji
dla bact'aczy polonijnych.
Jednakże
zgromadzone
materiały
służyć mają podkreśleniu
ogromnej
r(}li werbistów
w kształtowaniu
o'chranianiu
i utrzymywaniu
po!s:koś'Ci wśród em.igrantó,w i ich po,tomków, I tu
mamy pewne wąt:pliwo,ści. Nie co do samej roli werbiS:.ó.w, bo i:;;tot:lie l~de'g,ral:
ją, lecz do jej stopnia. Tu oceny autD,ra wydają się - nawet w swictle materiałów przez niego przytoczonych
- PI4esadne. Metoda powiGkszania własnych zasług przez pomniejszanie
zasług cudzych nie jest najlepsza. 'Wielkość dokonalI
wC'rbisltów w Brazylii zdaje się wedle autoTa wynikać także 7. Taklu nicości do-'
kona{l innyeh: działaC'zy, or,ganizacji, prasy, wreszc.ie innych k:;ięży nieowerbal i:;tów,
ie jest to prawdą i nie stuży zakonowi, klóremu s:woj,) książką Dwo,reck,
chciał wystawić swoisty pomnik. Czy można np. plOZy
jąć tezę, że nieliczni werbiści wpłynGli decydująco
na integracjG Polonii brazylijskiej,
pi'wd idl przybyciem skłóconej i roz,bi:tej? Przesada wacenie
dokonaó werbis,tÓiw nie ma uzasadn.ienia w przyto'ezonym materiale
i w poważny :;po'sób (ybniża w,utuść tej mi:1w
W'szysiko niezwykle inteTesuj'lcej
i pożytecznej
pi·acy, pracy, która jL'dn,rk mu"
byc czytan.a z dużym krytycyzmem
i ostrożnością,
Ryszard
Kantor
�331
Recenzje
.Jerzy S. Łątka,
il. 54.
Adampol
-
poLska
wieś
nad
Bosforem,
Kraków
198ł, ss. 203.
Mało jest Polalków, .którzy nigdy nie słyszeli () Adam,polu, polskiej wsi w TUTCji.
Mało jest niestety również i takich, ~tórzy wiedzą o niej coś więcej. D7)ię!ki pasji
kriikowskie-go dziennikarza,
z wyks~zjtałcenia 'etno1grafa i orientalisty,
lkzba 'tych,
którzy pogh;bią swoje wiadomości o Adampo1u za\pewne znaczni·e· wzrośnie.
Ks,ią'żka Łątki jest b.ardzo udanym połączeniem
spra'wnej roboty reporterskiej z wnikliwością godną zawO'dowego h is,to'ryka. Znaj,dujemy w niej wyczel'pują'cą hisiorit: Adampola opartą na mało znanych, po części zupełnie nieznanych,
żródł<lch archiwalnych
oraz barwny
obraz wsi z początków la:t siedemdzies,iątych. Zgrabna konstrukcja książki, żywy i barwny język a także walory naukowe
powodują, że jest ona dobrym przykładem popularyzacji
tematYiki polonijnej, bez
uproszczeń i naiwności, do których niestety z.dążyli przyzwyczaić nas dziennikarze
Adampol, osada powstała w l'S'b2 roku z iniocjatY'wy MióChała C~a.jk()fWskieg,-,
(Sadyka Paszy) i przy poparciu księcia Adama Jerzego
Czartoryskiego,
któremu z,w,lldzi(;cza naZ\'v'q, była tworem politycznym
i jej dzieje śC'iśle wiążą siG
z dziejami pols:kiej emigracji
po:l.i!ty,cznej. Wa,lka dyplom3'tY'C1zna prwdSltarwi'C'iell
monarchistycznego
skrzydła emigracji polskiej z cesarskimi wpływami w słabnącej już wtedy Turcj.i, to niezwykle illieresujący
i do dziś niezbyt dobr,ze znany
epi.wd dziejów. Adampol, k,lóry powstał na terenie misji lazarys,tów jako osad:;..
gd.zie-gromadziĆ sit: mieli rozpro·sze-ni po Tur.c:ji uciekinierzy z caI'skich wojsk, rychło (}to,c~zonyw.stal iege-n.dą. W jej ~wietlc była... to oaza po-ls.){c1ści,"kęs O}C'zy.lny" na obczyźnie. Jak zwykle,. co dobitnie ukazuje Łątka, legendy YI nikłym
stopniu odz:wierciedlają rzcc.zywi6tość. Adampol .nigdy nie odegrał roli do jakiej
przeznaozyli go założyciele. Nigdy nie stal się baz;, militarno-polityczną
do w,dki
z carsk:1 Rosj'l.
AdC!mpol, jako twór pewnej koncepcji, dość fantaslyc'znej,
militarnn-politycznej nic sp'elO1il zadania .. Zapewne. legenda Ad:lmpola - wyma.ga to jednak docl"t'kowych bacl;ul - mia1a pewne zna.czenie dla społeczct1sLwa poJs.kiego w o.kresie zabOTów. W sumie jednak nie byłoby doprawdy. o czym wspominać, gdyby nie
dalsze dzieje lej osa,dy, upo-rczywe utrzymywanie
"ie; jej po1s.kiego charakteru
dco
dni obecnych, mimo wszelkich nie sprzyjających temu okoliczn():~c.i.
Piel1wsi osadnicy Adampola nic byli bynajmniej
wylącznie Polakami.
Znaleźli się wśród nich także mniej lub bardziej spolszczeni Kozacy oraz przedstawiciele Słowian Południowych.
Polski żywioł Adampola pochodził z rozmaitych
stron byłej Rzeczypospolitej;
przeważał zaś tu element drobnoszlachecki.
Wszyscy osadnicy miel i za sobą chlubne lata w służbie wojennej. Uczes:tnicy powstali, ofiary carskich i pruslki.c.h j}Dześladowcul osiedlając ~ię w Adampo.lu traktowali pobyt jako jeszcze jeden postój w nie.kollczącej się ka.mpanii wojennej.
kampanii, która miała przynieść Polsce wyzwolenie. V/ielu, choć nie wszyscy, pozos'taIi w Adam.pnlu na zawsze.
Nie może dziwić przywiązanie,
niemal
fa,natyczne, pierwszych
osadników
polskości, we wszclkich jej pl;r,ejawa,c1h. Drugie po:koJenie zrodzone niekiedy
juz ze z;wi<jzków mie.';.zanych Pola:ków z kobie.tami innych nacj.i (Or.miank.i, Ru'Sinki, Greczynki, TUfC,zynki itd.) - w dalszym ciągu !vu1ty;wO'w.ałopols,kość osady.
osady zagubionej w morzu tureckiego etnikum, wrogiego giaurom.
Podkreśla się cZGsto po.lskoŚć AdampoJa i ich potomków. Nikt jednak dotąd
nie zadał sobie py~ania, co owa polskość o'znacza w sferze kuJtu.fY,· nie w sferze
deklaracji patriotycznych.
Otóż, jak łatwo s.ię zo'rientować, od samego początku
musiał istnieć w ;'\dampolu swoisty konglomerat
kulturowy,
z czasem st"piony
�332
Recenzje
w jedno w swoi$ly twór będący czymś nader oryginalnym
i niepowlarzalnym. OsadniJcy po~hodzący z no:zmai:lych reg,ionów Polski, różniący się poc:ho-'
dzeniem społecznym i tradycjami
kultuTowymi, utworzyli i przekazali swoim potomkom pewien w;zór polSikości kultury i języka, wzór, jak się wydaje z faktu
jego trwałości, nader atrakcyjny.
Jerzy S. Łąt:ka postuluje - choć on sam uważa, że jest już na to zbyt późno na s.ze:roiką ~kalę zakrojone
badania
etnografic'zne
potomków Polaków
w Adampolu, dziś ws,i o nazwie Polonezkoy. Pr:zepoo1wad'ZJOnedizi,esięć c,zy dwadzieścia lat temu dałyby bez wątpienia
pasjonujące
rewltaty
wzbogacając naszą wiedzę o mechanizmach
tworzenia się i funkcjonowania
polskich zbiorowości na obczyźnie, ich odpolrno,śd i podatności na procesy adaptacyjne.
Adampol
był wsią nietYJPolWą; pows,tal jako bwór pOi),j,tyc'zny,jego mieszkań'cy to omigranci
polityczni a nie zarobkowi, w pr,zew.ad:z.e drobna szlachta a nie chłopi. A jednak
nie sposób traktować dziejów i kultury Adampola w oderwaniu od dziejów polskiej Polonii w ogóle.
Niestety, d:z.i·św Po,lonezkoy polskość zanilka, wieś s.tala się modnym letniskiem, jej stali mies'zkań'cy ni'kną wśród rzesz pr:z.y.byszów. Czy jest jcs·z.cze czas
na podjęcie etnograficznych
badaJl? Książ'ka Jerzego S. Łątki zdaje się przec.ząoo odpowiadać na to pytanie; jesil swoistym epitafium dla polskiej wsi nad
Bosforem, WISi, której dzieje legenda i rzeczyw.istość - warte są chwili zadumy i wieoznej pamięci.
Rysza rd Kan.tor
Ks. Krystian
Traczyk SVD, Kościelne
Lublin 1980, ss, XIII, 90.
zbiory
misyjno-etnograficzne
UJ
Polsce,
Powszechnie
znane jest zaangażowanie
misjollaJ"zy chrześcijal\;k,ic:h na pOlU
nau,k lu dozna1wezych. Oni to są często pierwszymi
przedist.:llwic'ielami euro'pcjskiej cywili'za'cji stykającymi
s:ię z odmiennymi
kultLlTCl.mi.Charaktc'r
i-ch pracy
wyma,ga intensy.w.nego rOlzpOiZna'wa
O'ia rzeczywistości kU!tuToiwej ewa'ngel izo'wanych
społeazeń.siw. P<Ychoidną wspomnianych
zainteresolwail są znanI' lns·tytuty cinologicz:ne i mi'S1jo~'olgjczne. Wystal'c'Zy wspomnieć
dorobek
naukoIwy ks. proJ,
W. Schmidta i Instyiu't:u Anihropos. Stos-unkolwo najproG;1;slzym.lec:z zarazem bardzo efektownym, rezultatem naukowych zainteresowań
misjonarzy są muzea i wySltawy misyjno-etnograf.iczme.
Już w lata-c.h dwudzic:s.tych XX wiL'!ku ks. prof.
W. Schmidt był organizatorem,
a następnie dyrektorem PaJ):ie,;,kicgo Muzeum Misyjno-Etno:grafi;cz;neg;o. Ideę ks. prof. W. Sc:hmidta ukazania pr<.\;cymisyjnej w jej
:-ea1iac:h kuUtUrc1wych podjęto w,kTótce w całej Europie. Na terenie Polski ro,zJWijała
się ona z róż.nym nasileniem.
RecenzolWa,ne s,tudium pOIwstało jako praca magislers:ka werbislly k!s.. Krystiana Trac.zy:ka. Promooorem pracy był ks. doc. dr hab. H. Wojtyslko, a opublikowano
ją (mała poligrafia) nakładem
Katolickiego
Uniwersytetu
Lubelskieg,o. Ks. Krystian Traczyk omawia swoisty rodzaj kolekcjonerstwa
.ściśle związany z działal-
�Recenzje
333
niscią misyjną. Zbiory elnogrJJficzno--misyjne
nie prz.edsitawiają jedynie kulJtury
ludów ewange'li:ZJowalny<:h- były,by wó,wczas zbiorem ścisle etnografioznyrrn, lec.z
urkazują ponadto specyii.kę pracy misyj,nej (np.: eks.ponaty przyrodnicze, fotografie,
listy itd.}. Tak pojęte ko1ecjone.rs.t.wo i wystawiennictIWo etnog-ra:fiozno-mi'Syjne jest
istotnym fragmentem
szerokiego zakresu działań, mających
na celu upowszechnienie idei misyjnej.
W ostatnich latach ukazało się szereg opracowań
dotyczący,c:h problematyki
kolekcjonerstwa
misyjno-.etlnografiezmego. Koncentrowały
s.iG one głównie na c,haraMerystY'ce wybranych koleikcj'i. Praca ks. K. Traczyka jest pierWIszą próbą synlet)'czmego ujQcia tematu 1. Autolr staw'ia sobie za zadanie, odnalezienie i omĆJ.wienie śladów działalności kolekcjonersko-wystawienni<:zej
w tym zakresie, w Połsce
po 1918 roku.
RO:ZprillWapodzielona została na trzy części (ro:zdziały). Dwie pienw.sze mają
charakter
history,czmy, trzecia zaś s,tanowi specyficzny
pTzew~dnik m€itody:czny
Rozdział pierwszy, obok wpr,owadzenia ukazującego tło rozwoju idei misyjnej, przedstawia wyka!z wla·ści'Cieli i zawartości zbiorów oraz głównych organ~zato!rów wysta,w czasowych w okresie dwudziestoilecia między;wojennego. Omórwiono tam rÓwnież lo;s, jaki spotkał zbiory misyjno-ctnografitczne
podczas ostat.niej woj.ny światowej. ROZJdział drugi dotyczy okresu powojennego
(1945 - 1977). Ks. K. Traczyk
przedstawia pokrótce w3runki, które wpłynęły na zaha'mawanie, a nwstępnie rOiZWÓj kolekiejoinensitwa misyjno-elnogra;fk'znego.
Ohok lakonicznej
ogólnej charakterystyki zbiorów powojennych auto,r zamieszc:za dwa wykazy k0<lekcji. Pierrwszy obejmujący przede ws'zystkim zbiory zgromadzeń zakonny.ch, zawiera: nazwę posialdacza. adres, s.posĆJ.bwyst<llwiania oraz przybliżoną liczbę ekisponatów. D.rugi wykaz charalk"teryxuje bardziej
szczegółowo pO!s<zczególinezbioTY z ulW'2Jględm.ieniem
niektóry,ch kole[\:lCji pTY'wa;1;ny.eh.Oba podano w kolejnośc.i alfabetycznej;
pier-wlsz)'
wedlug nazwy zgI1oma!dzenia, dI'Ug'i według miejscowości, w krtórej znajdują
się
zbiory. W J1o'1Jd:zi.a.le
tym zaprezentowano
również najważniejsze
wY'staJwy stał€ i czasowe or.ganizo.wane na bazie zhiorów po·wojemnyc.h. Om-atni ro.z.dział tra'k;1;uje o obC'cnym stani.e opracowania
kościelnych
zbirorĆJ.wmisyj,no-etnografic-,zny'ch w Polosce.
Wo.bec strwieJ1d;z;onychpoważnych urchybień w spo.sobie przec:how)'1Wania i opracowywania lJb!ioró'w aurtor zamieszcza opartą nadoŚlWiaJd·czeniarh
Gab~netów
Misyjno-EtnlQogra:filCznych Wyż's:zego Seminarium
Du,c:hownego Księży WerhiJSilów
w Pieniężn.ie, proiPaz.ycję organiza:cj.i zbiorów misyjno-etmo·graif:i.c:znych. Do tego
fragmentu pracy naJWią'7JUjązamies1Jozone w aneksie wzory: kamy ka:talogu naukowego eks,pon<lJtu et.nografi1cznego OTaz karty kaita].ogu naukoweg,o ekSlponatu przyrodniczego:. C ało,ści dopełr;Jia boga.ta biblio,grafia oraz spisy informatorów
i niepublikowan)'lc,h żródeł.
Prezento,wa,na pra,ca ma chalrak"ter dobrze udokumentowanego
zestaMliemia hi"t ory'c.ZJno-il1lformalcyjnego. Spełnia również funkcję pmaidni:ka metodyK:znego. Za2ma.czyć jednalk nalec):y, ~ż uzupełnienia wymagałaby
problemaityka okresu międzywojeIllnego. Na'leżałoby ponadto rOZlSzerzyć dane o zawa,!1tości pOSiZc'zególny1Ciłl
kolekcji (dokłardnie =ĆJiwiono jedynie zbiór Księży W,ertbistów w Pieniężnie).
1 Bogaty
materiał fakrtografLczny ks. K. Traczyk zebrał na poosila'wie ankiet
rozesłanych do ponad 70 prrzedstawic.ieli zakonów i zgromadzeń zakonnych, mogących posiadać kolekcje etnograficzno-misyjne.
Dane doty·czące okresu międzywojennego autor czerpał z katolick~h
czasopism misyjnych. Jedynie z kilkoma ZJI1aczniejszymi zbiorami autor zapoznał się osobiście.
/
"
�334
Recenzje
POidsumowując - praca ks. K. Tra'czy!ka wypełnia lukę imform3Jcyjną szczególnie odczuwaną przez etnografów i muzealników, misjonarzom zaś dopomóc może
w odpo,w,iednim opra,cowaniu zbio,rów i o,rga:nizowaniu wystaw.
Ryszard
Ro,nald Blythe, Akenjield.
kład Ewy Fiszer.
Portret
wsi angielskiej,
Vorbricll
WaI'Slzawa 1979, :>s.:318,prze-
Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza zaoferowała nam, zgodnie ze :>woją tradycją
wydawniczą książkę, której problematyka skupiona jest wokół zagadnień wiejskich.
Praca R. Blythe'a jest próbą dynamicznego przedstawienia
zmieniających się sto,un:ków społec:zJno-~olspodarczyeh wsi angielskiej w drugim ćwierćwieczu XX wieku. Trzeba na wsltęjpie zaznalCizyć, że jest to ks'iążka nietypowa, Qls,c'y1ujemiędzy
:nzetelnym repCJlr'tażem a naukową monografią ~si. Ta jakby dwubiegunol~ość dodaje jej slpecyf1Ciznego charakteru,
niespotykanego
w praca'ch stricte naukowy'ch,
objalwiając.ego się dużą przystępnością
tek,stu, pozb3lwionego całej apatratury nauKowej: metodolog.ii, terminololgii i pnzypisów. Z kolei przy,stępność pl'ezento.'wane<go
tu tekis,tu nie jest U'za!leżmiona tylko od nies,toso.wania alparatury nauko,wej, ale
,ównież w dużym stlopniu od umiejętności pisarskich autora książki
Aut,or w POldZJiękowaniu wY1rażając wdzięczmość wSlzystkim przyjadolom
i sąsiadom z Suffolk, których życzliwość umożliwiła mu napisanie tej pracy uważa, że
jes't to "siPra'wozdanie a tym, jak wyglą,dało życie we wfi w Ealst Anglii na począ.tku drugiej pO~OIwyd:wudzie:>tego stulecia". Dalej dodaje, że "ws.zys'tkie fakty
dotyczą,ce życia go'spodarczego i społecznego Aikeniield są pralwdzi,wymi falldami
dotyc.zą,cymi jednej z w,si w:>c.hodniego Suffal'k, zmianie u1egła tylrko nalzwa wsi
i nazwiska wieśniaków (w słowie wstępnym Ernest Bryll napisał ". .. książka jest
przecież zJbiorem opowieśc.i a ludziiaich z kilku osad" nie podając źródła tej infOlr:malcji).
Kons,trukcja ksiąźki nie stanowi jakiegoś novum - kiedy rozpatrujemy ją pod
kątem 0lp1su einoigraficzmego, to nawiązuje ona w 7'arysie do tradycyjnego ,modelu
etnog,rafic:zne1j monoigrafH miejscowości. Nie znajdziemy tutaj podziału na kulturę
materia:1ną, społeczmą i duchową (Uim~słową), a w rama,cih tych kolejnych opisów
POIszc,zególnydh wytwmÓlw kulturowych
ul:>tawionych w pewne grupy, 'tak ja:k to
ma miejsce w trardycyjlnym modelu. ZnajdZliemy natomiast op1sy form życia technieZJno-go:>po:d:a'rczeg,ooraz życia spałec:mego miesZlkańcó,w Arkenfield, obrazujące
gWwny zrąb alktYWlnośC'itej grupy spo'łecznej.
Książka slkłada się z dwóch części. W części pierwszej za'warte są trzy krótkie
,o7Jdziały "wprolWadzające",
gdzie autor podaje l1czfuę mieszJkairców Akenfield
z la,t 1931 i 1.961; op1suje kS!ztałt i zabudowę wS'i, dość dolkładnie olp~suje kons'brukcje
budynIków, od najlsltaI"czych z połowy piętnasItego wieku po najnowsze mur~wan€;
zabudowania z c:ZJenwonej cegły z XIX i XX wieku, zamies'ZClza wyka',z mieszkańców wsi w celu doikonania za,rysu schematu zawodÓiw mieszkańców Akerufield;
na ko6cu za'miesZJcza tabelę ze spisem katalst'ralmym za rok 19,3'6i 1r966przedstawiającą niezwylkłe ZJmiany w strukturze upraw i pogłowia zwierząt na 1355 akrach
ziemi.
\
�335
Recenzje
Najciekaw:szy zrąb ~siąŻJki i podsta.wowy zarazem two:rzy druga jej część, składająoa się z dwudziestu razd",iałów. Opisy fOI'm życia lechini<czno-gOispodarcz;ego
występują,ce w Akenfield zalwar:te są w rO!lidziałach Oimawiającyah pracę: parobków, I'zemieśln~ków, farmerów,
robotników
rolnych, ogrodników, kowala, koŁodzieja, stlrzecharza, rymarza, owczarza, oracza i in.; zaś życie spo~elczno-Ik:Uilturowe
w rOZid:ziałachpoświęconych: religii, szkoQe i dz;wonmiJkom. ObI'a:ml życia s'połeczno-kulturalnego
nie znajdziemy tylko w wymienionYich rozdziałach, różmorodne
jego elementy znajdują się niemal w każdym rozdziale, w taki sposób rozsiane
są iniorma,cje o organi"'alcjach lokalnych i pona:dlokalnych, w których mieS'zkaócy
wsi biolrą czynny udział (Związek RobOitn~ków RO'lny,ch, Gwardia Obywa:telska, Koło Stowarzyszenia Kobiet, Muzeum Wiejskich Obyczajów), o stosunkach rodzinnych,
sąsiedzb,c'h, a zwyczajach panujący,ch w Akenfield, o aspiracja;ch jej mieS'z~aó"
ców itd.
Na uwagę za;s,ługuje falkt, że twórcami książki "Akenfield. Portret WIsi ang)ielskiej" są jej mieslikalky. Autor pr:zedst'alwiając czytelnikoiwi obraz tej wsi,
dokonuje tego ustami mies!ikaóców Akenfield. Wszylstkie obszairy aiktywnośc-i ludz:<;iej (gospodarcze, społec:zne, kulturaline), jakie w niej spotylkamy, są prezen:tO'wa.ne
pnzez ludzi, któlrzy w tych kręga1ch działają. Autor, w celu zebrania tego ma:teriału,
przeprowadził tematycznie zorientowane terenowe badania etnograficzne,
w których skupił uiwagę na przeprowadzeniu
jalk największej iloś'Ci wYJWiatdówz miesz:<;,\!1camibadanej spo,łec'1Znośd. "Na moje nie koóczące się pytania odpowiadano
zawsze i cierpliwie i uprzejmie, a ukryte za słynną małomównością ludzi z Suffolk
ciepło sprawiło, że moje liiczne wiJzyty w chatach i na farmach Pozo!s'taną dla mnie
niezapomnianym
wspomnieniem". Niewątpliwym
ułatwieniem
w przeprowadzaniu
oadaó przez autora było jego po'chadzenie; otóż R. Blythe uwdzi! się w 19,22 r.
w Acton w hrabstwie Suffollk i mies:zkał w Ea's,t Anglii Ido roku ]:9155.
Warto jeszcze Taz podkreślić, że wypowiedzi mies:zJkaócó'w wsi zamieszczone
IV książ'ce nie ()Igran~ozają się tylko
do wąsIkiej, indyw1dualnej specjaliza,cjii za,wodowej tych ludz:i, lec\Z również za:wieDają informacje
z ży'Cia całej społec:zności
lokalnej, mÓlWią o przyjaźmia,ch i antypatiach,
o su!k,cesach i niepolwodzenia'ch,
'1 przyczynach
emi,gracji do Afry1ki i Australii, o starej Wisi angieLskiej (o któręj
respondenci mówią z własnego doświadczenia) i o tej, w któ!rej żyj.ą obecnie.
Książka za'wiera bogaty materiał opisolwy i faktograficzny,
dlat'ego też chnałbym ją polelCić tym wszy1stkim, którzy interesują się histo,rią, drogami rOZJwojowy"
mi i stanem obecnym wsi angie],s,kicj (1967) nie tylko pod kątem fUln!k,cjonolwania
gospo,dariki wiejskiej, ale leż pod kątem uwzglr;dmiającym obs'zar społecZJny i kulturowy tej problematyrkli.
Andrzej
Pirinski
Kraj.
Etnografski,
folklarni
ezikowi
prouczwanija,
Lipski
Sofia
1980,
ss. 68&.
Pod reda,k~ją W. Chadżinikołowa, M. Welcwej, G. Georgijelwa i. D. Todorowa
Bułgarska Akademia Nauk wydała omawianą pracę. Jest to pierwsza monografia
poświęcona duchowej i materialnej kulturze ludowej ziem macedoóskich, wchodzących w skład Bułgalrii.
Materiały zbierano na podstawie ankiet, wypełniany'ch przez osoby, do których
zwracali się pracownicy na'Ulkowi prowadzący badania terenowe, bądź też bezpo-
�336
Recenzje
średnio od informatorów - bajarzy i pieśniarzy ludowych. KO'fzystano także i z maLeriałów arI1c<h~walIflYc'h.
'()kręg ten pOIsiada 263 wioski, a badania p. wprowadzono
w 26. W zespoł,ach bad<JJWlczych uC'z-estniClZY!-o14 pracolwnikó!w Insty;tutu Etn()graf.i'cznego i Muzeów Bułgarii, Okręgowego Muzeut1l1 Historycznego
w Błagojewgradzie, a ta!1cie inJn,i ~ecja1iści.
Bad3lniia terenowe trwały 3 lata (1'!J7i2. - 1974). Zebrany materiał obejmuje 6112 Sitron tekstu, 1566 zdjęć oraz 1181rysunków.
Warto
za'ZJnaczyć, że tego rodzaju monograJfie rzadko wkazują się w krajach Słowian południowy,ch.
Ljuba Makawajew,a i Anton Ma'ljaw są au'torami rysu histor)'lcznego i demografiClznego Macedcmii PirińJ~kiej (s. 7 - 28) o powierzchni
6502 km2 i ludnośCi
3175:1'5 osób według spisu z 1974 roku. MOŻlna mieć do autorów prciensję,
że
rdzenną ludność macedońJs:ką traktują jaJko bu łga'flską. Podają oni, że 1% to Turcy,
kUk.adZ"iesiąt ty,sięcy "sturczeni
Bułgarzy"
(s. 25) a znikome grupy etniczne
Greków i Wołochów, które zamieszkiwały
tu dawniej już od początku XX w.
zanikły.
Główny ciężar ault/oTzy kładą na zmiallly socjologiczne ludności. Tak np. do
9 IX 1944 r. było tu 4 tys. robot!ników przern)'isłofWy.ch, a obecnie liczba 'La zwiększyła się 20-krotnie. Ponadto Cliekwwe są informacje
dotyczące lud.no\Śd miejskiej
i wiejskiej. W 1946 r. jedynie 23,7% ludn()ści mies'zkało w miastach, a obecnie
odsetek ten wynOlsi 46,90/0('s. 27).
De:teHna MO'skowa pisze o życiu społecznym (s. 31 - 46), a prawo obyczajowe
rOZlpatruje oddziel.nie (s. 47 - 63). Cieik<JJwesą informacje o formaoh pomocy wzajemnej i pra'cy koleik,tyWiI1ej,która na pewno przetrwała
tu od zamierzchłych
cza·
SÓIW.Taka zres:ztą W!s:półjpraca ZJnama jest i wśród po,z;as"tałych narodów sł{)/\viańs,~·i'Ch.W Macedonii Pi,nń:S!kiej padc.za's żni1w, siandko'sÓ!W i młócki jedem p'>maga
drugiemu, ale is:tnieje również pomoc udzielana chłopOt1l1,od który.ch nie jest wymagana re/kompensata.
S.zlczegóilJnePO!pularną formę pOiIDOCYud~ieła się przy budowie chat wiejskich. Także przy zabijaniu świń chłopi udzielają sobie wzajemnej
pOiIDocy, kitóra ma c.haI~akter zwyczajowy, jak zresztą i w po'zostałych regiona'c'h
Malcedolll.ii. Pcr'lzyza:bi.janiu świń biorą udział sąsiedzi i kirewni i akc)a ta traktow;n,a jel~t jaklO śiWięto i na:zywa się "wesele wieprzOIwe", gdyż towa:rzy,szy jej zabawa z j'ardłem i napojami.
P()Iw;s,zechJn'ieudzielana jest pamo'c w okresie wesel. Krewni i są'siedzi pomagają rod2li;eot1l1mhJldużeńJców przyna.szą'c bezpłatnie dreWlllo na opał, fas'01ę, mąkę,
cuk.ier, ryż i to niezależnie od zam'ożnoŚic,i radziJców mlooożeńców. W darze przynoszą także owce, bąd~ też inne zwierzęta domowe. Kobiety natomiast pomagają
w pf'Z)'Ig.o.tOW)'IWaniu
po,sagu pa'nny mlod,ej,.
Wlęks:zość wios'ek teg.o o.hszwru proOlwa,chzi
żyde zamknlięte. Rzadko kontaktują
się chłopi sąsiednich wsi. Odwiedzają
się wzajemnie jedynie podczas świąt, od·
pustów czy wesel. Wśród górali kontakty te są bardzieJ ograniczone, nawet dziewczy;ny wyldawa:ne są za mąż w tej samej wiosae, by nie na,ru:szyć stary'Ch sto's'l,mkÓlw rodolwyoh.
Orygina'Ine i bogate są zaJboibony i wierzenia Iudowe dotY'c.zące epidemii zwierząt domowych, bowiem hodowla bydła, a zwłaszcza owiec, jest tu ba,rdzo rozwinięta. Moskwa padaje m. in., że ~dy panuje jakaś epiJdemia wśród zwierząt, mieszkańcy wsi "składają ofiarę" z wołu, pieką go na granicy z sąsiednią wioską a pieczeń 9poży;wają. Lud. wierzy, że epidemię można zaham01Wać jeśli na granicy z sąsiednią w~ią rozpali się ogJni:sko a przez gralnicę pTzejdizie :11Wi'em;ylIIa
albo jeżeli
wstawi się do czarnej chustki mąkę i sól i rzuci na pola sąsiednich wsi. Wówczas,
wedłu.g wierzeń lu:dowydh, epidemia "opuszcza wioslkę i przenosi się na sąsiednią" ~s. 45).,
�Recenzje
337
Omaw.iając rodzinę autorka zaznacza, iż jeszcze w XIX w. istniała tu !:zw.
nJd7lina patl'Larcha:l!l1Ja,a do nas:zych czasów za·chowała się stara tradycja, według
k:tórej syinolwa zdejmuje buty teściowi, polewa mu wodę do my.cia i kłania mu się,
gdy ten kładzie się spać. Postępuje tak długo, n]m nie spadnie na polu pierwszy
{)Okps ścięlego zboża. Wów;cz'as synowa kłania się trzy razy "snopowI", a już przestaje klamiać się teściowi es. 48).
Wdowa, jeżeli nie posiada dzieci, może ponownie wyjść za mąż ale dopiero po
trzech lat.aoh od śmierci męża, bOiwiem tyle cZJasu trwają obrzędy pogJ:1zebowe
i ?.aloba. Jeśli natomiast wdowa posiada dzieci, to wówczas zazwyczaj nie wychodZJiza mąż i zost.aje u teściów.
O pra'cach rolnych piszą Nikolaj Koleworaz
Snwana Błalgojewa (IS. 67 - 129).
Tę część kultury materialnej
trady,cyjnie autorzy dzielą na podstawowe zajęcia
chłopa, takie jak - uprawa zbóż, ryżu, winorośli, sadownictwo, hodowla owiec,
kÓiZ,by.dla, koni, tr:wdy c:hlewnej, ptactwa domowego oraz na zajęcia pobO'C'Zlne2lbiera;ctwo pijawek, giI'zybów, ziół leezniczYIch: ryboławst:wo, myśliJwiStlWo,pSlZicueJarstwo, hodmVl1a jedwa:bniJków, a ta'kż·e u;pr:a.wianie talciJch profesji j.aJk: dr:wals.two,
wikliniaI'stlWo, stolClJrsbwo, bednamtwo, rymaJlstwo, gal1ncarst:wo, kOiwaJist;wo, złatmctwo. ROZldiZi'al
ten jest bogato ilus,twwany.
Ilija Moskow oraz Emil Cankow z kolei piszą o budownictwie wiejskim (s. 130- 206). Domy są wszędzie piętrowe a podwórko jest ogrodzone murem. Da'ch pokryty j€iSt dac,hówlkami lub plytkami kamiennymi. Każdy dom pOls1iadaspiżarnię 'tzw.
"kilar", "kela:r", g.dzie pnzeohowywamesą
pnzynządizOille na zimę ser, kJmona
kapusta, ogól'ki, papryki, bakłażany oraz wino, gorika "rakija", owoce i przetwory owaleowe i win o'g)1"·o:no1w
e. Z hcznych iluiS!racj:i wildać, że chłop z tej części Mac,edoDliizwraca s'ZJczególną uwagę na oz;dobę sufitów z desek. KaŻIdy dom ma bramę
i werandę.
•
Marina Czerkezotwa zajmuje się tJkadwem (s. 207 - 25i9) a o st,roja'eh ludowych
pilslZe Ma'ria Welewa (,g. 260 - 346). Lidia Radewa nal1Jo:mia,gtrojmuje się problematyką wyży:iWienia ludności tego obszał"u (s. 347 - 367). Należy zaznaczyć, że dzięki
waJf1wnilmmk!l·imat)'lC'lJnyms!ZJczegó1!nierozwłin-ięta jest tu uprawa j'arzy,n, t:rUlskawek, arburzó;w i melonów, k.tóre dojnzew,ają wcześniej niż w inn)'ICh regiona.cih Bułgarii. Także oeIlillYIffiartylkulem spożY1w,ezymsą kas·ZJtany ,jadalne zwłaJSlzC'za.
w wioskach leżąlcylch na z:bo·ca.a'chgóry Bela:sica. Do jadłos'p]sU luldinoślC'iod połowy XliX w.
po.za tra:dY'cy,jn)"mi - fasolą, grochem, soczewką, włącChony :wsrt.ał i ryż, który jest
tu u.praJwiaJny. Dla biednego ehlCJiP3faJsola, papryka, ser, mlek·Q i wyJr'OIbymączne
(wIszelkiego rodiza'j'll kaszy, pier.ogi) są podi&tawową potrawą. Jak pisze Radewa
smamwanie ch[eba masłem nie j.es! tu znane (;s.' 35'7). C.ielka\we je's't przeehorwy,wani'e mleka t7JW. "samokisz" lub "sbirano mleko". Mleko to w jeSieni s:taJwia się
do na,czyn.ia ~ni'aJnego i do w.iosny staje się gęste. PJ'zec.hawluje się mleko taIcie
po ugotowaniu i dodaniu so,l1. Takie ml,ek,o j.est nastlWnlie rO'~eWlalne do dużych
naczyń glinian)'lCih. Po k!iJlku dniach staje się ono gęste i przeMOlwywane jest do
w5!elki.ch palstów. Po;w,s,zechnie zna!n)'lm s,posobem przecholWYlWania na dłużSJzy okres
mleka jest tzw. "proczur" czyli pJ1zec'how)'Iwanie św}eź.ego mleka w uprawi,onej
owczej skórze. Talkie mleko trrzY'mają z;aZJw)'lczajpastenze. Ludlno·ść wiejsika konsumuje także dużo mięsa - wieprzowinę lJimą i wiosną, lalem baraninę" a jeS1ieIlJi.ą
wołowinę i d'rób. Uitarła się tradY'C'j'a, jak i w pozoiS'talYlch ca.ęściach Ma1cedonii,
a także i u są,gi,edlniJchnar·odów slowiań:S1ldch, że każdy dom z niZin przygotlQ,wU'je
co roku 100- 150 litrów wina oraz 50 litrów gorzałki 'z własnych winnic. W g6rslkich wioiSkacih zaś lu:diność pędzi śliwowicę, gdyż tam nlie mają winniJc, a wino
klupują w s.klelPa<:h(pędlzenie gO'l"ZJa,łkIi
u Słiowian połiudniowy,ch nie jest zalkazane).
Herbatę na;1;'Omi.aJst
piją jedynie chor:zy (s. 3ul).
22 "Lud"
-
tom 66
�338
Recenzje
Dość 'bogato reprezentowana
jest duchowa kultura ludowa (s. 379 - 622). Rorzdział ten dz.ielii się na kiil!k.a podr,o'z;dlziałów. I:wal!1kzika Georgijerwa i Rajna Dr.ażewa piszą a obyczajach i obrzędach rodzinnych (s. 379 - 421), tj. o narodzinach.
weselnych i pro,gnzeborwyl()h.Dziec'i są bogactwem. Rodz:ke w.olą jednak mieć syna,
gdyż wiąże się z nim "kontynua'cja rodu", a za wieke ruies'ZClZęśli.wyd1
uważa się
rodciców bezdiz:ietJnych, kiórzy wedłUlg ludu "pO'kutują za P'Opełnione grzechy". Niepłodną kobietę lud ok.reśla rMmymi obr,aźliwymi ep~etami - jałow,a, jałó'wka i in.
Ciężarną koibietę naltomia'st otacz<iją troiSkliwą opieką. Nie po'ziwalają jej wykony~
wać dężkiich pra'c.. S.zef·olko r-oZlprzesrtl1z'eniiO'ne
są wier,zenia, że brzemienna kobieta
jeśli chce mieć lekk,i poród, to nie p()(wiJma "siedzieć na prolgu", "na belce", "na
związanym worku". Nie powinna przecinać drogę wo,łom, stać przy drZlwiach domu,
a także nie może wtitać i ŻJegmaćgości, nawet i własnego męża. Lud wierzy, że
kohiet·a ciężtaJma jeś'E chc,e, by jej dziecko ur,odzilo się żyrvve, to nie pO\winna
przekracrzać powr.ozu, chomąta, krzyżować nó·g gdy siedzi itp. Aby dziecko było
mrowe, oiężal1na ruie porwiinna chodzić na pog,rzeby, nie może siedrz.ieć na korycie,
~dyż "dzieclw ur,oidz:isię ga'I1bate", także nie wypada, by piła wodę z d7Jb'anka, bo
"dziecko będzie miało duże usta". Także nie może ciężarna kraść, ponieważ znak
sklrladzianego przedmhJltu poj,a1wUsię na ciele noworod'ka, talk 5O,mo nie powinna
jeść skJrzy1dełlka uigotOiWall1ej,kury, gdyż "u.rodzi g~uchonierne dziedko". Takie
i wiele i.nny;ch wie11ZJeńświadC'zy jalk duże znaczenie pnzyrwiązuje się do dzie:c·ka.
Istnieje także sporo magicZlnych działań, np. ciężar·na może pójść na pogrzeb
zmarłej osoby krewnej ale musi na małym palcu zawiązać czerw:oną nitkę; jeśli
u'kradl1lie OWOIC
z cudzego sadu, t·o musi ręką dot'knąć ZliemiG. Jako środki odpędzające wlslZellk'i'eg'oro1dzaju zła ciężarna mu's,i zaWlsze mieć w kieszeni ząbek
czosnku, paciorek koluru niebiestkiego i czasami kawałek kadzidła. Jak i w innych
regJiona,cih M3Jcedonoiii tu lud UlWaża, że oięża'rna kobieta będ2Jie mi,ała lekki peród jeśli ro~uŚit::i włosy, rozepnie guziki swego ubrania. D<JIk<JnYiWane
są tahe
różne działania magi<:zne, np. Zldejmuje się nitki z wrzeciona, rozwiąz·uje się pełne
wo:rik/i,a jeśai porad jeslt cięż;ki to w,ienzą, że o tym, że kOlbieta jest ciężalrl1J3wie
wiele osób, co jest niedopuszczall!1e,gdyż
narodziny są tajemnicą. Lud ponadto
wierzy, że jeś!l!i OItJworzys!ię drZJwi to dziedko Ulradzi się bez tr'udu. Jeżeli w czasie po,r,odu w domu rodząc.ej są obce kobiety, to każda z nich poidiChod21ii lekko
uderza ją w kTZyż chU'steczJką, a jeś.~i są mężc,zyźni talkże lelkko uderzają ją paskiem lub czapką. Obcy'ch nie wypuszcza się z domu dopóty, dopóki nie ur,oozi się
d:ci,eclko. AkJuiszerka U'cina pępOlW'inę stier-pern, kJtóry jest pOIpnednio na'g"rZewany
w ogniu i czelka aż wy1styignie. Pępe'k .na,wtią·zuje czenwoną llJi'tlką jedwabną.
Zaraz po urodzeniu noworodek jest przez akuszerkę kąpany. Do wody dają różne
ziól!ro, białko i źóbtiko jajka, a także dodają gwóroz lub dzwonek, aby "dzieoko było
zdrrorwe" lub też dają sl1ebrną m'one'tę" "żeby naw;QTode'k miał cZy1stą cerę". W niektórych wsiach, jak podają autorzy, '-do wody dodają mleko i kwiaty bzu, żeby
"dzie'cik,o było U'I'OdCZJiJwe"
(.Sl. 382). Wodę pienwlszej kąpieli wylewa się w oborze. Po
'ką:pielli now'OlPod'kawy.cierają salą, by miało ,,mooną skórę". D.rodzone dzieci w ni,edZliele lub św'.ięita są według ludu sZlczęś1/i.we.Za s2'Jczęśitiwydzień uważa się C2'Jwarteik" a ~dlZlieindlZliej poniedziałek, ja'IGlmlwiek panuje p11Ze/kooonie,że d:zi.eoko Ulrodzone w piOiruiedzil3łekzostanie siwotą. we wltor€!k będzie choro,Jjlfuwe.,a w sobatę
będzie miało sny i będzie "rozlnawiało ze zmarłymi". Lud wierzy, że urodzeni wiosną są szczęś'liwi, la.tem - bogaci, a jesienią - syci. Los i szczęście dziecka także
są uzależnione od fazy księżyca kiedy się urodziło. Jeśli urodziło się w nowiu, to
będzie szczęślliiw,e:SZlczególne Zlna,czenie oICldajesię nowOlfodikow,i
.. k,tórego maitlm po~
wiła z czep'kiem. C'ze:pek ten chowa się jako cenny slkarb. J eśl.i. lctoś idz'ie do
W'Oj;sika,to zaszywa;ją mu do u!br.a'nW kawałek czepka, by "nie c,hlWytała go kula".
�Recenzje
339
Także chowana jest pępowrna, gdyż lud wierzy, że gdy u:rDisną dzieci będą żyly
z matką, nie wyjdą za mąż w iJnnej W1Sli,będą zdrowe i ~dą
się kochały. Jak
wspominają Georgijewa i Drażewa, po I w,ojnie światowej nisk.tóre małJki rzu~ały
pępowiny do podiwór'1m s'Zik:oly,żeby iC'h "dzieci były na'llczycielarrnti.i w ogóle wyks:zJtaI'con
ymi ludźmi" (IS. 3'83).
Ciekawe jest wierzenie !rudowe dotyczące pokarmu poło1Ż.nicy.T.rzec'iego dnia
po pOiI'odlzJie
teśaLQIWlł
idzie z syno'wą do wiejlskiej studlnii, młoda ma'bka bierze i wy. lewa wodę mÓIWlią:c:"Tak jalk C'ieik1niewoda niech cielknie i moje m1eko". Jeieli
będzie chodlzić do pra'cy w ciągu 40 dni po urodzerou, to muLSliW1facać do domu
przed zmlieIf'ZJC'hem.,
gdyż w prz€lCiwoI1Y1ffi
wypadku moż,e zCliStać"sjpOily.wa,jące lwlację Lst'oty nadprzyrodzone tzw. judy i wów.czas może zalChOl'OIWaĆ
i umrzeć". Położnica uważana jest przez te 40 dni za osobę "nieczy'stą", dlatego nie powinna
g0101\vaći gnieść cialsto na chleb. Ponadto nie może ona paitTzeć na zasiane pole,
chodzić na wesela, orlwiiedz.ać inne os'oby, pOoI1iew:aż
może im zasik<Jd7Jić.J a(k wszędzie w Macedonii i tu położ,n.i;cę o.dwiedlZiająkuewne i przynOlSzą naleś<nikii, owoce,
jajka itp. A'j{'lJlSzerlkawypieka chleb obrzędowy, który łamie nad głOlWą noworod!k.a. Każda z kobiet lamie z tego bochenka i mówi: ".niech dzieclko I\)śnie, założy rodzinę i doczeka się starości, wnucząt i prawnucząt". Do 40 dni po urod:reaiu dzJiecka nie zolstaJwia się pieluszki na podwórku po z&Cihod:ZJie
sloń~a, nie su,szy
,ię ich na dzjJkiej ró.ży, gdyż tam "prz~byw3'ją iJs.'toty nadiPI'zy;rodZOln
e". Jeśli
położnica wYJClho·dzJi
na d,wór nawet na krótko, to przy dz:iec'ku zo'siawia miQll:łę,
która chroni od zł~h duchów. Gdy pierwszy raz no,worodelk jest karmiony piersią, to dają mu pra.wą pierś, "żeby nie był mańkutem", a nard głOlwą maJtlki tJDzymają
sito, do którego dają kawałek chleba i jakiś owoc, bo w ten sposób dziecko zawsze
będzie sy:te. C~sto pieI1wszą karmiącą osobą jest nie mat.ka noworOldlka, lecz jak.a'ś
inna połQIŻJDloca,
aile zalW!szepilnuiją, by była to osoba spdkojna, łagodna, ży=1'i:wa,
dobroduslJl1ia, gJdYJŻ"prrekafŻe Olna te ce:c-hy i nowof1od1kowi". DZieci taikich kobiet
uważane są za krewne i gdy urosną nie mogą się pobierać, gdyż są "mlecznym
rodzeńst:wem".
Ludność wierzy, że w trzecim dntu po u.mdzeniu się dziecka zj3lwi'ają się trzy
niewidz.i.alne koJ:)ie1ytZJW."narelczmicy" względrrie "na:resznky" czy ,,IfI3czenky". Siadają do noworodka lub zatrzymują się na progu i określają ile ma żyć noworodek,
z kim się ożeni lub za kOlgo wyjdzie za mąż, jalk będz:ie żyć itp. Decydujący jest
glos trzeciej z ty·ch istot nadprzyrodzonych
i to co ona powie, nikt nie moźe zmienić. W nieiktóryc!h wsiach, aby te trzy kobiety były łaskawe zostawia się naikryty
sltól.
Interesujące są wi,erzenia związane z pieI1W!szymkroc·zkiem dziecika. Zos,tawlia
się na stoJe ró,zne przedmieot;y i co dotmie piemvtszy raz, to bęiooie miało otdipOlwieidnti zawód i talk !'liP. Jeśli noworodelk dot'k:ni·e sieikierę będ.me oieŚ1lą, jeśli pieniąidz
- będzie CJZło;wielkiem
bogJatym., jeśli igłę - wybierze ZJaJwódkraw'ca, jeieli ołówek
- to będzie nauczycielem itp. Odstawianie od piersi też związane jest z wieloma
obrzędami i wieflZeruami. Jeżeli zacamie ssać po'wrt:ómlie,t·o w.ierzą, że będzie miało
drugi raz wesele 'bądź tetż takie dzieci będą "złodziejami" lub "hajdukami". Pierwszy ząbek dziec'ka maJtka wy.cier>a screhrną m'<:me'tąOlralZgotuje psrzeniocę lu'b kulmrryd.zę. WYI1Wame piel1w1sz.egomlec'ZI1ego zęba ta'ue jest ZJW'iąw:nez bog.a,tymi
OIbmędamli. Ząibelk W1kła:da się w kaw.alek chleba i rZluca się na daiC'h prey tym
mówi się: "Masz wrono kości\lny ząb, daj nam Zelazny". Dzieciko strzyże się, gdy
wkończy rok Ścię1,e włoski chowają w śc:i:a,nielub kładą na drzeM'lOowocowe, które
da'je potem obfite owoce. Lud wierzy, ż.e jeśli włOlSó;wty:cih nie s.chOlW,asli.ę, a zabiorą je ptasiki dQ sweg,o glnia'zda, to wówczas takiemu dZJi.ecku gro;zi przez całe
życie ból głowy. Gdy chłopak po raz pierwszy idzie do lasu rąbać dTlZewa, matka
�340
Recenzje
rozdaje z tego drzewa kllem sąs'iardlkam, aby synowi szla dobrze robota. Także
pierwlszy bochenek chleba upieczony przez dziewczynę rozdają trzem sąsiadkom, by
zaws,ze miała go pod dalstatkiem. Rórwnież z pierwszej nitki, kJtórą upl1zędła dziewczyna, kawa1ek rzruca się do rzeki, ażeby "przędzenie szło jej jak woda", gdzie
indziej rzucają ten k,awałek do ogni'a, by dziewJczyna "zapalała się do pracy".
.
Bar,wne i bogate są także obrzędy, zwyczaje i oby;cz:aje weselne. Średni wiek
dziecw'cząt, które wy'c:hodzą za mąż j,esi 1<6- 22 lat, a chlolpców 18 - 25. El'iednJikawalerowie oraz ci, którzy uczą się jakiegoś zawodu lub pracują jako emigranci, żenią się w wieiku 25 - 30 lat. grzed zarę'czynami młodzież nie spoltyka slię. Kawaler;
za pośrednLc'uwem cioteollnej sio:stry wy.syl,a wybrance bu'kieJt kiwialtów, chwstec:ZJkę
lub grzebi,eń. Jeśli dziewc'zyna pI1zyjmlie je, to zna'czy, że zgadza się na zalręczy;ny.
Potem chlopak oznajmia ,swoim rodzicom, którą dziewczynę wybrał-.
Do końca XIX w. dziewczynę wybierali rodzice chłolPcra, lecz zalWlszemusieli
się zgodZ1ićmlodzi (IS.391). W przestąpnym ro'ku nie są zaJwierane lIWliązki malżeńskie, gdyż "jeden z malżonków będzie wdio,wlcemlub wdową". Sta,ra'ją s'ię, by wesele
odbyło się gdy jes,t nó,w, bo tyliko wó,w:czas para małżeńs'ka mOrŻebyć szczęśHwa.
Centralnymi
pOlstarcialmiobrzędów weselny,ch poza palrą mlodo'żeń,cÓ'w, są kum, kuma, młodszy brat pana mlodego oraz jego siostry, a także rodZlice panny młodej
i pana młodego. W poniedziałek, tj. 6 dni przed udzieleniem ślubu, rO:ZJpoczynają
się główne obrzędy weselne. Kobiety wsi przynoszą do domu pana młodego jabłka,
orzechy włolslkie i zboże jako pomo.c. W tym dniu przesiewają zboże, a jednocześruie
-huśtają teśreiOlwą trzy razy i tańc,zą dio'okoła zboża, Móre wysypują na mali,ach.
Z tego lIboża mielą mąkę, z któr'ej w p'iątek lub sol::mtę wypiekają
chleb wesdny
oraz bochny obI1zędolwe. W nowiu księżyca w czw,a:rtelk lub piątelk przygoito,wują
flagę weselną, którą oZldabiają bliU'SZ1CiZem
owiniętym czerwolnY1minićmi, któ'rych się
nie związuje. Na maszcie fl,3Jgi wbija się jabłko. Flagę po uidiieleniu przez popa
śLubu niszczą w cerikwi sta,rając się, by tego nie Wl1dzieli młodożeńcy. Bluszcz
wieszają na drzewie owocowym 1ub chowają do pOS,3Jgupanny mł:odej, jabłko
natomiast dają młodej paiI1ze lub jedzą go goście. Malslzt flagi weselnej wylklo'r'zys"tują do koły:s'ki pier'W15'ZegodZliecka, a czel1wone nitJki pJ1zechowuje slię jako środelk leczmic:zy,.W sobotę wiecillOlrempanina młoda żegna się ze s,W10'1m'i
koleżankami,
a w rl!i.edzielę rano golą pallia młodego. Włolsy z jego brody Clholwają, gdyż panuje
prrlieikonanie, że może ktoś ZI101bićmagię, a wodę po goleniu wy'lewają na krzak
róży. W tym czals'ie w domu palnJDy młodej czeszą ją i ubierają
spolkrelwlnione
niewiarSty. Potem oI1szalk weseLny pa,na młodego wy;rusza do domu panny młodej.
Prized jego bramą J10dzina panny młodej sta:wi,a belkę i swatów pUls:ZJczajądo środka cLopielrogdy kum zapła,c'i (:s. 402). Panna młoda gł(l{Węma na,klrytą czerwonym
płó,tnem, a w nielki1;órych WIsiach Ma,cedonii Pirińskiej talkże nalkrY'wają i gło,wE:
pana młodego. Ubieraniu panny młodej towarzyszą działania magiczne, np. ważą
jej śJ.ubne ubrarl!i.e i umiesZiczają naid kadzi,dłem. Sta,rają się, by gdy pan młody
przybywa do dmu panny młodej nie patrzyli ~ohie przy pieI1Wlszymsportlk,aniu prosto w oczy, a gdy potem dochodzi do spotkania on wręcza jej jabłko i pieniądze,
a ona daje mu do ust cukierek, żeby ich życie było słodkie. Najpierw pannie młodej zakładają but na prawą nogę, do którego dają proso lub pieniądze, następnie
ojciec dziewlc1zyny nakrywa gł'owy młodożeńców białym ręczmilkiem, a nad nimi
;,vylewa wlino, żeby byli szczęśliwi.
Balrdzo dlram,aty:czne jest l1o;zst:aniep3Jnny młodej z dom,em rodzków. Ona nie
"po,winna p3lt,rzeć na wY'wożony pOlsa,g.Odprowadza ją młodszy bradszelk i przelka"zuje szwagrowi. Ojdec
pomalga jej, by dosiadła
konia, atY'm ,czasem rodzice
r2Jucają na nią owies i inne zboże. Kiedy orszak weselny udaje się do cerkwi, zdejmują but panny młodej, nalewa'ją do niego wodE: i szwagier daje jej się napić
�Recenzje
341
trzy razy. ZatIliechanie tego obyczaju przynosi suszę. Przy udzieleniu ślubu przez
popa w cerkwi nie są obecni rodzice panny młodej, a gdy ona zbliża się do domu
pana młodego wy,lewają przed nią wodę, a teściowa ściele białe płótno, na którym
jest biała i czerwona nitka i gdy panna młoda przejdzie, teściowa zbiera te ni1lki,
by nciJk.tnie mógł "Z:robić ma:gii" jej synolwej-. P,oltem, gdy panna mło,da prze'kr,acza
próg wraz z teściową, smaruje drzwi miodem i maJSłem a także obie sma,rują także
i swoje wargi, by "były śłodkie". Panna młoda wchodzi do domu, a jej teściowa
podaje jej trzy bO'cheniki o'raz dwa dzball1ki z WlO!dą.Wodę synQl\'ła :ws'ta,wia przy
kominku i pl1Zędzie. na przęśhcy, m;jes'Za ogień i miol1Ją z;;mialta izbę.
Podczas obiadu pall1na młoda i pan mło-dy w towalI',zyst,wie ni€\parzy:stej liczby
gości przebywają w odidzielnej izbie i nie jedzą mięsa, a tyJJko pierogU, któTe przygotowaŁa 'teśe;iolWa.
.
Bogate są talkże ohrzGdy związane z pierwszą n{)cą poślubną mlodożeńców oraz
wierzenia i obyc'zaje tOIWla,rzyszące;j:m przez pienwszy rok ży1Cdamałżeńslkiego.
lwaniczka Gergijewa i Rajna Drażewa piszą również o obrzędach pogrzebowych, które przetrwały po dziś dzień w tym regioJllie, za!chowująic, jal'« i u po'zostałych Słowian południowych, wiele a'rchaic'ZDylch elementów po,g.ańisiki'c,h,w których dom'inują magia i zabobony (s. 411 - 421).
Rajna Dl1aŻeWlapin,e także o obrzędach świąteczny'ch (s. 4i2J2- 456) mają{:ylch
czysto chara'klter agra,rny. SZlczegó1nie bogate są zWJ'czaje i obycza:je o,raz obrzędy
kolędnicze i noworoczne o charakterze
świeckim, dążące do zapewnienia
bogatYich plonÓiw i dobT,o,byl1;ugo,spoda'rzy.. Słusznie zauważa aut o'rka , że OIbc,hody świąt
kalendarzowych odzwierciedlają
doświadczenia i obserwacje prostego ludu zjawisk
przyrody, zmiaJn pór moku i charak.teru prac po'lowych i hodQlwli zJWierząt dom{)wych. Jednocześnie obrzędy' związane z obchodami świąt kalendarzowych
uj,aJWJliają
ich śdsły ZJWliązekz kulturą materialną
- strojem ludowym, przy.J1ZądzaIlliem potraw itp. Niektóre 5'ta<re pogańiskie ZJwy.czaje i obyczaje ora,z obrzędy nie wstały
naruszone po dziś dziell, chociaż wiele pod wpływem nowy,ch warn.mków życia srpolecZJno-elkono,miczmegopo 9 IX 1'944 r. dolkonało swego żywota.
Bardzo ciekawe są materiały pooane przez Iwanj.czkę Georgijewą, dotyczące
światopo'g1ądu ludu - kos:mog,rafii i geografii, zja wilsik atmosferyoznylCh, meteO'l'ologii ludoJWej związa'nej z porami roku, flory i fauny o.ra'Z wlier.zeń demonodogicz- ~
ny.ch i miJt.'odolgicZJny:ch
(,!;. 457 - 477). SPOTOz tY'Ch wierzeń s;potlkać można u po~o'Stałych Słowian bałkańskich, a także u wschodnich i zachodnich, co wiąże się, z fakbm, i.e lUld nrie mógł w dale'kiej przeszłości wy11uffia-czyć wie1e zja,wis'k przY'rody.
Warto może odno,t'OIwaćniektóre wierzenia związane z kosmogonią. Otóż mies.zkańlCY
M6lcec! oni i P iri ń,sJkiej wie'rzą, iż niebo pokrywa ZJiemię jak na'kryde i tam gdZlie
"przylega do nie, jest koniec świata" (s. 458). Według legendy ludowej, gdy pojawi
się księżyc na niebie i zobaczy go ezłow,ie.k, t.o nie może on patrzeć na człoiWieka
lub spojrzeć na drzewo, gdyż ta!ki człQwiek o ile jest kawalerem
nie ożeni się,
a drzewo wys,chinie. W takim wypadku zoba'czywszy księżyc należy skierować wzro:k
ku ziemi i dotknąć portfela, który tJ'm sposobem będzie pełny przez cały miesiąc.
Noworozpoczętą pracę należy zaczynać gdy jest nów księżyca, natomiast
kiedy
księżyc "ubywa" są lecz\)ne choroby. Lud wierzy, że c!zarown:ice poi'rafią ściągnąć
kJs.iężycna ziemię (s. 459).
Sporo kiI'ążących legond jest związanych z tęczą. Poja,wienie się tęczy na niebie oznacza, że przesianlie padać i "nie będzie potopu" (s, 462). Z tęc~ wiąże się
także prognozowanie pogody - jeśli tęcza jest na zachodzie, to zacznie padać, a jeżeli na wschodzie - nalS.tąpi rozpo,go:dzenie. Czerwony kalOT tęczy kO'j.ar.zysię z winem, zielony z trawą, żóŁty ze zbożem lub kukurydzą. W za1eino'ŚiC.i00 szero'kości
jednegQ z tJ'Clh koil,oróiWtęczy lud odg'aduje, które z upraIW da dobry urodzaj -
�342
Recenzje
wtiJrmice, łą.kIi eLy zboię. W.edłiwg innej legendy, jeden z zak'Ończeń łuku tę<'zy zawsze jest za'!llurlZooy w r'zece, jezi'Drze lub moflZu i pije w.odę"zło~ym
k:ie'liJchem'·.
Jeśli jal!demuś czł<J,wi'e!kowiuda się za:brać ten kielich, lo wówczas będzie najsZJc;z;ęśliwszą osobą na św.iecie. Inne wierzenie głosi, że przejście pod tęczą grozi śmiertelnik·owi automatycznie zmianę płci (s. 462).
Dość bogate i ba11Wlnesą w.ier:zenria w du,chy, diabły, dem<Jny i irune nadprzyrodzone siły. P<Jwszechnie stasowana jest medycyna ludowa,' o c.zym pisze Lilija
Radewa (s. 478 - 488).
Osobny wWlział zajmuje w tej monografii folklor, któ,ry w tym regionie jest
szczególnie bogaty i wciąż jeszcze' żywy. Kostadin Dinczew daje ogólny przegląd
dort;Y'Clhc.zaJSowcg'O
s1'alnu badań i omawiako.Jejno
hryJkę ludową - pieśni obrzęd:owe., mi~y,czne. ballady, reil:i:gijno-legelllda.fll1e,tekJsty pieśniome o stos'unka0h międZYiludzkich, poŚiW'ięccmepracy, milosne, folJkloJ' d'ZJiecię-cy,pieśrui epickie, hajduClkie.
hist.o['ycrzmo-reiW'olucyj:ne oraz partyzanc,kie (s. 491 - 539). Autm omawia dość pobieżni'e ten niewy'czer.pa:ny Slkalrbkultury duchorwej nie da,jąc naiwet żadnych da,ny'ch
bibliograficzn:J.:ch cytowanych f.ragmentów, czego nie można powiedzieć o Ewgenii
Milcewej, która zajęła siG pnuzą ludową (.s. 540 - 560) i zadba·la o zao.p.a~,rzenie analizowanych telk:stÓ!wod!powJedn.im.i m CltrrY'cZJk.ami.
Material ten tym baJr.dZJiejjesl cenny, gdyż został zebrany podczas badań terenowy·ch (w latach 1972 - 1974).
Ilija Manolew przedstawił
bogaty fol'klOif muzyCl'Jny (s. 561 - 622) p~s'iadający
wJele orygilna~ny'ch cec,h. Omawia ort metrykę i rytmikę. Daje talk,że !luty melodJi
159 p'ieśni ludowy.ch śpiewClJny'ch bez akoll1iPaniamcntu instrumcn~óow muzycznych
oraz 11 wyikooywanyc:h z. o.rkiieSitrąludową.
IWalll Konew zajął się charalkterystyką
gwar, które z.achowaly wiele <Irchaiezny;ch cecrh (s. 625 - 64'7').
Zakońrc:zerne nie wybiega poza ramy mono~rafii (s. 648 - 652). Podana jest bogata bibliogTrad'ia (.s. 653 - 662) prac ogŁaszanych dru,kiem oraz archiwaln)'lch (s. 662- 664). Indelk:s opracorwany przez .A.m:nęGeO'r-gij.ewą, Marię Galanową oraz SwetłG
Bog.dano,wą (s. 667 - 58'5) zamyka tę ciekawą pra,cę.
Omawiana monografia jest k'opalnią wia:domości, bogato i:lu'st·row.aU1akololfowymi i c,lar,no-bi1ałymi i'lustra,cjami. Jes.t cenną le'kturą dla etnografów i fo~klo['ys~ów,
pomalgającą zapoznać się z oryginalną i egzotyczną kulturą ludorw.ą tej częś'Ci Macedonii. Służy jednocześnie jako źródło do prac porównawczych,
gdyż pozwala bowiem oc:I:kryć odrębne jak też i wspólne wc'hy z ościennymi naa'Odami.·
Kole Simiczijew
Blasius Niawika: Die TJ:a.ch der Sorben 'um Nochten. Gerhard Apelt, Alb.recht
Lange: Die Tracht der Sorben um KUtten. Bautzen: Volkseigener Verlag DomOIWina
1979, 120 s. 83 iI. przypisy. Sorbische Volkstrachten.
5 Bd., H. 5. (Druga karta tyt.
w jęz. gÓrIl1o'lużyrak:im.Teikist ,w jęz. niemieckim igó'l'nolużyckim)
Zasłużone wydawnictwo
"Ludowe nakładnictwo
Domowina" Budysin (Volkseigener Verlag Domowina, Bautzen) wydaje od roku 1954 tomy z serii "SCiI'bske
na'rodne orasty" (,soT'!)i'.>cheVoJikstlralcht-en),w!Clhodzące w Iskład atlasu socbołużyckich strojów ludolwych. Piąty i asrŁ.aItnitom wspomnianej ser,ii zo·s.tal poświęcony
strojom lu:dowym, 'które już zanikły i ,podziel<ouy na sześć odrębnych zeszy'tów
Oma:wń.any tU/taj .zeszylt ,piąty :zawiera diwa następujące
po sobiie opracowan'ia .gór-
�Recenzje
343
nołużyclciJc:h S!lrojów ludowyc·h zokoJk
WQchoz (niam. Nochten) i KUe'tnoho (KJ.itten), na północ od Budzisrz.yna. Miej'scowości te zamieszkałe były przez ludność
wyznania ewangeHckiego, noszącą strój ludowy do ostatnich
dziesięcioleci XIX
wieku.
UkŁad ca'łoo'ci jest jasny i przejrzYls:ty" a ;po<szczegó,1ne'rowdziały pierws,zego
opracowania zostały poświęcone: 1 - omówieniu położenia miejscowości i warunkóiW ekonolm~czno-sO'cjaanYlch by~u łUldności Q:raz· olcNIie ż'ródeł do opisus!t<roju.
2 - h3Jsłowemu omówieniu wszyst.kJkh częśc'i Istrolju ik"ob'ieckiego, 3 ogólnemu
opi:sowi i5tJ'ojów kobiecych: a wyjściowych i roboczych dziewcząt oraz mł·odszych i sta:I'5'zYIClh
kobiQt w 'różnych ~poo"3Jch
roku, b - obrzędowych tj. kościelny,c.h.
taneczny'ch, w e9eUiny:ch,chir,zestnylch i Żiałobnych', 4 - bard:zo skróconemu ze wz,glę.du na braJk ż·ródeł opis·o.m stJr.ojów ,dzieC'ięcyc.h i mę'silu,oh, 5 - omówieniu materiałów, .sposobów wykona;nia li przechowywarriaoc!.zieźy,
6 - zdobnictwu, 7 rO:Łwojowi ubiu.ru, 8 - xoQIli'sttroju w żYlciu 'gl'U>pyIWłej:s'kiej. Na uwagę zasługuje
7.Cl5"ta·wien!ie
IW języku górnołużyckim
ważniejszy;ch olkTe$].eń elemeni!:ó,w st;wju ludo,wego or,az i'ch ,o,bja$n~ienliew języku niemie'ckim.
DDUlgicopI'a,cowanie o sVroju z Kletinoho (Kllitten) jelst krÓ!tsze i zawiera mniej
To'zdZ:iałó,w,gdyż o;puSlzczonoopis warunków elk.onomiczno-soicj.aqnyeh, jaik ['ólWnież
omówienie maieTllałów, s;polsobÓiwwyko'Ua;nia i pTzelch.QlWywania odzie:i.y oraz jej
roui w ży.ciu gnu.py wiejskiej.
Mated,ał :ilustracyj'ny celoowo wyodrębn!iono, dru!kując g.o na do.hrym papierze
kJredOlwym. Wyfkorzysi3Jno tutaj główinie czarno-białe fotQgrafie Z;felko.nstruowanego
stTojU z o'koliJc Woc'hoz ,(Nochten), dając do.datk'OWooparę dohrych fologa-ami k'olor·owyc'h, dos'kO'naile :prezenitJu.jącY'ch{).dmia.ny tego ~roju.. Zamies':uczoll1e reproduik,cje
dziewiętnastowiecZJnych rysunków i fotografii posłużyły do opisu niezrekonstruo..va,negoIstiroju z K,letno.ho '(KUtten).
Lepsze nIi:i.'w 'poprzednich .tomach opracowanie ,graficz,ne i technika druka'rs'ka
oraz 'zwiększenie liczby bar:wny;ch fol:o.graJH nie .re'kampet1JSlIją niestety Zlmn:iejszenia formatu zeszytów z 44 do 22X19 cm, co sprawiło, że ważne dla badaczy szcze,góly.stały .się mn'ie'i ozyttelne.
Chcąc właśo~wieoc'enić walory omawiillnej tutaj publikacji - ItJrzeba się za.~anowić jakłm 'celom może i 'Pow~nien islużyć atlaJs ::'lt:ro,jówludOlwy;ch. Będą to :po
pierwsze cele popularno-naukowe,
które zeszyt piąty serii "Serbske nar,odne d.rasty"
osiąga w pelni, a nawet pf'zekracza znacznie przewidziane dla takiej publikacji ramy.
Drugim 7. celów moiLe być 'opracowanie "ko.stiumu" ludowego dla potrzeb estradowy,ch. W .i;rutere.s.ują'cym lI1a·s zeszycie są dobre foto.g.rafie zrElkons,tTiuow,a1nego
stonoju, lecz br<1Jkwyikrujó:w a pr;z)'lna j:mniej zwymiarowanych
krojów i WLOTÓW
zdobniczych oraz opisów sposobów wykonania
poszczególnych
elementów
ubioru
uniemożliwia poprawne jego odtworzenie.
Trzeci i o'st.a.tni cel .POIwinien być naukowo-dokumentacyjny.
Zast.rzegają.c, :i.eatla.s .strojów ludolWych inie musi Ispełniać równocześnie wszyls'tkkh tych zamierzeń - trzeba jednak zauważyć, żc przygot,o,wany z takim nakładem pracy zeszyt
ma jedna;k pewne !bra'ki w tym O'Slt.atn]mzakres,ic. Podjęcie tTlIdu Tekonstru~cji
stroju ludowt.~go, .ktDry 7.3Jnikłow badanych okolicach, zasługuje na uznanie. W pracy rue znajdujcmy
jod,nale WlZmianiki, ikrt:óre z prezel1itOlwanych części stroju 'są
ryryginallne, a które ,rek(ms'truoQwane, nie dowiadujemy
.się też jaka byla metoda
Tek'Onstru:kcji poszczególnych elementów:. KO<l1!i.ecmewydaje .się ws'kazamie ŹTódła
.rek:orJIStm:k'cjifragmeniuodt!Wlor:zo:nego oraz miej:sca ·przechowyrwa;ni.a i .metryki fragmentu au,1eniy,czneg'0.Powo!.ywa.nie 'SIlęna bezimienny>ch mf,o.rmato:rów bez odsłył<lnia .choćby do ma.ter·iałów :niep'ubE~kowanyc'h >t3Jkżeni-e jest przelkony:wujące.
Szkoda róWlIliC'L;, że autorzy opracowańr.ie
uwyputkUli bardzie:j z,n3lczen1a re-
�344
Recenzje
likto.wych słow.iańSkIi·CJhe:lemenitów ubioru, które wClhodzą w ~d
.pewnych zastawów 's1;iwjów, zwłas:zcZJa !ty;pu ,obrzędOlwego,. Są to dla przykładu żaIobne"plachty"
z białego płatiI1.a I1Jnli
an ego" ozdobione ,pryrriityrwinym haftem krzyiŻylkowym. Wydaje
się !baJcie, iż baro'zo· l\lrr:o'Zma'ic'oneli rozbudiowa'ne w k,o\biecych lSitrojadl z \Wochoz
i KJletnoOho'nalkrylCiia·głowy zalsłl\l'gują 'na jeszc'ze dokłaidin'iejrszy OIPis z anaJlizy Ity:powylCJhmotyrwÓiWi techn'ilk ha.fciaI1skliiah:lub 'innydh 'zdobień, podiami·erm'ZlwymialI"olwanegolcroju
itlP. Przylstlrój .gro.wy jest rw :tych ubioralclh elemen·tem rz.naczącym, gdyż
głównie on dlm-eśla fwnlk'Cję svroju (np. strój kO'kielny, weseLny, ·cł1JI'zast.ny)a niekiedy przY'naleiŻność do pewnej grupy wieku (dziiewczęta - sta'J1szc kobiety) i stan
cYlW'i1nynOlSlicielelk(panny - mężatki) ..
Mocmą sitlfoną !pie.I'WISzegooOpraoowania ,jes.t opis w;anu,nkó.w ekioHomiczno-łSpołecznych, w których żyli nosicicle stroju z okolic Wocł1Joz. Na uwagę zasługują
też ChaTa,K,terystyilciu'błiolTó,w,uiSzeregowany.ch IW zależności od 'i'oh obandw ZiróŻl!lioowany,ch fU1n!kcj'i:od sk'r,Oimnej odzieży robo.czej do najowoobnie.jszego 1.>1;.rotiu
we,;.elnego.
Ubiery i stroje ludowe zaprezentowane
w wydawnictwie
"Serbske
na rodne
masty" lSą 'ruieZifWyIkJ!e
:interc:sują,cym doikuornen't-em odTębności kullj;ury Serbołużyczam. Slo,wa ipOdzięlkolWan'ia nałeżąsięWltęc
etnografom
i Teda'ktorom "Irushturta
za serbski ludospyt w Budysijne" (lnstitut' fur Sorbische Volksforschung
in Bautzen) za podjęci>e li kOol1sekwen"tne reaE1zowanie trudnych
i mo.zal.nyc.h pr,ac badawczych oraz wydawniczych
związanych z publikacją
kolejnych tomów i zeszytów.
Zofia
Grodecka
Blasius Nawka: Die Tracht der ewangelischen
Sorben des Bautzener
LaruJes.
Bautzen: VIQIJ.k!sergenerVerll:ag DOm'owi.na 1i979, 146, IS. 95 il. pr'l.yp1sy. SOlrbiJsche
Volks1:'!"a,chiten.5.. Ed, H, 6. (Dru,ga !karota 1:yt. w jęz. gÓIT"fiolu'ŻylClldlm.
Telkst w jęz.
niemieclk1m :igórnobużydkm)
Ostatni jlUż zes.zyt tomu !piątego z serii "Serbske na.l'odne dra.sty" {SoiJ"lbi:sche
Volkstrachten)
zawiera studi:um zani:kłych w końcu ubiegłego stulecia strojÓ\W ludowy z obszaru około 35 parafii ewangelickich,
poIożonych na terenie i w okolicach miasta Budziszyna. Mieszkańcami
tego obszaru byli w polow,ie dziewiętnasItego wie!ku ;pralwie wyłącZJnie SeI1bobu,żY'czanie.
W omawi.anym .twta.j opracowaniu
z·achowano anall,ogic.zny jaik w poprzednim
zes.zY'cie wkla.d treś.c~ li lj;yt'Uły p'OIszczegóŁny,ch roZ)dzialÓiWo,ak również slorwniczek,
w języ!ku gómołużys'kim,
waŻd1iejlsz)'iah części Sltrojó,w z objasnieniami
w języku
niemieckim. Opuszczono tylko rozdział o zdobnictwie a dodano dwa inne poświęcone 'QlpisolWibadanego ISotlJ"oju
IW la1:alch ,pięódziasiątY'clh XIX wieku olI"az ·anali·ZIie
różnych oczynmilków.,lkJtóTe wpłynęły na wy,gląd i r·o'?Jwój :tegQ pię'kJnego ubioru 'ludOWego.
Szata grafk=,
teclhruilka :reproduk,cjli i fo:rmat są 'identyczne w obu zaszy;tach,
nie ma więc IpiOItrreiby,pOlnownego i:ch omówienia. Trzeba jednalk Iraz jesZicze podkreślić celowość zamieszczania barwnych lub czarno-białych
fotografii osób w kompl et nylch stł.'!"o'jalch,a me ,kolorowych p1au'sz, !których -twórcy IlIi'e pot.rafią :z.wykJ.e
oddać !Wiernie wSlzystkkh ISz'czegółów .i propoJ"Cji Istroju lliudiowego.
Ro'Zsze·rzen; ~ zaJk.resu temaityczneg{) 'i dOldalni'e peWlnyeh T·owziałów do opraCQ-
�345
Recenzje
wania o s'tJwjaJOh ewalngelickich SoobobuiŻyczan z dkoLic Bu,d21i'szYlnaWlPlynęło bardzo d()da~lnio na jego wa[ito'ść. !Poważnie ,wzwsła też iW Istosunku do poprzednich
ze5zytów liczba 'wy/korzysta,nych źródeł. Zaletą opr.aaowania j'es,t tPonaldto olsadzenie
badanego 'stroju w /konkretnym Ś;rodowU1sku,czas'ie 'i \wall'ullUkach,~po.łec'Zj[1o-elkon'omfuczmy.ch.ZasłiUJguje Ito na pold!k,reślenie, gdy.i; niektórzy ibada'cze 'Poprzestają tydko
na opisie \sameg,o 1S1IHlIju
i jego S'zc7Jególów, c'o' nie po'zwa1a 'na właśc~wą .aJrualizę
ubioru jaJko 7Jj3IWiJS/k:a
Ilrultuwwe!go. Z,wraca uwagę wszeC'his;ttronno'ść dociekań autora inad Jróżnym'i cZJ'lTl:nLk.amli,
\które wpłynęły na ,ro7JWój, formę i zasltOlSOl\V,anrie
badanego Istrnju, z uwzględnlieniem
podst.awowej p.ra,wdy, że ubió.r !LudolWYnie
jes,t t;wo,rem stałym, lec,z podi>egający;m ciągłY'm zmialIJom pod wpływem ·oddzLaly- ..
wań zc1Mnę:t.rznyJch.ROZJdzialy opiSlUjące, na podstaJWie 'przek'aiZów histolry;cznj'1eh,
wygląd .tego 'Stro'ju w pewnych etapach rozwojowy;ch (l,a(ta 1700, 1'700, 1'800, t8.15,
11840)są wlaś.ciwym do,pełnlien'iem cennego opr.ac·owa'ltia.
Przechodząc do szczegółowego omówienia recenz:owa~ego zeszytu lTIJuszępo·wtórzyć niektóre uwagi zawarte w recencji poprzedniego,
a szc>zególnie podkreśtić
podjęcie trudu rekonstrukcji
str>aju, który zanikł.
Ze wcstępu do,wiaci'ujemy .się, ż·e do IOdtwoTZenias,tro,ju ewa'I11geilickich Ser!)o'J·!użyczan z Budziszyna li jego okolic poslużyły 'l'óWlnieżodnalezio:ne w tereln1e komplety i fragmenty ubioru oraz zbiory dwóch muzeów. Przy prezentacji na wspólczesnYich foJtogra;fia:ch talk 'kooffipletó'w jak oj fragmentów
tego SI1Jrtoj.u
po,żądane bylj'1by jednaJ!';:linfonnaoje, pozwalające na u:ciO'ku'men1·Olw.aJne
o·j'różn'ienie częś,cIi()'ryginalnych od zre.k.()'rtsltruo<wa;nych.Dla badaC'za lnie jest też ·cbojętne miej's.ce prz.echowy·w.an;ia I()ryg.inalnYich <fr,agme11Jtó.wstmju i i>ch metryka,
j,ak terż żródła .rekonstrukcji poz'Ostałych fragmentów,
np. określony CJksponat muzealny,
przekaz
ikonO'graHczny itp.
Interesujący i Ifzuicający duŻ'o śW'iart;1a,na sytuację żydową Inosicieli stroju jest
opis ucisku narodolweg)o Serbołu'ży,czan i ISPY'chania ·jch do roH proletaria!uu, lecz
narzuca się od ra'liU pytanie, jakie znaczenie. miał strój ludowy w utI1Zyrnaniu
i utrwaleniu ich odrębności narodowej?
Na pytanie to' nie otrzymujemy
niestety
wyczerpującej odpolWied,zi.
OmólWie:1ie poszczególnych części i odmian stroju zasłu.guje na wys.oką oc om;
badacza, mająceg,o ułatwioną ,pracę przez .wprowadzeni·e 'Odsyła,czy z op.isu ·ogólnego do poprzedzającego
go opisu szczegółowego. Specjalis,tów, zajmujących
się
strojem ludowym zainteresowałyby
jednak obszerniejsze opisy technik hafciarskich
i 'chara:k'tery::>tyc.zny'ch motywów zdo<bn:iczych, ja.ko 'c·e~lo:we'uzlwpebn·iem.ietaik oWitego matieriału ilustracyjnego,
dlatego szkoda, że w opracowaniu opuszcz·ono rozd7Ji.ało :lJd.ohniiCltw'ie.
Reasumując, omawiany tutaj zeszyt reprezentuje
najwyższy poziom wśród znanych TIam tomów serii "Serbskie narodne drasty". Decyduje o nim szczegółowo udokumeil1.to'warna.ana~.iza środowis,ka, w3'l'unków i etapów roz;wojowj'1ch sJl.,roju. jalk też
oh£ito'ść ma,ter,iału i[us'tTa:cyjnego i wy'ko'rzy:s·tanych ~ródeł oraz precyzyjne
opisy
części ,i komrplletów /Stroju.
Zoji;a Grodecka
�346
Recenzje
Małgorza.ta Maij, Ludowe obrzędy weselne w Polsce. Marteriały bib1iograiikzne.
Centrum I.:OifoTlmaicj'i
iNaU!kowej !pf'obilemu węzłowego H.l Wyidawnictwa Uniwersy.tetu ,W,rodaJW;s1~iego,
WroiCław 1980, ,ss. 40.
Pomimo, Ż€ l.iteratura z :!Jak'resu polskiej odrębności weselnej jest obszerna
i różnorodna, do niedarwna jednak nie dys~onowaliśmy
j.ej zestawieniem bibliograficznym. Dlatego z saty'sf.akcją odnotowujemy
fakt
ukazania się Ludowych
obrzędów
weselnych
Małgorzaty Maj. Pozycja ta powstała w ramach prac naukowo-bardalwczych problemu węzłowego 11.1 "Polska 'kulit,U!ra.narodowa, jcj tendencje 'ro7Jw,oljoweli lPeI1cepc}a" ko.o'JJdynowanych przez Urniwemsyt et Wrocławski.
Wydana zaś została techniką małej poligra1'ii jako druk do wewnętrznego użytku.
Publ1kacj,a 'M. Malj 'ma chaifakter bibliografii problemowej. Ten typ zes'tawień
bibliogmafic,zny'ch nie 'ma zby't bogatego dorobku w ,powojennej Po,lsce. MOż,n3 tu
wspomnieć dla przykładu
o Materiałach
do bibliogiTafii
polskiej
sztuki
ludowej
(1950 - 52) l. ChmieIińskiej
oraz Bibliografii
historii
kultury
ludowej
Karpat.
Materiały
do bibliografii
polskiej.
Recenzowana bilblio,gr,a:fia za,w'iera 341 pozycji 'poda,ny'ch w porządku alfabetycznym. Obejmuje prace, :kitóre ukazały ,się o,dpolowy XIX widku do chwili obecnej niemalże. Zalwli'era publ,ika;cje 5ialmodzie1ne, artylkuły z dzieł zbio.r·olw)lch maz
CZ<łisopi'sm
'i Iserii o chalra1kiterze pJJzede wszys,t'k,i,metnograficznym.
Już sama autorlka we ws,tępie zwxódła uwa·gę na ito, 'że nie w,s'Zy:>tlkiepo,zy,cje
związa:ne z weselem :wstały uję'te. Jedną z przyczyn takiego 'stanu rzeczy było
['obo'cze potrakto,wanie
,niniiejlszego zestawienia
z. możliIwością uzupe!nieni,a i dopracolwan~a go. Dlatego ,więc byłoby cLohnze zastanowić siG w toku ewentualnych
dail:szych prac 'nad 'Wprolwad:zeniem rzeczolwego podzia'łu wewmę.tf'zJneg-odo owej
bibliolg.rafii, co ,niezmiern1ie uł<l!t,wiloby lkiorzy!s.tanie z 'tego ź.ródła, .a jednocześnie
podik.reś:lliŁobyważność niel~tórych pozycji z jednej strony, azwróciłoiby uwagę na
dru:go['zędność czy 'PTzyczy'rukaIJJsiki
:charakter il1lI1ychpublrkacjJ
z drugiej stJ:oII1Y.
NaJElŻYsądzić, że zarówno uzupełnienie 'bra1ków, jaki
zwrócenie uwagi na sposób
zaprezen't'owani.a zg.romad7JOnej bibliograf H będzie miało miejsce w przCfwidy,wanym
przez M. Maj slZlczegółOlwymdo.pra'co,wa,niu niniejszego zestawienia. Bezsprzecznym
poz06taje jedna1k sam !fakt OipU'b1i'~owa'niategoż oprac'Qlwania, które w nie małym
stopnJu wYlPełn'ilo luikli na etnogiraficznym rynku bibliJografkznym.
Irena
D. N. Goberman,
Iskusstvo
Gucu~ov,
Kabat
Mo,skwa 1980, 'ss. 52 il.
Wydawnictwo
"Sovetskij
Hudoznik"
wydało
interesującą
pracę
poświęconą
sztu'ce ludoiWej HucułÓiW. M,imo że ,nie ma ona charaikteru 'naullmwego, zasłulguje
!la
ba,czniej'szą ulwagę ,po,l:slkiego czytelnika.
Ujmuje ona w lSynte'tyczny ,sposób
całą sztukę [lUdową tej gru'py li wobec braku 1'iteratu.ry powojennej 'w tym wkresie stanowi dobry materiał faktograficzny.
Największym
walorem tej książki
jest jej cZGŚć ilu:str.alcyj,na s'kładają.ca 'Się z 204 zdjęć, w dużej cZGolciImlorolWych
Na wSltę,pie 'k.siążki pnzedsta;wliona jest mapa HiuculsZlczyzny z zazmaczeruiem
najwa'Żmiej!Szy1cihmiej,sc'O'wośd. AU'tOT oma,wiając ,sztukę !ludową Hucułów s'kuJ)ia
się głównie na rzeźbie w drewnie i snycerce, garncarstwie,
włókiennictwie, ma-
�Recenz;e
347
1arstwie, mosiężnictwie, sztuce obrzędowej oraz a.rchitekturze. Obok krótkiej cha·
rakterystyki tych działów sztuki omawia on najważniejszych
współczesnych i dawny.oh :Ł!wÓU'có,w
łfucui1s7Jcyzny, taldc·h jaik: Junij i Wasyl S21k'l"ybJalkOlwie,
JIUif'i,ji Semen Ko.rpaniukowie, Aleksy BaJClmunski, Ivan 'i Pliatr Baranow,s'cy. M~mo wieillU
za,lm ja/kie 'ta pr<lloa posiada, jest w niej Ikirka lIli,eśoisłości. JIUri.na W1stępie Goberman definiując termin Hucułowie twierdzi, że jest to "nieduża grupa etniczna
Ukra,ińc6w" (,s. 5). Bardz.iej moŻ/na ;by :się ,przy.chylić do stwJerdzenia, że je:st to
u!k1raińSlkagrulPa e.tmoglI<lJiczn.a,.gdyż grUipa etnkzna nai\vet n'ajmniejlSza :nie może
sit; zawierać w ~,nnC'j gru'p'ie eLnkzmej. Kolejna nieścisłość, to piso,waia .n=wislka
ga'nn'carza BachmiI1Sikie.go. Gobe:rman podaje pisownię Bachmatju'k dodając jednocześnic, że podp~sYlwHł &ię "także jak·o Bae'hmiI1lsoki(.5. 26). W części i!1ustiraJcyjnej
zamieszcza on jednocześnie zdjęcia przedstawiające
dzban wyłvonany przez Bachmińskiego. Widać tam wyraźnie początek nazwiska Bathm ... pisanego alfabetem łacińskim. Wiadomo je.dno.cześnie, że na pracach podpisanych alfabetem cyrylicznym widniało nazwisko Bachmartjuk. Jest to o tyle normalne, że wśród Hucułów żyli i pracOiWaili,ludzie pOII:sikiejlll.airoDdo:wości,
do Iktó,rych ,należy wlaśni'e zaHozyć Ba'chmińskiego i Piotra Napa z Kut, którego jednak Goberman w swej pracy nie wymienia. Te drobne uwagi nie obniżają jednak wartości po,znawczych tej pracy.
Na końcu książki zostały umieszczone: spis ważniejszych miejscowości Huculszczyzny, spis skrótów użytych w tekście (odnoszą się one do muzeów, których
eksp(ma,ty 'zo.s'tały zarpreze.ntowa;ne w pra,cy), 'spus :Husrtr,:llcj'i.oraz blliblograf~a. Bra·
kuje jedna:k w tym aneksie ind(~k.,,:;unazwisk, przede wszystkim
twórców ludowych.
Mariusz
FOLKLORYT
I
NARODNITE
TRADICll
KULTURA,
SOFIA
W
SYWREMENNATA
Baumann
NAClONALNA
197'0, ;s;s.222.
Omawiana książka zawiera referaty wygłoszone na II Sympozjum Folkloru
Bulgars1k.iego, 'któlfe odbyło się w dn;j.a,ch 9-10 maja 1973 r. w m~e~cie Bałcz.YJk,
Tematyka referatów dotyczyła obecnego stanu fołkloru bułgarskiego.
Todor Iw. ŻiwtkoQlW
Islk-upiłIs:woją uwagę lila cieka:wym zagadn,ieoni'll, a mia,nowicie Ina 'WJs'półczesnej follklory;sty;ce .bułgamkiej. Zaz.na'2za ,on, iż .follklo.rystyika bułgars,ka z.ajmuje slię współc:zesny.m ll"oZlwojemprocesu twór,czoścli lludowelj, natomia5l1:
nie ma żadnych prac o jej roli społecznej. Aut'or ,podkreśla, że folkLor wywiera
duży wpływ na nową kulturę Bułgarii, która zachowała wiele archaicznych
elementów. Dopaltruje 'się o.n moim. obecności twóDczośd ludowej we W1Spókzesrr:tej
ku),tUlrze nalrodowej ikraju. Podaje, że na fe:stiwalu :pieśni li tań'ców ludolwyc,h,
któ,ry odbył się w mieś,cie Ko;prYWl3ity,ca"w 1'9'71 r., wzięło ud.ział 60 t)'lSli.ęcywylk,oll.aWCÓWi 'wi,dzó,w. O P(~Im'laJrności poezji oj melod:i'i ludow'ej w Bulga1rii św,i,ad.czy
fakt, jak podaje Żiwkow, istnienia kilkudziesięciu
zawodowych zespołów folklorystycznych li że pfOlg'ra:m!teleWizyjny tn<lISYc'O'TlY
jest pieśn'1ami ludowymi. Aulto·r uważa za autentyczny także foLklor prezentowany
przez owe zespoły zawod.owe.
Stefana Stojkowa pisze o rozwoju i współczesnym
stanie bułgarskiej
pie~lll
1udo.we'j. Poopiora (lina słuswą tezę" że i w naszy.ch 'cz.a.s·achwśród ludu żyje wiele
wa:ri,antów i 'l11IO'tY:VVÓIW,
j<lk'ie istniały 'ponad Isto lat temu. Udow:o,dtnHy to zresz.tą
�348
Recenzje
badaJIlia te'renOlWe rplrzeproiwadzo.ne ,po II wojnie światowej nie tymko na ziemiach
Bułgarii, lecz i w Jugosławii. Na przykład pieśni weselne emigrantów z Tracji
osiadłych w Besarabii i Dobrudży nie uległy zmianie w ostatnich 150 latach. Autorka jednak zaznacza, ze zanika powoli obrzędowa i obyczajowa pieśń ludowa,
a tailde - hajducka, historycZll1a, mityczna, ballada oraz pieśń o treści społeczned.
,WsIPółczesny stan bułga'rskiej prozy ludowe jest tematem
rozważań Rosicy
Angełowej-Georgijewej.
Autorka twierdzi, że niektóre rodzaje bajek już w ostatJnkh 40 la,ta;ch zall1li'kły, n atom'i<llsrt nadal żyją IUitwo,ry ,o zwier,zęta'.ch 'i ,nowele.
Prozaiczne UJtiwOlI"Y
ludowe jednak, Ikltó,re za'chOiwały 'się dotąd, l'Jmicniły Stwoje 'trady'Cyjne formy. Baij!ti fa'nrt'aISttyc.znenp. oporw'iaJda rs'ię :dziś w BułgLłJniilwyłącznic
dzieC'i'om, inM<JUTI!ilalS!t
!legendy ZJWiązane z topo.nimią 'fla,da:l żyją 'w ni()ZJTiienionej
fO'1"mie, a legendy ·0 IPO!srtalciach'i ,wydarzeniach
hi'storyC'z.nych żyją co praJWd'J
w&ód ludu, locz w wciąż z.mieniających się rwersjac·h. TalkaZJres.z.tą jest tendencjatych
ut,worów [ucto,wych i 'll 'pozoist:ałych narodów ibałkańJS'kich, gdzie dOlffi'inuje
problematyka
spo,łecLJn:a a treści Irea1i<sty,cznej. Angelow'u-Geolrg,iijewa pcd:krreśla
Zlmiany, ja~ie w;spółczerSlny bajarz wprowadza do znanych iwąitlków podają:c przykład o powstaniu świata. Bajarz bułgarski unika już dawnych biblijnych pojęć,
co .autQlrlkanazyrw,a ,,.moderniiza·cją". J€lst to iW)'lnik dąż'ei! do 7,l.iJkrwidiowa'niaabst:r,akcyjnych pojęć i dopasowanie dawnej treści bajek do wiarygodności.
Podaje ona
t a!kże, że 7Jmn'iejsza ISię liczba ,bajarzy młodrszego i śrec!Jniego po,ko.lenia, ponieważ
w osta,1Jnic'h 3U-40 ~ata.ch uległa zmialflJie ku-1tUlr.aludowa, a co 'za tym idzie, zmienia się również i skład odbiorców iinforma:toTów.
Jak i u pozostałych Słowian,
tak samo 'i w Bułgarii, najbardZ1iej Q1dpmlllena .zmialny 'są utWiory ofurukc'ji zabawQlwej 'i wychowawczej.
Na 'podst:a:wie ,właJsny,oh obserwa~cji ,i ba,dai! terenowych
autorka podaje, że nie tylko zmienia się treść, lecz taIcie i język bułgarskiej prazy
ludowej - wpro:wa.dzome są wyrazy, jalGich przedtemchtop
,nie 'u'żYlwał 'i nie '1'0zu'lThiał. Ten gatunek 1.wÓ1"czoś·ciJludowej żyje 'nadal w regionach oddalonych od
oś.ro.d.kó,w rprzeroysłowytch, gdZie jesz,cze tra,dy'cyjiDla ,ku'ltwra ,ludowa zachowuje
swoje funkcje.
Kryte,ri,a współczesności w folklorze słowiańskim ,roz.pa,truje Nalt'arlia Silumadu
z Kijowa. Po,wołują'c się na badaczy k:r.aj6wsłowiaI1l3kich dochodzi ona do wniosiw, że sporo wątlków żyje 'nadal wŚTód narodów słowillM:k,j'ch iprzy równoległym
powstawaniu
nowych utworów. Twórczość ludowa, według niej, nie zanika na
ziemia,ch gdzie tradycje isą bogate, 'w U"e'gUo,na1ch,
gdzie fol'k'lor poda:w.any jest prileróbkoan, a więc 'gjdzie .jest on a.ktuailizowany, oraz na obszarJlc'h, gd'z.ie pow,stają
nowe u,two:ry.. Do D1aj,odpo:l'niej'Szychurtworów ludowych z,alicza ona pieśi! łudową.
wymienia np. ukraińJskie kołomyjki .i biał'O'nus'klie przyśpiewki,
ros yj:sJ1-(ii
e, ukrainskie czastuszki,
monostroficzne
teksty pieśniowe istniejące
na ziemiach Rosji,
Ukraimy ,Białorusi, Jugosławii i Polski.
Ten sam tem.a't p.orusza również 7Jnany follklOlryS!ta rosyj:Slkii, BO'ry,s P;utiłow.
lecz olgranuc.za slięon jedynie Ido te:renów Rosyjskiej SRR zaz.nacZJa,j
ąc, .iż obser'"vuje się przelk!sz.takenie ·g,taryc.h :tra!Cly.cj'i,które IW zmientiOO1ejfo:runi'e na.biera:ją nowych funkcji artystyczno-estetycznych
(np. populanne trad:l:'cyjne wesela, obrzędy
kahndanzo,we).. iPUltiłow podkre~la IPrzeniJkanie folkllOrru do IWSipólczes;nej kultury
rosyjskiej i to przez różne kanały sztuki zawodowej (np. wpływ twórczości ludowej na literaturę,
teatr, symfoniczną, operową i kameralną
muzykę i kino). Za
waJŻine zadanie dlla !f'1okłorystów radzieek.uc:h uważa 001 badania nald 'regula'rnością
i ItendClI1Jcjąroowoj!U foliklaru t'nadY'cyjnego z 'Uwzględnieni'ero .prawidłowoŚci 60cjailnego i ikutbur.alliI1'O-bytOlWego
uo.zwoju k:ra!j.u.
Zagadnie.ntie W1s,p6łC'zesny-chga.tunlków f,o]klorys;ty:czmy-ch Czechosłowacji
po,ru-
�Recenzje
349
sza Bohwslav Benes z Brna. O roli 1'ra'dylcyjnej kuH'U'ry iludowetj iW .życiu ws;półczesnym NRD 'Pi=e Hamnan Schrobach zaznaczajqc, iż wątki z XV i XVI w.,
które cieszyły się dużą popularlIlością, obecnie nie są już popularne wśród młodzieży llIiemieckie,j.
Nicżyją'CIa już Bułga.l1ka, T.atja1na Kolewa, zajęła !Się obycza6ami i oibcr-zędami
ludowymi. Podkreśla
lana cechy hii!stO/fY1czme
i etniczne
uby,czajów za>z.nacmjąc,
że nie są one tY'lko środkiem 'Przekazania wCl'rtośoi Ikulturowych, lecz i elemeDJt.em
kwltury. J~o
takie, obyczaje i obnędy
są lIliena:pisaną historią Qlsią·gmJięćduchowych minionych
epok dając możliwośc.i rekonstrukcji
poszczególnych
okresów
rozwoju społeczeńisJtwa. Ponadto w ob}'czajach ·i obrzędac·h 'ludo'wy,ch, Iwedłu.g 'autoriki, zawanta jest fu.rukcja określanych -sY'So1emów
soc,jalnych.
Znany muzyokoilog bu~ga'nski, Todo.T Dżidż.ew, p~sze a wspóŁczes'nych fOlrmach
folkloru muzycznego. Zwraca on uwagę na dy.ferencjację pieŚini ludnwy.ch., które
zatracily już swoje pienwotne zmaczenie. Część ,pieśni i :trańocó!'w
odchodzi z !I'epertuaI'u, gdyż zostaje zHkwidowa'ny ich pralMy.czny zw:iązelkz żydem ludu. P.odkreśla przy tym, iż popula:ryzacja melooii ludowej przez artystów, radio i telewizję przyczY'nia s.ię do zachowania pewnych iIltwo.rów,a /taikże duży jest w tym
wkład 'szkoły oraz chęć młodzieży do opanowania g)ry lI1a u,nstrumentach ludowych.
Podobnym zagadni€'Iliem zajmuje się llija Manołow, który radio i telewbję lliważa
za ;naj:baHiziej au,torytatywnein:sty;tucje
wku.ltywow;aJn~u
twó'nc;wścJ ludowej.
Ludv~k KUl1C rpi'sze o muzeach illJst'Tumenta,lnej muzyki ,ludowej w Czechosłowacji, a Was'iłka Kuzananowa porusza obecny stan bułga,rskich bajek fantastyczny.ch. Z ImJei iRa,dost Iwanowa 'p~S'ze -o obrzędowych
pieśniach :wese1Jny,ch przy
roZJsta:niu IPa'nny młodej .z domem rodzicólw. AutOiJika zaznacza, ,iż ,cho'Cia,ż wiele
z {)hrzędowy~.h pieŚini weselnY'ch już =~kło,
jednaik Ita grupa wlCliąż jeJSz:cze jeslf;
żywa. Wymienia ona, że podobne pieśni istnieją u Rosjan, pominęła jednak ościenne narody słO\wiańoslde,,gdzie po,dobne utwory jes21cze nie zo·sltały wYiPa:r:terz rytuału weselnego.
Przysłowia i IPrzypowieś'Ci po,chodzenia litewgkiego 1stniejące w fo~k1olfZe bułg.a:!'s,k'im2lwracają uwa'gę Iwona KojnalkOiwa.
Osobny rozdział poświęcono :tolklor-owi okręgu Dobrudży. Autorzy kilku ciekawych artykułów przedstawili tradycje ludowe ziem, które długie lata znajdowały
s·ię pod pwnow ani em Ru1munii. <O gatunkach
i rodzajach, o 'ich !I"ozwoju i obecnym imanie [()IloklOI'lU
D.OJbnUldży,pisze Del,czo TodorO'W. Wyunlienia on pieśni k.ailenda:I1wwo-obrzędowe, weselne, hajdU'dklie, batllady oraz IPieŚini () lS.t·o~unK.alch
międzyludzkich, które nadal cieszą się wśród ludności dużą popularlIlością. Córka nieżyjącego Wasyla Stoina - Elena Stoina - ·pisze a rollklorze muzycznym Dobrudży,
k:tÓTY,po,siada od!I'ę,bne, specyficzne ·.cechy. Anna 'Iaijewa naltomiaiSt za:jmuje się
tańlcarni ludowymi lPod1kreślają.c orYlgLnalność ty,ch, kitóre wykollly\'Mane są po.dozas świąt kailenda!I'wwo-·obr21ędowych.
O niektórY\Clh W1spóllnY1ch
i ,odrębny,ch cechaich muzy!ki Iludowej Bulga:rów z Besalrahii i DobI'udży pis!ze N.~kolaj Kaufma:n, a Miohaił Bukureszlijew
przed-s<taJwia
sylwetkę śpiewacrz!ki ludowej Wasilii Wylczewej, od której w latach 1961 - 1969
zapisa,no 901 pieśni ludowych. Uirodziła :się :ana 120 maj,a :11906 r. 'We JWlsiKalipet'rowoo okręgu Silistm i jest WJluczJką hajduka Kara.tenasa, opiewanego w licznych
bulga1r.sckkh pieśnJiaeh iludowyc·h. Repertu·a'f owej ,pieśniarki iLUldowej Gikł!aid'asię
wyłączmie z pieśni liryc:mych. Wykonywane przez nią pieśni nadawane są przez
radio Sofii, wydano także płytę gramof-onową z jej nagraniami.
O iZWy,c,zajach iQlbyczaja.ch
DobrudiŻy p~sze M~ta
Wasillerwa, a Gal1ka
M:i'c:ha'jlowa porU!sza nielkltó:re specyfLciZJnecechy materialnej
ikuiltU'ry 1Ju,dowej tego
obszaru. Autorka podaje, że kultura materialna
tej bogatej rÓW1I1inyBułgarii nie
�350
Recenzje
odbielgalJa od pOZAllStałychreg'i()!J1ówJkira.ju, Do końca XIX w. np. bud<JWano na wili
lepianikti paIm-y1e kukuJryldJziany.mi łody;gami. Chlo.p oral pJ'ymiltyIW,nylmdf6W1111ia'Ilym
radIem, krt:óre rabU sam. Do :lat 30~c'h lliłJS'zego's.tul€ICia młócono końJmi przy 'POmocy trybul um oraz walu drewnialIlego oCzykamiennego. Kobieta przędła na przęślJi.cy, a IStr,oije l.udowe :zJachowały wiele elementów sięga.jącyoehgolę'hoko
;wstecz.
Z biegiem cZaJsu jedna!k kultura
materialna
rozwija,la s,ię .szybkim tempem.
Poza wspomnianymi
artykułami
zawarto w omawianej książce
tailde kilka
pnac .pośw,ięco,ny,ch r'egiona,lnemu iollkloro'Wli :iJnny,ch okręgów lkirajlu. Geo-rgi Danozew !liP. pi'sze oistnieją,cych
jesZJcze IW okręgu Elena pieśni hajdUid~kh. Pmównuje on za;pilsy M:i<cha'iłaAnnaudowa lZ 119113 'roku (M. A'nnaudow, FoLklor ot ELensko,
,.sboflniik za naw<i'nli Uillo.twouenijoa", t. XXVII, Soi.ia 19'13) z odpOlwiednilk.ami,kttóre
odkrył po II wojnie światowej i dochodzi do wniosku, że ich treść w zasadzie nie
u'ległazmiaruie.
Anczo :KaŁojanow podaje z ;kolei nowe da'ne o trady,cjli epi.c'~iej Ina
terenach ws'Chodniej Bułgarii. Wa'rto zaznaczyć, iż w XIX w i na początku XX w.
zbiera'cze nie z.anotowaJ1i tu bOihaterslk<ichpieślJJiepkkLch, gdyż talk'ich ltTady·cji tutaj
nie było.
KostadLn DilJJClZew·zajmuje się ibr.adylcjam i folrkl,ory;sty,crzmymiMacedonii Ririńskiej. Współoczesny stan prozy ludowej w ok'ręgu Bła,gojewgrad Macedonii Pirińslkied jes,t pI'zedi!1'1l1oJtem
Y,oZlważailEWigeniu Micewej. Au,torlka poda,je, że wśród informatorów ludowych utworów prozaicznych są uczniowie oraz staruszkowie w wieku 80 lat. U tych ostatnich
n ie ma już wiary w siły nadprzyrodzone
i z tego
powodu daiWna :treść ,nielkJtó.rylchut'worów ,zQostala dopa:sow,a'na odo wspókze.snego
świa,tOlPo'gl1ąidu
TOrzlwoitniętego
już naT.odu.
Ostami Ja,rty1kuł Eleny Ktolewej "przyn~si wieJle cielkawy,ch inJonma.cji o orygin.a1JnYlcho;bY'czaja,c,hli wie:rzeni.a'Oh luidowych okręgu Płowo iw, związanych z :ttka;ctwem. Lud wJerzy np., że jeśli asn<JW,a!Często się ,plącze, to a'lbo tk<lJCZlIka
Wlsdadła
do krosna w złą godzinę, albo na krosn·o patrzyły złe oczy. Uważa się, że zamężna
kobieta nie lpQ'WlinnazdejffiOlWat zm·oona ut'kanepłÓlbno we wtar'ek, .gdyż wlsta,nie
wdową, a w tym dniu jeśli za'istnieje potrzeba uciąć utkane płótno, to witnna zrobić t,o pa.nienka.
Zawarte w omawianej książce prace s, krótkie i porus,zają co prawda zagadnienia delkawe, ~ecz l!1Iiedają wYlczerpują,cej odpowiedzi na wiele pytań, :które
nurtują współczesnych
badaczy folkloru slowiańs:kiego. Poza nieHcznymi przypadkami brak scZ.enszejkOlmpaTatylSty1k:ilIlie ty~ko vi pOTównaniu z .kulturą ludową sąsiedl1kh 'llJaTodó
•w:,
. ale .nawet i ,z tąz
Po!zOlstałych regionów 'kraju. Takie po.równanie 'Pomo;gł~y u,sitail.:ić;ty.powo Tdzenne .ut'wory ludowe, jak też prześledzić icll
powiązani'e z lo:dipowiedn:iikami u po:uo.stały·ch Słowian i il1JiesŁo'Woiań·s'kich
na:r·oclÓiW
Pólwylspu BałJkańlSkiego.
KoLe Simiczijew
.T. Hajdu;k-N~j,a:kQoWlska,Temat
Opole 1980, ss. 243.
śpiqcego
wojska
w
foLk~orze
poLskim.
Próba
typoLogii,
Seryjne wyda'w.nLctlwo, ja'kimi są .,Zeszyty Naukowe ,WyriJszej Szkoły Pedagogic=ej w Opoilu", IWLbogadło iSięo cenną pozycję :z. ,d'z;ioolziI11.Y
.genolo,giJi f,oIJJlclo1'Ystycznej. Stanowi ją omawia;na tu praca J. Hajduk-Nijakows'kiej.
Dopowiedzmy
od .rum to, :co :z.atu:sww<1łbłąd kOlfektOltski, iż rozpr,aJWa ckltytC'Zytypollogii pQł-
�Recenzje
351
s k i e g o !Po d a n i a J u d o w e g o. Jest to bowiem pierwsze lIla naszym gruncie
tak śmiałe i IS<zeroko'Problem ujmują'ce z.amierzenie. Od iwielu już :lalt f,o~kloryś-ei
pod'kireślają korrlieazno.ść ,pod:jęcia 1S"Z'ClZ.egółtO'wych
badań nad char.alkitery,stytką gatun/ków ustnej rprozy {ludowej, które poza wydrrkowymi
stulCliJami - nie d!oC"Le'kałysię jeszcze pogłębi{)'Ilych opra'cowań. W kontekście
dJOciekań genealogicznych z za!kresu foliklmu wyjąte'k stanowi ba'jika, pOT. dOity,chcz.al:>ocv\'e
wypowiedzi
na temat jej cech 'k'OrlJsty;tuty;wnych J. Krzyż.anowskiego, D. Simonidesczy
H. Kapełuś.
Podanie ludowe w połączeniu z opowieścią wspomnieniową
i wierzeniową oraz
legendą, po raz pie1"lWSzydoC"Zekało się tak szczegółowego. og,lądu na,UJkowego. Jak
autorlka rrozprawy podkifeśla 'we "W'Stępi'e", przyczym zanied!ban'ia badań należy
u,pat'rywać w specylt1i:c.zmym,tj. ewolu,cyjnym funkcjonąwaniu
PQdania w świadom06ci społecznej. PunJktem wyjścia dla ,rozw,ażań Hajduik-Nijalk!oWlskiej nt. określenia galtunkowego .podania stają s'ię ;reiile'ksje zwiąlJane (L opolWi,eścią wsrpomrrieniową. DoJoortując przeglądu i intere:prretacji europejskiego stanu badań nad tą formą gatunkową, pc}.Lslkafo,lok:lory,styka dochodzi do wniOlsku, iż opowieść wspomnieniowa, funkcjonując
,w danej :S(połecznOiŚci,stosul1lk:OIWokró,tlko, stano'wi
bazę,
w opralfciu o którą rrodzi się nawy giatulIle:k trady;cyjnej Iprrozy folkllOrys;ty'czmej, tzn.
podanie lub a;neg,dota. W p.ierw,szym 'I'ozd2liale, ,poprzez anaJ1zę cech dYlstynkttywnych opowieści z życia, dochodzi autorka do zjawiska transformacji
gatunkowej,
które umożl'iwia jej nau'kowy ogląd podania.
W !konsekwencji II i III rozdział po,śWlięcone 2JOIsbająproiblematyce podania
w świadomości ll1au:'kowej fO'I:kl.o.rys'tó,w.Rozpat'rzenie doty;chcz1alSQlwyrchsitalnlOwi-sk
badawczych prwz Hajduk-Nijatk:ow,ską nie ,staje ,się ;su1crhym wyUczeniem !falkitów,
ale jest iwórczy.m i kons'tru'ktyw:nym IQP.isem jej 'wła'snego 'stano,wltslka w tej
kwe:sltiL
Polskie koncepcje określające
podanie ludowe zdefiniowane
przez Z. ŁempLck.iego i J. St. BYlS4tiran.iJa
wydają s'ię aUitorce zbyt jednostronne
i ruiewySltar-cz.ają-ce. EIk,spono'waIIlY,przez Łempi,dkiego dynamizm II"02Jwoju podania tpod:.:zas jeg-o
l1s1megopnzek,a.zu stanowi dla niej 'zbyt wąlskie 'spojrzenie na całoks'z.tał:t stpecy.LLki
tego gatunku. Podobnie skąpym w swej wymowie jest - Iwełdug Hajdulk-Nijakaws'kiej - aspekt hi-slorryczno.ści i ldkalności podania wysuwamy przez Bystronia.'
Szczegótowla 'l'nalii:za badail 's'kupionych wokół podania pnawaidzi aUltorrikę do spostrzeżenia, ri:e doitychcza-s glr.anic,a między podaniem
a legendą była stoswn:lmwo
płynna. Przede wtSzysi'kim bralk konsekwencji
w pojmowaniu
,ty,C'h io,I"m galtulltkowych daje się zauważ.yć w zbi,O["ach:tekstÓiw ludowych. W zw,iąZ:ku z tym uważa
ona, że ,,'klopo,ty z .rio.zdzieleniem legendy od .podania utrzymurją się talk długo, jak
dł'Ulgo temat będl:zJiejednym rich 'wyróŻlni'kiem" {s. 5:5). Auito,I'k.a połem:izuje jed.nocześnie z próbami określeń opowieści wierzeniowy-eh powiSltałych na gruncie europejskim. Wnit<JJsek,Ik.tóry wysuwa s~'ę z ;tego przegląd.u \Stanu badań, jrolt jednozn:aczny: za wy.róż.'IJ:ilkgatul]kawy nie może ,służyć temat lub eJement wiarygodno'ści. Przyznaje ona rację tym sformułowaniom
badaczy, w krtórych na plan pierwszy
wy,sunię:t-o problem iun:kcdi p.elnionej ,przez ten ga'bunek. '
Brak jednoznacznej
interpretacji
teoretycznej
nt. podania mobHzuje ją do
USltaIenia kryteriów, poz,wa:1ających O'kreśl,ić zespół ,cech wYTó~niającyc'h ten ga~tunek spośród innych. Posłużyła się w tym celu metodą typologiczną, czyli na prezenta,cję .formy podania zbażyły się w połą'czeniu z ewolucyjnązmiemo'ścią
zjatwi,ska piOlwtarza:ją'ce s,ię Of,al. f.aIMy wielookrotnie dQstrzeżone,. Jednoczoonie dla pebnego
kształtu podania ujęła jego fUJU'kcjo.nowarrie w hist,o.rycznYID, IO'gólno!kuU:u.rowym
i ;polity=ym
!kontekście JSytua'cyjnym. AnaJ.iizę tYiPologiczną Pf,zeprowadziła
na
wybranym mater~ale podall'1io:wym. prze:1ronywując-a mcxtYiw:ują'Cjeglo zaSitos'Ow<IDie.
�352
I
Recenzje
A wybraŁa n.ajbia.rdtzied 'popular,ny ,wą,tek w folklorze pols'kiln, tzw. "typo,wy"
przykład podaJnia., tj. T 8256 - Rycerze śpiący, któ'ry w PoLskiej bajce Ludowej
w układzie
systematycznym
J. KJrzyża.no'w.S'kiego.reprzEll1ltlOwanyjest przez 50 zapisów. Au torika, dokonując d1ronologlcznej
klalsyfikacji :teg'Q tematu, uzyskała aż
15q wensjli, z 'k~órych najstansza pochodzi z 1,aIt20. mimiolnego stulecia, na1jpóźniejsza
zaś z 119,76r. Z aJnalizy "tereno,wej"zebira,nego
ma,teniału wyni1ka, że wątek ten
największą
żYWJotlD'OŚć
posiada ,na Śląisku 1(54 teksty ISpO'śród 'WJszYls,t!kich
zapisów,
por. 'rólwnież dołą.czoną dlo :książ:ki mapę nr 1).
Wybór tematu Irycerzy śpiących dla zamierzeń badawczych Hiajdwk-Nijakowskiejoka'zał
Slię niezwykle trofny, ponJiewa'ż umożliwił jej 'interpre:talcję nauko.wą
relacji bajka podanie iopOiwieść 'wierzeniowa
podanie. Bo:wiem p'JIS,zczególIDe teksty w zależności od formy przekazu funkcjonują
w postaci badań historycZJny,ch, wierzeniowych
bądź bajek. A zatem w niemal naturalny :sposób wyznalczająone
refleksję na temat Irodzących się różnic gatunkowych,
wzC\jemnych
wpływów i za1leżlfiośd Oirlaz zachodzącego między nimi zjawiska transfo:r.macji.
ROizdzia~ V p.racy staJnolwi alnaliza tYIPO'loglczna przekazów, Tealizo.wana przez
autorkę w dwóch zasadniczych grupach: l. Fabulanna konkretyzacja
tematu śpiącego wojska, !L. "UhisltoTYCZJDienie"temaJ1;u śpiącego wojs'ka. iPoids<ta,wątalkiego podziału stały się dwa różne sposoby f'O~klorystycz.ne konkretyzacji
tego wątku. Bowiem jedna grupa opowiadań transmitowana
jest w przekazie uSJtnym jako prezentaca pfizebiegu niezwykłe go wydarzenia,
druga nat.omiast posiada formę relacji
z histarrii
Charakterystyka
tematu śpiącego wojska, której precyzję wZlmacniają odpowiednie tabele, doprowadza młodą folklorystkę
do końcowych wniosków, których
celem jest typologiczne określenie ist'oty gatunkO'wej podania ludowego. W rezultacie wymienia ona trzy czynniki, będące podstawą transformacji
gatunków fO'lkJorysty'cZlnych, ,a to: lsy,tuację, w j,a'kiej dochodz.i do TeaJ.izJacji przekazu f'Oll:k'lory'stycznego, wpływ narmiora
na ,ostateczmy :ks:ztałrt utworu f<Y~kll:OifystY1cznegoi
,rolę, jaka
przypada ISłuc,haczo'ffi-odbiOric,om:te'kistu fol1kilory,stycznego. Równocześnie uważa, iż
os1Jateczny cel, km Iktó,remu winnyZJmier,zać jednos;lJkOlwe anahzy konkretnych
sytu,alcj'i wypowieidlli nlammtoll1a,to próba :ty;pologii sytua1cjii foJkiJOIroitwÓ1l'czy;ch.
P.odkreślając IllaśZJnaczenie 'narrato'ra w ,istnieniu I1teratury ludO\wej wyróżmia c'mery
tY1PYjego parstaiwy I('idemy;fiilmcji, względnej a'kiceptacjli, idy,stansu 'i nega'cji). WliIadomo, iż w ustnym przekazie tiradylcji f,ollkJOIry,s'tycznejiJstnieje śdsła W1spółzałeżność jej nosiciela z odbiorcą, jednocześnie potencjalnym
narra'torem. Autorka wyrÓ1Ż.lDia
Wlięc odpowiednie typy pOlsltawy ,odbim,ców (1dentyfi'kaIClji, Wlzględnej ak'ceptaiCji 'i dy1sltlansu), k,tó,re ,decydują o :spoiSobie fUDlkcj.()Inowani,a!treści fo~kłoTysty,czny,ch.
W pierwlszylch tlaltach pracy Zlbiera!dkiej badacze patrzylli na ma:teriały terenowe jako przede wszystkim wytwory anonimowe i kolektywne, a zapominali, jak
Wliellki jest 'W niich 'wkład 'iJndYlwidula!lnych wykonawców.
W miniemym stuleciu,
a także na po>C'zą1JkulDaszegowieku, 'Zlbieracze pojmowali no,siciella U!stnej tlrady:cji
jako przekaziciela
spuścizny wcześniejszych
pokoleń i nie zauwa'żali jego aktywnego wpływu Dla sam p~zekaz. Ta'kie 'spojrzenie na utwór f'Oltk'loTy,stty,c,Zlny
zostaje
WlspMcześnie posźer1zo:ne o 'Clały kOln:tek:st :społeczny, jalki oddzJiaŁUljena namat'OO1a,
a więc środowisko, z jakiego pochodzi, o zawód, zaintmesowania,
wreszcie o sytua.cję, w j,a'kiej jest !fealizowalna jego 'wylpowiedźaraz
o diane na ,temat odhio:ncóiW.
W,spółiczeSina fotlikllorystyka, korzystając
z o:siągniięć rnJauk społecznych, coraz mocniej eksponuje znalclZenie jednostkowych
nOlsicieJi follklO'ru, ich odbioT'Ców oraz
sytualcj,i przelkalZlU ustnej ,litem'tury Judtowej. l właśnie zaliJntteresOlW'aniJa
Hajdulk-Nijakowslkiej
ISą świadecttwem n01w,atonsikiego i głębokiego sporzejnia
na u:twoo:
�353
Recenzje
ludowy i ClałokJsz.talt'czy:n.ników, które de.cydują {) jego i:stnieniu, 'fO'ZpowszechIllianiu'
i pO!pU'larno,śd.
W ko.nsekwencji autorka dokonuje typologii tematu spiącego wojska, funkcjonującego w trzech postaciach, tzn. jako opowieści przygodowych,
dokumentacyjn)"Ch J hi,storY'cznyc:h (IS. 226), pod'kTeŚ'la,ją~c,że po.d·s:tawo,wą pr.zyczyną po:j.awienia
się podania jest jego f u nik <: j a s p o ł e c z na. Fo1k10rystyika postu,]!Uje utrzymanie doty.chczasorwe,g-o po.c!JziaŁu,prozy ludowej
na dwie ka.Ł.egoQ'ie: ,o charrukterze
bajkowym i lniebruj:koM'ym. Do tej astJa,tniej grupy 'zalicza również podanie, 'k.tóre
- według niej - !posiada wyróżniający
go zespół cech, tj. aktualność,
prawdziwość i upo!staci'owamie ar:ty.styczne (poetytka).
P.raC'a Hajd U1k-N.ija'kowslkiej jest pierwszą na ,naszym gru.ncie próbą odmiennej lClnalizy te.k,stu fo11k1{)rY'~tycz:nego.Bo:wiem teoretYicznemu
określeniu
pojęcia
p()dania tow'Clirzy!~zy'IllG"wametoda badaw'cza, Iktórejpod'stawą
jest typologiczny
punkt widzenia. Au,torka IW konsekwentny
i 'rzeczo'wy sposób skO'nlkJretyzowała
własne pos:tu1aty nietradycyjnego
oglądu naukowego pno'zy ludowej, która funkcjonuje w 'Obiegu społecznym
nrazupełnie
inny.ch za,sadac'h niż literatura
pisana.
Wobec takiego założenia zrywa onazl1teraturozna'wczą
anahzą, po,s,tulując nową
formę ba,daiJ, której św,iJadectwem je:>t niniejsza 'ro1Jpr,a,wa.
W podsumowaniu
folklorystka
zastrzega
się, że przed:>ta1wiona interpretacja
podania
jaiko gatun'ku folklorystyc1Jnego
wymaga
jeszcze dodatkowych
'UJs:taleil
teoretycznych.
Mamy nadzieję, podobnie jak autorka
książki, iż dalsze badania
pr(lwa.dzone w 'zakresie genologii folkl,ocr·ys-ty·cznej pO'Z.lwol:-j
d-oikladnie ustalić wszelkie prawidł'owości funJkc'jonawania podania w falkl'l-rze.
Teresa
..Laografia",
t. 31, Athene
Smo!ińska
1976 - 1'978,·s·s.464.
Seria "Laografia",
odpowiednik
naszego "Ludu", jest organem Towarzystwa
Fallklorystyc.Zlnegn Grecj,i. Na lamach .tego roczni'ka u<kazuje się 'SpO'fO ciekawy'ch
pr,ac związany,ch z duchową i ma,teri.alną Ikulturą Grecji. Omawiany t'om poświęcony jes,~ zmarłemu
22 paźd:zierni:kJa W7'6 '1'. ,redakit-o.rowi nacze'lnemu, 'ZJnanemu
etnografowi,
profesorowi Uniwer'sytetu
Ateńskiego, akademikowi
Georgiosowi Megasowi. O życiu i dOIl'o,bikunau,kowym Megasa pisze M. Mera'k'lis ('s,. 3 - 14). W'spomina on o pier'W'szy'ch krO'kach tego uCZlnia .:'Iikolasa PoLitisa, który po ukończeniu
studiów Dla UniwelI1sytelciie Ateńskim i po odbytej 'specjali1J3!cji w Niemczech piast,ował -różne furukcje - do 1936 .ro'ku .był'na.u-czycielem na prowincji, w Atena'ch,
nas.tępnie w latalc,h ];936- 11955 dyrek,torem Arch~wum Fol:klOlrysty'czne<go G'reckiej
Alkademii Naulk. W :tym czasie wykŁadał na u.n~wer,sytecie AteiJstkim wybr,ane zagad.ruienia z fol'k10,rystY'ki 'i etnogra£ii. Od Toku 1947 był .ruad'zwYiCzajnym, a od
1'952 If. ZlwyczajnynTIprod'esorem UniwCftsy-tetu Ateń'skiego. Od 1960rDIku był pU'z.eW'oonkzącym Greokiego TowarzY'stwa F.ol:klorysty.cznego., a .reda:kto-rem 6eTii "La(l~a1ia" od ł952 .r. Na członkJa Akademii Nau'k Grecji wyhran.o 'go w ł970 'T., ,kiedy
oQchodzil r.:;woOe77 urodziny.
Meraklis wspomina o dorobku naukowym
Georgiosa Megasa (215 prac) oraz
pisze o je-g'O pracy orgClinizacyj.nej, a,lbowiem z jego incja.tywy zebrano o'lbrzymi
23 "Lud"
-
tom 66
�354
Recenzj~
materiał literatury
ludowej i etnograficzny
w różnych regionach Grecji. Niestety
aU!tOlrarrt:y'kułu nie plisze nic <o poo'c'a/ch porównawczych
aikademika Megasa, k.1;óry
luhował się' w omawianiu pewny,ch ·gatunkówi
rodzajów grecikiej tlWól'Cwści ~udowej w porównaniu
z odpowiednikami
sąsiednich narodów słowiańskich. Prace
te cechuje ,slkrajny ma'c}olna1'izmi subiektywizm.
Meg1aJSnie przyznaw,ał ż;ldnej samorodno.9ci i 'orYlgli!1lalnoślCi·epice ludowej Słow,ian południowych,
;1 wszystko
co
stworzyła
muza ludowa tych narodów przYiP.isywał wpłYlWom gofeck~m. Motywy
z cyklu Króle'wi'cza MaI1ka według niego były Zlapożyczo.ne rz cyklu greckiego
o Dige!l1isie A'kI'J~tals.ie.RJamy tych zapożyczeń przez i'O.LklOlrsłowiański z greckiej
t wórc'zooŚc
i ludowej widział on 'wszę.dzie, co oczywiśC'ie je!Sotabsurdem. p.r;;yznawlał
tyLko jedno!kJie:runlkowy TU'ch wędroW!l1)'c:h motywów, któ'ryc,h bazą było Grecja,
a !!1igdy !I1ie choiał pTZyijąĆ do' wia'domości, że wymiJa,na dóbr ,kultu.ry ludolWej ma
wydeptane
d,wgi p;rtowadzą'ce 1Z po'ZoISotaly,ch'kmjów bałlmńlslkk.h ta'kże do Grecji.
Mega,s nie znał języków Isłowiańsklch i do swoic'h ,prac korzYistał nie z ory.ginaJ!nylch ludowych ieksrtó,w s,łowliańslkiJch; lecz z :nielicznYlch i.ch przeikł.ldów namne
języ;kieunoJPcjlSiki'e.
Następny autor, Dimitrios Ilkonomidis (s. 29 - 42), zajmuje się bajkami i bajarzami greekrmi. iPJ's:zeon, że .krąg bajaTzy .kupczy .się, a je3ZJcze u Slchy!JkuXX wickiu byli oni 'Chętnie ~aiPTas'zaJni,by opowiadać bajki po mia'stach i wsi.aoch. Bajk;ami
i:n,teres()IW.aliIsię rybacy, iSlklepi'kame, młynarze, 'szewcy i inni orzemieślnicy. Chętnie
słuchali ich także pasterze. Lud grecki cenił ich, a niektórzy z bajarzy mieli wyjątkowy :talent do 'Opow.iad:alnia bajek, .baś,ni, legend i iJnnych ut,worów ludo,wych.
Autor nawiązuje
do dawnych tradycji
bajarzy
greckich, jakich nie brakowało
w staroży.tnej Heilladzie i w Bizancjum, gdzie w tym ostatnim im·perium lbajki
traktowano jako 'kolysanlki.
StefanO's Imelos (s.. 167 - 1'/13) 7laJjmuje się zagadnieniem
klasyfikacji
legend
greckich. Na ten temat, jak wiadomo, nie tylko w Grecji, lecz i wśq'ód inl1ych badaiCiZyzdaniJa sią .podzielo.ne, wygłaszane są róż'ne .poglądy. Nieiktó.ny główny ciężar kładą na mitologię, historię i religię inni skupiają swą uwagę na meteorologii, geologii, kosmogonii, archeoIogii i demonologii. Klasyfikacja
ta jednak uzależniona jest od treś'cli ut:worów, gdyż legendy u ]łoszczegó.Jny'ch Inarodów są rÓŻne,
w zale'.tnO'Śiciod t1ak.iichlub innych warunków,
w jaki'ch Tozwijala si<; ich kul~ura
łud:owa li narodowa.
PiO'naditow 'O!ffiaJWianymtomie są a'r.ty1kuly dotyczące innych zagadnień ludowej
kultuTY duchowej i materaal.nej Grecji. Elew.teriO's Marinelis np. pi:sze l) obrzędach
narodzinowych,
weselnych i pogrzebowych w m. Suli (s. 174 - ,194), analizując towarzylszące ty;m ·obrzędom pieśni oJudowe. Au:tor ogra,nicza się jedy;nie do wą~kiego
ohszaru geog,raf'i-czmego ,i nie UisHuje dokonać pmównań z odpowiedniika:miinny.ch
regiOiIlów kmju, nie mówią'c już o SŁowiana,ch, którzy w zasadzie ,nigdy nie goszczą w pracach etnografów i folklorystów greckich. Pandehs Kawakopulos
(s. 253-·
- 271) pisze o trzech starych
melodiach tanecznych z wyspy Krety, które posiadają swoje odrębne cechy, ·nie 'spotykane w innych :regionach G!fećji.
Z !ku1tury mateT'ialnej ;zwracają uwagę rozprawy T. K.os,taJkisa pt. RoUlOi!Ctwo
w Caik<onii (s. 34 - 150), G. Papacharałamposa
pt. Naczynia gospodarstwa
domowego
Cypru (s. 151 - 166), Ciasto i wypieki
chleba pióra Nikolaosa D.iJmi,tru (s. 219 - 234);
Popi Mina ZJa'jmude si'ę medY'cyną ludową EHmbu ,na wY'spie KalPpatOls (s. 24,6- 252), a WaLter PUlc,hner daje ::!lnaHtyczną bibliografię' greckiego tealtru kukiełko·weg,o (s. 294 - 3'24).
Zestaw zawalrty.ch mJa,teruałów aż prosi o szeIlsze .spoj.rzeni'e na pOiru.szJamezagadnieruia rOlZsz:erzając ik!rąg pOZla wąskimi g.ranioami regionów i kraju. lN'·i
est et y
w Grecji nie ma jeszcze takiej inicjatywy, jaką od dawna reprezentują
badacze Ju-
�355
Recenzje
gosławii i Bułgarii, gdzie Illa łamach czasopism "Narodn<J Stvaralastvo-Folklor";
"Makedo,n~ki F,ollMor" ii "Bytlgalr,s'ki Folklor" donlinują pralce pOlró,Wlnarwc,ze,
trraktujące za:gadnienia związane lnie tylko z kulturą ludowąwłalSnego
Iknaju, lecz i z kulturą :Iudową 'WlS'zYls.1.'kirch
'na,wdów bałkaJ'ls:ki'ch, Talkowej ery w greckiej nau'ce jeszcze nie ma,
Kole
ZdZJtsła,wZwożmia1k, Kalendarze,
KAW Warszawa
Simiczijew
1981, '135 ss.
Nasz 'chrześcij1ań>s:ki!kalendalrz poc'ho,dzi od k.alendar.za egipsikiego, a egipski ord
kalendarza ichłopskiego: od wylewu .do wylewu Nilu, gdyż iZJIlaki~odtia'ku ozma,czały
początkowo 'cyk'! prac rro'lni'czych, ja'k u Słowian. WyjąJtlkowość SYI1iusza IW 'kialendanu egipskim polegała zaś na tym, że słoneczny wschód tej gwiazdy zbiegał się
statystycznie z PO'CozątkiemwyrJewu Nilu na wy,s,o:kości Memfi.s, gdzie iara:on Menes
zbudował sioolricę zjedinO'czOlne:goEgiptu wedługkaJendarza
memfidóego
w T.
2937 pne (K. Mi'challwwski, Nie tylko piramidy,
W-wa 1966, s. 59). Cechą łączącą
kalendarz egipski z kalendarzem
Majów np. był HJ'k schematyczny
o 360 dflliach,
al€ dwuznacznością
jest j,uż stwierdzenie,
że "Dekretem
z KalI1ap{)'S pole,cił on
[P;tolemeusz nI] Coo4 lata dorzucać do 360 dni nie 5 ,(jak ,to czyniloino rOd czasu g,dy
bóg Tot wygrał je od Chonsu), lecz 6 dni" (s. 44). Ptolemeusz III wprowadził po
pcr-05tUrok przestępny, który przy:jął dla kalenda'rza ,rzymskiego Jutliulsz Cezar, a by
wodzowie r,zymscy wiedzieli kiedy wytgrywa.ją bitwy.
Ludy <rolnicze ,wolały posługiJW'<lć'się kailendarzem
słOll1ccZJnym,kiÓiry ,określał
cytkl weget'ailywny, a Judy pas:tersk1iecyklemk1siężycowym;
i kalendarz
kisiężycowy w ,mlflliczej Mezo,potamii był przeja;wempolitycZJnej
dominalcji noma.dZJkich
zdobywców, ,do ,ktÓirych należeli przodkowie biblijnych
Zydów. Aui,or nie ro'ZTóżnia tego, gdyż jest gorliwym uczniem pana Ludwrka Zajdlera, który kiedyś zaproponował mi listoWInie uwzgl'ędlfliel1lie mych "m-aterilałów telk!st'olwych" w nOlWym
wydaniu Dziejów Zegara (list. z datą 29 VIII 71), ale nie zrobił tego - ze szkodą
dl'a popularyzato'rskiej
pra'cy ZdZJisława Zwoźniaka.
Juliusz
E.
G,. Kar.piń'sika, Bibliografia
etnografii
polskiej
za
lata
PJI"awdzic
1970 - 1975,
WI'ocław
1980, ss, 430.
WyCZUWr.ljąc zapoi'TZebow.a'Tlie środowiska
etnogr.af'i-c:megona
prace typu bij
b1Ji:ng;raficznegrO,G. E. KaI'lpir1,g,kapodję~a się tTUrdneg;o ,zadania zestawieni,a publikJalCjietnograficlZnych za lata 1970 - 75 <3.457 tyitułów). W zamierzeniu auto,r'ki I()rraz
zespołu, z którym ws.półpracuje, jest przygotowanie l1.a!k.żepnz~ądu
pi.śmiennictWla
et:nograrfi1czmClgo
za 'la,ta 1.960 - 7\0.
OmCIlWi'anapralca ma charalk1eu: bilb1iografili bież<j!cej i jest w prostej ,tinii !kontynuacją tego ,ty'pu o,pu,ac,owań z dkrresu międzywojennego
i POW,(}j
CjI1n
ego. Podsta.wę do tego ty\pu proc dał F. G:awełek <Jrbejmując laJta 11800 - HIll() (7,200 tytułów),
~.
�356
Recenzje
a następnie J. S. By:st'roń, !którego h~bliograrf'ia ma 'chararkter krytyczny
i dotyczy
lat 1<1),10- 27 (1'7{)0 tylułów). WokreStie międzyw;o,jennym prace ile i1wntymu'U'je'również K. Moszyński (lata 1925 - 37), którego opracowanie
zamyka cykl bibliografii
bieżącyc,h, Plfzedstalw,iający'c,h dorobek po ls:kiego p.iśmiennict wa etnogI1a1'icznego.
Bieżące bhblio'gT!afie w okres.ie powDjennym iU'1J9pirowaneprzez ,redakcję "Ludu"
i pu:blikOlWane iW 'tym {:za'sOlpiśmie przygotowalli: 1. BaTio'wa (za pak 1947 - 3184 tytułów), R. BitJtiner-Szewczy'kowa (za lata 11945 - 54 - 332.8 ,tytułów) oraz B. G<1win
(za lata 1955 - 60, 3346 :tytułćxw).
I wła,śnie do tych tradycj:i nalwiązuje omawimlla biiblioglrafia, a zwlaszcza do
pracy B. Gawina IW mluesie
U'~ładu Y.1asyfi>kacyj'nego, :k:tÓlry po zmodyfi:ko,wallliu
został wyik'o.rzySti·a.ny.
Bibliografia
E. G. Karpińskiej
została podzielona
na 6 głównych
działów:
1 - o cha·r,akter·ze ogóllnym, skupił :pra'ce biJibliogna,fiozn-e,imdeksy, aulasy, słowniki,
encyklopediie,
'recenzje cza50phsrm po:}skich i obc)"ch za:wie.rającyrch 'interc>sujący
materiał;
2 zawiera prace z ,z,aJk,resu,teo,rii kultury
i metodoJ'o,gii; 3 - grupuje
publikacje
doty'czące historii i olrganizacji etnografii
w Plolsce i za granicą; 4 zes:tawia dorobek w zakresie muzea,llnlic.t.wa pol~kiego i obce.go; 5 -- najohszer,niejszy dział dotyczący po.zyoj'i z .zakresu etnografii
Poi1s.ki; obfity ma,te-riał tam zamieszcwny· został uporządkowany
w poddziałach:
opracowania monograf.iczne, kultura matePia~nla, ,społeczna i du'c'howa, 'Przeobraż'eniJa zachodzące na wsi w .okresie
powojennym
{w tym takż·e pamiętnikarstwo),
Polacy poza granicami
kraju Draz
obce g.rupy etniezne w Polsce; 6 -ostatni
dział zestawia publli!kG,cje zwią:z:ane
z etJnorgrafią świa:ta, któr,e U"·o·z.dzi
el ono· .na podd2Jiały doty'czące poszczególnych kont)"nentó<w; i talk w ma,tari,ala'ch z za/k,resu etnlYg'rafii Europy wyodrębniono
"Slowi3.iIl" (turtaj WYlSZczegó~nli,onow.5zy.stkie ludy słowiań,sikie) oraz "Kraje poza'słoWiiańskiie", IW :który'ch z kolei ,zesia,wion.o prace ze IWizg'lędu Ina tr.adycyjny trójdzielny układ !kultury; podobnie.S:kllasyfUkowano
materiał
poświęcony po'ZO'stałym
kontynenlom.
MiJmo że bibHografi,a swoim układem IW za'sradzie nawiązuje do u,kładu zaS.trOs<owanego przez B. Gawina, to !iĘ,tlllieją jednak mi.ędzy 'I1imi pewne różnice. W jakim kierunku zaznaczyły się one? Otóż dział I nie uległ zasadniczym przemianom,
został tyl,ko pOIszerzony :0 takie k.a,tegOlrie źródeł, jaik: at1a'sy, słO'Winiki, encyklopedie 'o:raz czas,opllsrn.a zagralnil:czne recenZ<;Jiwane w F~lsce. W dzia.le II za,trzyma,no
w tytule
metodolo'gię, ale zrezygnowano
z metodylki, lecz dodano teol1'ię ikultury
(co autorka uzasadnia następująco:
"oddzielenie teorii i metodologi okazało się tru·dne w 'rea,Liza'cjli ze wzgólędÓiw merytoryoznyich").
Utrzymano
dział do,tyc'zący his,to,rii etnorgmfii, 'co jest w pełni uza.sadnirolne. Dział 'na'stępny Zlwiązany z muzea'lnktiwem został znac.ZJnie r,o?)szerzony li ,pogłębiony. PTo'Wadząc dalsze po.równania
z ukha.dem hjb~iogrr-,a.fiiB. Gawina można ZJau,ważyć,że dWia kołejne działy zo.sta,ły
połąc.zone pr.zez autorkę w pumkcie 5 jako "E'1Jno'grai.ia Polski" . .Materiały dotyczące etno~rafii
pozalpoh;:k,iej z.os.tały zgrupowane
w pum'kcie 6 za'ty:iulowanym
,.Etno.grafiJa świata", który wzbito na wiele podpun1któw. Zaś dział doty'czą'cy pogr,all1'icza etnografii i inlnych dys.cyplin nie z.nalazł miej's.e.rt z modyfiiko,wanym Ulkładzie "Bibbo'g:raJ'ii".
Pomimo że zaprezentowana
wersja kla'syHkacji biblio~rafii
jest bog.atsw, znacznie pogłębionla i ,posóZerzona w stosu,nku do systema'tyz.a'cji B. GalWina, to jednak
nie wydaje się oona bardziej :ezylelna" przejrzY'.stai
operatywn.a, mimo zast,o'sow<l:nego 'llaiwet ,systemu dóZiesiętnego. Wydaje 'Się, że ten ostami zabieg zadziałał wprost
przeci'wnlie. Niie możma tutaj nie zwrócić uwagi na ?)a:st'O'sowany dru'k (odstę,py,
czdo'nka), ,k:tóry to ,chyba w znacz:ny:m stopniu ,spowodował vla.nie i nieczyteliność
uk1adu .k1a'Syn1mlCyjrne.go.Pewną ,wątpLiwość budzi także włą:Cozenie ·d'o spisu tr-eści
�357
Recenzje
tłumaczenia angielskiego., 'któ:re wydłużyło ,niepobrzebnie tekst, a po,llJadt·o utrudnia
'NzrokOlWe opanlO'wanie go, Przecież dwa niezalleimeslPi,sy treści m.oglyby z powod2Jeniem ist:n~eć 'oihalksiebie '(tak j\a!kiwStęp),
J cieli 'chodzi o ik.w.aliiJikację publikacji
do pO'SZiCzegÓllnychdzi'ałólW, to zOlStał.a
ona przeprowadzona
starannie, chociaż nie wyczerpująco,
a ponadto nie ws'zystkie
pozycje zostały uwzględnione
(doty'czy to głównie recenzji). Nie do uniknięcia są
pewne usterki techniczne, stąd dwu'krotnie podawane są te same pozycje w pełnym
zapisie, chociaż w przypadku powtórki powinien zostać zastosowany skrócony opis
wielokrotny i nawias (por. pozycje 352 i 1149; 163 i 2846).
Najbardziej chyba jednak rkOlnt'TCJlwer:sy,jną
SPI13Jwąw lI'ecenzolwanej pra1cy jest
kwestia dobo'ru lLt·eraitury IZ po'~raJl!icza etllogl'a:fliii innyc,h pak.rewnylC:h dy.s\cypl~n.
We wstępie podano wprawdzie,
że: "W niniejszej pracy zalfejestrowan:> prawie
wszy'st!kie pols1kie ,prace etnograficzne
jak >również waż'niej.s'Ze pmce z diZiedZlin
po,krewnych, po,ru5zające problematykę
teoretylcz'ną", .aile poza s,t.WlieI1dzeniem, że
są to "ważne" prace, nie wiemy właściWlie .ni'c ·0 kryteria.ch ich doboll"u, A jest
rzeczą oczywi.stą, ż·e w 'tego rodzaju sytuacjach
wymagane jest ucto,kulllentOlw,wnie
i uza,sl3dnienie Ikryteriów doboru m alteria'łó w. I w ,tym miejs'cu na'leżałoiby :takiże
żałować, 'że zrezygnowano z osobnego działu dotyczącego pogranicza nauk. Wynikiem tego przemieszania
i nie graniczenia doboru literatury
jest fakt, że pozycje
np. iS,briete 'socjarogic7lI1e egz)'!s'tują na równi z etnograitc:zmymi, a w podtpu·nJkcie
przeobrażeń zachodzących na wsii w P'ol:sce LuidoQ.weJjI1iawet dominują, czeig'o ,IlIie
należy uznać za właściwe w bibliografii o ch3!rakte~ze etnogr.adiilcznym.
Dodatkowo 'rLa 'Uwagę 'Zasługują :z.amieSiZczoneIW "Bibliografii"
ii:ndeiksy: oQISObowy i geQigI1afioczno-e:tIlogralfii.o:zJny.
Ten 'o!s.tatt.nijest ba'I1dw istotną i cenną pOlllO'Cą
w ,pcysługiwaniu IsiG bibliografią, ,a dodatkowo jest nowością w sto,sunku do pracy
B. Ga'wi1na,.Ałe nawet i tu uszły oUwa,dze odrębne błędy techniczJI1e, np. pozy!cja
2919 - indeks 'Os'Obowy sugeruje podwójne aut·o,r.s'two; ito .samo dotyczy pozycji 77;
natomua,st jeżeli chodzi 10 IndekJs geQlgiraficzno-etnogIiafi-ezny, to warto z;wródć U:wlagę, że np. Łerrikowie ,nie są '[,egionem -etIl1O'graficznym, a ,grupą etnicZil1ą, może zatem lepiej był'oby 'napi>sać Łemkows'zczy'ZiI1a (termin pr,zyjęty rw literatune),
albo
we wstępie 0'0 indek'su wyjla,śnić, że wprowadzono
poidział niie tylko na .regiony
gecygra.hc2Jno-etncygrafi·cz.ne,",!le wyodrębniono
też nielctóre .g:ru.py (dotyczy to także
~alszubów, BOll'olwiJaików
Tucholski,ch ,i Kl'ajniaków Złotol\Viskkh).
Kończąc oma,wiŁa,nie BibLiogrofVi
etnografii
polsloiej
za lata 1970 - 75 wypada
podk'reślić. że bardzo waŻl!1ym wyodo3ll'zeniemjest sam fe;kjt jej u'kaza'nlia się. Jeżeli
zes/pół łódzJki ,zdoła zrealizow.ać 'zapowiedziane ·również bibHografieza
lata 1960 - 65
i 1005·- 70, t'o wówczas 'skul1:eczrue zó;s'tanie wypełniO'na luka, jaka powstała 'MI tym
:z:akuesiew etnogra.fii pol'Skiej.
Irena
Kabat
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/033090b0dc61c4af741c11b23c124c2d.pdf
67789651075376aefa5c20737445b9d4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1840
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1982
Subject
The topic of the resource
muzea etnograficzne
Francja- muzea etnograficzne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1706
Title
A name given to the resource
Francuskie muzea etnograficzne cz.II / LUD 1982 t.66
Description
An account of the resource
LUD 1982 t.66, s.295-318
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Skalski, Grzegorz
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
GRZEGORZ SKALSKI
Lud, t. 66, 1982
FRANCUSKIE MUZEA ETNOGRAFICZNE. CZ. II.
Rozpoczynamy prezentację wybranych mureów etnograf.icznych Francji prawitncjonalnej 1. WY'Pada tu przypomnieć to, co zoSJtałoJWpiel"lWszej części 'Powiedziane, iż wyboru tych !muzeów dokonał autor w ramach programu stYIPeru:iia'lnegowe Francji w r. 1979. ZoiSitałon skonsultowany z f!l'ancuskimi muzealn~kami, co pozwala sądzić, że dobór ich
jest w mialrę r~elZ.ffi1ltatY'wnydla €tnografic~ego ml&eaiLni:ctwafmncuskiego. GłÓWInąosią, wokół której oocylOlWaćbędą poll1iri:sz.e
u,wagi,
jest ekspozycja traktowana jako zaisadniczy, zeMTlIlętr:zmy
wyraz działalności muzealnej. Ekspozycja jest bo:wiem tą wizyt6wką, podług której
Slpołeczeństwo, w tym i fachowcy, osądzają in:sty'tucję mwzea1ną. Dlatego też, mając wciąż na wwa'dZ€eikisp'OzycjęJWpairyskiJm Musee national des Arts et TraditiOlIlSPopUilaires, w dailSz.ejkolejności omówione
zostaną muzea o zbłiżonej do niej ekspozycji w Renne'S i Mas du Pont
de Rousty. Następnie zaprezentowaJIle będą muzea o "tradycyjnej" ekspo~ycji w ArIes i Strasburgu. AT'ty,kuł zakończy się omówieniem nie
posiadającego jeszcze wystatWy stałej Działu Etnografiaznego w Musee
savoisien w Chambery.
MUSEE DEBRETĄ.GNE
20, QUAI EMILE ZOLA, RENNES
Rennes jest bliskJo ćwierómiliondwą stolicą Bretanii, regiolllu, w którym jeszcze do dziś kultywuje się tradycyjne ZlWyczajeludowe. Są ome
na ogół związane z obrzędowością rel,igijną iprZ€jawiają
się głównie
w masowych pll'ocesjach kościeJmyeh z dkazji. odpustów. Wyciągane są
wówczas na światło dzienlne dawne, nie'Zwyk'le bogalto z-doibionestroje,
'f których królują przede w.szytstkim kobiety. Uderzająca różnorodność
~dobnict!Waoraz na,kiryć głowy, w postaci czeipikówpr'Zylbierających najróŻiniejs:z'eksz.ta'lty, doskonale ilustruje bretońskie przysłoiwie: "Cent
pays cent guises - cent paroisses cent eglises" (Sto krajów, sto sposobów: - sto parafii, sito kościołów). Celntrum Rennes stanowi piękny zespół architek1Jonic:zmyuk:ształtoQWlany
gM',wnie w pol. XVIII w., po wielł Pienwsza część niniejsrz.ego opracowania,
która ukazała się w 65 tomie "Lunu", .prezemOlWała eks:porz.y,cjęstalą w paryskim Mwsee na'tional des Am's et Traditions Populadires.
�296
GRZEGORZ
SKALSKI
kim pożarze w r. 1,/120, który strawił dUiżą część miasta. Uratowane
z ognia średniowieczne damiki dziś wielce -urozmaicają tę Idzielnicę, preZ€fUtując swoje maQowiIlicze, sza:chuJ.cawe obiliIC·za.Rzeka ViJlai<ne, ujęta
kamiennymi nadbirz~mi,
dodaje miastu blasku i ożywia j·e. Renm€'s to
także miasto uniiW,ersyteckie i przemysłowe (np. fabiry!ki Renauilta).
Musee de Breltagrne (MuzelUm Bretanii) leży ,tuż 'nad V~l'laiiIle,na jej
lewym birZJegu,za!jmując parter dalwiIlego gmalchu uiIlilwelI'sytecikiego(Palai'S UniversiltaiJre). Budynek ten, wzniesiony w 'latach 1849 - 18:55,mieścił w sobi,e w 2 pał. XIX w. uui!wersyiliet i m.Uizea.Z czasem poiSZiczególne wydziały uniweTsyi1:ec!kieopuszczały gmach do iepiej zaada'ptowa:nych
pomieszczeń. Po II 'Wojnie Śiwial1;'Owej,
powa'żnie zniszczony podczas działań lW'Ojen'llyJCih
buid'yln€lk,został odbudowaiIlY i IWcałości prze!kazany we
władanie iiIlstytulCjom muzeal'nyrril: Mu:see de Bretagne - na parterze
oraz Musee ides Beaux-ArJtis (Mu:z.e.u:mSztuk Pięknych), które zajmuje
piętro. Do wyłącznej dyspozycji Musee .de Bretagneposiada
1224 m2,
2
2
IWtym ma ,elrnpozyiCjęstałą 942 m , na malgazyny 203 m i na inne pomieszc'zenia (biura, tplra1cowinie)7:9 m2• Dochodzą do tego powie.rzchnie
wspólnie użyt!k.i()fWa:nezMusee des Beaux-Artts, tj. 412 m2 ekspozycji
czarowych, 25,1 m2 magazynów, 634 m2 innych ,pomieszczeń. Dia pOCównania mowa podać, że pO'Wi€{("zohnia
ekspozycji SZltuki wyn06i 11445m2,
a magazyiUY przyn.aile~ne tylm zb:ilomm- 19i1 m2 2. W Musee de BrclagiIle
pracuje 11 osób, z itego dwóch IPra(:QWiUików
mery1tarycmych, czyli 't:ziw.
ko~eTlWal!:tl:rów:kiero·wnik., Jean-Yves Vei!1laT'd,Ihistoryłk pracujący od
ponard 10 łal!: iW itym muzeum oraz ErwaiIl Le Bris du ReSlt, ['Ó'wnież historytk, za,tirudni1onydcl 1976 r. Muzeum od 8 gru'dnia 19164 ['o posiada
stattut muzeum miejskiego, jest więc p~zez miasto Ultrzymywane. W stT:u:ktu~ze muz.ealnk'tmafrancuskiego
,należy do grupy muz.eów kontrolowanych 1 kategorii. Oznacza to, że Rząd, poprzez Ministerstwo Kultury,
konr\:.ro1uje jego działalłność, mając wpływ na Wy!bÓTkiewWlrlika Muze'lim, a także ud:zilel1ićmoże lpomocy finansowej nazalku\pY ekspoiUattów
czy na zarg~podarowani'e :sal rwy'staW1owych.
Po tych uwagach wstępnych pora .przejść do zagadnień meTyit;o:ryaziIlych. Zajmować nalS będą !Zagaidnienia e'kspo'Zycyjne, aIe wjldziatne od.
strony warsZlbaItu muzeo\loga. M'liSee de Breltalgl1'ejest bowiem dobrym
! Z liczb
tych wynika, że na nadmiar przestrzeni
muzeal:nicy z Rennes nie
mogą narzekać, sZ'0zelgóJ.nie gdy odnieść ich do warunJkó,w poidoibne<goim w chara'kJterze MUlsee 'CialUlPhi.nolis
(MI\l,zeum De1fi'natu) w Grenohle, mieśC'ie a mniej więcej tej sanned l.iiczbie mieszkańicóiw co Rennes. Muzeum to bow.iem, u;sybuowane
w dawnY'm klasztorze Sainte Marie d'en Haut, z-resztą bardzo malowniczo położone na zielonym stoku opadającym do Izery, dysponuje powierzchnią wystawową
przewyżSlzającą poIWierlJchmię Ga,J,erie C'U1turelle w pa>ryskim Atp. S'taJllow[ to poł'owę po:wJer'Z1ch'nJcałego budy.nJru mu:rea~nego.
�Francuskie
297
muzea etnograficzne
przykładem do prz€ldstawienia naukowych podstaw organizacji eKspozycji mU7Jeail.neji tolku ich ,realizacji w warunkach mU"ZelUmregionalnego.
DOTobeikMuzeiUlIllświadczy !I"ÓWIIl'OOŻ
o tym, co już wstało wClZeśniej zaznaczo'ne, że 'we Francj'i 'Zaciera 'się powoli różnica między mu'Z'eam'i centra1Jnyrrnia ffiUlZeamiprolWtIllCjOiIla1Jnymi
w 'zaJk:resie myśli muZ€·o}ogicznej. Ten proces lWyrr-ównywania 'poziomu dok'OlIluje się ZlWłas'zczadzięki
działalnoo'Ci grupy muzeailników, najczęściej młodego pokolenia, inicjującej i I'eali'zu.jące-jnOlWlerozwiąJZalJliaieoretyc:zmo-prolkityczne.
Musee de Br.eta'gne jest muzeum histOlI'ycz<nym.Idea pOIWstania tego
rodzaju muzeum pochodzi od G. H. Riviere'a, jedlnakże Teai]jzacja tego
zami'erze.nia, przeidistalWi'On€lgo
w r. 1947, nraJpoity:kałana wieile trudności,
z których najpowaŻJnilejszymi były piTaiCeremontowo-adaptacyjne
budynku jpTOtWaid'zo,ne
do 19'58 r. Obecna ekspozycja (ryc. 1) skła1da się z następujących części: L Ś'liOdOlwiskonaturatl'ne, 2. Prehi'Sltolria i proltohis<t,oria, 3. ArmOiryka galo~zymSka, 4. Bretania średniOlwieczna, 5. Ainna Bretońska, 6. Bretania za czasów Ancien Regime, -7. Bretania nOM'O'żytna
b
8
9
10
c
c
I +++t+i+/12
4
•
Ryc. 1. Musee de Bretagne. Plan ekspozycji: 1. Hall, 2. Hall weJsclOwy, 3. Srodowisko naturalne, 4. Prehistoria
i protohistoria, 5. Armoryka galo-rzymska,
6. Bretania średniowieczna,
7. Arma Bretońska, 8. Bretania za czasów Ancien Regime,
9. Bretania nowożytna, a. strój, b. elementy historii, c. rybactwo, d. rolnictwo,
e. rzemiosło, gospodarstwo domowe, f. sztuka i tradycje ludowe, g. meblarstwo,
h. aI1tyści, pisarze, uczeni, 10. Bretania
współczesna,
11. Wystawy czasowe, 12.
Wejście do Musee des Beaux-Arts.
Wg J.-Y. Veillard, Problemes
du musee
d'histoire ił partir de l'experience
du Musee de Bretagne, Rennes. "Museum",
Unesco, Paris, t. XXIV: 1972, z. 4, s. 194, 195. Rys. Klaudyna Jasiewicz.
�298
GRZEGORZ
SKALSKI
i 8. Bretania współczesna. Swój ohecny kształt i zawartość merytoryczną ekspozy<:ja ta oltrzyrnała oW :toilrn dość długiego oIkresu CZJasuliczącego 20 lalt. Doko'1113.ntO
wówczas dwóch za'sadniczY1Chrodzajów <Jłp€racji
ekspozycyjnych: m!ointażu ekspozycji 'OTaz'WIpl'Owadzanie zmian iW istniejącej ekS/pozycji. Działa[ność 2'Jwiązana z mantażem wystawy zamy,~a się
w łatach 19160 - 1:975 i przebiegała (W innej kole'jności niż to scenariusz
przedstawia. NajwClzetŚiniejprzJ'1gobowaną C'zęśrcią ,ekspozycji stalej była
seikcja Biretanii 'll,()IWlożytnejobejmuj 'lJcej lata 1789 - 19114, a iktóra pr-ezentuje prohlematykę
:hretońskiej kultury
ludowej. UdostępniOIno ją
w U'A60 r. Cztery lata później otwarto trzy dalsze sektory ekspozycji history'cZlllej, a mianOlWicie: Bretanię średniowieiCZJną, Annę Bretońską oraz
fuetanięza
czasów Ancien Regime. Nieco ,więoej czasu wymagało przygot'Q;waJIliena15ttępnylClhfrargim€lI1ltówwY1St~wy, tj. Śiforlowisiko lIla.tura1ne,
Ptrehistoria i IPlI"otolhiJsrtoria
oraz Armoryka galo-rzymska, ik.:tóre ll'clostępniono puhlic:z:ności w lI"oku 1197i0. Wreszcie '01Sialtniąsekcję eikSlpOizycji,
Bretanię ws\półczeiSną, 2'Jrealizowano 'w 19:7:5 r. A lOltoistroDniejlS:ue
[lirzeróbki i :wz,upe1nienia istniejących jlUż częŚlCielkspo'zycji: w if. 197'5 wpr'o'wadz0lI10 do S ekc'ji Bretal!lia śr~clJniOlWiec-Z'n.a
.montaż audio-wi'waIny .,Polichromia" na t€lI11artrzdbialI'stwa bretońskiego; iW Jatach 1976 - Hl77 doko:nanoprzeTóbki stalIloOlWisika
z materiałami uzupelnia'jącyrrni dotyczącymi protohisJtolI"ii; <IN Ir. 1977 IW selkcji ŚroldOiwiiSkonatUir3 1ne :zamontowano
s-tanOlWiBkodoklUmem!taC'jiautomatycznej
w formie :wielikiej mapy Bretanii, Iktó~ej to!warzJ'lsząerfekty świetLne i s~QIWlny ik{)lIlleillitarzz taśmy
magnet'of'onowej, :przelkazujące rwiadomości - o warunka'ch nail;uralnych
i kul'turawy,ch Bcr-eitaniii Półwyspu AranorJ'lkań3kiego; w -latach 1975- 78 aktualizowano i U1Zulpełniano'w Tamach semcji Bretania Iw:spółczesna
[pirogiramy audiolWlizualnre. lliócz tego ol1gani,zatOlIizypirzygrOltolwującałościową przelburdolwę dwóch sekcji: Bretanii śrere1Jniowielczmej
'Ora.zBretanri
nOlWo'żyrtinej,a !Więcobu naj~arszych części elkstpozycji. Jak z powyŻiSzego rw1dać, €/ksrpo'zycja stała tego Muzeum zawiera trzy tema1ty, pierwszy
j dwa ostatnie, które w ekspozycjach
typu historycznego
nie często
występują. WairiIJoteiraz :prreśledzić, chóć IWzarysie, 'Zało'Ż€iIllia
i !tok posrtępowal!lia przyjęte przez rea1izat'OTów rwySitawy, a które Ito we Francji
2'JOsta.ły
oibid~l
.•rZJonemianem eik9perymentu 3.
Roz.poICwiemy od pr:z.edstawi€lI1ia poglądów na, TOzumi'eII1uemuzeum
hils1t:oryczn€lg'O.
Jres't to, według J.-Y. VeiUalI'da, miejsce', IWMóryun dzisiejszy człowiek. lwirnien '2'JnaUeźćmoililwm§ć 'kiształtowania swo'jego ZJITlysłu
kryrt;yCZlIlego.K&ztał!tująle go, uzySkuje !Więks'Zązdolirlość rozUllI1d.;eII1ia
świar
1
~ Mówi .o tym ,choćby tylko tytuł artykułu o problema:ch ek's\pOILycj.i
J.-Y. Veilland, Problemes du mUlsee d'his.'toi.re a partir de l'ex,perience diu Musee de Breta.gne, Rennes,. "Museum", UneSlco,'Paris, v,oł. XXIV: 1~7i2. z. 4, s. 1'93- 203.
�Francuskie
muzea etnograficzne
299
ta, w którym żyje. Celem muwum hiSltorycznego jem mie tY'liko gromadzenie wiedzy historycznej, lecz także dynamic7Jne asymilowanie iIlagrcYmadwnej rwiedzy clila forrrnuł'01wa'nia kTyrt;ycznych pytań w7Jg~ędem
otaczającego go świata. Na bazie tych myślli Sltw!OCzono
koncepcję ekspozycji historyczJllej, która wychodzi od oidrzucenia :roZ/umienia wystawy
jako "rozmieszczenia p1"z'edmiotów wysrtawia1nyeh" (mise en pilarce des
objetsexposalbles). BOIwiem!WwY'stalwiennictiwi.etYlPu hislto:rycZJnegowyłania się baJ'cliZiO
rt:rU'dn.y,pro'blern umiejętIllego ipOIwiązaTI'ia
celów starwianych hi.sttorll, jako nauce, z mażE'wościami ,wyrażania idei, naJczęściej
trójwymiaroIwo, metodami muzealnymi. Przyjęto wobec tego, że pods>tawowymi ·eleme'n:ta:rnikoncepcji jest 'wy;pracQlwanie i .przyjęcie idei 1P1I"ZewodJniej Qlfazrplf'ogramu wystawy. Za :ideę :przetwodnią uważa się o~eślenie 'lleTyitorycznej zawartościełk!spozycj'i, przy czym dolbór ttej '~dci ,nie
jest dylktowany względami muzeologicznymi (np. istnienie lub brak
oikreślonych zbiorów ezy możliwości te'chnicwej r,eahzac'ji) le!cz 'wY'nika,
na przykład, z rport'rzebnaukowych, społec7Jny:ch atp. Dila s:ta'łej Iwystarwy
prezentOIwamego M uzeum ideą 'Przewodnią je<3It,,'Uiwiido'C'znielnie
ht<;t'Orii
Breta'nii", prmy Oimaniu kt6rej ibrano iP':xl uwagę i it,o, że ReJlnes, siedziba Muzeum, jest jedną z 'historyczmych lS,tohcregionu. W itraikd·e szerokiej d)"Slku.sjiOlrganizatorzy wySltawy dO'Slzili
!do lWiIlio:sku,ilż naJ.eży przyjętą ideę !przewodnią w:obogacić o 'elemenity nie należące S€il1!SU iStriciho
do zagadnień 'historycznych, jak J1Ip.,warunki nartJurr-alneBreitanii (m. iin
geografia, geołogia) czy też ettnOig.rafia, jak iel'ern,eI1lty współczooności.
Drugim ważnym elementem kOiIlceprcjii\JwiOTzenia
'WY'stawy j,eSitprogtrom
wysrtawy. Stalllolwi On zespół dł'Jiałań KoniecznY'ch :do osiąglnięeia 'Po:stanowionego celu, do osiąignięcia !ITI{xiJliiwie
pełnej i dakłatlnej prezentacji
idei przew<:JIdJniej.
Wyprac'Oiwanie taikiego programu :Wyimaga wY'szuilmnia
tematów szczegółowych, 'ioh wY'selekcj!ono'WalIliai 'bieq-archi:za1cji.Dokonuje się tego iW!I'amach powolanej przez muzeurn grupy roibo'czej zł,OJ
żonej z re'preZ€fl1tantow różmych rdyscYiphnlllau!k:owY'c!h,
rwz-a~eżj!l'ościoczywiści'e od pa1xwb. W :pracach takiej Igrupy ~dbac:zej 'dbok :pirarco~nikó.w
muzealnych brail'i 'lldzia'I geogra£o'wie, a'rcheol:od:zy,hiL9torycy'I'óżnych iSpecjahzac ji,ert:nograi ()Iwie, 'geol1od~y, elmn'Omiścti i im., a ,taikże plastycy
muzealmi. Debarty tej gmupy :na1dwyodręlbniohytm'i temaltami po21wol:rły
na s.zerdkie ich przek{JlTIsultoiwalllie~ wYlpracawalllie priogtramu wY'S1tarwy.
Dla przykładu można ~piOdać,że dla sekoji Bretalnia nolwiOlŻ)'ltna1789- HM4
Y. Or'eston, ;eltnograi, Wskazał ma następujące ibematy - stroje,
czelIJik.i,IfzemiOS!łO
tradycyjne - ddkonując na~tępnie 'ich SI1!.rukltury'zacji:
podzia'ł strojóW iwelcUug'regionów, sUro'je rwirdbcizJnymiiWpłyiwami mody
mi'e<jsltiej,stroje a.1iemi.e1kichspoł€lCZinościwiejsikich.
Po tym etapie przygotowań etlmpozycji następuje faza ilroIl'froniacji
międJzy tym 00 Ilostalo Z8iwarte w programie a obi€ikJta:mi'ffiluzealinymi
R.
z
�GRZEGORZ
300
SKALSKI
i innymi mat€'T'iała!ffii.F{)m'oc specjalis;tów w tej idrziedziilniejest róiwnie
ważna, jak ul~a.
Zapewnia OOladużą rzec'z,olWośćw stoS'owaniu te.go
lub owego obieMu, pomiJnięcia illlllleg'O,a tak'że w kOlllfrontacji między
materiałem będącym w dyspozycji, materiałem pożądanym i ma,teriałem
możlilWym do uzyskania. Porówinywanie owo pr'owadzi do uja'Winienia
luk w materiale zaibytikowym,do iSltlwierozeniabralku rzeczowości dOlkumentów w stolsUlI1kudo t·ego co :zamierZOInO
.wyrazić, a taikż'e do wykazania oibrie~tów nieiPTlZyda!tnych(ze IWIZig'lędu
na obfitość jednorodnego materiału). Po dokOlIlaniu tega' za'bieigll 'l"Ozpo'Czynasię IPo'Szukiiwaniemateriałów mogących 'zaJpełnić lUlkiczy za,pobiec nieścisłościom. W tym momencie tiTZeba odwołać się do środlkólw zastępczych, które mogą mieć
charaIkter: a) faiksylIniłi obiektu, makiety itp. lUlb b) dolkume:ntórwpomocIJ1Ii.czychrw fOlI'mi·ewykresów, map, śTodków audiowi:zual:nych itp. PowaŻiIlym problemem, z jakim styka się :na co dzień wie[u mUlzeaoLnJików,
jest przyjęcie kryterium doboru obiektów na ek'S,pozycję hiistoryczną.
W Musee de Bretagine przyjęto 'zasadę, że waiTit'oociestetyczJne i emo'cjonalne obie'kl1mpodiporząidkOiwane:są jego hilSt:oryęzlnemuznaczeniu. Przestrze'ganie tej zasady ma wedle J.-Y. VeiTlalda spo.wodować zerwanie
przez muzea histolTycZiIlez chalTa'kterem :muzeów artystycznych. Rówl11ocześnie zaś uSitalWinaulki pomoCll1'iczehistorii w iJChrzeczylwistej Toli pomoaniczej. UwidQÓCZn~ć
się to może w muzeach, np. an:heo[ogicznych,
w których ma:telfiały wykopaliskowe IWLanybyć p1TzedLs.tarwiane
iW pe,rs,pektywie historii ogó'1Jnej,w odniesioon.u do d:zJiejówmiasta, regionu czy
nawet UJkazywa'<:
z<wiąz!ki'Z historią na jnoWSzą.
Powyższą /koncepcję ekspozycji his.t'oryczm€'j w MIUlseede Hr'etagne
można przedstawić iW formie scihemartiU(za jego aUJ1;olTem)
4:
Idea przewodnia
<,.---~
PlOgram wystawy
+-----------
t
!------ -------
t
Konfrontacja
t
'---
--
_ Ideolo~~:
Wykaz tematów
--------
t
Selekcja
Hierarchizacja
~~:~~~~:tów
1 ~~ter:~J
t
t
Program wystawy ----~
Realizacja
Etm:ogra:fu.a,jak to JUZ wy.zeJ zaznaczono, zajmuj'e lIla ekspozycji
przedostatnią salę - se'kcję Bretania :llowożY'1:'na.
WłąClZenietej tematyki
do e!klspozyc·jihistorycznej jest rwy'Tazem przyjętej k<mcepcji uka:zy;wa4
J.-Y. V.eil1ard, Problemes
_.. , s. 19'8.
�Francuskie
muzea etnograficzne
301
nia procesów his:toryczmych w ich możliwie pełnym wyrazie. Wiek dziewiętnasty io przecież okres, w k!tórym uwidacznia
się na arenie his:toryczmej klasa chl-opska, okres, w którym nastąpiło "odkrycie" chłopskiego nurtu kultury Inarodoiwej. Z prdbłematyki
regionalnej
wyibrano zasadniczo trzy dziedziny kultury
ludowej, które w Bretanii ()dgirywały
niegdyś, choć i dziś są kontynuo,wane,
poważną rolę, stając się z czasem swoistym symbolem tej ziemi. Pierwsza to stroje () bogatej różnorodności w formie i zdobnilOtwie, szczególnie dotyczy to stroju kobiecego. Poświęcona jest im wielka gab10ta biegnąca wzdłuż saE, od ,wejścia
do wyjś'Cia, IW iktórejna
malnekoillla'ch prezentowane
są kobiece i męskiE'
struje według IPoszczególnych
subrelgio:nów. Naprzeci\wko
\tej gabloty
u:sta'wiono wo[nostojące gahlobki i :podesty przeznaczone
do eksponowania tradycyjnych
rzemiosł, a przede w:szJ'1sllkimmehlarstwa
i zdobnicltwa
w drewnie. Trzecim tematem, [wokół którego ogniskuje się ekspozycja
etnograficzna,
to związek Bretońezyków
z oceanem ukazany za pomocą
m. in. makiet kutrów rybackich.
Tematykę tę uzupełniają
ekSlponaty
z innych dzieidziln życia, m. in. gospodarstiwa domowego. Całość ekspozycj'i etnograficznej
ma bm'dzo skondensowaną
<treść, w iMórej ika:Ż)dy
element, kaŻidy przedmiot gra okreś1oną ro!lę, wyraża sobą nadane mu
znaczenie symholiczme. Sala ta odróżnia się od pozostałych sekcji f·ormą
eksponOiwania charak,teryzującą
się zastosowaniem
świalila dziennego (co
uniemożliwia na pla'styczne operowanieśwraHem
sztucznym), użytkowaniem w więkiszym stopniu
gahlot lWolnO!Sitojących (w Iprze'ciiwiel1stwie
do witr)'ln umieszczonych
w ścianaich w poprzednich
salach), a także
brakiem wyposażenia audiOlwizuailnego (co niezmiernie Ikonkastujez,właszcza z ostatnią sefkcją). Odmienność fmmalna tej częściekspo.zycji
jest
tak duża, że rozbija spójność i jednolity wyraz całości wystawy pomimo
nagromadzenia
wielu \wspaniałychokazów.
Tu godzi się przypomnieć,
że sekcja Bretanii nowożytnej
powstała jako pierwsza iCZęŚĆekSlpozycjl
(r. 19'60), a projektowana
jej przeróbka
jest obecnie w trakcie przygotowywania.
Przyoma'wianiu
ek:'IPozycji Musee de Bretaigne nie sposób pominąć
jej ostatniej sekcji ~ Bretanii Iw,spółezesnej, ;Mórej niekonwencjona1ne
rOZJwiąza:nia, ,tak 'W dziedzi'nie ,treści jak i formy, zasługują
na choć
krótkie przedstawienie.
Projekt utworzenia
sekcji historii współczesnej
sięga końca lat 50-tych, kiedy to w ramy ogólnelgo :planu ekspozycji muzeaLnej ujęlto tytuł sekcji "XX wiek". Myśl tę podjął J.-Y. Veillard w r. 1972, wypracowując następnie iP'odstwwy programu.
U podŁoża ridei tworzrelnia tej
ekspozycji było pr.zeŚiwiatdczenie, iż nie można wystawy
hislto:rycznej
kończyć na XIX wieku, 'na ekspozycji etnograficznej.
Życie społeczeństwa nie kończy się przecież z chwilą zaniku czepka czy .stroju, ho ich
�GRZEGORZ SKALSKI
302
.nosicieli, w'SiIJółe:zesnywidz, Uiważać ;może za pra wldziwych "ostatnich
Mo'hikanÓiw"·te'j kuJ1t,l1ry'.Nie może też -ekspozycja his,touyczna być jedynie połącZ€lI1iBlll.zbiorów archeologicznych
i etnografic'Znyc'h, powinna
natomiast być wystawą syntetyczną
prezentującą w spójnym
zespole
obiektów zasadnicze elemffilty historii Bretanii, a więc i te, !które mają
miejsce obecnie. Wystawa ,współczesności winna wciągać widza 'w zakres s'Praw tu prez.entOlwanych, a 'widz wini·en się tu czuć jak najmniej
obco i sZ>tulCIZnie.
Ideę ,tę wyraż{)lno 'w temacie "Br·etania od !końca XIX
wieku do :naszych c:zasów", która w !Sposób temwtyczmy, a ni·e chronologiczny, przedstalwia zagadnienia bieżącego życia :regionu, odwołując się
równi€ż do czasów .wcześniejszyc'h. Tematykas,kładająca
się l11atę prezentację została .ustalona w toku długich dysku5ji specjalistów, wśród
których główne skrzypce grał G. H. Riviere. Pomocne w ,tym względzie
były też ma,terialy uzyskane z alnkiety pr:z2rprowadzo:nej;wśród widzów
na temat propon'Owal11ychprzez :nich zagaidniel1, jak i fmm realizacyjnych. W lipcu Hl'7:4 r. ukończono 'Otpraco1wywaniepf{)gramu wy::>tawy,
a jego iechiniczlTIacr-eallizacjatr!wała ,do maja 197'5 r. Sekcja Bretanii
współczesnej mieści się w sali o wy.miaraeh 14X9 m (ryc. 2), z której
ścianlkarni wyodrębniono pOIffiieszczenie.ekspozycyj!ne w :kształcie quasi
eliptycznym. Realiza'cja programu {)Idbywa się za pomocą dwóch rodzajów środków IWYlTazu:trad.ycyjnych (galbloty) oraz nowoczesnych (środ-
~
-
)-
-
~
}
I
3
\
Ryc. 2. Musee de Bretagne. Plan sekcji Bretania wspólczesna. L Sciana działowa-ekran,
2. Rzutniki montażu audiowizualnego,
3. Podium, 4. Krzesła obrotowe, 5. Salka projekcyjna.
Wg J.-Y. Veillard, La section d'histoire contemporaine
du M·usee de Bretagne, Rennes, "Museum", Unesco, Pa'I'is, t. XXX, 1978, nr I,
s. 41. Rys. Klaudyna Jasiewicz.
�Francuskie
muzea
etnograficzne
303
ki audiowizualne). Płaszczyznę ścian podzielO'Ilo na dwa poziomy. Poziom 2, najwyższy {między 2. a 4. metrem (Wysokości ściany) manowi
wielki dookolny ekran prze:zmac'Zony,do prezentacji półgodzinnego ill'CJllltażu audiowizualnego pt. "Bretania od końca XIX -w. do naszych czasów". Montaż ów składa się z około 370 dia'Pozytywów wyświetlanych
przez g paT .sprzężonych ze sobą rzutni.1{ów typu Kodak Carousel SAV
2000 umieszcZQ-nychrównomiernie na całym obwodzie ekranu. Jest więc
on podzielony na 9 części, a .projekcja obejmuje l, 2 lub 3 ekrany rów- ,
nocześnie, a na .końcu projekcji ohejmuje jednocześnie cały ekran panoramiczny. Prezentacji tej towarzyszy oczy1wiście komentarz słowny.
Treści,! montażu jest, jak już wspomniano,najnowsza
historia Bretanii
ukazana jako synteza życia e,konomicz.nego, :politycznego i kulturalnego
Bretończyków. Program ten tkwi ŹTódłami w :,poprzednich sekcjach wystawy, ':wntynuując i uzupełniając wątki tam za'Począ:tkowane. Ambicją
autorów tego montażu by10 to, aby widz po oglądnięciu g-o mógł ślwiadomie "tworzyć" historię tę swoją, osobistą, jak i Slpo1eczeńst'wa,
w którym na co dzień żyje. Aby spełnić te cele, w ciągu roku blisko
jedna szósta diapozytywów jest wymieniana na bardziej aktualne. Poziom l, to najniższaczęść ścian (od podłogi do wysokości 2 m), w którym usytuowa.ne są tradycyjne fO<J:myprzekazu mU7.eal:nego 'IN postaci
witryn .wmontow3il1ych 'w śoianę oraz punkty emisyjne programów audiorwi-zualnych. We witry;nach prezentowane są 'obiekty związane z padsta'wową działalnością gos,podarczą ludności BI"etanii, tj. rolnicibwem i rybactwem ocen;ni-cznym.W trzeciej witrynie przedstalwi·one są pod hasłem
"Z wieku ,na wiek" (D'un siecle ci l'autre) różnorodne problemy życia
pod kątem ich ciągłoś.ci kulturowej. Wymiana ekspozycji odbywa się co
pół roku. Dotychczas zrealizowano m. in. takie tematy: Mleko, Chleb,
Handel. Jeśli chodzi o programy audiowizualne, to są one realizowane
w formie bądź krótkometrażowych filmów dźwięko·wycll (dwa stanowiska wyposażone w proje'ktory super 8 mm) bądź montażów diapozytywów wyŚJwiei'1anych w całoś'Ci lub z możliwością dOlwolnego wyboru
z;djęcia {4 stanowiska iWYipoSażo:ne
w rzutniki Kodak Carousel SRA).
Montaże te wymieniane są w zaplanowanej kolejności _zależnej 'Od przyjętych wcześniej tematów tJ'lgodini-olWych.
Programy filmowe, jak i diapozytywowe, traktują o wybranych Itiematach z życia mieszJkańcaw Bret.anii, np. Kobieta rolniczka (film wskazujący na trudne warunki pracy
kobiety w rolnictwie), Kryzys rybactwa (m{}ntażdiapozytJ'lwów o rybakach z Lorient, miastecua z południowych wybtrzeży Bretanii), Muzyka
eeltycka {montaż diapozyty;wów, udŹlwiękorwiony, o:pa;rty na obiektach
muzea,1nych, dokumentacji ikonogiTaficznej i iWslpółazesnym folik.lorze).
Z tego krótkiego O'Pisu widać, że OiS'tai'niasekcj3. ekspozycji w bardzo ciekawy sposób ukazuje wiJdrowi współczesną Bretanię. Miejsce to
�GRZEGORZ SKALSKI
304
stamowić może r6wmezjeidyrny cel wizy:ty w muzeum, zlWłaszczaże prez'emtolWaIHe
(pITlQlg['amy
zmieniane są dość często, a ich realizatoiI'zy starają
się ukalzać moż[;ilwienajbariclziej aktuaLne zagadnienia. Wyidawać by się
mogło, że nagromadzenie takiej i10śei ŚT'o:dlków
techmic~nych i 'emitorwanyoh [przezeń infoTmacji musi przesycić widza, slpOlwoidolWać
jego znużenie - WTęcZ[PTzeównie - ogląidamietego materiału bardzo wciąga i zaciekawia. O dużym zainteI'esolwaniu tą sekcją świadcząwjpisy do wylożOill<ejksięgi, w Ik!tórej widzowie wl5ikazują 'narwet no'Wietematy, jakie
chcieliby tu oihejrzeć.
Na za!kxlńczenie prezentacji ekspozycji stałej w Musee de Bretagne
należy się kilka słów wyjaśnień. Tak obszerne potraktowanie ekspozycji
histmycznej iW ramaeh artykułu o muzeach etnograficznych podyktowane było przede ,wszystkim regionalnym charakterem
tego muzeum,
a więc muzeum szelI'o!koczerpiącego z bogac:tw kUlltmy regionalnej. Na
pirzykładzie tego muzeum można byłolikazać
pTob~ematyikę metodyki
naukowego przygotowania ekspozycji, która we Francji zdobywa sobie
pOlwoh pra1wo 'Obywate:llstwa. Wreszcie niezmier'nie frapujące jest rozwiązanie zagadnień dotyczących rtematyki współcze:smej. Wszystkie te elementy mo.zna pTzecież odnieść do Iwa'runkÓiwi Ipotrzeb muzealirnictwa etnoglI'afriezmego.
MAS
nu
MUSEE CAMARG U'AIS
PONT DE ROUSTY, 13'200ARLES.
Ujście Rodanu do Morza Śródziemnego tworzy deltę obejmującą
56 tysięcy ha powierzchni. Ten aluwiaLny teren został w ciągu długiej
historii ludzkości Iwłączony w zakres jej kulturowego oddziaływd,nia.
Lecz trlig1dyjesZ!czecZlłowiek nie zapanolWa'łnad Tozlwijaj'ącą się tu przyrodą ;wręcz przeciJwnie, chcąc uchronić ten 'zakątek pil:'zednisz,czącym
wpłYiwem cywilizacji, 'w ,roku 19'28 ustanowiono na części tego rejonu
Rezelfwat ibotalniczny i 'zoologiczny, a w 1<970 If. Park Narodowy (Park
Naturel Regionali de Camargue). Mowa jest o Camargue - subregionie
Prowansji, którego oryglinalność zna,na jest i rpodziwiana daleko poza
jego granicami. Trzy są cechy sła1wiące Camargue: pier1Wisza,to przyroda - płaska jak stół równina ('nieliczne wzniesienia nie przeJk1'aczają
4 m wysokośiCi wzrg~ę'CLnej)
poroślnięta 'Przeważnie trawami i inną :niską
roślinnorścią, iWwielu mi'ejscach podmokła i baglnis'ta, obfitująca w dzikązwierzynę,
a zlwłaszeza IW'pita!ki,które upodobały sobie wody Etang
de Vaccail'es; Idruga, to saliny utworzone Ifęką c.zł'olwieilm,aby z naturalnych mo['skioh so[a'nek w długim i żtmuidnym procesie produkcji
otr:zymywać sól spożylwczą; trzeoia, to stada koni lub byków, tzw. "ma-
�305
nades'!, żyjących pod stałąQlpieką dowreów,porilszających
się, podobnie
jak <kowboje,IkQ~no.W 5;amargue za7Jnacza się także bezpośrednia dziąłai1nośćczłowi€lka WI postaci osadnic1Jwa i- U;prfłl\¥. Osaclni'Ctiwoto przybrało formę samo1inicżych faJ"m, 'Zi~a'llych tu "maIS", r6zsi~hyćh na t~renie dostępnym dla upraw. Powszechnymi kulturami są tu pszenl~a ..
ryż,winOlrośl, dr!z·eowa
owocowe, Tośliinypastewne..
Ma,s da Pont de Roasty to farnia leżą'ca 10 -km- lIl<lpołudni'O!wy;.:U1chód od Arles, która składa się z budynku··mie.s:~kalnego i 7Jabudowań
go~podaiTczych. Teren ten zostalł wykupiony przez Paif'k Narlo:dcxWY
ce7
lem u1JwOITreniamuzeum. W· LiWią7Jkuz tym w lIiiedmlekiej odległości
ustawiono zabytkowy, :kamiennó~dre;wnia,ny budynek' owczarni przenie"'siany z Favauilla'ne do pomieiszcze.nla ·ebpozycji M'liJsee Camarguais
(Muzeum Camargue). Biura .wraz z ośro-akie!l'l1informacji znalazły miej,..
sce w miesZikaln2jczęści mas, :natomiastczę'ść go's,p,odarczą v"ydz'ierzawiano dawnemu właścicielowi fa['my, aby prowadził swą rroTmalną działalność. Muzeum podlega administracji Parku Nar odol'W'eg
o, a pieczę me:rytoryczną sprawuje J. M. Rouquette, naczelny konserwator muzeów
w ATl1es.
Program omalwianeg-omuzeum; podohnie zresztą jaik p-o:przedniego,
wykracza poz'UTamy tego, co ilwykłosię uważać n mU'Ge:umelmograficzne. Lecz krótkie jego tu przedstawienie ma na ce!lu ukazać, że prohlematyka etnograficzna :w muzeum może być z .powoOidz2'niem
łączona z innyrni zagadnieniami specyficznymi dla dEll1egoregionu !po to, alby .pełniej
scharakteryzować i ulatwić zrozumienie zachowań, tak jedn()ste~s:, jak
i całego spcłeczeil.st\Wa. Ekspozycj9. Musee Camarguais pragnie zobrazować i objaśnić proceskształta,wania sit; ś-rodc,wiska natura1nego i kulturowego tego cregionu,kład'1c szczególny nacisk na tę część historii,
w której zaz·nacZ? się działalność człowieka. To zadanie zostało zn~alizowa,ne pr7J€Z za'Stosowani2 .dwuczęścio\vej ekspozycji: zamkniGtej i~)t~
wartej. Część pierwsza wystawy znajduje się w przeniesi·oll1cj i zre-ko:nstruQlwa:nej sLarejowczarni (ryc. 3) a c>k.300 m2 powierzchni. W c;::n~nym, pozh,l'vvionym dostępu światła dziennego, wnętrzu urządzona jest
wystawa pod ,względem plastycznym i stos·o',vani" 0TO:dików2,udiowizualnych na.suwajqca skojarzenie z ekspozycjami w Rennes i Paryżu. Stosuje siQ tu także gabloty, !podesty i ekrany, co w tym ,wn~tr:zu dobrze ,współgra .z pełną helkowail konstrukcją dachu. Treść 'wysta'yvy nawiClzujedo hisitorii \waLki człowieka z .przyrodą. Po ukazaJl1'iuwarunków
naturalnych Camargue, przedstalwionę są dzieje czlo.wiaka na tej ziemi·
w następujących grupach pr·oplemowych: C~asy prehistoryczne, Czasy
prot9'historyczne i 'his.toryczne, Cza'sy "Mi:reille" czyli Gamargue tra-dycyj.na,Cza:sy iPrzemysłO'\ve czyli Camargue N,,'spółczesna. W 'ek'spozycji
<korzysta się z szeregu materiałów pomocniczych - 'lTI:lkiet, phnsz, f.o2J
"Lud"
-
tom
66
�306
GRZEGORZ SKALSKI
Ryc. 3. Musee Camarguais. Szkic ekspozycji w budynku owczarni. 1. Srodowisko
naturalne, 2: Czasy prehistoryczne, 3. Czasy protohistoryczne
i historyczne, 4. Czasy "MireiIle" czyli Camargue
tradycyjna,
5. Jednostka
ekologiczna, 6. Czasy
przemysłu czyli Camargue współczesna, 7. Czas jutra, wystawy czasowe. Wg folderu Camargue. Museon Camarguen. Musee Camarguais wyd. Parc Naturel Regional de Camargue (b. r. w.) Rys. Klaudyna Jasiewicz.
tografii i wylkr'eoow. Nie brakuje oczywiście OlryginailJnycheksponatów
z dziedciny kul1tun-ylud'OiWej,kitÓI'yohoogactowoZ'l1ajdujemy szczególInie
w części poświęconej Camargue tradycyjnej. Przyjęty tytuł tej części
- Czasy "Mirein1e" - ma znacZ€1lie symhohazme, nawiązuje się w n.im
bowi€!lll do tytułu lPOematu 'znakomitego iprowall1Saihskiegopoety i p.isarza Frederica Mistrala (1-830 - ]9,14), kJtóry &wo:ją twórczością l"ozsła'wU
na 'Świecie pięlkmo IPTOIwalIlSji,
jej kultury i ję.zylka. Większość IZ lWystawianych obieikitów pochod'ziz darów będących wYlllikiem akcji propagandOlwo...,oswiartowej'IlIrowad'zonej iW la,tach poprzedzających otwarCIe
rntU'z'eum.Dużą r'olę 'w tej akcji odegrał 'prezentQwany w rói.:nych środowiskach montaż audiowizualny pod tytułem "Lou Museon CamarguelIl"
(Muzleum Camarigue) poświęcony przyrodzie i !historii cywilizacji ludzkiej na tym terenie. Program ten podejmował w gł6wnych .swoich zarysach linię programQwą przyszłego muzeum, daljąc jego .tWÓiI'comwstępną
weryfikację pl'OglI'amu,eiks\po~ycji.W rama'C'h omawianej wy&ta'Wyzamosowano lI'ównież śroiClki aUidiowiiZUalne,podobne, jak w Mlusee natianał
des Arts et TradiltilOlnsP.qpulailres w Paryżu, a mianowicie tzw. unite
OOologique (Jednostlka ekologiczna) 5. W j,ednyrn końcu budynku drobiaozgO'WoZlrekonstTUiOlWaTh()
fralgment wmętrza dawnej· o'WClZarni,s'PralWiając
wrażenie, że w ika':ż!dejchwili może iPOłwTócićtu z pasbwiska stado owiec.
Potęguje Ito odczucie prdgram a'l.ldiowizua;1ny,traktujący 'O życiu pasterzy
tego regionu. DrUJgą częśće!kspozycji muzeum eumowi 'Wy1tycrz.ony
szlak
,,<Jd!kJrywaniakrajohrazu w m:as" o długości 3,5 kim. Prowadzi on spriZ€d
budym1kuowczarni przez t:rrzypoIdsitaIWoOwe
strefy goŚpoidalrC'Ze
i kTajohrawwe Cama;r'lgue: U1pTalWy,
pastwi!ska oraz bagmiSka (marais). WiJdz ma
~ Por. G. Ska~_'>Ici,Fran-cuskie
s. 'l!79 i n.
muz·ea etnografi.czne.
Crz.. 1. "Lud", t. 6·5:
[!lM,
�Francuskie
301
muzea etnograficzne
okazję zaznaJonnc się w bezpośredni sp?sób z proiwadzoną w mas gospodarką roiniClZO-hoidowlaną,szczególnie że tereny te są IW stałym uży,t-·
kowaniu ,przez dawnego właściciela.
p.od.suffiOlwującomówienie Musee, Cama'l'guais trzeba 'z~Tócić uwagę
na wyjątkowy jelgo charakter. Łączy ono bowiem w robie elementy
z różnyoh 1iyp6w muzeów: regionalnego (ekspozyc ja archedlogii, historii
i etnogrr-afii regi<ma1nej), skansenu (prZieniesiony i zr,eik()ns1;ruowa!Ilybu,dynek muzealny wraz z częścią plenerową ekc;pozycji), a całość podpo:rządllmwama jest naczelnej idei oc'hronyśrad()(wiLska natUTa~nego człowieka. Wypłylwa to z faktu, że muzewn ipowią!Za!Ilejest z Parkiem Narodowym. Do tego dodać trzeba jelSz'C:lJe
ośrodek i!nformaeji, który ma
stać się placówką udostępniającą wszellkie informacj,e o regionie w aspekcie stosunku człolWieka do środawsika naturalnego 6. Muzea
tego rodzaju ideologii są Iwe FlTa!Ilcjicora.z tobalVdziej populaiTne i związane
są często z :zakładami przemysłowymi. To ,nastawienie elw10giczne tych
placówek 'Spowodo'wało, że zostały one określone mianem "ecomusee".
Myślę, że na,leżało by szczegółowiej 'zaznajomić się z tego typl,l muzeami,
aby ich doświadczenie wykorzystać do zweTYiikowania programów naszych skansenów. 8komUlzea stanowią z pewnością dalszy ikroik w rozwoju muzealnictwa.
°
MUSEON ARLATEN
42, RUE DE LA REPUBLIQUE, 13200 ARLES
ArIes to jedno z miast Prowansji, iktóre za C!ZaSówImperium RzymskiegooogrytWało znacl:~nąTOIlęjako centrum hanrdloiwe i a:dmin'iJSltTacyjne,
O tej bogatej przelSzłości świadczą licZ!ne .:mlbytikibudolwlIlicltwa rzymskiego: Are'ny (Amlfiit€a,tr),Teatr an1yc7l11y,Łaźnie - po'Zostałości Pałacu
Konstantyna, Pola E'liize'jskie i in., a 1a:IdJezabytki ruchome z,gromaidzone w 'wie'lu zhi()lTach muzealnych. Olbok tych rzymskich pOIZ'Ostałaści,
tkwiących niczym iT'odzynki w cieście, ArIes pr:ezentuje się jako bardzo
malOwnicze miasto o ciasnych uliczkach zabuidowamych domkami i kaJ
mienicami pochodzącymi główni~ z czasów ŚTeldlnio:\v<i.ecza
i renesansu.
W centrum uderza b~ak lnowszej architektury.
Dużego uroku dodaje
mia:stu Rodan, szeroko rozlany, stanOlWiący od wieków polCł~talwOlWY
S7Jlatk
hand1l,owyi komunikacyjny. Gdzi'e tylko rto moiiliwe, ukazuje się bujna,
soczystoZJielomaŚTÓdziemrnomorska roślinność. Ten zakątek 'UIP'OIdobał
so8 Tu godzi się zwrócić uwagę na idee prezentowane
przez G. H. Riviere'a odnośnie muzeum środowiska. Riviere, Le Musee de plein ak des Landes de Gascogne. EX'Perieruce irancalise d'un mU'see de l'environnement,
"Eilihnodogie Fralllc;arse",
Paris, t. 1 : 1971, z. 1.
2"
�308
; GRZEGORZ
SKALSKI.
hie Vincent van Gogh, .malując 'w latach 1'888 .• 1890 blisko 300 płócien,
w ,tym wietle:pejzaż.y. AleiIlajball"dziej, znaną IPostacią, tu IW ATJ'es, jak
i w cał'e'j P!f'OwalllSji,jest 'wspomniany wyżej Frederic Mistral, poeta'
i pisa!l"z,iktfu:egoiPalS'jążycia stało siędążeni·e do o:d!I"odzeniakultury ProwalllcjilPTZezspopulalryZJowanie języtka prowarlsaJiskiego, ikultmy' i historii
r.egiQnu.,Wtraz zim'nymi poetami 'zał<o:żył'grupę FeliblI'ige z p,r'ogramem
odrodzenia .języJwwego, :literaokiego, społecznego i politycznego miesz.
kańcÓtw Południa. Jako poeta sitwOTzyłwiele utworótw opilSU'jąlcy~hżycie
Prowarrsa:1czykaw. NajbaroZJiejZIDrunym poemat'erm jest "Mireille". Jest
on poetyckim 'przedstawieniem etnograficznego obrazu tradycji Crau (subregionu Prowansji leżącego na lewym brzegu Rodanu). Prace nad tym
utworem p!fiowadz0lI1eIW łatach 135;1 - 18;;'9; jaki :nad iJnnymi dziełami,
,wymagały Izgr'lomad'zenia wielu materiałów opisowych j językowych.
a także oryginalnych przedmiotów. Dał,o to Mistraloiw,i podstalwę do powzięcia idei fundacji 'wielkiego muzeumetnograIicznego.
W Toku 11895
przedstawia szkicowy progr<lm,według
którego zamier-załstworzyc
w dawnym pałacu p3piesikim w Avignon "Panteon Prowansji" przeznaczonydo pomieszczenia "wszystkich pamiątek ludu, którym j€steśmy"
Rok ,później w otwartym ,liście zwraca 'Się 'dowłddz
Arles z prośbćl
o przyznanie jakiegoś budYJnku na cele muzealne. Zbiory planowanego
muzeum ohejmować miały takie dziedziny, jaik ubiór, mehle, hodowlę.
:ZJwyczaje,życi'e co:dzieIline w rna.SOTaz
fJoL~ TZecZ'ną norianu. V13PQmniany list uważa się za akt narodzin muz,eum. Późni'ej Mistral zawi;1za)
wśród swoich przyjaciół glru,p~:,'ktÓ!'a miała zająć się realizacją pr'>jck ..
tu. W'spólnie z radą m:i€jską 'wyhraEf) d~a muzeum sześć sal WEZ l gs;.
lerią na drugim piętrzebltdyn'ku
polożon2go przy uhey :\epubliki. Niezmiernie cenną ];nicjatywą 'komitetu było wydanie broszury pL "Instrukcje db zbieTCmia'obiektów eb,og,rć'.£ic-znychz kraju :ule'Zj<lGsklego"
autorstwa E. Marigma,na, jednego z ,wsp61założycieJi komi,tetu muze~l.nego 7. Ten pordrę'cz,niknaukowego kolekcjonerstwa grupov.ał obi'2kty w 3
zespola'ch: 1. Antruipologia, 2. Żywność, rolnictwo, hodoi\'v'I<J,my,st;..'hv:J
i ryhołówstwo, 3. Życie rodzil1lne, budownictwo, meble, stroje, gry.
4. Kulty, tradycje,zabobohy,
czary, 5.\Viedza, sztuka, 6. HZ2mio:,h, h,m·'
del,7. Życie społeczne, zwycztlje, święta ludolwe, 8. Bi,bliog-rafiJ, ikonografia., Publikacja ta, choć nie odegrała du.żej roli JW kształtD'N2rniu
pierw.::'zej eksporycji etnograficznej, była jednaik 'Wyrazem naukowego,
a ni2 tylkouczulCiowego i ambicjonalnego, pódejścia Mistrala do ~'pr3\\
muzealnych. Z:orga.nizowana przez Mistrala wys'ha<wanosiła w sobie pic;tno poety, który chciał stworzyć poema;t dla prostych nie umiejących
7 E. Marignan,
Instructions
Arlcs:ien, Arles 1896,
Pour' la recolte des Objets
d'ethnog'raphie
dl! Pays
�FraThOtLskie muzedetnogruficzne
30<)
czytać ludzi. Gaae:riazostałaza~rezerwowana'
dla <dzieł sZtuikii: znalazły
się tu stare IpOIrtJr.ety1. (l"elprodukicje.znanych dziel malaJrzy pri()wansalskich, pozostałe sześć ~al ipO'św~ęcQ1no
Jkolejno: Hbiżemru Na>tod~~niu, odwiedzinom u iPO'łoimicy, ŚWiętOlffi, ·życiu wiejskiemu, Felilbrige i ;pre-.
hiat'orii. Ni,elkomp'1€!tnośći wyryWlm,wość tematów były częśdowo rekompensowane wieIlkim wysilkJiem włożonym w ·1t\WoT"?:enie
dioram, które
-- .._.-_ ..._----.,-
Ryc.
4.. Museon
Adaten.
Front .pałacu Laval-Casellane
siedziby
fotografii autora rysow<;lla KlaudYn<;l Jasiewicz.
muzeUl)1. Wg
z dużym reali71ffiem odtwa!rzały sceny .z :lycia. T\Ńorzone przy ;w'Spół~
ud'ziale. rzeźmana C.'-A. FerigoU!le'a, l<Jtóry wyil<onywai]:naturalnej ',wici-:kości manekiJny,I{Jwe dioramy byłY'ŻlUJpełną mowoś'cią. if'ci€lszyły 'się
ogromnym pcxwoqzeniem. Ważnymi' da!t·~lJ1fii
w historii tego mużeum są
�GRZEGORZ SKALSKI
310
21 V 189,g oraz 18 XI 189'9 r. Bi&'wsza odnosi się do uroczystego otwar-
cia muzeum, a druąa 7JWliązanajest z kcmt:raikrtem podJp~sanYIffiz radą
główną departamentu Bouches~du...,Rih6ne,,w którym k'omiltet /PTzekazuje
departamen1;owi Museon arr'laten pod warunkiem, że jego siedziba nie
wstanie ,przeniesiona poza ArIes. Będzie on kierOlwany i adtminisrtrowany
przez aurtonomiczmy !komitet !ZlłOlżonyz siedmiu członków. Pierwszym
lwnserwątol'em muzeum 'Został E. Mall.'iJgnan.Dalszy ciąg historii Museon
a~laiten wyznaeza iko1lejne IwydaT'zenie w życiu Mistrala, a mianowicie
hteT'adm nagl'oda Nobla, k1tórą uzy;skał IW 1904 11'. rwspó}nie z IPoertąhiszpańskiim Echegaray,em. Spowodowało to zrealizQfWani'ewcześniejszego zamys1łu przeniesienia muzeum do ba:rdziej od:pOlwiedrniergo
budynku. Wybór padł na ~najidujący się w cent'rum miasta renesansowy pałac Laval-Castellane. Uchwałą rady miejskiej .z 1906 r. pała1c ten zOistał przyznany Mistralowi ,w formie w1ieczystej dzierża1wy na 99 lat. W zamian lza to
Mi:stra1 przekazał 40 tys. franków na potrzeby miejskie. Pozostałą część
rrllrgr'Ody'Zuiył na odnowienie i lZaada1prto:walnie
pałacu do n01wej funkcji.
Podwoje muzeum otwarto w trakcie uroczy'S,tości odbywających się
w dniach 29 i 30 maja 19'09 r. Bkspozycjizostał nadany nowy lWytraZbędący wynikiem Inolwa,torskich jak na owe czasy przemyśleń Mil9tra1a.
Poeita, 'chcąc podkreślić orygina'1ność ludu z AT'lels,ukazał go w trójdzielnym uikiładzie: strój, melbIe r(:rudhioIll'oŚ1oi)
orraz rytuały i legendy. Są
to trzy poziomy artykulacji kultury, których poznanie p:rowadlZido zro2lumienia istoty i ducha luau. Uz'upełniają tę część ekspozycji dwie wielkie dioramy: składanie podarków !I1Joworoldlkowii
oraz wieClze'Ilzawig<ilijna. Jedna z sal poświęcona jest życiu wiejsbemu, inna rzecznej flocie
na Rodanie. Pl'o<g!rallll
ikończy się ,ptrzedtstaw:ieniemd'z,ie'łF. Mistrala i Felibtrige ora'z sallą muzyki prowansa:lskiej. Po ŚIIllierrci'Poety patronat nad
muz,eulIll objęła j'elgo żona. Nowym lwThSerwa'tO'Ilellll
'zositał 'w 11933 T. Fernand Benoit {11869": 19 69) godny ikontynuator dzieła twórcy Museon Arlate'll. W trakdeS'wojej
rpracy Ipodlwoił rpowierzchnię muzeum przez zajęcie drugiego piętra budyn~u. W ~wiązku z tym zrealiwwany został
nowy prrogram wystawy, leez :nilciprawie nie zolstało zmienione w sa'iach
ustalwionych przez M'irSl1;:rala
(jedynie w miejsce życia wieljskiego urządzono wylSrtawęIc-eralllllilki).
Nowy Ip!I"Ogram,zawieraił następujące ełemelllty: historię miasta, ma!larrs:two 'ptrorwain:salskie,żegluga po Rodanie, żyde iwiejslkie w Crau i Ca!Il1a~g'Uie,
reko1ll9trukrcja oista1m;iegoszałasu pasterskiego przeniesionego z SaHn-<d€'""Giraud.Ta część ekspozycji została
udolStępni1onapUlbhcz:nolŚciw roku 1941, a \naIStępnie nie tak dawillozreOTJ
ganiwwano ją /pod !kątem Iwiększych iWytrnOgÓ'w
Illauko'wych i kons€irwatorskich. I tak oto przedsta'wiają się IW dużym slkrócie nakreślone
dzieje rpieirwszego pnowilllcjonalnego mU21eumeltnografic'znego we Francji.
A jak diz:iJś!J?iI"ze1custa,wia
się Museon Ar1aten? Na to pyltalllie ipT'zyjdzie
1
�Franc.uskze
muzea etruJgraficzne
311
z żalem odpowiecbieć, że czasy świetności tego muzeum już minęły, choć
nadal '~spozycja 'UTzeka Wliid:zaSiwymi fantastycznymi i 'UIliikaiLnymiZibiorami, nie nadko sięgającymi XVIII !Wieku. Nti.ezmi'ernie ciekawe jest
w tej wystawie, 'że dotrwała ona do naszych czasów w stanie ukształtowanym z pocz1l'tkiem XX w. 'pTZezsamego M-tstrala,da'jąc zarazemświadectwo ówczesny.clh iidei mU7Jedlogicznych a Ita1k>żesposobów pre:Z€f11J'tacji
obiektów i ik<mst1"'ufkcjiekspozycji 8. Stanowi ,więc ta placówka swoiste
muzeum ekspozycji muzea'lnej. Lecz niep()koi haf!aw 6ltanZigrorrnadwnyClh obiektów, jak i sytuacja ca,łego muzoom. BCMiem hltiiiej pTZyglądając się :pr:zedrrni'otOlIll,
widać na nichślaldy 'IriszlCzącegod:ziałamJi.aczasu
i warrunków ich ip'I'ZeIC'howy.wania,
SZ'CzegÓ'lrn!i.e
jeśli choldzi o obrazy, stro-_
je i tka.niny. Brak zahiegów [k<jnsel1watoT'skiJoh'w ImjibH,ższym czasie
może S'powodować, że gros obiektów ułożonych ręlką Mistra[a TOZiSYJpie
.się w ,pył. Drugą !poważną boląlcZiką tego m~eurm są ikra\dzieże. Łatwo
dostępne i poziba1wlionestałego dozoru obi€lkty często padają hupem amatorów Slta;1'Oci.Ta tragiczna dla :zJbiarów sytuacja spowodowana jest lIlie
wa<;oł'ąsytuacją finansową muzeum. Bowiem muzeum to prrosperuje na
zasadzie funJdacji, ma Iwięc c:haTalklt;ermuzeurrn ,prywaltmego arlm'inistrowane-go przez !kOlIllitetmuzeałny. Fundusze, kitóre iW głó~inelj mierrze wy·
pracowywane są z opłat za bilety wstępu, wystarczają na zatrudnienie
w mUZ'ellffidwóch osób obsługi - kasje1"'ki i salowej. Nie są one w stame u,pirr'llQJwać
cregokolwi€lk 9. Opieką merytoryczną zajmuje się SlpOłeiCZnie Jean Marurioe Rouque1Jte, etnograf, nac:zeJ!ny kons€["IWator muzeów
1W Arrle6.
NakreślOlIla tu sylweta MuseOlIl Arlarten uZJu;pełnia obraz muzeów etnonogrraficznyc<h, iktóry po d{)tyah~~asowych w1lorowyc'h memall ,placówkach przedstawiał się może ibyt ideallI1ie. Wzmocnienie tego "tradycyjnego" nurtu w lIIlIU'Zea'linictWie
francuskim przyniesie następne muzeum
w Strasburgu.
MUSE.E ALSACIEN
23, QUAI SAINT-NICOLAS,
73000
STRASBURG
M:usee aiJigaden (Mu:zeurm alzatikie), TeJgiOlnalinemuzeum etlnografiezne
Mzacji, ulokowało się w tJrz·ech malowniczych ikamienit':zJka:cih~ !końca
XVI i z XVII wieku (rye . 5) ,poł,ożonyoh nad brrze'giern Illu wpadającego
8 Nd-e'kJtó.re
z tych idei .są dzisiaj podejmowane
i z pOlWodzeniem realirwwane.
Myślę tu a dioramach, Ictóryc'h koniy;tnuacją są tzw. jednostkJi ekJologiJc~ne (ucit.e
ecol~ique)
w Atp w Paryżu. Zob. G. Skals!ki, Francuskie muzea ... , s'. 2,79 i n.
9 Jak się niedawno
dowiedziałem, drugie piętro ekspozycji zostało ze względów
bezpieczeństwa zbiorów zamknięte dla zwiede.ających.
�31f
GRZEGORZ
SKĄ.LSI;(I
Ryc. 5. l'vIusee Alsacien. Widok na kamieniczki muzealne z drugiej shony
gu Illu. Wg diapozytywu autora rysowała Klaudyna Jasiewicz.
brze-
nie opodal d,o Renu. Znajdujemy się w Strasburgu, stolicy Alzacji, mieście o liczbie mie6zkań'CĆjwprzekraczających 250 000. Działał tu jeszcze
przed wynalezteniem druku GU!tenhel'g, stu-di'olWałna tutejszym Uniwersytercie Go:eIthe,a Rouget de LisIe w 1792 r. rpOraz pierwszy zaśpiewał
swą pieśń, iktóra później stała się Marsylianką. Strasburg to wielkie centerum gOSipodaa:cze,polityeZJne (:siedz~ha Rady Europejsk!i.ej) i kulturowe.
Gentorum miasta ()rt'O'cz,one
wop.ąin1irzekri Ul i kanału posiada wiele ,zabytków, z których najsłY:Jrni'ejsze to gotycka (lmtędra o sy1w€Cie po.z.bawi'Onej jednej wieży. Na lprzybysZJumiasto to eroib!i.
duże wrażenie, szczególnie przez SiWąnieskazitelną czystość ulic i domów, zabudbwę szachulcową, piękną zieleń i umcze zaułki. Obok zabytków arohitektonicz'nych
St!rashuerg posiada kilka muzeów chroniących r'uchomą spuściznę kulturową: Muz'eum SZltuki Dekoxacyjnej, Muzeum Histmyczne, Muzeum
Sztuk Pięknylch,Muz'eum
Dzieł NOitre...
Dame, Muz,eum Archeoilogiczne,
Muzeum Sztuki Współc.zeLSnej,marzMuzeum ahacikie.
Muse.e alsacien zostało u:fluI1laQwanew r. HW4 przez grupę A'lzartczyków na cilele iZ Leool!em i Fe~dynanderrn Dollin@erami, ikt6rym na se.rcu
le~ałaordhrona tradycji iiCh ziemi. Dzia<la'lnO'śćfundatorólw szybkoaopro~
wadziła do wz!horgaceniasię 'zbi()cr'ów.W 1914 T., kiedy wybuchła wojna
światolwa, z!hiOTYI
o 'dużej wówczas randze, !Zostały zajęte przez ówczesne
władze i tylko dzięki interwencji rady mi'ejskiej Sterasburga wstały uerato,»,ape P;r'z~2irozp\t;()szeni~mz~ikriięciem.
Od Ite~o czasu miasto admi-
�Francuskie muzea etoo{)raficzne
313
nistrujęzbiprąmi,
włą<;zywszy je' W okazały lZe1s'P6łmuzeóiwmiejskich.
Na 'crele tego z$polu :stoi obecnie ,konserwator Jean Faviere, na,t.dmiaiSt
Musee alsacien kieruje' George, Klein, konseT!wator i etnograf. Si,ed:iiba
muzeum, dawne kamieniczki mieszezań'oSkie,narzucaz· góry kSztałt i charakter e~P9zycjiiZJwłaszcza .że ma"Qgół zachowany zo'stał 'układ pomieszcz,eń wewnętrznYich, jak i ich 'wystrój lO. ,W zwią'Z!kuz ,tym ,e(kspózycja
z.o~ała rozczłonkowana na' ;poszczególnesa,le,ki.óre tworzą samoistńe całości. Brak jest ,tu jakiejś zdecydowamej, jednolitej 'myśli. Starano' się bowiem ukazać wszystko to, co charalkterystyczne i dekaJwe w Tegionie. Jest'
to ten typ muzeum, w 'którym przewagę nad podejściem muzeo'lagicznym
bierze emocjonalna pos.tawa twórcy eksipO'ty'cji-d,ozgromadzonychobi€lktów. Nadaje to 'specyficznego smaku i mimoopewwania
nie skomplikowanymi ,śr'odkami ,wyrazu (np. Ibrak kompletny środków audiowizualnych) widz otrzymuje dość pokażną daiWkę informacji,' może ni,e'zbyt
uporządkowanych, o kulturze ludowej Alzacji. Elksprozycja składa się
z 21 sal usytuowanych n3parierz.e i trzech piętrachbudynkó'W.Ponadto
na parteTZe znajdUje się sala ,pr:z;eznac.:wnaną. wytstawy czas-owe, którY'ch
zmiana następuje .dwa r3Jzy do :roku. Zwied:zanie rozpoc·zym.a się na
wąskim dZJiedzińcu uhvorzOłnym między d!wuma' skrzydłairili kamienic.
Obiegają go dwa po'ziomy gale-rii z podtcr-zymującymi je dreJwnianymi kolumnami ,i z hallli'>tradami abr-oŚIlię:tymi ,w:i<nOT'oślą.
Z tych galerii dostępne są sale wystawOlwepieT'Wszego i drugiego piętra. Na ,dziedzińcu,
pod podcieniem utworzo'nym .przez galerię, :znalazła miejsce ekspozycja
dawnych powO'zów. Da3:sza WędrÓWlka'wi.eidzieprżeznas1:ępujące
sa,le:
Kaplicę wiejską; Salę winorośli, Warsztat kowal.gki i gwoźidziarski, Waf~'
sztat bednarski, SaJę T'olniiCzą,
"Izbę wiej-ską (Gross-Stub), Kuehrnię alzacką, Izbę mie:~Z0zań'skąoz XVII rwi€lku, Salę' ceramiki, .Lalborartor'ium
3Iptekarza lub alchemika".SalęmalaiTstwa,
Salę' kOTporacji, 'Salę patrniąte!k ,z rekrutacji 'i życia 'woj:sko:wego,Salę GinLSibuTiga,
Kaphcę domową,
Salę Dommela, Salę zaha~Nek, Salę irze21by',w drewnie, Salę strojów,
Zbiory J. F. Oberlina oraz Salę-,Qberlin, pedagog. Nie wdając się w szczegó-łowe opisywanie e:kspozycj'i, nie' .chcemy bowiem' Ś{)ełniać Tali
przewodniika, nalle'ży :zJwrócićuwagę na stosowanie, o iile to mo!Żliwe,
prezenta,cji całychzespołóW.QbiekJtów w ich funkcjonalnY'ch układach.
Tak więc mamyzrekonstrąOlwanąi'zhę
c'hł-a,ps:kąze wspimiałym zdóbiOiIlymłóżkiem :z balJda~hjimem ,umieszczonym lWe wnęce izby, a ta'kże
10 Podczas
mojego pDbytu jedna z ty;ch kallJenic:zek bylaw
trakcie gęneralne~
gol'emontu
a<d~pcyjnego.CzęŚĆ .stalejekspoźy;cjibyłaWięc
zamknięta/, Kiero,w,rrik
TUJ.jf:ęumprzew.i<;1ywal wprowalizertie
'licżriYćh ~mian do d.oty-chćzasowej· prezent¥,j'i, ,zachoIWlUjąt: jedn~kż€ ct.a1wnyC!hau:akotcrekspo'zyCji.
�314
GRZEGORZ
SKALSKI
izJbę bogaił;ego ~illlQlgIroidlllika(z 16'19 r.) z pięlkinymi dTewmianymi boa7Jeriami, kasetonowym stro'peill i 'innymi elementami zapożyczonymi
z klas wyższych, ale również z el€ll11entami iWSikamjącymi na istnienie
IZwią,:zJków
'z tradycją dhłopską, ttakich jak stałe, przyścienne ławki, składany wieszak na :bieliznę nad piecem czy mół rodzinny umieszczony
iW Itym samym
mi.ejscu co w l:2'Jbachchłqpskidh. Niezmiernie ciekawa
jest, Tzald1kooglą:diana, r~onstru~ja
lahomtor'i:um aptekarza ilub alchemiika, gdzie oiOOkumeblowania i ·o;d'pw,.iednie'j aparatury .zna'}dujemy
czaszki, zaS'llS'zcme'7Jwier:zęta,zidła i inne tego rodzaju nie1zibędneprzedmioty. Znaj(dujemy rÓW1I1li&
warsztaty rzemieśllIl'icze dość dro'biazgowo
z:rekOtllstruowallle, a wśród I1Iich Iprzeika:zany w darze da wuy ,wal'Szta!t
ipo'WroźniClZy1(11820r.) firmy Dommel, Móra :zaopatrywała w pOłWIl"OZy
prrzede IW'szyiSltikim
kopalnie !węgla kamiennego. Obok taki'ch retkonsbrukcji, na eiksjpo'zyc'jiS'tosuje się również prezenJtaoję w fOT'Il1'iegalerii, np.
ludowe malarsitwo i rzeŹ:ba, cerami:ka, str,ojoe. Podejmowane są również
tematy społeczne,' jak np. zwyczaje nall"Qldzin
OiWe,'Zwyc'zaje Iweselne, życie wojsiko'We. Z 'llwagi na do:ść licZI11'ąO'becność luidnoŚlci żydoiwskiej
w daJWlIlejAł'zaeji, 'poświęcono jej salę Ginsoorgera. P.okazywane przedmioty związane z judaizmem, często wyjkonywane były przez rzemieślników chrześcijańSkich, Z'aopa:1:łrywanew odipO'Wi·e!dnie
znaki lU!b napisy.
Wystawa kończy się dwoma salami na trzecim piętrze poświęconym
J.-F. Oberl'inowi, pastorowi, który pośw.ięcił się ;pasjinauczydeilsikiej i pedaigogicZI11ej
na wsi alzacikiej.
PrzedSltafWio'lloe
powyżej dwa ootartm.iemuzea zaliczyć mo~na do "tradycyjnego" nurlu roU!Zeów francuskioh rz tego WlZglęidu,iż zachowały
one ni'ezmieJniony pIl"awie IPier:wolmy wyraz ekspOlZycji. Kontrastuje on
'Z tYllll, co ,preZrentują muzeaoo'StaJwiQiI1e.na TIOIwocZresność,
lecz' kto wie,
czy nie są one barrdZliejzr'Ozumiałe d1aprzeciętnego widza?
MUSEE SA VOISIEN
SQUiAiRE DE llANNOY-DE-BISSY,
13000 CHAMBERY.
Pockóż IPOm'llzeacih etnQlgraiicZlnyc'h Francji kończy się w Chambery, prlZ€\SZ)ło 60-ltysięczuYllll mieście, daiW'!l€j s.toli'cy lkJsięsiwa Salba'lldii
(Savoie). Nalj'więikszy TO'zkiwlitmiasto to JlT'zeżywalo w okresie XIII poł. XVI wieku. W tym czasie powstaje srereg dbiekrtóiw, które dotrwały do ,dJn.i:a
dzisieljs'zego, jaikzamelk ksią1żąrtSabaudzkieh, ba!zylika metropdliJtaJina, Saint-OhaiPeIlle, w której pr.zechawywa,rra była słynna re1iikwia
Saint-Suaire (Święty Całun, którym miał być spowity Chrystus podczas .złożenia go do grobu). Kiedy 'W :połowie XVI w. Sltolicę Sabaudii
Ip1'IZeni'e;,siono
tio Tu~ynu, Chambery zaczęło podUiPadać. Do Francji zo-
�Francuskie
muzea
etnoQraficzne
315
stało osta1ec:z'Iriewłą'cwne w 1860 roku jako prefekitura Sahaud.ii. Chambery, dzięk'i korzystnemu po},ożeniu na równ~nie pomiędzy dwoma rnasy;wami górs'kinni Chad:reuJS€ i Bauges i warr-unikomłdiJmatycznym, jest
doo:konałymcentrum
wypoczynkowym i turystycznym. Przemysł zaczyna rozwijać się z dużą dynamiką.
Musee savoiSJien(Muzeum sabaud.zkie) zldkaJiW'wane jest ;w starej
części mialsta 'W dawnym klasz1oTZe franciszkańskim, który później stał
się pałacem arcybi3kuipim. Od T. 191:1 budJ71nekten mieści :muzeum o charatkterze regi<ma1nym posiadające 'zbiory sztuiki, archel.ogirczne, eŁn'Oigraficzne i historycmle. Obeooie ze względu na renuant budymikiuzostała zlikwidowana ekslpQ.zycjastała. W lutym 1979 r. ouwarto pierwszą część nowej ekspozycji poświęconą arclhel~ii ora'z azęśoiowo hilsitoX'iimiasta.
Z tego wzg'lędu Ip,rwd\stawiona ·zostanie dotychczasowa działailnO'ść muzeum odnośnie zbi:orów,etnogra;ficznyCh.
Powstanie sekcji et'nograficzmej w ł,onie MusE'e savoilS'ien Inastąpiło
w r. l!97'0 i było rezultatem uświ.adomiemia sdbie przez 'V/ładze deparla~
mentalne nieuchronnego procesu zaifl'ikania spU:Ści.znyku'lturowe'j TegiolllU.
W ,związku z tym 'Rada Główlna d€lpartam€lntu wyasygnowała na okres
5 lat tk1wotę 1 miliona franlków z prze'znaczeniem na szyb[{ie :utworzenie kolekcji obielkJtówtradycytjnej kultury łuidowej i utiwoTzenie stanowisk pracy mających zabezpieczyć wY'kony'wa'nie tego zadania. POiWOłano więc tT~ecihpracowników kdntraktowych - etnogrr-afa, dakumentalistę i maszynistkę. W łatach 19170 - 19715 prowadzono dość intensywną
akcję kolle~cjone!rSką, gromadząc panald 3100 olbie1któw eitnografi:c.znyeh.
W 119:7:3roku :urządzono wspólni.e z Musee d'Annecy wystawę "Paysans
et Bergers des Pays de SavOie". W następnym roku była ona prezentowana w parryskiJm Musee national des Arts et Traditions Populaires.
Dzia'łalność lSeikcjiwstała p:rzez Iwładze doceniona, co ~powodowało zatruJdnienie jeszcze jednego etnografa oraz kOIlS€!l'wa.Ł-ora
i jego pomocni~
ka. Obecnie funkJCję kierownika pełni Louis-JeCliIlGacihelt, a jego w&pÓłpracowmikiem jelSl1:IvCliIlCadeI1lI1e.Po pieTlwszy~h latadh iIlitellsy.wnego
rlbieractJwa nastąpił dk'1'es,w którym prowadzono baTdziej cedową polityikęzakwpów !połączoną z (programem hadań terenowych. Działalność ta
była naikierowana na przygotowywaną ekspozycję 'etnograficzną. W 197'6 r,
Irozpoczęto długoterminowe badania w' Bessa'DS. Wychodząc od monogra!f-ii
gościńca z XVH w., rozszerzano stopniowo pole badań na roazinę, społeczność wiejską i różne 'aspekty życia' społee:lJnBgo(życie Teligi1jue). We
WlSpółpracyz MureUlm w Grenoble i A1ip w Parr"J7lżu
niedaiWIlo 'podjęto
baida,nia w doil:iInieArv~. DO'ŚW'ilidozeniawyIIliesione z !tych i innych
działań powodują, iJe ocena możhwo:ści prowad~enia badań teTeDowych
IW waronikach mlUWUllIl prowincjonaolnego nie jest
~byt Ołp!tymistycma.
Podstaiwową 'bolączką jest skromny fundusz przY17m8lWanyna ~kupy
�G~Z'E.GOĘZ SKAJ..,SKI
9
31
j;ba,'<1-ą1pia
tęrenowę(np. w ~\ 1:\17'7[wyniósł on 55 tys. FF) p'r~ wiładZ€departamentalne. Dl$)tJrudr'lości Si.Pra'Wi~
prowa.rdJzeniesamyoh badań, zwłas~~za stacjonaTlnycih, gq.yż odTYWają one pracowników od ich poc1sbwowej pracy ~ ąpie\k.i nad zgromą.d.?:·o.pymiobiektami. Z drugiej strony,
praca w terenie przynosi szereg informacji znacznie rozsz:erzających wiedzę iilluzeaJrną. Jest więc w w~TlunIk~chrp.ązeum prowincjonalnego stały
k;onf1iJktinrterel5ówini¢zyet nogcr-aferrnt:erenoiwcem a etnografem 'muzea'lnikiem, tym, w!ięiks'zy,im mniejsza jest kadra facholwców. Chcąc choć
w części wypełnić luki informacyjne spowodowane tą sytuacją, postanowiono Sltwor.zyć system dokumentacyj'ny, który OJbjąłby wS'zystkie s·e'kcje
Musee savoisien i byłby wspólny ,~la różnych rodzajów źródeł {muzealiów, publilkacji, wJlwiadów itp.). Centrum tego systemu ma tJwcrrzyć bibliorte;ka muzealna posiadająca k~l1katysięcy tomó'w, głównie o tematyce
regionailnej. Jak dotą!d, największy 'postęp w I~worzeniu sy,stemu d~kum€l11tacyjnego zalIlotowano w ·sekcji etnografic.znej. Sporządzono przede
wszystkim podstawową klasyfikację rzeczową. Zaw.iera ona 220 pozycji
w s.riecb:ni\U
grwpaoh: 1. Dzieła ogólne, lI. Dzioo:ziny-7%ódla-metody, III.
Podstawy morfologiczne (Ekologia, Technika, Życi.e ekonomiczne). IV.
Srtruk~ura sIPQołec~'na,V.ZwyczClJje,wierz~nia, pralktyki, VI. S.z,tUlkaLudowa, VII. Mo:nografiee1Jnograficzne. Klasyfikacja 'ta wykorzystywana jest
obecnie w rzeczowych uik.tładachka[['l1;otek: bibhotecznej, diapozytywów
l o.biekltów oraz w ukłaidzJieą.kt (notatki,
'wycinki, bi:bliogrr-afieitp. tzw.
dossier). Natomiast matetr'iały :z wytWia'dów łącZil1iez dołączanymi fotografiami p<xrządkOlwane są w układzie topograficznym. Obolk klasyfikacji
rzeozowe'j etnograficznej istnieją jeszcze klasy:fukacjehi:storycZil1a i geograficzna. Do wykClnaniasą . je'S'zc2e klaisyfikacj.e: sztuki, archeologicz.na i muzeologicZil1a. Nie r,niejs'ce tu na przed9ta'wiehie .tego zagadnienia,
jednaik wyda,je się, ;i)epodjęta inicj;lty'wa zbudowallli'a zwadego systemu
dOlkumen1acy,j'negodla róimorodnychzbiorów
muzealnyc'h mcie być nie~
z!Ui'ernie przydatna, tak dla pracowników muzeum, jak i dla publiczności i specjalilst6w. Trzeba tu podkreślić, że jeSlt to jedyne we Fi"ancji
prowincj;()loolne mUlZe'UlInetnograficzne, ktÓTię zagadnienia d'okumentacji
w tak .pokaźny sposóib wyekspOlDJowaływ swo'jej działalności. Problemy,
które !ujaiwnHy s~ę 'w tyun ośropiku, mają wiele wSipólnego z problemami
'Pir~ciętnego, polsikiego muzeum regi<ona'lnego, a na!wet i całego Ś\rOdowiska mu.zeal~ctwa. e1m;ogra:ficzn~go."
. Dokonany pOJWyie'jp:rzegląiC\sześciu muzeów i ~b!iorów, etnOlgraficzny<;,h we FralJleji nlieiill'O'ie stanowić 'Poqstawy do dokolIlania całościowej
oharaJP.;e:r:ysty:łqfralJlcllskiego .IillU'zeaJn~ctwaetnograficznego.' TlToono jest',
do:konać tego, dhoćbyz b:vaku. 9P:pK)iw~edni~h
mel\:'odumożliwiających analizę i porówny.waniedziałalnościmuzęów
...z tej ,prezentacji widać jednak,·
że isJtillieje d~ Fó:żnqt'o~:noś~:m:P:'lJeQW
SPQWoiclQlwalJlCl
rÓ'Ż:nymi drogami
i
�Francuskie
317
muzea etnograficzne
ich rozwoju, warunkami o.f\ganizacyjno-finaIIlSiOrwymi,
a także zaipatrywa-,
'll'iami muzeałni<ków na problemy zalwodowe, Nie dając więc żadnego podsumow,ania, autor ma nadzieję, że uidostępniony ma,teriał da czyteilinikorwi
obraz, choć przymgilony, muzealnictwa fra'llcuski,ego.
GRZEGORZ
SKALSKI
FRENCH
ETHNOGRAPHIC
MUSEUMS.
PART
II
(S u m m a r y)
The second part or the article
on Frenchethnographic
museums
presents
;}
regional
museums
which
own ethnographic
·collections.
They are the following
museum,:
J\1usee
de I3rotagne in Rermt:s, Musee Ca.marguais
in Mas du Pon't de
H.uUCity, Mmcun Arl..1Len in Aries, lVIusee alsacien
in Strasburg,
and Musee savoisien !fi ChamlC::ry. The author's
milin concern
regards
museum
exhibition
treated
,]S a basic exampie
of museum activity,
Mus6c de BrC'tagnc serve" as an example
of the application
of new mC't!llJd
of exhibition
<;,·ganizatipn. The exhibition
on the nistory
of Breiagne
includes
an
interesting
sector on mader history of the region; a great variety
of audio-visual
d ids 1:<;s been api)1 ied there .
.'iIU.,;lC C:m,d'[!,udis pre,;cnt,
the process of the formahOon
of Yl<.lJLuralaDd cultur~:! c:,vi:·t:.n:'1L::.t "f C'lrna:·gL:.C; the d<(;t.ivay of l\Ian has been espe(;ially
uilderli!1I.;d. The (':':hih~'L!-nn l."; divi·dc.u. iniu 2 par'~-s: one eL them hus been arrllJng'ed in
an ela ~hccp-[old,
while the other one has been set up in the open-air..
Quite
a fe\v i.HJdiiJ-vl:;u,tl
aid;;
h~1ve bec':".!. intr~;du,cf:id there';
clmGng
ort h er::; dia.pG;~it(~V2S.
th2 :;o-t::L1.i.ed ,~1Ir.it2 Ccnlo6·:qut:". Due to its e-coiof;:'lC:21character,
ihc n1uscum ha.s
be<."n nc.lri1~"d "l"'~·uln~~J:'ćc'~.
l'-;i.Lt~e()a ~t.rL~·~:':~l
is the Gląc:~~Ł reg.:o:n;'.l
rt~'.~:>i::r~
hi.h
~vlu:~t'
a very
The
prc,-,('.nLcd
Ll
~il:,:~;:ic-n i:..; (d~:()
(li!
bV(.'jl
;)!:~ph! ethnographic
j,hL
t~·~lL'.~t e'f
p,ut
of the
;.1 clrhC
ffiil:;,eunl
e~:-!1tY1ple
f)f
(J.
•.
collcctio.l:
"flicIe
concerns
the
the
u!11y
:'vlusć::: ~avci:)~-2-;1,.Thi.;
is
lo:
France.
n.;t:lti(;;l\v~Lh Ule
~·r'l'diUar~ai'·
mU~eurll.
aci.iv li.y uf the
reg;i':>nClI
TJ1e
(l<:t.i'\}';'l,ty
his,ten'y
i)i[
the
Pn)v(~r,:'~:~llpne:
{.If
It
ha:;, h o ,',vc':C:',
ethnograph.ic
uepJrwhich c~lrrie:;
on
l11.us:::-u;m
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a36f88adadf232f4ee049afec8e6e25.pdf
2ad166545436e4b01458e8b5391e8312
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1839
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1982
Subject
The topic of the resource
kolekcje etnograficzne
Cyganie - Romowie
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1705
Title
A name given to the resource
Zaczątek kolekcji cyganologicznej / LUD 1982 t.66
Description
An account of the resource
LUD 1982 t.66, s.287-294
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Bartosz, Adam
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ADdM BARTOSZ
Lud,
t. 66, t~82
ZACZĄTEK KOLEKCJI CYGANOLOGICZNEJ
Idea ochtrony tradycyjnej kultury Cyganów, jej eksponowania w salach muzea\łnych, zrodziła się przed wiekiem. Paul BataiUaTd, francuski
alIlJtrolpOlog,na posiedzeniu T{}w~liI''ZystwaAnrtJropologJt:mego w Paryżu,
przedłożył w dJniach 17 s:tycrznia i 7 maLrca 1J87J8r. m. in. kiJka uwag na
t€l11właśnie temart 1. Uhollewa on, iż na wystawie' świa,towej w T.rocadero
w tymże roku wyeksponowano zaledwie kilka przedmi!otów prezentujących kulturę CygalIlÓiW
2. Snuje projeikt piOIka'zanianamliotu, wozu i narzędzi pracy Kełderaszów WTaz z żywymi mi,eszJkańcami w ich codziennych strojach. Taki sposób uatraikJcyjni,enia wystaw był wówczas powszechny. Batail~arr-d pra:ginąłby rawnież pokazać innyclh przedstawicieli
ZlI1amychmu SZCZ€lPĆl!w
cygańskich, a m. in. niezwy1kle odzianych Cyganów z Bośni 3.
Pro:po~ycje Bataillartda były bardzo konlmeltne i pTzemyś'1ane - m.
in. zaproponował on hrahiemu Eugeniillszowi Zichy utwoTzenie muzeum
lub przytna'jmni1ej sekcji cygańslkiJej w Peszcie, k;tóry w drugiej polO'Wie
XIX w. był europejskim centrum zainteTesdwlamia kuilltmą Cyganów'.
W dwa lata po wystawie paryskiej orgamiJz,owano \V1i.e1Jką
wy&tawę
etnograficzną w Kołomyi. Na CiZielekomitetu argani:zacyjnego wystawy
stał W. PrzJ1bysł awski, którego kiedyś proszono o dostarczenie na paryską wystawę ekepona!tów cygańiSkioh, a który tyah eikslponaiów wówczas
nie Mldbył z hra~u zaufamia u Cyganów. T'eraz pamiętał jeidnaik o tym,
aby wystawa była pokazetrn wiSZielikichgrup ei1mogcr-aficznydh
z prezentowamego tecr-enu. I talk, abak Ortmian, repoozEmto'wami byM tam również
Cyiga'l1i€.K'OOlikiretll11,e
zaś wystaIWiono- "wytrolby cygań!.9kie i narzędzia
uiywame do taokowycl1" - jak podalWał kataJlog wysbwy 5.
Do wZffilo~omeg.o
zainteresowania Cyganami w tym czasie pcr-zyczyniły się niewątpliJwi'e now-e, masowe ich migracje. Były to barr-wnie odziane gTurpy Lowarów i Kie'~deTalSzów,napływające do Europy ś~od'kowej
z SieidmiOlglrodui Wołoszczyzny. Zostali oni tam uwolnieni w latach pięć1
4
P. Bataillard, Łes Zlotars
op. cit., s. 5'5&.
op. cit., s. 553.
op. cit., s. 554.
5
Katalog
1
!
I
warzystwa
przedmiotów
Ta.trzańskJiego ...
myi, Lwów 18'80, s. 17.
dits aussi Dzvonkars,
wystawy
otwarta
etnograficznej
została
w dniu
Paris 1878.
oddziału
Cza.rno1rorskiego
15 WTześnw
To-
1880 r. w Koło-
�ADAM BARTOSZ
288
dziesiątych po kilku wiekarch niewolnictwa. Przemierzając kolejne kraje, budizili wszędzie wie,llkie zainteresOWtanrie,również i naukowców 6.
Na terenie po1 skim działał wówczas znakomity antropolog i etnograf
Izydor K'OIpeT1I1idki;
właśnie na podstawie jego listów opracOlwał BataliillaiTid
swoje wY's:tąlpieniecytowane wyŻiej.Badamia K'Ope'I'JniClkieg'o,
a pot€iIIl również Jana Rozmadowskiego, zwróciły uwagę uczonych polskich
na tę tematykę. Stąd też zapewne w 0pulblikowanym przez Bronisława
Piłsudskiego~ w 1:911 r. pierwszym programie naulkow)"ill Muzeum Tatrzańskiego znalazło się miejsce dla Cyganów. Piłsudski iW punkcie 26
owego programu postuluje, aby utworzyć osobny dział poświęcony współmieszkańcom Podhala - Cyganom i Zydom 7. Jak wiele innych sformułowanych ponad miaerę ówczesny!oh (i późniejszych) możliwości - poSitulat ten nigdy ni,e został nawet w najdrobmiejs~ej części zrealizowany.
O idei oc/hr{)lIlymalterial}nych przejawów kultury cygańskiej w polskim muz,ealnictWliezalpomnia,nona ponad pół wieku. 'Trwały natomia\st
mmiej lub bardziej szc:negółowe badamia nad ich kulturą. Ich efektem
była pewna ilość publikacji, a podsumowaniem - mon!ograficzna praca
J. Ficowskiego B. W tym samym czasie również w innych krajach pwblema:tyki eksponowania cygaookiej kultury w sensie muzeia1lnymnie podejmowano. SZlCizególnena1ężenie zailnteresowania Cyganami nastąpiło
w końcu lat sZleśódz:ielsiątychi na początiku lat siederrnidzi1e'sią1tych.
Do
istniejącego już od 1:888r, GY'Psy Lore Society dołączają kolejino pow.stające tow'Ćl'TzyS!twa,
organiza,cje, zrzeszenia o r02lmaitym profi!lu: misyjnym, socjalnym, naukowym ,etc. 9 Instytucje te wydają sw·oje czasopisma, w któ!ryeh niejediwkrd1:mie spotyka się wzmianki 'O orga!Dizowanych tu i ówdzie wys.talwach o tematyce cygańskiej. Są to najczęściej
wystruwy fotograficzne, lub też autorSkie, prezeI1Jtujące twórcz.ość art ystyc:zmą któregoś Cygana 10. Padają też głosy za utworzeniem muzeum
cygaństkiego lub przynaJmniej, by jakieś muzeum objęło opi,eką tradycyjną kulturę Cyganów 11.
Wspomniano już, że w PoIsee pomysł eksponowa'nia cygańskiej kultury odżył po półwieczu od op'Ulbili!IDowaiIlia
projekJtu PiłsudSkiego. Otóż
i
6 zob. J. Fjcows~i,
Cyganie na polskich
drogach, Kraków
1965, rozdz. Inwazja
KełderaszOw.
7 K. Malinowski,
Prekursorzy
muzeologii
polskJej, Po:zmań 1970, s. 96.
8 FicOlwls.kii,
op. cit.
g O
inSityt.'Il'cja'ch zajmująC)'lch s'ię prCJlblerrna,tyką cy;gańs!ką zOlb. "E~nog.raflia
Pol~m", t. XXII: J9'7i8, z. 2.
10 Informacje
na ten temat zamieszczają
zwłaszcza. ,Etudes Tsiganes" (Paryż)
i "Lado Drom" {RJzym). Wystalwy takie miały miejs.ce również w kraja1ch SO'cjalistycznych.
11 z.ob. np. c.za;s(JlpismoS!21wajcarskie ,.,sha,rtol", 4: 1976.
�Zaczątek
kolekcji
cyga1Wlogicznej
289
w roku 1:974, w tym samym miesiącu, ukazują się niezależlIlie dwa ar-
tykuły, Móife :nwifócily uwagę na potrzebę ochirony kultury tej grupy
mniejszJościowej, zamies:z1lrojącejPolisk.ę.
Pi'el'wszy z a'rtykułów, opublikowany przez L. MTO'zaw piśnl1'iekrajoznawczym jest prolpozycją utworzenia skalIliSenu cygańsl1ciego, wyp'Osażonego w pełne zaplecze na'Ulkowo-badawcze. "Powinna to być placówka dokumenllująca, eksponująca ku1tu.rę C)'1gainÓ'w,
a zarazem udostępniająca ją ogółowi spaleczeńSłtwa" 12. Autm wysuwa śmiały projekt
urządzenia ekspozycji w wielkim namiocie cyrkowym.
Drugi airlyi]{1lił,
niżej podpisanego, jest szC'zegól'Owąpit'Opozycją objęcia ochroną tradycyjnego budownict'wa C)'lganów KaTipacikich13. Wymien~ono w num trzy warianty o~hrony tego budowillictlwa: zaichowaillie całego osiedla cygańskiego in situ; zachowanie in situ wY~ll'al!1ychobiek~
tów; przenieSlienie wybranych obiektów do skansenu. Każdy wariant
jest nakreślony ze lwskazaniem konkretnych
obi'ektów i konkretnego
skansenu, którym w tym pTz)'lpadku miał być Są1decki Park EtnogTaficzny.
Koncepcja ta rOZ1wijałasię w dalszyoh, publikowanych przemyśleniach 14, nabierr-ała coraz bardziej konkretnych ks:utaUów, aby w roku
197.6 zalOWocowaćdecyzją utworzenia w SPE sektora budoiwnidwa cygańsk!iego15.
PieTWlszedwa abielkty (bud)'lI1lkimieoszkaile)przeniesione z osadycygańskiej w M,aszkorwicach w 19·7,8 r., zostały zrekonstruorwane w roku
1.980. Docelowo przewiduje się umieszczenie tu jeszcze diwu obiektów;
Cygańskiej kurni oraz r~k()lm;tru:kc}ipierwotnego mieS7!ka!niacygańskiego, jakie rehki'OiWJO
przetrwało do pierwszych lat powojennych 16.
Z chwilą, kiedy zaiegnana została obawa be'zpOlWtro'tnego
zniknięCia
ostatnich tradycyjn)'lch domów cygańskich, 'za,biegi autora koncepcji
ochrony kUJltury cy:gańskiej poszły w kieTiunku zahezpiecz,enia pozostałych jeszcze tu i ówdzie cygańskich wozów 17.
12
L. Mrók, A możc pomyśleć
i o Cyganach?,
"Go'ściniec",
nr 2 - 3: 1974, s. 27-
- 30.
A. Bartosz, Chaty za wsią. W sprawie ochrony zabytków
budownictwa
cy"Ochrona Zaby'tków", 105: 1974, z. 2, s. 129 - 133.
14 Tegoż:
Osada cygańska
w Maszkowicach.
Propozycja
przeni~sienia
cygańskiej osady do skansenu w N.owym Sączu, "Arkusze Muzealne Zi{Jmi Krakolws.kiej",
1975, s. 54 - .'i0; Czy powstanie cygański skansen, "Wieśd", ~1!.50: 1976; Uwagi na
temat ekspozycji
kultury
Cyganów
w warunkach
skansenu,
Sanok 1978, s. 213- 217; Cygańskie domy do skansenu, "Spotkania z Zabytkami", 3: 1980, s. 75 -76.
IS Pwto,kół Rady Muzealnej
z dn. 1'2 X 1'97'6.
16 E. M. Dlugoszowie,
Osada cygańska w Sądeckim Parku EtnograficznYm,
"Acta
Scansenologica",
Nr 3 (w druku).
17 Bart.osz, Uwagi
na temat ekspozycji ... , s. 217.
13
gańskiego,
19 "Lud"
-
tom 66
�ADAM BAR'rOSZ
290
Jedoocz.eśnie zaś powstał pomysł zorga'niwlwa:nia wysta:wy obrazującej caloksmałt cygańS1bej kultury oraz miejsca Cyga'nów w kulturLe narodu polskiego. Wy(sta1wapt. "CY'ganie w kulturze polskiej" zorganizowana zoS'ta!a pr~ez MuzeUiIll Okręgowe w TaTuolwie w miesiącach ffićlJ-wrzesi,eń 19,7'9 r.18 Ze względu na rozmiary przedsięwzięcia, a także
w związku z brakiem w muzeach polskich eksponatów cygań'Skich, stało
się oc:zywiste, że częśc iprz<edmiotÓ'wtrzeba będzie za:kupić. Tak palwstał
zalążek kolekcji cygano1ogic'Znej, którą następnie postano'wi'olno systematycZlnie uzupełniać.
Profil tej kolekcji, funkcjonującej w ramach działu etnografii, zakłada gromadzenie wlszea:bch retk'wrzy:tów z tiI'adycyjnym życiem Cyganów zlwiąlzanych, a taikże najróŻJniej'szych dO~{;llmentów,zdjęć, n3g!I"ańitp. źródeł do pozmania historii i kultury tej grupy etn{)graficznej.
Ponadto gromaidzi się (także w ramach działu artystycZinego) dzieła sztuki o tematyce cygańi~kiej, jak też wszelkie ine przeikazy ikonO'graficzne.
Wzes:po;le realiów cygań:skiegJo życia niewąltiPhwie naj'ciekawsze 59
wozy (cyg. vurdona). ZaikUlpionoich dotąd pięć. S4 L) wszystklo wozy typu wagonowego, tzw. ostrowskie. Używane one były do oć.•tatnich lat
cY'gań'Sk~chwędróweik, tzn. po 18,64 r., kiedy t'o admi'nis,tracyjnie zakaZiaillO
Cyganom w PI()(lscek<Jczować19.
Wozy te są baiI'dzo po'dobne. Ich roz,mia,ry 'również. I tak maksymalna długość wozu waha się w granicach 4,84 - 5,15 .m; m9.1{symaln~sz~rO!kość wynosi 2,110 - 2,1'5 m, a wysokość z kołami - 2,30 - 2,40 m. Jeden
wóz jest nieco większy. Są to wozy lekkie, mroże je ciągnąć jeden kań.
Wykonano je prawdopodo.bnie w warslitatach wielkopolskich a jeden w Częstoch!OIWlie.
WyprodukOlwane wstały w końcu lat pięćdziesiątych,
a wię.cuży'Wane były niedługo. Osadzone są na gumowych kołach, resorowane, mają z przodu' ro:csu'Wane drzwi - co umoż1iiwiało powożenie
z wozu. Z .boku posiadają odsuwane drzwi. Przód i boki są prz€szklone.
A. BaTttoQ.sz,Cyganie w kulturze
polskiej.
Komentarz
do wystawy.
Tarnów
wystawy wzmianki zamieścily niektóre cza's'opism,\ ~yga.nolo:giczn.e.
"La'cio Dro:m", "M'o,nde Gitan", "News'letter",
,.Romano Pral". Obszern.iejszą rccenzję zamies'zczano w "Etudes Tsi'ganes" (.T. B. M(Jllin, L'Expos,itum
tsigane de Tare
now en PoLogne, Etudes Tsilga:nes", 4: 1979., s. 30 - 33). Zob. tei. Anna Bar1.<'JslZ,
Cyganie i ich kultura
- wystawa,
"Lud", 64: 1'980, s. 352 - :555.
W mu.z,culIDEtonOlgrafieznym w Krakowie w 1!960 1'. orga,niz,olwano wy,;.ialwę poświęconą sztuce mniejszości etnicznym zamieszkującym
Polskę - Cyganów wówmas ni,e uw.zrględ'niolnoQ,M. Wokllska,
Wystawa
sztuki
!tldow£j
::amieszczaiych
w Polsce Białorusinów,
Litwinów,
Rosjan, Słowaków,
Ukrai'TtC"JW, Zyd(jw,
Kraków
18
).979,. Na temart
H160.
u O cygailslkich
wo'zach zob. L. Mróz, Wozy
wa", 3: 197'9, s. 77'- 94.
cygańskie,
"PoLka
Sztuka
Ludo-
�Zaczqtek
kolekcji
cyganologicznej
291
Z zewnątrz wazy są malowane na kolor biały lub brązowy. Powier~chnie
rz€źbione w motyJwy rośLinne i pomalowane na barwy: zielona, żółta,
czerwona i niebieska. Da\::hy są wys:kl€lpione beczk.bwaito, a na naocożach
pod dachem umieszczone są rzeźbiofl1e w kształt smoków wsp()lI'nrki.
Wozy te wymagają drobnych zabiegów komsenwato["tsk:i!cih,
z wyjątkiem dwu - bardziej wiszcZ'olllyc,h.P'Tze'widuje się też rekons:trukcj~
drabinek n'a siano, zawieszonych w tyle wozu, których oczywiś'Cie brak.
Wozy będą eksp!o.nowa;nez pełnym, ubogim zresztą, wYJP'Oi9a;;i.eniem.
Posiadany przez muzeum namiot (cyg. buda) został UlSZytypcr-ze:zCyganów po'lskich z grupy Galicjaków na wzór da,wniej pnzeQ:nich używanyc'h. Składa się an z dwu proiswlkąitnych pIa'cht (cyg. cera). WięJksza,
o wymia,rach 3,60 X5 m, zwana po prostu cera, zarzucana jest na konstrukcję złożoną z dwu soch (cyg.) wbitych w ziemię i polożone.go na
nich drąga lub dyszla od wozu. Tył namiotu za1krywa druga płachta (,cyg.
pałatuni cera) a wymiarach 3X4 m, odpowiednio umocowana sznurami.
W namiocie tym swobodnie st,a'nie wysoki mężczyzma. PT'zód namiotu
jest nie za,kryty. By;walo, że tył nami·otu pIizy1egał do wozu, wówczas
wóz stanowił podwyższone posłanie dla dzieci. Sta;1\sispalli· na rozesłanych na ziemi :pierzynach hib na rozpostartym sianie.
Intere:sującym eksponatem jest desto (cyg.) - długa laska z rzeźbionym w kształt ludzkiej głowy zakończelniem. Służyła ona do oibroll1y.Jest
rekonstrukcją, wyko.naną przez Cyga.na polski,ego z pó1noanej Połski.
Korlekcję rekiwi'zytów magicznych stanowi kilka pTZedmiotóiw wykonanych prz,ez Cyganów Galicjaków. Są to przedmioty służące do czarowania: włosy - (cyg. bała), kostki - (cyg. kokał e), diabełki - (cyg.
bengore), a ta!kże korzenie jakiejś rośliny - (cyg. veśitko draboro).
W kolekcji znajduje się też suknia od estradO!wego ,c,1:TO<ju
jednego
z cygańskich zespołów arlystycZJI1ych20, kilka obTlaZówo tematyce cygańskiej, m. in. O!hraizludowy, a także jeden, nama}owany przez Cygana.
Jest też k@ka wyrobów cygańskich k'oiwali, elementy uprzęży końskiej, a także ofia'Towana niedaiwillo przez CyganÓiWz FilUlandii torba
wykornana przez tamtejszą Cyganikę.
Archiwum kolekcji cygalllologiczmej obejmuje zdjęcia, reprodukcje,
przeź'rocza, na'grainia, płyty, a ta'kże bibliotekę. Muzeum utrzymuje te,ż
kontakty z większością inmytucji cyganologicznych na sWlecie, czego
efektem jest m. in. dkoło 20 wydawnictw periodycznych, jakie tu do20 W Muzeum
Okręgowym w GOI1ZowieWlkp. znajduje
dowych zes'połu TernClt. Liczy on k.I.lkanaśóe komple1ów,
1977 f. Cho.ć nic jest to kolekcja związana bezpośroon.io· z
ganów, to jednak wa:f'to odnoto!wać inicjatywę
tamte.js.z.ego
iacii tej ~fL'ry działalności Cyganów.
19'
s.ię zbióT strojów eS~Taa groma,dzo.ny jest od
t.radycyjną kulturą Cym'U'zeum dla do,kumel1-
�292
ADAM BARTOSZ
cierają regu!lall'lIli,e.Wś:ród fotografii jest sporo reprodukcji zdjęć rozp1'osZ!Onychpo rozmaitych archiwach, bibliot,ekach, muzeach i innych
zbiorach. Zamialfelm inicjatorów kolekcji jest zeocani'e kopii wszelkioh
dokumentów ZJwiązanych z historią CyganÓiw - część tych kopii już
sp!tlOlwaidZ!Olno.
Zamierza się zebrane materiały publikować w formie oddzielnych
wyda.wniertw. W p[anie najbliższym jest opracowanie biblio@rafii cygańskiej, ikonografii oralZdokumentów.
Natomiasi jeśli chodzi o ekspozycję, to przez najhhŻ'Szy okres w sezonie letnim e'ksrponowane będą zgro;nadzone na dziedzińcu muzealnyrr,
wozy. Stałą elk9pozycję, w fcmmie niewielkiego skansenu cygańskich
wozów, Ulfząrdzisię przy oddziale etnograficznym Muzeum OkręgOIWego, który mieścić się będzie w centrum miasta, w XVIII-wiecznym zajeŹJdzie - na którego zapleczu znajduje się obszerny ogród. Otwa'Tcie
tej .stałej ekspozycji przewidzia:ne je3t na rok 19183.
Warte podikreślenia jest, że tarnowska kolekcja cyganologiczna stanowić będzie jedyny tego typu zbiór muzealny. EJksponaty związane
z tradycyjną ikulturą Cyganów znajdują się bowiem ,w muzeach tylko
przypadkowo, i to w pojedy:nczych egzemplaTzach.
JedYlIlie cygańskie wozy prezeIIltowane są w stałych ekspozycjach kilku muz'e6w zaohodnich.
Tak na przykład kolorowy, rzeźbiOlIlYwóz na drewlnianych kołach
ogumowanych stoi w e!kSIpozycjiskansenowskiej w Weilsh FolJk Museum
w 1St. Fagans 'w 'Wa.lii. Inny 'Wóz, w Worceste!T'shicr-eCounty Museum
w Hartl'eibury Castle, zbudowany około 1,9(20 r. je5't ity;pem używanym
powszechnie przez 'cYI~kowcówi innych ludzi wędrownych profesji. Takimi samymi podróżowali Cyganie, można więc traktować go również jako
ekspOlIlat cYJgań;ski.Jest to niez'Wykile bO@atorzeźbiony wóz malowany
w złote ornamenty na zielOlIly'mtle 21.
W ÓZ cygański 'Znajduje się :też w jednym z muzeów francuskich.
mianowicie w regionalnym muzeum etnograficznym w D~ame w deparlamencie Romans~sUT-Isere. Jest to mało zdohny z zewlJ1ątr:zwóz,
na drewnianych kolach; na1JomialStwnętrze ma ur:zą!dZ1One
bardzo stylowo, w kou,welIl'cjisecesji. Mieści ()no m. i'n. żeliwny piecyk, lustra na
ścianach i wbudowane w ścia,ny szafki.
21 C. H. Ward-Jac.ks{J,il, The
English
Gypsy Caravan, Newton Abbr}t 197:3. podaje w wyka!Zi'e korrek'cji, w któ'rych znajduje się Clgzemp1a-r.zccygańskich WllZÓW.
ponadto 4 muzea: City Museum, Bri's:tol; County Borough Mu'seum, Re<l'ding; Folk
Museumof Yorkshire Life, Yor'k; Mary Arden House, Stratford-on
Avon, Hart1ebury Castle. Nie udało się ustalić, jaikie to wozy, i czy znajdują się w ekspozycji.
�Zaczqtek
kolekcji
cyganologicznej
293
ADAM BARTOSZ
A GERM OF GYPSY COLLECTION
(Sum
m ar y)
The present article comprises hitherto ex,isting propositions regarding protechan ad' ma:tenia,l elements or Gypsy culture. This idea has been ma·terializ;ed in
the late 70s. At that time a sector of Gypsy architecture had been sta·rted in the
open-air museum in Nowy Sąaz. Whereas in the museum in Ta,pnóiWan exhibition cOnJcerning Gypsy cul'ture and history as well as their role in the naJbional
culture of Poland was organized.After the closure of this exhibition in 1979, the
exhibits became an embry;o of a new collection of the Regional Museum in Tarnów. This collect,ion is to be systematically compleited and a permanent exhibition on Gypsies is supposed to be onganized. So far, among others, the following
exhibitls have been gathered: wagon's, tents, various oibjec,ts and gadgets connected with Gyps,ies' everyday life as well as pictures and documents.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/018cd7ec7ffcf6e408167404104f4b90.pdf
fe3b4079f2038d2f5714d89ee05b820d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6048
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2013
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kobieta ciężarna- zakazy
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5639
Title
A name given to the resource
Dotykanie i/ lub patrzenie na zwłoki oraz na padłe zwierzęta przez kobietę ciężarną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.41
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Podżorski, Kamil
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Objaśnienia znaków:
Kobieta ciężarna nie mogła dotykać i /lub patrzeć: 1 - na zwłoki, 2 - na padłe zwierzęta, 3 - oba
zakazy współwystępowały, 4 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 5 - brak tradycji, 6 - brak odpo
wiedzi.
Uwagi:
1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku
przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku.
3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludności napływowej (przesiedleńcy
z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski).
4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek:
I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży
1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy:
l) dotykania zwłok,
ł) dotykania nieżywych zwierząt.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fede073fed644da47682bdf0cd6e0e03.pdf
45f8921f3a837d4f444fd3304149b707
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6047
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2013
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
chrzest dziecka - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5638
Title
A name given to the resource
Trzymanie dziecka do chrztu i drużbowanie przez kobietę ciężarną / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.37
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Podżorski, Kamil
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Objaśnienia znaków:
Kobieta ciężarna nie mogła: 1 - trzymać dziecka do chrztu, 2 - drużbować, 3 - oba zakazy współwystępowały, 4 - brak tradycji,
5 - brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego
Atlasu Etnograficznego.
2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku.
3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy
z różnych stron Polski),
4. Na mapie zaznaczono również dane dodatkowe pochodzące z mapy pt. Zakaz zapraszania ciężarnych i dziewcząt
z dzieckiem w kumy (oprać. P. Kopp), źródło: T. Kopp, A. Pieńczak: Rodzice chrzestni. W: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia
związane z narodzeniem i wychowaniem dziecka, „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego”, t. 9, Zwyczaje, obrzędy
i wierzenia urodzinowe, cz. 1, red. Z. Kłodnicki, A. Pieńczak, Cieszyn-Wrocław 2010, s. 281.
5. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy
i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek:
I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży
1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy:
j) drużbowania,
k) trzymania dziecka do chrztu.
X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych
52. Czy istnieją zakazy względnie przeciwwskazania zapraszania w kumy jakiś kategorii ludzi, np.: ciężarnej kobiety, osób
w żałobie, osób, które pełniły jakąś junkcję w niedawnym pogrzebie, pijaków, osoby uważane za “pechowe” itp.:
c) dziewczyn z dzieckiem, ciężarnych kobiet.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9053309972609db1976ab0beaf912574.pdf
97ce3c2881171cc580d6887b41f8a90e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6042
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2013
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
kobieta ciężarna- zakazy
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5633
Title
A name given to the resource
Konsekwencje złamania zakazu zawiązywania przez kobietę ciężarną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.16
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Podżorski, Kamil
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Objaśnienia znaków:
Gdy kobieta ciężarna zawiązywała coś: 1 - dziecko mogło urodzić się z pępowiną okręconą wokół
szyi, 2 - mogły wystąpić komplikacje podczas porodu; 3 - „dziecku zawiąże się rozum” (będzie
opóźnione umysłowo), 4 - zakaz był znany, brak jednak jego uzasadnienia, 5 - inne odpowiedzi
(zob. komentarz), 6 - brak tradycji, 7 - brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku
przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku.
3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludności napływowej (przesiedleńcy z
Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski).
4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek:
I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży:
1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy:
c) zawiązywania.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/002885c4c1f084a49b24db2dfbe62034.pdf
44e590be5506a33e72e760cd6dd4a92a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6041
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2013
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kobieta ciężarna- zakazy
kultura spoleczna
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5632
Title
A name given to the resource
Konsekwencje złamania zakazu plecenia przez kobietę ciężarną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.13
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Podżorski, Kamil
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Objaśnienie znaków:
Gdy kobieta ciężarna plotła coś: 1 - dziecko mogło urodzić się z pępowiną okręconą wokół szyi,
2 - mogły wystąpić utrudnienia podczas porodu, 3 - dziecko mogły dotknąć problemy życiowe lub
trudności rozwojowe, 4 - zakaz był znany, brak jednak jego uzasadnienia, 5 - inne odpowiedzi (zob.
komentarz), 6 - brak tradycji, 7 - brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku
przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku.
3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej
(przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski).
4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek:
I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży:
1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy:
b) plecenia.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eee436c15b52edd731501c643d79874c.pdf
e40a231368c8d40774f3035ee2d4586b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6040
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2013
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
kobieta ciężarna - zakazy
narodziny - wierzenia
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5631
Title
A name given to the resource
Szycie przez kobietę ciężarną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.10
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Podżorski, Kamil
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Objaśnienia znaków:
Kobieta ciężarna nie mogła: 1 - szyć (ogólnie), 2 - szyć w określone dni, 3 - szyć na sobie, 4 - szyć
pod pewnymi warunkami (zob. komentarz), 5 - zakładać nici na szyję podczas szycia, 6 - inne
odpowiedzi (zob. komentarz), 7 - brak tradycji, 8 - brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku
przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku.
3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludności napływowej (przesiedleńcy z
Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski).
4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek:
I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży:
1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy:
a) szycia.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6270c8bc87cefe6c9bd707192aea8009.pdf
6bb87aae17f26f7a58b3a9fa17cfaede
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6038
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5630
Title
A name given to the resource
Zwyczaj tłuczenia naczyń na progu domu weselnego/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.372 ( mapa nr 47 )
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
47. Zwyczaj t ł u c z e n i a n a c z y ń
na progu domu weselnego
Oprac. Anna Drożdż, A. Mączyńska
Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa
Olesiejuka
56. Kto uczestniczy w takim wieczorze? (Miody? Starosta, rajek? Ojciec, matka?) Jak taki wieczór odby
wa się? Czy wymienione osoby pełnią jakieś funkcje obrzędowe? (...) Zapisać inne zwyczaje odbywające
się tego wieczoru. Wróżą młodej? Jeśli tak — opisać te wróżby.
Objaśnienia znaków: 1 — zwyczaj istnieje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji.
Uwagi:
1) wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości,
2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (PAE, mapa
558: Zwyczaj tłuczenia naczyń na progu domu weselnego),
3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Drożdż (na mapie pominięte zostały inne dane niż te
pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych),
4) na mapie uwzględniono jedynie informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej (zaznaczone
kolorem szaym).
5) źródła inne: informacje dotyczące wsi spoza stałej sieci PAE uzyskane w trakcie badań tereno
wych Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnologicznej PTL w Łodzi oraz Kwestionariusz Uzu
pełniający 1/73/W. Sokołówna 1973.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b176aac7c2d68d2e979c7fdc75504584.pdf
e87ebedace82b663e45d4f4280edf2e7
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6046
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2013
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kobieta ciężarna- zakazy
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5637
Title
A name given to the resource
Zakazy i nakazy związane z pożyczaniem przez kobietę ciężarną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.30
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Podżorski, Kamil
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Objaśnienia znaków:
Znany był: 1 - zakaz pożyczania przez kobietę ciężarną jakichkolwiek przedmiotów, 2 - zakaz pożyczania przez nią określonych
przedmiotów, 3 - nakaz pożyczania przez ciężarną, 4 - nakaz pożyczania ciężarnej, 5 - brak tradycji, 6 - brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego
Atlasu Etnograficznego.
2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku.
3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy
z różnych stron Polski).
4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i
wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek:
I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży
1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy:
h) pożyczania czegokolwiek,
i) pożyczania określonych przedmiotów /wymienić je/.
II. Zakazy i nakazy obowiązujące inne osoby stykające się z ciężarną
2. Zakazy odmawiania ciężarnej pożyczki:
1) w ogóle,
2) zapałek,
3) pieniędzy,
4) naczyń na mleko,
5) wymienić inne przedmioty objęte zakazem.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/686765a65dc10ceff9b357c100725feb.pdf
f08727382d94ad29127118705d51f753
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6045
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2013
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kobieta cieżarna - zakazy
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5636
Title
A name given to the resource
Spoglądanie na księżyc i słońce przez osobę ciężarną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.28
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Podżorski, Kamil
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Objaśnienie znaków:
Kobieta ciężarna nie mogła spoglądać na: 1 - księżyc, 2 - słońce, 3 - zarówno na księżyc, jak i na
słońce, 4 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 5 - brak tradycji, 6 - brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku
przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku.
3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludnos'ci napływowej
(przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski).
4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek:
I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży:
1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy:
f) nie spoglądania na księżyc,
g) nie spoglądania na słońce.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12b43deea1556fa38ad98be88c88c889.pdf
5efad04244d50f90af9e9ad0b48d6e9f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6044
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2013
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5635
Title
A name given to the resource
Kobieta ciężarna u studni/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.22
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Podżorski, Kamil
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Objaśnienia znaków:
Kobieta ciężarna nie mogła: 1 - pić wody ze studni, 2 - ulewać/dolewać wody z naczynia, pod
czas pobierania jej ze studni, 3 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 - brak tradycji, 5 - brak
odpowiedzi.
Uwagi:
1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku
przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku.
3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludności napływowej (przesiedleńcy z
Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski).
4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek:
I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży:
1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy:
e) picia wody ze studni.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7195d244044c078a6d09021fe0a95b2f.pdf
ea08e7340dc34f49cebc9bbada4b7cd4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6043
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2013
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kobieta ciężarna - zakazy
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5634
Title
A name given to the resource
Konsekwencje złamania zakazu kąpieli kobiety ciężarnej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.19
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Podżorski, Kamil
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Objaśnienia znaków:
Gdy kobieta ciężarna kąpała się: 1 - mogła poronić, 2 - kończyło się to jakąś' „szkodą” dla niej i/ lub
jej dziecka, 3 - dziecko mogło się utopić, 4 - zakaz znano, brak jednak jego uzasadnienia, 5 - znany
jest nakaz lub zalecenie kąpieli kobiety ciężarnej, 6 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 7 - brak
tradycji, 8 - brak odpowiedzi.
Uwagi:
1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku
przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego.
2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku.
3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludnos'ci napływowej
(przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski).
4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami.
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7,
Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek:
1. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży.
1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy:
d) kąpania się.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da2f839013590c8d602ebe5517367018.pdf
72d1cbb722a697935aa535c7d3a3b46f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6174
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Kirgizja
małżeństwo
porwania kobiet
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5759
Title
A name given to the resource
Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy/ LUD 2010 t.94
Description
An account of the resource
LUD 2010 t.94 s.263-284
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Mroczkowska, Joanna
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 94, 2010
JOANNA MROCZKOWSKA
Instytut Badań Interdyscyplinarnych Artes Liberales
Uniwersytet Warszawski
KIRG ISKIE M AŁŻEŃSTW A PRZEZ PORW ANIE
DO ŚW IA D C ZEN IE CZASU, KO LEK TY W N O ŚC I I PRZEM OCY
Wprowadzenie
Turysta czy podróżnik, planując podróż do danego kraju, sięga przeważnie
po przewodniki i zapoznaje się z podstawowymi informacjami na stronach inter
netowych. Jeśli zamierza odwiedzić Kirgistan1, napotka zdjęcia gór i opisy ko
czowniczych tradycji tego kraju. Przewodniki zachęcają do pobytu w jurcie czy
do odbycia górskich wędrówek. Możemy przeczytać informacje o burzliwych
wydarzeniach politycznych, niedawnych rewolucjach i rodowych układach.
Wśród tych wstępnych wiadomości, które prezentuje się potencjalnemu turyście,
są i wzmianki o pewnym zwyczaju przedstawianym diametralnie różnie: jako
ginąca lub odradzająca się tradycja. Jest to - spotykany również w Kazachstanie,
Uzbekistanie, a w nieco odmiennej formie także w Chinach - zwyczaj porywania
kobiet. Udokumentował go Peter Lom w filmie Ala Kachuu: Bride Kidnapping12,
wyświetlanym między innymi w programie Discovery, pokazywanym też w Pol
sce podczas przeglądu filmowego Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka „Prawa
człowieka w filmie”. Stąd właśnie dowiedziałam się o tym zjawisku i o jego
złożoności.
Porywanie kobiet w Kirgistanie służy zdobyciu żony. Zwyczaj ten opisywany
jest przez niektórych jako pewna forma obrzędu weselnego czy gry, przez innych
jako dramat kobiety, przejaw przemocy łamiącej prawa człowieka. Charaktery
styczne jest natomiast to, że Kirgizi m ówią o nim jako o „tradycji” czy „oby
czaju”. Współczesne kirgiskie media niejednokrotnie opisują porwania, które są
skądinąd, przynajmniej oficjalnie, potępiane i penalizowane przez państwo.
W niniejszym artykule analizuję pewne aspekty tego kontrowersyjnego zwy
czaju. Jest on niezwykły ze względu na częstość występowania; ponadto praktyka
ta, choć oceniana negatywnie przez dużą część kobiet, w skali społecznej należy
1 W latach 60. XIX w. tereny dzisiejszego Kirgistanu dostały się pod wpływy, a następnie pano
wanie rosyjskie, a po rewolucji październikowej weszły w skład Związku Radzieckiego. W 1991 roku
Republika Kirgiska uzyskała niepodległość.
2 Tytuł oznacza, po kirgisku oraz po angielsku, „porwanie panny młodej”.
�264
Joanna Mroczkowska
do akceptowalnych zachowań prowadzących do zawarcia małżeństwa. Według
danych Russella Kleinbacha, około połowa wszystkich kirgiskich małżeństw za
wierana jest poprzez porwanie. Z tych porwań około dwie trzecie następuje bez
zgody dziewczyny (Kleinbach, Salimjanova 2007: 217-233). To wszystko spra
wia, że porwania są zagadnieniem prowokującym wiele pytań.
Nie podejmuję się całościowej analizy zjawiska, nie mogę też przedstawić wy
czerpująco zróżnicowanych okoliczności i uwarunkowań porwań w Kirgistanie3.
Staram się natomiast opisać to, co uważam za trzy kluczowe współrzędne porwań:
ich aspekt czasowy, kolektywność oraz przemoc. Terenem moich badań, których
wyniki są podstawą tego opracowania, była północ Kirgistanu: miejscowości Tałas, Czołpon-ata (położona nad jeziorem Issyk-kul) oraz stolica kraju - Biszkek4.
W Republice Kirgiskiej językiem rosyjskim posługuje się do tej pory większa część
ludności. Nawet Kirgizi często lepiej niż kirgiskim władają językiem rosyjskim, co
pozwoliło mi na przeprowadzenie badań właśnie w tym języku5.
Ogólna charakterystyka zjawiska porwań we współczesnym
Kirgistanie
Terminy używane do opisania porwań
Rozmawiając w języku rosyjskim, nigdy nie spotkałam się z określeniem
„porwanie” (ros. pohisenie). Słowo to usłyszałam w trakcie moich badań tylko
raz - podczas rozmowy z pracownikiem fundacji zajmującej się w alką z porwa
niami. Użyte ono było wtedy jako kalka z artykułów o prawach kobiet, słowo
3 Z braku miejsca oraz dla zachowania klarowności wywodu ograniczę się tutaj do wymienienia
kilku ważnych publikacji dotyczących zjawiska „małżeństw przez porwanie” na tym terenie. Opis tego
zwyczaju oparty na przekazach historycznych znaleźć można w pracy klasyka etnografii kirgiskiej,
S. Abramzona (1990: 245 i n.). L. Handrahan opisuje zjawisko tak z perspektywy historycznej, jak
i współczesnej (Handrahan 2000, 2004). Na szczególną uwagę zasługuje obszerny artykuł C. Werner
(2004), poświęcony analogicznemu fenomenowi na sąsiadujących z terenem moich badań obszarach
południowego Kazachstanu.
4 Badania prowadziłam w czerwcu i lipcu 2005 r. w ramach stażu naukowego, ufundowanego przez
Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu, związanego z projektem badawczym „Współcześni miesz
kańcy Kirgistanu”. Możliwe były one również dzięki pomocy Fundacji Universitatis Varsoviensis oraz
Koła Naukowego Studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskie
go. W oparciu o wyniki badań napisałam pod kierunkiem prof. Jerzego S. Wasilewskiego pracę magi
sterską obronioną w Instytucie Etnologii i Antropologii UW w 2009 r.
5 W czasie rozmów posługiwałam się także ważniejszymi terminami w języku kirgiskim, które
odnotowuję w niniejszym artykule. Wszystkie słowa w oryginale zapisywane cyrylicą - czy to rosyj
skie, czy kirgiskie - transliteruję przy użyciu międzynarodowej normy ISO 9 (http://www.iso.org/
iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=3589). Norma ta została przyjęta jako
Polska Norma PN-ISO 9 obowiązująca od 1 lutego 2000 r.: Transliteracja znaków cyrylickich na znaki
łacińskie. Języki słowiańskie i niesłowiańskie (zob. http://so.pwn.pl/zasady.php?id=629694).
�Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy
265
z języka oficjalnego. W rozmowach z Kirgizami słyszałam raczej eufemizm
„kraść” (kraza nevestki, u Kirgizov kradut devuśki itp.). Porwania kobiet nazywa
się w języku kirgiskim (kyz) ala kaćuu. Czasownik al- oznacza „brać”, „wziąć”,
na przykład algan to dosłownie „wzięty”, „wzięta”, co również oznacza „mąż”,
„żona”, a wyrażenie kyz al- - „brać dziewczynę” - pokrewne jest naszemu „brać
za żonę”6 (Udahin 1999: 43, 476). W dokładnym tłumaczeniu samo słowo kaćuu
to imiesłów i bezokolicznik pochodzący od słowa kac-, które oznacza „uciekaj”,
„unikaj” (Udahin 1999: 362).
Funkcj onuj ąrów nież wyrażenia takie, j ak alyp kac-, czyli „wziąwszy uciekać”
lub ala kaćty kyl, czyli dosłownie „uciec po zabraniu”. Te wyrażenia w słowniku
kirgisko-rosyjskim tłumaczone są terminem umykał’, który oznacza „porwać na
rzeczoną w celu zawarcia małżeństwa”, oraz utasit’, oznaczającym między inny
mi „porwać”, „zabrać”, „zaciągnąć kogoś siłą”, a potocznie - „wykraść” (Udahin
1999: 361).
A zatem wyrażenie ala kaćuu sugeruje: po pierwsze, zabieranie komuś cze
goś, odebranie własności, po drugie - szybkość i tempo, i po trzecie - oszustwo
i spryt. Mówi ono bardzo dużo o znaczeniach przypisywanych porwaniu i jest
ważne dla zrozumienia tego fenomenu. Słowo „ukraść”, tak popularne (w języku
rosyjskim) dla określenia tego zwyczaju, jest jego uproszczeniem, które zawęża
znaczenie do jednego tylko aspektu - odebrania „własności”, czyli dziewczyny,
jej rodzicom.
Akt uprowadzenia
Porwanie służy zawarciu małżeństwa, jego przebieg jest podporządkowa
ny głównie celowi, którym jest zdobycie żony, tym samym nie zawsze można
mówić o pewnej stałej „rytualizacji” tej tradycji. Porwaniem może bowiem być
umówione w tym celu spotkanie z dziewczyną i wspólna przejażdżka samocho
dem do niespodziewających się niczego rodziców przyszłego pana młodego.
Może nim być także zaplanowane przez mężczyznę i jego kolegów uprowadzenie
dziewczyny, na którą w jego domu czeka już przyszła teściowa, nowa rodzina,
a często również mułła (kirg. moldo). Nie można więc mówić o „wersji idealnej”
czy też o scenariuszu porwania, można natomiast spróbować opisać najczęściej
występujące sposoby uprowadzenia i wyodrębnić pewne najczęściej pojawiają
ce się elementy. Warto zauważyć, że warstwa znaczeniowa „małżeństwa przez
porwanie” jest niejednokrotnie pewnym przeformułowaniem lub zapożyczeniem
z o wiele bogatszych znaczeń obrzędu towarzyszącego małżeństwu bez porwania
(za zgodą rodziców obydwojga oraz samych młodych).
6 Słowo k yz
znaczy: dziewczyna, panna, narzeczona, panna młoda (Udahin 1999: 152, 476).
�Joanna Mroczkowska
266
Porwanie, w jego wersji „nieumówionej”, polega na uprowadzeniu dziew
czyny przez chłopaka - potencjalnego pana młodego. Przeważnie planuje on je
wcześniej, najczęściej z kolegami, ale często również z całą rodziną, która sama
namawia syna, by wreszcie znalazł sobie żonę. Co interesujące, w wielu przypad
kach osobą, która najbardziej obstaje przy porwaniu, jest matka chłopca, która
sama w przeszłości mogła być ofiarą porwania.
Zazwyczaj inicjatorem jest rodzina, bardzo rzadko chłopak. I przede wszystkim,
zazwyczaj matka. Bo matce zależy, żeby jej obowiązki wykonywała synowa (N.A.,
kob., ok. 351., Biszkek).
W samym akcie uprowadzenia mężczyźnie pom agają najczęściej jego kole
dzy, rzadziej krewni, a jeszcze rzadziej krewne lub koleżanki. Nie wypada, aby
mężczyzna już żonaty uczestniczył w tym przedsięwzięciu; jest to raczej sprawa
kawalerów. Chociaż zazwyczaj w porwaniu nie biorą udziału dziewczęta, chło
pak nieraz zabiera swoją kuzynkę czy koleżankę, by podkreślić, że ma dobre,
poważne zamiary, by zmniejszyć strach swej „narzeczonej” lub po prostu - „by
było jej raźniej”. Opowiadano mi również o przypadkach, gdy koleżanka (pory
wacza lub dziewczyny) pomagała w uprowadzeniu, oszukując potencjalną pannę
młodą, na przykład prosząc ją, by wyszła na chwilę na ulicę.
W ogólnym zarysie porwania opisywane były przez moich rozmówców na
stępująco: Dziewczyna zostaje porwana najczęściej z ulicy, gdy wraca ze szko
ły, z zajęć na uczelni albo z pracy. Na ulicy podchodzi do niej kilku młodych
mężczyzn i siłą wciąga do samochodu, którym przyjechali. Równie częste bywa
oszukanie dziewczyny, na przykład propozycją podwiezienia lub umówieniem
się z nią na wspólne odwiedziny u znajomych, które faktycznie okazują się po
rwaniem. Do uprowadzenia wykorzystuje się samochód chłopaka lub jego kole
gi, ale nierzadko wynajmuje się w tym celu taksówkę. Należy dodać, że bardzo
często porwanie dokonywane jest pod wpływem alkoholu, co jednak nie oznacza,
że w takim stanie podejmowana była o nim decyzja.
W domu porywacza
Dziewczynę zawozi się do domu rodziców chłopaka lub jego krewnych. Tam
zazwyczaj oczekuje na nią jego rodzina.
Krewne porywacza przekonują dziewczynę, by zgodziła się zostać jego żoną,
a kandydatka na teściową próbuje nałożyć jej na głowę białą chustkę, która jest
znakiem zgody na małżeństwo. O dziewczynie, która pogodzi się z losem i po
stanowi zostać w domu porywającego, mówi się: „dała sobie założyć chustkę”
(Udahin 1999: 261). Do domu przyszłego męża dziewczyna powinna wejść już
w chustce - w praktyce jednak bardzo często dopiero w domu udaje się nakłonić
�Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy
267
dziewczynę do jej założenia. Kolor chustki ma oznaczać czystość dziewczyny,
sama chustka znamionuje natomiast kobietę zamężną, ale nie tylko - jest bo
wiem również symbolem szacunku, jaki młodzi obowiązani są okazywać star
szym. Nierzadko można zaobserwować w miejscach publicznych dwie kobiety
- teściową i synową - z których tylko młodsza nosi chustkę. Nałożenie chustki
oznacza więc również zgodę dziewczyny na podporządkowanie się swojej teś
ciowej i rodzinie.
Zanim ona przestąpi próg domu swojego narzeczonego, powinna wyjść z domu
teściowa i nałożyć jej chustkę. A potem, zanim panna młoda wejdzie jeszcze, teś
ciowa wynosi takie topione masło - obowiązkowo tym topionym masłem częstuje
swojąprzyszłą synową. To znak tego, żeby życie było jak masło. Jak masło dobre.
Tak, koniecznie częstuje teściowa tę przyszłą synową topionym masłem i zakłada
jej białą chustkę, właśnie żeby życie było u nich białe, żeby wszystko było w po
rządku (Ajnagul, kob., ok. 55 1., Tałas).
Każda kobieta kirgiska ma w domu dziesiątki chustek; jest to najbardziej
popularny prezent, jaki można kobiecie podarować przy każdej właściwie oka
zji7. Jedna z moich rozmówczyń opowiedziała mi, jak ą przywiązuje się do nich
wagę:
Babcie, wiesz, ile mają chustek?! I 100 mogą mieć! Jak starsze babcie umierają,
to w jurcie się te wszystkie chusty kładzie. Jak ma córki, to im się część daje,
po 10 może. A tak to pozostałe się kładzie. Że ona taka była, ta babcia (D.S., kob.,
ok. 301., Tałas).
Wypowiedź ta pokazuje, że chustki stanowią swego rodzaju symboliczną
walutę kobiety. Ich ilość świadczy o tym, „jaka to była kobieta”. Tak jak córki
dziedziczą po matce pewne cechy charakteru czy umiejętności, tak dziedziczyć
m ogą również, po jej śmierci, część tego „kapitału”. Dodać trzeba, że podczas
ceremonii ślubnej goście również ofiarowują pannie młodej chustki. Im liczniej
sza i bardziej wpływowa jest rodzina oraz im więcej osób zaproszonych jest na
wesele, tym więcej chustek uzbiera panna młoda.
W tym kontekście, nałożenie młodej dziewczynie chustki staje się wyraźnym
znakiem jej wejścia do nowej rodziny. Fakt, że chustka nakładana jest właśnie
przez kobiety z tej rodziny, świadczy, iż przyjmują one dziewczynę do swego
grona. Jest to przejście w zupełnie nowy świat: w świat życia mężatki, w świat
innej rodziny i innych kobiet.
7
Chustki noszone przez kobiety w Kirgistanie bardzo przypominają te spotykane dawniej w pol
skich wsiach - są kolorowe, z cienkiej lub trochę grubszej tkaniny, nieraz z frędzlami, zwykle z nadru
kowanymi wzorami, często kwiecistymi na czerwonym tle. W sklepach z pamiątkami sprzedaje się je
jako typowo kirgiskie.
�Joanna Mroczkowska
268
Po nałożeniu chustki porwana dziewczyna zasadniczo powinna zostać już
w domu porywacza. Nawet ta, która nie akceptuje zaistniałej sytuacji, ma już
małe możliwości jej zmiany.
Dlaczego porwane zostają?
Porwana dziewczyna, która odejdzie z domu porywacza, przynosi w ielką hań
bę swojej rodzinie głównie dlatego, że ludzie będą mówić już o niej jako o tej,
która „pobyła z mężem”. Jej szanse na powtórne zamążpójście będą mniejsze. Do
tej pory zdarzają się przypadki, że rodzina, z której pochodzi porwana, nie przyj
muje jej do siebie z powrotem. Jest to pierwszy powód, dla którego decydują się
one zostać z porywaczem. Kolejny to presja wywierana na dziewczynę przez ro
dzinę chłopca. Zbierają się wokół niej jego starsze krewne, które zapewniają, że
taki jest właśnie los kobiety, że one doświadczyły kiedyś tego samego. Starają się
też przekonać j ą do małżeństwa, obiecując, że w tym domu będzie jej dobrze8.
„Modelowe” porwanie, według słów moich rozmówców, powinno odbyć się
bez ranienia czy krzywdzenia dziewczyny, ale niekoniecznie zupełnie bez uży
cia siły. Trzeba jednak podkreślić, że dziewczyna powinna przebywać w domu
potencjalnego pana młodego wyłącznie w towarzystwie kobiet. Relacjonowane
niekiedy przypadki, w których porywający dopuszczali się na dziewczynie gwał
tu lub okaleczali ją, traktowane są powszechnie jako odstępstwo od normy.
Gdy okazuje się, że krewne chłopaka nie zdołają jej przekonać, do działania
przystępują najstarsi w domu - przeważnie dziadkowie i babki. Stają lub siadają
w progu, m ów ią dziewczynie, że aby wyjść, musi „przejść po nich”. Na progu
kładzie się również chleb, by zniechęcić dziewczynę do wyjścia. Kolejną metodą
jest grożenie rzuceniem klątwy i ewentualne jej wypowiedzenie, jeśli porwana
ucieka. Przeklina się ją, by nigdy nie miała męża, by jej życie było nieszczęśliwe,
by wyszła za alkoholika, by jej dzieci urodziły się kalekie lub by była bezpłodna.
Przekleństwa te traktowane są bardzo poważnie. Nie odchodzi się więc także
ze względu na strach przed możliwymi następstwami. Poniższy cytat pochodzi
z rozmowy, którą przeprowadziłam z m ężczyzną przeciwnym porwaniom.
Potem przychodzą takie staruszki - stare takie, które mają po dziewięćdziesiąt lat,
którym pora już umierać [śmiechy obecnych - J.M.], mówią: „No już, córuś, pój
dziesz sobie, to źle ci będzie”. To, wiecie, też jest bardzo złe. Ich też nie trzeba
słuchać, tych starych ludzi (Ramisbek, mężcz., ok. 30 1., Tałas).
8
O tym, że podstawowymi powodami, dla których porwane zostają, są presja rodziny i obawa przed
ostracyzmem społecznym, pisali również inni autorzy (Abdulaeva, Arjomand, Tursunov 2004).
�Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy
269
Jego wypowiedzi przysłuchiwały się kobiety, jego krewne, i w tym momencie
jedna z nich skomentowała słowa mężczyzny:
Kirgizka: Tak, my szanujemy.
Kirgiz: Po pierwsze szanujemy, a po drugie boimy się, że to jakiś urok [ros. porća
- J.M.], że to jakieś przekleństwo, że to jakieś rodowe przekleństwo (matka Ramisbeka, kob., ok. 50 1.; Ramisbek, mężcz., ok. 30 1., Tałas).
Mój rozmówca sprowadził dosyć ogólną i abstrakcyjną wypowiedź kobiety
do poziomu namacalnych konsekwencji. Nieuszanowanie staruszek prowadzi do
wymiernych szkód „rodowego przekleństwa”. Jakie są implikacje potraktowania
klątwy rzuconej na odchodzącą dziewczynę właśnie jako przekleństwa rodowe
go? Oznacza to, że konsekwencje jej czynu ponosi nie tylko ona, ale również ród,
do którego w przyszłości wejdzie. Jej mąż może stać się alkoholikiem. Ród męża
może być narażony na wygaśnięcie z powodu jej bezpłodności. Ciężar zemsty
polega więc na tym, że dziewczyny, na którą nałożono taką klątwę, nikt nie bę
dzie chciał uczynić swoją żoną.
Powyższa wypowiedź jest cenna również dlatego, że pokazuje, iż za klątwą
musi stać realne przekonanie stron o jej sile. Ten realny strach przed jej konse
kwencjami należy uwzględniać, rozpatrując problem porwań.
Ale bodaj najważniejszym utrudnieniem dla dziewczyny niechętnej małżeń
stwu jest ograniczenie czasowe: dziewczyna, która przenocuje w domu pana mło
dego, uważana jest już przez rodzinę i innych członków społeczności za mężatkę.
Nie ma właściwie znaczenia, czy małżeństwo zawarto (w obecności mułły), czy
też nie. Dziewczyna taka postrzegana jest jako kobieta, która „była już z mężem”;
ucieczka i powrót do domu rodzinnego są wtedy dużo trudniejsze, a przeważnie
niemożliwe. Decydujący jest tym samym dzień, w którym odbyło się porwanie.
Porwana, która nie zgadza się na małżeństwo, ma faktycznie tylko kilka godzin
na opuszczenie domu niedoszłego męża.
Oprócz podjęcia próby ucieczki, jedyną jej szansą jest uzyskanie pomocy ze
strony własnej rodziny. Wedle przyjętego zwyczaju, rodzina chłopca powinna
powiadomić rodziców dziewczyny, że porwano ich córkę. Często czyni to sam
chłopak lub jego krewni, którzy odwiedzają dom rodziców dziewczyny i, pokło
niwszy się jej ojcu, mówią: „Prosimy o wybaczenie, to my ukradliśmy w aszą
córkę”. Przywożą aćuulasar, czyli „pieniądze ofiarowane rodzicom dziewczyny
dla przebłagania ich gniewu” (K.T., mężcz., 47 1., Bosteri).
Przynoszący wiadomość o porwaniu powinni także dostarczyć list od dziew
czyny, w którym pisze ona, że zgadza się na zawarcie małżeństwa. W praktyce,
z jednej strony, często zwyczaj ten jest ignorowany, z drugiej zaś - dziewczyna
bywa zmuszana do napisania listu. Członkowie jej rodziny (nie powinni to jed
nak być rodzice; najczęściej są to bratowe) m ogą przyjechać do domu „narzeczo
nego”, by dowiedzieć się, czy dziewczyna wyraża zgodę na zawarcie małżeństwa
�270
Joanna Mroczkowska
(w przypadku braku listu) lub też czyjej zgoda jest autentyczna (jeśli list nie roz
wieje wszystkich wątpliwości). Jeżeli rodzina od samego początku jest przeciw
na małżeństwu, bywa, że, wbrew przyjętemu zwyczajowi, przyjeżdżają właśnie
rodzice. W rzeczywistości sytuacja może więc wyglądać różnie. Poniższa relacja
jest tego przykładem:
Zbiera się grapa ludzi (rodzina), jadą do rodziców porwanej dziewczyny i powia
damiają ich, że została ona porwana przez ich chłopaka, pytając, co oni o tym
sądzą? Matka wpada w histerię, ojciec im grozi, jednym słowem panika, ale ro
dzice młodego zaczynają namawiać, m ów ią że i tak muszą wydać córkę za mąż,
a „nasz chłopak wcale nie jest zły”. Zaczynają ich prosić, wtedy, jak już namówią
rodziców, to jedzie rodzina młodej, wszyscy razem do młodego i jak już przyjadą
to czasem bywa, że matka przyjeżdża i bije córkę: „Czemu nas zawstydziłaś, zhań
biłaś, czemu poszłaś za tego chłopaka?!”. Albo pyta córkę: „Czy ty poszłaś sama,
dobrowolnie, czy chciałaś?”. Jeśli ona chce, to oni się wszyscy uspokajają. A jeśli
ona mówi, że ją tu na siłę przywieźli, a ona nie chce, wtedy oni złoszczą się i jadą
z powrotem, zabierając córkę. Ale w 90% dziewczyna zostaje (właściciel hotelu,
mężcz., ok. 40 1., Osz).
Istotne jest, czy dziewczyna znała porywacza, „chodziła z nim ”, czy też jest
on osobą obcą. Ponadto, gdy jest on, zdaniem krewnych, odpowiednią partią dla
dziewczyny, często to właśnie oni będą nakłaniać j ą do zgody na zawarcie m ał
żeństwa. Natomiast jeśli oczywiste jest, że dziewczyna nie trafiła do odpowied
niej rodziny, jej rodzina stwarza możliwość uniknięcia małżeństwa. Taka sytua
cja należy jednak do wyjątków.
Zadaniem krewnych dziewczyny jest również wynegocjowanie jak najlep
szych warunków kontraktu małżeńskiego. Są oni jednak w niekorzystnej pozycji,
bowiem panna została już porwana i „krach negocjacji”, czyli jej powrót, ozna
czałby szkodę głównie dla niej i dla jej rodziny. Niemniej rozmowy takie m ają
miejsce, a dotyczą one głównie wysokości kałymu (kirg. kalymf. Krewni pana
młodego starają się również w inny sposób przekonać rodzinę dziewczyny, na
przykład wyrażając zgodę na ukończenie przez nią szkoły czy uczelni.
Kolejną przeszkodą bywa to, że rodzinę często informuje się o porwaniu do
piero wtedy, gdy dziewczyna wyrazi zgodę na zawarcie małżeństwa. Z tej dosyć
paradoksalnej sytuacji dziewczęta ratują się, próbując w jakiś sposób powiado
mić swoją rodzinę, braci czy na przykład narzeczonego.
Jak już wspomniałam, większość dziewcząt ostatecznie zostaje. Po pierwsze,
ze względu na własnych rodziców, „przez szacunek” do nich, by nie przynieść im 9
9
Kałym to wartości materialne przekazywane rodzicom dziewczyny przez rodziców pana młodego
(zob. Szynkiewicz 1987: 275). Pan młody/rodzina pana młodego zobowiązana jest przekazać odpo
wiednią sumę pieniędzy rodzicom panny młodej. W czasie, kiedy prowadziłam badania, kałym wynosił
ok. 5-10 tys. somów (10 somów odpowiadało wtedy wartością 1 złotemu).
�Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy
271
wstydu. W styd i szacunek są tu niezmiernie ważnymi pojęciami. Można mówić
wręcz, że życie rodzinne i społeczne jest postrzegane głównie w tych właśnie
kategoriach.
Pierre Bourdieu pisał, że honor kobiet może podlegać jedynie obronie lub
utracie (Bourdieu 2004: 65) - w przypadku Kirgizek może on podlegać tylko
utracie. Dziewczyna, która odejdzie, hańbi nie tylko siebie - co istotniejsze, hań
bi ona swoją rodzinę (a ściślej mówiąc, swoją dawną rodzinę). Przynosi ona rów
nież wstyd niedoszłemu mężowi i jego rodzinie:
Bywa, że dziewczyna sobie poszła. Wszyscy się śmieją z chłopaka, że ona poszła.
A do dziewczyny już dragi chłopak nie przyjdzie. Powie: „aa, to ta głupia, co ją
wygnali od młodego”. Ma zhańbione imię. Ona traci swoją twarz (D.M., mężcz.,
57 1., Tałas).
Zauważmy, że z wypowiedzi tej wynika pewna dwuznaczność: z jednej strony
ucieczka dziewczyny w pewien sposób ośmiesza „narzeczonego”, z drugiej zaś
wśród ludzi i tak tworzy się przekonanie, że to j ą wygnano.
Przebieg ceremonii zawarcia małżeństwa
Jeżeli dziewczyna wyrazi zgodę na zawarcie małżeństwa, sadza się j ą w osob
nym pokoju lub w części pokoju oddzielonej od reszty domu białą zasłonką
kóśók. Siedzi tam wraz z innymi kobietami na rozesłanych kołdrach, zwanych
tóśók, które, jak podkreślają rozmówcy, powinny być nowe. „Wszystko powinno
być nowe tego dnia” - to dosyć jednoznaczna symbolika, rzeczy nowe, najlepszej
jakości, całkowite i „nienaruszone” powinny przyczynić się do pomyślności tego
dnia i „nowej drogi życia”.
Narzeczona na głowie ma białą chustkę, którą, jak pisałam wcześniej, przyjęła
na znak zgody na małżeństwo. W przypadku nieumówionego porwania, dziew
czyna ubrana jest najczęściej w zwykłą sukienkę lub też w sukienkę ślubną, która
była już w tej rodzinie.
Pod kołdry krewni kładą cukierki, „żeby życie było słodkie”. A potem:
żeby urodził im się syn, w tej pościeli tarzają małego niemowlaka [płci męskiej
- J.M.]. Biorą i przeciągają w tę i z powrotem na tej pościeli. „Żeby wasz pier
worodny był synem”. To robi teściowa. A potem ona ich zostawia, z tej strony
stoją krewni żony, z tej krewni tamtego i wyczekują za zamkniętymi drzwiami.
Potem, jak już pośpią. wychodzi mąż. I on swoim wyjściem ogłasza, że wykonał,
co do niego należy. I potem wchodzą. Prześcieradło wyciągają krewni męża i mó
wią: „Siijimciil Wasza córka jest dziewicą”. I obdarowują krewnych prezentami
(T., kob., ok. 40 1., Biszkek).
�Joanna Mroczkowska
272
Ślub odbywa się przeważnie tego samego lub następnego dnia, a udziela go
moldo. Oto jak wygląda:
On \moldo - J.M.] bierze duże naczynie, nalewa wody i coś tam zamawia, mod
litwę mówi i młodzi mówią takie słowa: Tuttum, tuttum, to znaczy: „Zgadzam się
wyjść za ciebie za mąż”, „A ty, czy zgadzasz się wziąć ją za żonę?”, „A ja, czy
zgadzam się wyjść za mąż za niego?”. No i moldo bierze to, coś tam mówi, jakieś
słowa, a siedzą tam młodzi i wszyscy krewni, i teściowa, i teść, a potem tę wodę po
kolei... dają panu młodemu, pan młody mówi: Tuttum. Tuttum znaczy „zgadzam
się”. Po kirgisku „Zgadzam się z nią ożenić, będę całe życie jej bronił”. Słowo
tuttum znaczy „nigdy nie będę jej zdradzać”. Że jestem gotowy się z nią ożenić,
że będę całe życie z nią żył, w miłości, w smutku i radości, i bierze tę wodę, i pije.
A potem daje się pannie młodej i ona też mówi: Tuttum, i koniecznie powinna tę
wodę wypić. A potem to naczynie z wodą jest podawane wszystkim, którzy tam
siedzą. I wszyscy po kolei z niego piją. To są świadkowie, że to widzieli, że to
miało miejsce (Ajnagul, kob., ok. 50 1., Tałas).
Potem odbywa się toj, czyli uczta i poczęstunek, na którym tradycyjnym da
niem jest beś barmak, potrawa przyrządzana z makaronu oraz gotowanej barani
ny i flaków.
Zwykle nikt tam nie siedzi, wszyscy zaczynają tańczyć. Po tym, jak wszystko się
kończy - no, o tej dwunastej, pierwszej, koledzy chłopaka jadą razem z chłopa
kiem i dziewczyną no - z panem i panną m łodą do nich do domu, biorą chłopaka
na ręce i tam, gdzie leżą te tósóki, go wrzucają. To jest jakby obowiązek jego kole
gów, oni to powinni zrobić (B., mężcz., ok. 25 1., Osz).
Tradycyjnie powinno zostać dowiedzione dziewictwo dziewczyny, jej „czy
stość”. Dlatego też, po nocy poślubnej gościom pokazywano prześcieradło ze
śladami krwi, na którym spała młoda para. Prześcieradło to powinny rozłożyć
wieczorem bratowe narzeczonej. Róg prześcieradła przyciskają kamieniem, by
dziewczyna została w tym domu, „jak i ten kamień został”. To właśnie do tej
sytuacji odnosi się przysłowie Taś zatkan zerinde oor, czyli „Raz wyrzucony ka
mień gdzieś upadnie”. Moje rozmówczynie tak tłumaczyły znaczenie tego przy
słowia:
Ona powinna jak ciężki kamień tutaj zostać. Zostać członkiem tej rodziny. Na całe
życie. I synowe koniecznie... Dziewczyna nie powinna wychodzić z domu, swojej
cioci, siostry nie powinna odprowadzać. Żegnają się: „No, to my jedziemy, a ty zo
stań” i biorą brzeg zasłony i przyciskają kamieniem (D.S., kob., ok. 30 1., Tałas).
Chociaż obecnie rzadko wystawia się prześcieradła na widok publiczny (częś
ciej praktykowane jest to na południu kraju), kwestia dziewictwa panny młodej do
�Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy
273
tej pory jest bardzo ważna. W przypadku porwań taka procedura nie zawsze jest
możliwa, często po prostu dlatego, że krewne dziewczyny nie zawsze są zapro
szone. Ceremonia ta bywa więc uproszczona, a czasem wręcz zaniechana. Kiedy
jednak tak nie jest, to nawet w przypadku, gdy do ślubu doszło poprzez porwanie
nieznajomej, oczekuje się od dziewczyny, że okaże się dziewicą. W przeciwnym
razie spoczywa na niej wina i wstyd, a pan młody może unieważnić małżeństwo,
odsyłając zhańbioną dziewczynę.
Wtedy: „Ty jesteś panną jesteś młoda, to wstyd dla ciebie tak chodzić, nie dziewi
cą”. I oni ją wyprowadzają do domu. Odprowadzają do domu - przy czym z taką
bezczelnością... To przecież oni ukradli! I to ona jest winna. Widzicie, jaką my
mamy mentalność! (kob. pochodząca z Oszu, ok. 40 1., Biszkek)
Jeśli chłopak podtrzyma jednak chęć pozostania z dziewczyną brak dziewictwa
stawia j ą w sytuacji, w której ucieczka od małżeństwa jest o wiele trudniejsza.
Właśnie ze względu na to, że nowa rodzina może wygonić pannę m łodą jeśli
okaże się, że nie jest dziew icą prześcieradło sprawdzają dwie osoby - po jednej
bratowej ze strony dziewczyny i ze strony chłopaka. Potem dopiero ogląda je
reszta krewnych, zaczynając od rodziców, a niekiedy również goście. Jeśli dziew
czyna jest dziew icą bratowa, która miała się nią opiekować i która sprawdzała
prześcieradło, dostaje prezent, wspomniany sujunću (kirg. „podarek za przeka
zanie dobrej nowiny”), za to, że zachowała dziewczynę w stanie niewinności,
że jest ona „czysta” i „niezepsuta”. Prezent to zwykle chustka i pieniądze; suma
jest symboliczna, około 100-200 somów (ale w wypadku bogatych rodzin może
wynosić nawet 5 tys. somów). Oto jak wspomina to jedna z moich rozmówczyń,
pochodząca z południa kraju:
Na przykład młodsza siostra męża wyszła za mąż. Ja, jako synowa, prowadziłam
ją do zamążpójścia... To znaczy - z dwóch stron synowe - z jej strony i z męża
strony. I kiedy oni się kładą spać - noc poślubna - to jeśli ona jest dziewicą to nas
obdarowująprezentami. (...) To się nazywa sujunću. To znaczy: „Wasza dziewczy
na jest dziewicą niezepsuta i my się odwdzięczamy”. A jeśli się okaże, że nie jest
dziewicą to wie pani - my byśmy tam nie stały. Nas by obrazili i wygnali. Taki
to jest obrzęd. Jeśli jest dziewicą to wywieszają prześcieradło na ulicy. (...) Ono
tam wisi dwa dni. Potem wszyscy wiedzą. Wszyscy krewni, którzy przychodzą
gratulują i to prześcieradło się przechowuje (kob. pochodząca z Oszu, ok. 35 1.,
Biszkek).
Sprawdzanie prześcieradła ma miejsce praktycznie podczas wszystkich cere
monii małżeńskich. Jeśli się tak nie dzieje, to dlatego, że chłopak wie, że dziew
czyna dziewicą nie jest. Zdarza się tak w dwóch przypadkach: albo on sam miał
z nią stosunek przed ślubem, albo też przed ślubem dziewczyna powiedziała mu,
�274
Joanna Mroczkowska
że nie jest dziewicą, a on mimo to zgodził się z nią ożenić. Najmłodsza z uczest
niczących w przytaczanej rozmowie kobiet powiedziała: „Jeśli naprawdę kocha,
to się zgadza” (kob., ok. 20 1., Biszkek).
Jeśli dziewczyna nie jest dziewicą, istnieją sposoby wyjścia z tej sytuacji.
Można użyć krwi jakiegoś zwierzęcia albo dokonać u ginekologa zabiegu zaszy
cia błony dziewiczej. Jest to zabieg, którego popularność wzrosła podobno od
czasu upadku Związku Radzieckiego.
Opowiedziano mi o przypadku, kiedy porwana dziewczyna okazała się nie
być dziewicą. Jej ciotka ubłagała wtedy chłopaka, by zachował to w tajemni
cy i skaleczył się sam, żeby poplamić prześcieradło. Narzeczony zgodził się,
ale dziewczyna okazała się potem „złą żoną”. „Nie umiała nic robić”, a przede
wszystkim - co podkreślała moja rozmówczyni - źle gotowała mięso. Było to
bardzo poważne uchybienie, ponieważ godziło bezpośrednio w teściową, która
była już bardzo stara i nie miała zębów. Należy pamiętać, że teściowa ma w ro
dzinie kirgiskiej szczególne miejsce - jest ona nie tylko „zarządcą” domu i ko
biet, lecz również strażnikiem moralności.
Dziewczynę, o której mowa, odprawiono ostatecznie do domu, jako główny
powód podając to, że nie była dziewicą. Co prawda żyła ona już ze swoim m ę
żem, ale można było dowieść braku dziewictwa, ponieważ przyznała się ciotka,
która prosiła chłopaka, żeby się skaleczył. Matka dziewczyny też o tym wiedzia
ła, dlatego zbyt mocno nie protestowała. Tak więc, chociaż porwana dziewczy
na nie okłamała nikogo, i tak stała się swego rodzaju zakładniczką, bo rodzina
porywającego mogła j ą (jak widać, w dowolnym czasie) okryć hańbą w oczach
ludzi.
Możliwy jest też inny wariant. W przypadku, gdy porwana dziewczyna nie
zgodzi się na małżeństwo i odejdzie, krewni pana młodego m ogą w okolicy roz
puścić plotkę, że nie była ona dziewicą i dlatego oni sami j ą odprawili. Czynią
tak, by uniknąć ośmieszenia, jakie łączy się z odejściem dziewczyny (Pusurmankulova 2004).
Różne wymiary porwania
Doświadczenie czasu: raptowność porwania
Na wstępie pisałam o trzech aspektach czy może wymiarach stanowiących
o wyjątkowości opisywanego zjawiska. Pierwszym jest czasowy wymiar porwań
- wydarzają się one błyskawicznie, nagle i są dla porywanej kobiety nieprzewi
dywalne.
Porwanie, tak jak i obrzęd zaślubin, do którego prowadzi, może trwać dłużej
lub krócej. W czasie, nieraz długiej, podróży do domu porywacza, dziewczy
�Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy
275
na przechodzi m entalną drogę uświadamiania sobie swojej nowej sytuacji. Ale
szczególny charakter porwania przejawia się w jego raptowności. Mężczyźni
zwykle wyskakują znienacka, wciągając dziewczynę do samochodu, w jednej
chwili definiując sytuację: porwanie - ślub - opuszczenie domu rodzinnego - ży
cie zamężnej kobiety. Sprawy i obowiązki, których przed chwilą nie było, stają
się aktualne w krótkim czasie.
Ta raptowność sprawia, że przeżycie to jest tak silne, opisywane w katego
riach zaskoczenia, szoku, niedowierzania. Wiąże się to nie tyle z czasem trwania
porwania, ile z nagłością zmiany.
Nagłe zrozumienie, co się stało, może też wystąpić w innym momencie po
rwania.
W Kirgistanie transport nie funkcjonowałby bez „marszrutek” (ros. marśrutka, czyli minibus kursujący na ustalonej trasie) ani bez instytucji autostopu.
W miejscach, do których autobus dojeżdża raz czy dwa razy dziennie, transport
bez autostopu nie byłby możliwy. Nie jest on bezpłatny, cenę negocjuje się przed
podwiezieniem. Tym samym, widok samotnej dziewczyny wsiadającej do za
trzymanego właśnie samochodu nie budzi zdziwienia. Tak było w przypadku
nauczycielki, którą poznałam w Tałasie. Przytaczam jej opowieść o powrocie
z pracy:
Córka: Zła tradycja, że kradną panny młode.
Matka: Mnie samą ukradli! Ja wam opowiem z własnego doświadczenia. Byłam
młodą dziewczyną o - jak moja córka. Po uniwersytecie, wykształciłam się na
pedagoga, przyjechałam do swojej wsi, mama moja jeszcze żyła wtedy. No i po
tem pracowałam w szkole - młoda, miałam gdzieś tak 22-23 lata. Z nikim się nie
przyjaźniłam, no, ogólnie pracowałam w szkole i już. To już była zima. Wycho
dzę wieczorem z pracy i przyjeżdża jakiś samochód, i zatrzymuje się. I wychodzi
z niego kolega z klasy mojego brata. Nazywał się Talant. A ja go znałam, on do
nas często przyjeżdżał do domu (...). I on do mnie: „Ajnagul, cześć, dokąd jedziesz?”. Ja mówię: „Do domu jadę”. „No to chodź, siadaj, podwieziemy cię”. I ja
bez niczego, bez podejrzeń siadłam, jedziemy - ja tam mieszkałam na wsi, jest tam
taka wieś Wodnoje - no i do domu nie jedziemy, a prosto jedziemy. Koło domu
się nie zatrzymali. Ja mówię: „A dokąd wy jedziecie? Zimą wcześnie zaczyna się
ściemniać”. „A zaraz” - mówi - „do Kirovki pojedziemy, a potem odwieziemy cię
z powrotem”. No, ja bez podejrzeń siedzę, jadę. A potem jak mnie zawieźli, oj! Ja
potem zaczęłam płakać, mówię: „Ja chcę do domu, do domu muszę!”. Zaczęłam
ryczeć, zaczęłam ryczeć, płakać, a Talant mówi: „My ciebie wieziemy za mąż”.
Za mąż. Ja mówię: „Nic podobnego, ja nikogo nie mam, z nikim się nie przyjaź
nię”. A tam z przodu siedział jeden taki, no chłopak jeden siedział, taki... rudy, no
w ogóle nieładny, nieładny. Taki niski, nieładny był. On ze mną żartował, a ja bez
podejrzeń też - żartowałam, Talanta przecież znałam. „O - mówi - za niego za
mąż wyjdziesz”. Ja mówię: „Już ja wam dam, za mąż, nie ma mowy, za mąż nie
wyjdę!”. I oni mnie siłą zawieźli (Ajnagul, kob., ok. 55 1.; jej córka, 20 1., Tałas).
�276
Joanna Mroczkowska
W tym wypadku kobieta uzmysłowiła sobie swoją sytuację w drodze, która na
początku przypominała zwykłą drogę do domu.
W pewnym sensie małżeństwo jest już zawarte w momencie porwania - jak
wspominałam, ucieczka jest wprawdzie możliwa, ale za cenę wzięcia na siebie
winy pohańbienia całej rodziny, jak również za cenę utraty, w przeświadczeniu
innych ludzi, najważniejszego kapitału, jakim dysponuje dziewczyna - czystości.
Jest to cena wysoka. Świadomość, że wychodząc z domu porywacza dziewczyna
ściąga na siebie klątwę, że może już nigdy nie ułożyć sobie życia, jest ogromnym
obciążeniem. Dodatkowo wie ona, że zostanie potępiona przez ludzi, wie rów
nież, że zhańbi swoją w łasną rodzinę, nawet jeżeli ta przyjmie j ą z powrotem.
Poniższy cytat uwidacznia sposób, w jaki postrzega się małżeństwo i moment,
kiedy można je uznać za zawarte.
Bywały przypadki, że ona nogami się zapierała i rękami, żeby się stamtąd wyrwać.
Ale i tak ją siłą zmuszali. Do tej pory, jak rodzice lub krewni dziewczyny się nie
dowiedzą o tym, że ją zabrali, porwali, ona będzie się wyrywać, odpychać, płakać
cały czas. A potem, jak przychodzą krewni i zaświadczają bywa, że ją zostawiają
bywa, że po prostu wywożą (A.S., kob., ok. 50 1., Tałas).
Opowieść nauczycielki prowadzi ku kolejnemu niezwykle istotnemu tropowi
w analizie porwań: kolektywności.
Kolektywność - porwana kontra grupa: porywających, własnych
krewnych, „prawdziwych Kirgizów”
Drugim aspektem stanowiącym o trwałości porwań jest ich kolektywność. Tu
grupa stoi ponad jednostką zarówno w odniesieniu do samej sytuacji porwania,
jak i w znacznie szerszym znaczeniu. Najpierw grupa mężczyzn używa wobec
dziewczyny siły podczas samego porwania, poza domem; potem grupa kobiet
(najczęściej starszych) nak łan iają do pozostania w domu przyszłego pana m ło
dego. Kobiety opisujące swoje doświadczenia w trakcie porwania bardzo często
wracają do tego aspektu. Kilku mężczyzn, którzy siłą zmuszają dziewczynę, by
wsiadła do samochodu, odciska bardzo silne piętno w pamięci dziewczyny. N ie
koniecznie musi być to zdarzenie szczególnie brutalne (choć oczywiście zdarzają
się i takie porwania), wystarcza tutaj przewaga liczebna, kontakt fizyczny i sta
nowczość. Porwana jest zupełnie sama, w potrójny sposób: sama wśród niezna
jomych, sama wśród starszych i, co chyba najistotniejsze, sama wśród mężczyzn.
Doświadczenie tej sytuacji dzieli wyłącznie ze swoimi przeciwnikami.
Cytowana już nauczycielka podkreślała fizyczną przewagę porywaczy i włas
n ą bezbronność. Wiele z kobiet, z którymi rozmawiałam, mówiło o porwaniu
jako o pierwszym naprawdę przykrym doświadczeniu w życiu młodej dziewczy
�Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy
277
ny, potężnym wyłomie w życiu beztroskiego dziecka. Ta pierwsza przemoc jest
przemocą mężczyzn; zaraz po niej dochodzi jeszcze oddziaływanie całej grupy,
w większości kobiet, odbierane również niezmiernie silnie:
A tam już ludzi było bardzo dużo, widać już wcześniej zaplanowali sobie, jak mnie
przywieźć. Tam i staruszki, i starcy. Siłą mnie wyjęli z samochodu. Ja taka mała,
chudziutka byłam, jak moja córka. Ja płaczę, ryczę, no i co - trzech facetów, takich
dużych, potężnych mnie zaniosło do pokoju. Zaprowadzili mnie i ubrali w suknię.
W suknię ubrali, chustę założyli, tę zasłonę już wcześniej przygotowali. A ja pła
czę, ryczę: „Nie, ja do domu pojadę, na mnie mama czeka w domu” (Ajnagul, kob.,
ok. 55 1., Tałas).
Najczęściej kobiety i starsi otaczają dziewczynę, przytrzymują j ą za ręce, za
ramiona, próbują przekonać, że ucieczka w takiej sytuacji jest hańbą i brakiem
szacunku. Ten etap porwania opisałam już powyżej. Tutaj pragnę podkreślić,
w jakiej sytuacji znajduje się dziewczyna i jak potężny wpływ ma na nią grupa,
która j ą otacza. Nie jest to przecież zbiorowisko nieznających się nawzajem lu
dzi, lecz grupa krewnych, którą kieruje wspólny, często wcześniej ustalony cel
- pozyskanie nowego członka rodziny. Oczywiście, motywacje poszczególnych
osób są różne, na przykład w wypadku kandydata na pana młodego - pragnienie
znalezienia żony, chęć stania się dorosłym mężczyzną, wypełnienia woli rodzi
ców, a w wypadku jego rodziny - zamiar pozyskania nowego „pracownika” czy
też chęć ominięcia obowiązku płacenia wysokiego kałymu.
Co ważne, dziewczyna znajduje się pod wpływem nie tylko rodziny poten
cjalnego męża, lecz również swojej. Pisałam już o upokorzeniu, jakim jest dla
rodziny powrót córki, która przebywała w domu „męża”. Dochodzi do tego jesz
cze pogląd, że dziewczyna, wchodząc do nowego domu, przestaje być człon
kiem swojej dawnej rodziny10. To pokazuje, jak pojmuje się rodzinę i małżeństwo
w społeczeństwie kirgiskim. Dziewczyna, jeszcze przed ceremonią zaślubin,
uważana jest za żonę, ale nieraz dopiero po kilku latach staje się prawdziwym
członkiem rodziny. Natomiast jeżeli nawet nie odbyła się ceremonia zawarcia
małżeństwa i porwana wróci do domu swoich rodziców, najczęściej nie będą już
oni uważać jej za swoją krewną.
I tak większość porwań kończy się ślubem, a w przeciwnym przypadku stają
się one sprawą wstydliwą, najchętniej chowaną pod kocem. Opowieść nauczy
cielki jest na tym tle nietypowa:
10 Tłumacząc mi to, moi rozmówcy powoływali się na wspomniane już wcześniej przysłowie „Raz
wyrzucony kamień gdzieś upadnie”. Dziewczyna, która jest w domu porywacza, uważana jest za mę
żatkę, nie należy już do rodziny, w której się urodziła. Tak, jak wyrzucony kamień sam nie wróci, tak
i miejsce dziewczyny jest tam, gdzie „kamień upadnie”.
�278
Joanna Mroczkowska
Co mnie uratowało - tego dnia załadowali samochód: krowę tam, konia załadowa
li - kalym... Tego samego dnia, za kilka godzin... A tam była sąsiednia wioska,
wioska obok. No i wszyscy staruszkowie, mojego przyszłego męża [śmieje się
- J.M.], tam ojciec, wszyscy oni przyjechali do moich rodziców. A moja mama
zaczęła płakać: „Moja córka nie m iała... z nikim się nie przyjaźniła. Ja powinnam
się upewnić, czy wszystko dobrze. Jak dobrze, to [ją - J.M.] zostawię, a jak pan
młody się nie podoba, ja nie zostawię swojej córki”. I mama nie przyjechała, naj
pierw przyjechała moja ciocia. Ciocia z moim bratem. Ich nie wpuścili, do mnie
nie dopuszczają. Tam ludzi... tam i kobiety zaczynają ich częstować, ciągnąć tu,
ciągnąć tam. A ja płaczę, mówię: „Ciociu, wywieź mnie stąd, ja nie chcę, za nic nie
będę żyć, jeśli mnie tutaj zostawicie, ja się... ja nie wiem, co ze sobą zrobię”. Ja
byłam gotowa tego dnia, no, nożem się pchnąć, albo zabić się. I ona to zrozumiała
od razu i mówi: „Dobra, zaraz znów przyjadę”. I oni siedli do samochodu i poje
chali z powrotem do mnie do domu. I mamie m ówią że płaczę, że położyłam się
i płaczę. I ojciec pojechał. A jak już ojciec przyjechał, oni nie mogli go zatrzymać.
On jak zaczął na nich krzyczeć. Jak ja stamtąd wyskoczyłam, siadłam do samo
chodu i przyjechałam do domu. A następnego dnia od razu złożyłam doniesienie
w prokuraturze. Doniosłam do prokuratury, do milicji i jak oni zaczęli ich się py
tać, przesłuchiwać! Apotem oni przyjeżdżali, przepraszali ile. Takie są przypadki.
I teraz takich przypadków jest bardzo dużo. A ze swoim mężem się przyjaźniłam,
znaliśmy się. Ale chociaż ja tylko kilka godzin przebywałam w tym domu, we
wsi wszyscy wiedzieli, że już przebywałam. Widzicie! We wsi plotkowali o mnie,
że już tam przebywałam - chociaż nie nocowałam tam, kilka godzin tylko by
łam, aw e wsi już wiedzieli, że ja byłam zamężna już, zaczęli o mnie plotkować...
Przez pierwsze dni nawet z domu nie wychodziłam. Wstyd mi było patrzeć lu
dziom w oczy. I w swoim kolektywie, ja pracowałam w szkole, wydawało mi się,
że wszyscy o mnie mówią. Idę drogą jakby wszyscy na mnie palcem pokazywali.
To był dla mnie stan szoku, te pierwsze dni. A potem chciałam w ogóle stamtąd
wyjechać, wyjechać do Biszkeku i tam żyć (Ajnagul, kob., ok. 55 1., Tałas).
Reakcja rodziców nauczycielki była wtedy wyjątkowa. Obecnie coraz częś
ciej zdarza się, że rodzice decydują się na zabranie dziewczyny z domu porywa
cza, ale i teraz przypadki takie stanowią mniejszość. Również fakt, że to ojciec
przyjechał po córkę jest wyjątkowy. Nauczycielka zwraca uwagę na to, że gdy
przyjechał jej ojciec, „jego nie mogli zatrzymać”, i raczej nie chodzi tu o siłę fi
zyczną lecz o jego status. Najrzadziej natomiast zdarza się zawiadomienie policji
o fakcie porwania.
Warty podjęcia jest kolejny wątek. Jest nim przypisanie porwań wyłącznie
Kirgizom. W oczach moich rozmówców przestrzeganie tego zwyczaju jest czę
sto równoznaczne z byciem Kirgizem. Małżeństwo przez porwanie niejednokrot
nie przeciwstawia się sposobowi, w jaki zawierane są małżeństwa wśród Rosjan
czy, ogólniej, Europejczyków. Co ciekawe, choć opisana przed chwilą uciecz
ka nauczycielki była dosyć nietypowa, jednak i ich autorka uznaje porwania za
�Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy
279
element „kirgiskości”. Jak mocno wiąże się ową tradycję z przynależnością do
grupy etnicznej, świadczy poniższa wzruszająca wypowiedź, która była podsu
mowaniem jej opowieści.
Ja tak sobie myślałam w końcu: dlaczego jestem Kirgizką? Dlaczego nie jestem
Rosjanką? Już lepiej, żebym była Rosjanką. Do takiego stanu dochodziłam! (...)
Wspominam do tej pory z goryczą. Takie to były sowieckie czasy i teraz też to
barbarzyństwo trwa (Ajnagul, kob., ok. 55 1., Tałas).
Wiele kobiet, z którymi rozmawiałam, potępia porwania, ale większość roz
mówców zdaje się być pogodzona z tym, że stanowią one przejaw „kirgisko
ści”.
Szeroki wymiar kolektywności porwań nie oznacza więc tylko przewagi li
czebnej porywaczy wobec dziewczyny ani też pogodzenia się rodziców dziew
czyny z porwaniem, ale kolektywność w wymiarze całego społeczeństwa (a na
wet narodu) kirgiskiego.
Należy jednocześnie podkreślić, że porwania tak długo będąjednym z akcep
towanych sposobów zawarcia związku małżeńskiego, jak długo istnieć będzie
dla nich poparcie społeczne. Uprowadzenia brutalne, wykonywane w pojedyn
kę, w których dziewczyna nie jest przywożona do domu rodziców porywacza,
spychane są w opowieściach na margines, ponieważ nie m ieszczą się w ramach
uznanego społecznie modelu.
W tym, że porwanie uważane jest za normę, a w każdym razie za coś mieszczą
cego się w ramach normalności, codzienności, leży siła tego zwyczaju i wpływ,
jaki ma on na ludzi w nim uczestniczących. Świadomość, że robi się tak, „jak się
zawsze robiło”, ma w sobie coś ponadjednostkowego, co do pewnego stopnia
zdejmuje odpowiedzialność z uczestniczących w porwaniu, a jednocześnie sta
nowi dla dziewczyny przeszkodę w ucieczce. Niezależnie od dużej grupy nacisku
- krewnych, sąsiadów - równie silnie, a może najsilniej, działa świadomość spo
łecznego poparcia dla tego zwyczaju.
Przemoc i sposoby je j sankcjonowania
W kolektywność wpisany jest trzeci aspekt porwań, który nie występuje jed
nak zawsze. Jest nim przemoc, która przejawia się w rozmaitych formach - od
brutalności, różnego stopnia przemocy fizycznej aż po bardziej subtelne formy
przemocy symbolicznej. W tej części zajmuję się fizycznymi aspektami przemo
cy praktykowanej podczas porwań oraz sposobami mówienia, które sankcjonują
tę przemoc.
Pierre Bourdieu pisze, że sposoby mówienia um acniają symboliczną władzę
(Bourdieu 2004: 8). To, jak mówi się o porwaniach - że określa się je w katego
�280
Joanna Mroczkowska
riach „kradzieży” - sugeruje, że dokonuje się wtedy czynności zabronionej, bu
dzącej czyjś sprzeciw, będącej w opozycji do kogoś. Krótka, lecz wiele mówiąca
jest odpowiedź mężczyzny z Tałasu na pytanie, ile ukradł dziewcząt: „Dziesięć
sztuk ukradłem! Nawet więcej, już nawet nie pamiętam ile!” - i komentarz jego
żony: „Dziesięć sztuk, jakby owce kradł! Biedne dziewczyny!” (Ałma, mężcz.,
ok. 35 1.; jego żona, ok. 30 1., Tałas).
Dość oczywiste wydaje się stwierdzenie, że zdanie dziewczyny nie jest raczej
brane pod uwagę, a ona sama traktowana jest przedmiotowo. Samo wyrażenie
„kradnie się dziewczyny” umniejsza ewentualną brutalność wydarzenia, a za
razem uprzedmiotawia porwaną. To nie jest porwanie, lecz kradzież. Podmiot
można porwać, lecz raczej nie ukraść. Inaczej jest oczywiście w przypadku po
rwań uzgodnionych, ale i tu m ogą występować takie elementy, jak udawany opór
dziewczyny, płacz itp. Porwania uzgodnionego nie można zrównać ze zwykłym
sposobem zawierania małżeństwa. Tu również istotne jest „pochwycenie” i „za
branie”.
Kontakt fizyczny jest istotnym elementem porwania. Najczęściej wyrywająca
się dziewczyna jest przyprowadzona, przyciągnięta, czy po prostu przeniesio
na do samochodu, którym zostanie zawieziona do domu pana młodego. Nawet
w przypadku, gdy wiedziała ona o porwaniu i mogła się go spodziewać, zda
rzeniu temu towarzyszą często jej łzy i opór. Mimo że dramatyzm tej sytuacji
dla porywanej jest widoczny, sposób mówienia o zdarzeniu i reakcji dziewczyny
pozwala na bagatelizowanie tych odczuć, a co za tym idzie - niewypowiadanie
się o porwaniach w kategoriach przemocy. Mówi się powszechnie, że kobieta
wchodzi w małżeństwo z płaczem, jak również, że właśnie ten płacz prowadzi
do szczęścia.
Kiedyś bardzo często to było, teraz dzieje się to rzadziej, niemniej jednak są takie
przypadki, że kradną dziewczynę. I, czy chce, czy nie chce, ta dziewczyna zostaje.
Bywa, że zbierają się stare kobiety i mówią: „Myśmy też tak przyszły”, „Dziew
czyna wychodzi, z płaczem wychodzi - mówią - to szczęście dla nich będzie, dla
dziewczyny i pana młodego”. „Dziewczyna tam, gdzie będzie szczęśliwa, idzie ze
łzami”. No, ze łzami zostaje w tym domu, gdzie czeka ją szczęście (A.S., kob., ok.
50 1., Tałas).
Jak już pisałam, moi rozmówcy mówili, że modelowe porwanie powinno zo
stać przeprowadzone bez użycia przemocy, co nie oznaczało jednak nieposługiwania się w ogóle siłą. Faktu, że dziewczynę wciągnięto do samochodu, nie
interpretowano jako przemocy, a często nawet nie uznawano za użycie siły. Jak
kolwiek działanie to jest oczywiście mniej drastyczne niż gwałt czy bicie, rodzi
się pytanie, w jaki sposób osoby, z którymi rozmawiałam, rozum ieją przemoc.
Pojęcie przemocy według moich rozmówców odnosi się, jak można sądzić, jedy
nie do jej najbardziej drastycznych, fizycznych przejawów.
�Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy
281
Z przeprowadzonych rozmów wynikało, że zdarzają się również wypadki tej
najbardziej drastycznej przemocy, w których dziewczynę zmuszano do małżeń
stwa zdecydowaną siłą, biciem bądź gwałtem. O takich zdarzeniach mówi się
jednak bardzo niechętnie, stanowią one kulisy porwań. W ydają się nie mieścić
w sposobach mówienia o porwaniach. Trudno jest ocenić skalę tego zjawiska,
ale przywołując dane Kleinbacha, według których dwie trzecie małżeństw przez
porwanie to małżeństwa bez zgody dziewczyny lub zawierane po wymuszeniu
zgody (Kleinbach, Salimjanova 2007: 217-233), można przypuszczać, że liczba
gwałtów jest zbliżona do tego wskaźnika.
Przemoc stanowi temat tabu i o ile wiele kobiet otwarcie mówi o tym, że
porwanie było dla nich dramatem, że w jego wyniku są lub były nieszczęśliwe
w małżeństwie, to o samych aktach przemocy opowiada się niechętnie. Otwarte
relacje na ten temat uzyskałam między innymi od pracownicy fundacji, zajmują
cej się w alką z porwaniami i pom ocą kobietom, które doświadczyły porwań.
Chłopak siłą ją bierze i jeśli ona będzie się przeciwstawiać, to jego koledzy będą
trzymać dziewczynę, żeby on ją zgwałcił. U nas był taki wypadek, że panna młoda
siedziała na weselu cała posiniaczona, pobita. Wydaje mi się, że teraz rzadziej się
to zdarza, boją się kary za przemoc, znęcanie się, za gwałt. Nawet jeśli ona znaj
dzie w sobie siłę, żeby odejść od jego rodziny, to jest jej bardzo trudno wrócić do
swojej rodziny, dlatego że wszyscy dookoła uważają, że ona już nie jest dziewicą,
nawet jeśli do niczego nie doszło; wszystko jedno, to jest taki stygmat, taka niepi
sana zasada. Bardzo ciężko jest jej potem żyć i obcować z ludźmi (Ajnura, kob.,
ok. 35 1., Biszkek).
Sytuacja ta jest szczególnie trudna właśnie ze względu na fakt, że dziewczyna
jest świadoma, iż wracając do rodziny, ściąga na nią złe imię. W istocie, ten gwałt
na niej jest już niejako przem ocąw nowej rodzinie. Ona już do tej rodziny należy.
Trudno jest więc wymagać, by jej bliscy - rodzina, z której odeszła - bronili jej.
Przemoc fizyczna, brutalność leży często u samych korzeni myślenia o m ał
żeństwie. Opowiadano mi wielokrotnie, a często relacja ta miała zabarwienie
humorystyczne, o tym, jak poznaje się, czy dziewczyna gotowa jest do ślubu.
Czasem opowiadanie to miało usprawiedliwić przemoc podczas porwań, innym
razem służyć jako dowód na to, że dziewczęta m ogą we wczesnym wieku wy
chodzić za mąż:
Jedenastolatki też kradli. U nas dawniej taki był zwyczaj, że jak ktoś był bogaty,
i ktoś taki jechał na koniu i patrzy - ładna dziewczyna, to uderzy ją pejczem, o tak
po plecach, i jeśli dziewczyna się nie przewróci to znaczy, że dobra, że już można
się z nią żenić! Jeśli nie upadnie, to znaczy, że może być już żoną a jak upadnie, to
znaczy, że cokolwiek za młoda (Ałmas, mężcz., ok. 35 1., Tałas).
�Joanna Mroczkowska
282
*
*
*
Podkreślić trzeba, że chociaż w zarysowanym powyżej schemacie porwania
występują stałe wątki, same uprowadzenia są bardzo zróżnicowane. Pod pojęciem
porwania kryć się m ogą diametralnie różne zdarzenia: wspólna ucieczka młodych,
których rodzice nie udzielili zgody na ślub; odgrywane porwanie, wcześniej przez
narzeczonych ustalone; porwanie dziewczyny, z którą się chodzi, bez jej wyraźnej
zgody; porwanie niczego niespodziewającej się znajomej w drodze ze szkoły czy
z pracy; aż do uprowadzenia siłą nieznajomej dziewczyny widzianej raz w życiu.
Przemoc stosowana przy porwaniach jest w różnym stopniu nasilona: od odgrywa
nego wciągnięcia dziewczyny do samochodu (przy porwaniach za obopólną zgo
dą młodych), po bicie, uwięzienie, uniemożliwienie kontaktu z rodziną, a nawet
gwałt.
Na koniec przywołam pewną opowieść, która nie pochodzi z moich badań, lecz
opublikowana została w zbiorze Zenśćiny Kirgizstana i stanowi rzadki przykład tak
otwartego potępienia porwań, a zarazem opisania konkretnych przykładów opar
tych na doświadczeniu. Podczas badań takie relacje otrzymywałam raczej o oso
bach trzecich. Oto historia zanotowana przez Damirę Abdykadyrovą. W okręgu
naryńskim porwana została dziewczyna - studentka. Krewni pana młodego posta
nowili przymusić ją do zgody siłą. Przez sześć dni trzymano j ą zamkniętą w stodole,
nie podając jedzenia. W tym czasie do porywaczy przyjechali krewni dziewczyny.
Powiedziano im, że dziewczyna przebywa obecnie na letnich pastwiskach, a samą
dziewczynę groźbami zmuszono do napisania listu do rodziców, w którym informuje
ich o swojej zgodzie na ślub. List ten przekazano krewnym, którzy wkrótce potem
odjechali. Czterech przyjaciół pana młodego trzymało dziewczynę, na której pory
wacz dokonywał gwałtu. Obecnie są oni małżeństwem, mają trójkę dzieci, a żona
opisuje swojego męża jako dobrego i troskliwego człowieka. W rozmowie z autor
ką przytaczanego artykułu dziewczyna ta zwierzyła się, że do tej pory wspomnienie
o tym, jak „poznała” męża, wzbudza w niej odrazę, a za każdym razem, gdy spotyka
przyjaciół męża, odczuwa wobec nich wstyd (Zenśćiny... 1995: 69).
Trudno jest oceniać, czy faktycznie uważa ona swojego męża za dobrego czło
wieka - oczywiste jest skądinąd, że dziewczyna, która zostaje, musi znaleźć jakiś
sposób, by pogodzić się z tą sytuacją. Jak powiedziała jedna z dziewcząt pokaza
nych w filmie Petera Loma: „po ślubie zaczynasz kochać, nawet jeśli nie chcesz”.
Jeden z moich rozmówców, zapytany, co ma zrobić dziewczyna, która nie chce
zostać po porwaniu, odpowiedział: „No, co ona może zrobić? [śmiech - J.M.] Nie
wiem, co ma zrobić. Jak zostanie, to się zakocha. Tak myślę” (mężcz., 47 1., Bosteri). Ten fakt - zmiany, które dokonują się w dziewczynie, pogodzenie się z sytuacją,
a często wewnętrzna chęć przemiany uczucia nienawiści w uczucie cieplejsze, jest
dla mnie najbardziej szokującym aspektem porwań.
Słowa kluczowe: Kirgistan, małżeństwo, małżeństwo przez porwanie, porwania kobiet,
przemoc
�Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy
283
LITERATURA
Abdulaeva S., Arjomand V., Tursunov N.
2004
Bride Kidnapping: What Makes Women Stay, http://faculty.philau.edu/
kleinbachr/why women stay.htm (20.10.2010).
Abramzon S.M.
1990
Kirgizy i ih ètnogeneticeskie i istoriko-kul’turnye swâzi, Frunze: Kyrgyz
stan.
Bourdieu R
2004
Męska dominacja, przeł. L. Kopciewicz, Warszawa: Oficyna Naukowa.
Handrahan L.M.
2000
International Human Rights Law and Bride Kidnapping in Kyrgyzstan,
„Eurasia Insight”, http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/
eavO 12400.shtml (28.01.2010).
2004
Hunting fo r Women. Bride-Kidnapping in Kyrgyzstan, „International Femi
nist Journal of Politics” 6: 2, s. 207-233.
Kleinbach R., Salimjanova L.
2007
Kyz ala kachuu and Adat: Non-Consensual Bride Kidnapping and Tradi
tion in Kyrgyzstan, „Central Asian Survey” 26: 2, s. 217-233.
Pusurmankulova B.
2004
Bride Kidnapping. Benign Custom or Savage Tradition?, http://faculty.
philau.edu/kleinbachr/freedom.htm (20.10.2010).
Szynkiewicz S.
1987
Płatności małżeńskie, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Ter
miny ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe,
s. 275-277.
Ûdahin K.K.
1999
Kyrgyzća-orusća sôzdùk. Kyrgyzsko-russkij slovar ’, Biskek: Sam.
Werner C.
2004
Women, Marriage and the Nation-State: The Rise o f Non-Consensual
Bride Kidnapping in Post-Soviet Kazakhstan, w: P Jones Luong (ed.), The
Transformation o f Central Asia: States and Societies from Soviet Rule to
Independence, Ithaca: Cornell University Press, s. 59-89.
Zensciny...
1995
Zensciny Kirgizstana - tradiciâ i nowaâ real ’nost ’, Biskek: Uckun.
�Joanna Mroczkowska
284
Joanna Mroczkowska
MARRIAGE BY CAPTURE IN KYRGYZSTAN - THE EXPERIENCE
OF TIME, COLLECTIVITY AND VIOLENCE
(Summary)
The article discusses the practice of bride kidnapping in Kyrgyzstan. The article was
written on the basis of ethnographic studies conducted in Kyrgyzstan in summer 2005.
The author describes this controversial practice and analyses some of its aspects - vio
lence, temporal dimension and collectivity. This practice, common in modem Kyrgyz
stan, although many women have a very negative opinion about it, is an accepted form
of marriage.
Bride kidnapping is a much diversified phenomenon, having many meanings and re
presenting different motivations of the actors. It also assumes many forms - from forceful
kidnapping of the girl who has been seen for the first time to an arranged meeting with
the fiancee, who is taken to the groom’s family home, in which case it can be a way of
circumventing the disapproval of the parents. The article describes marriage by capture as
a dramatic and multidimensional event, which radically changes the life of the kidnapped
victims.
Key words: Kyrgyzstan, marriage, marriage by capture, bride kidnapping, violence
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6731be9dd216a7a20c2fd1a15e32b37a.pdf
b6e1e1f9684e2b7822e99293b9fe7775
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6169
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Śląsk Cieszyński - globalizacja
pogranicze etniczne
transgraniczność
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5754
Title
A name given to the resource
Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego / LUD 2010 t.94
Description
An account of the resource
LUD 2010 t.94 s.159-172
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Rusek, Halina
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 94, 2010
HALINA RUSEK
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie
Uniwersytet Śląski
GLO BA LIZA CJA A PO G RA N ICZE
PRZYPADEK SZCZEG ÓLN Y
ŚLĄ SKA CIESZYŃSKIEGO
Rozwinięcie zależności zawartej w tytule niniejszego opracowania nie wy
maga omówienia ogólnej - wielowątkowej i wielowarstwowej - teorii globali
zacji ani nawet prezentacji dylematów związanych ze zdefiniowaniem tego ter
minu. Natomiast dla uzasadnienia tezy, iż globalizacja w warunkach pogranicza
jest przypadkiem szczególnym, należy z jednej strony pokusić się o wydobycie,
z licznych koncepcji, podstawowych wskaźników globalizacji, zwłaszcza w sfe
rze społecznej i w kulturze, a z drugiej strony - określić podstawowe wyznacz
niki pogranicza, ujmowanego w różnych perspektywach i w różnym zakresie.
W celu zweryfikowania proponowanych hipotez odwołam się do pogranicza pol
sko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim, jako dobrze znanego mi przykładu empi
rycznego1.
Globalizacja - jej wymiary i społeczno-kulturowe wskaźniki
Poszukując najważniejszych wskaźników czy wyznaczników globalizacji,
napotykamy w literaturze naukowej i popularno-naukowej niezwykłe bogactwo
koncepcji, teorii, głosów i przyczynków do dyskusji. Wiele z nich można uznać
za bardzo przydatne jako kanwa rozważań antropologiczno-socjologicznych,
a wśród nich znaczące miejsce zajmuje koncepcja Zygmunta Baumana, do które
1Od blisko 30 lat prowadzę badania - autorskie oraz w zespołach badawczych - o profilu antropo
logicznym i socjologicznym na pograniczu polsko-czeskim, które dotyczą procesów kulturowych i spo
łecznych dokonujących się po obu stronach granicy: przemian wzorów życia społeczności pogranicza
pod wpływem procesów transformacyjnych; wzajemnych odniesień Polaków i Czechów, stereotypów
narodowościowych i ich przemian; partnerstwa we współdziałaniu, współpracy transgranicznej; zmiany
roli i funkcji granicy; zróżnicowania religijnego; pokoleniowego przekazu wartości, tradycji i wzorów
kulturowych oraz społeczno-kulturowego kapitału polskiej społeczności żyjącej na Zaolziu w Repu
blice Czeskiej.
�160
Halina Rusek
go poglądów będę odwoływać się szczególnie często. Wziąwszy pod uwagę stu
dia klasyków globalizacji i badaczy tego procesu z ostatnich lat, zestaw podsta
wowych, najważniejszych wyznaczników tego procesu może być następujący:
- płynna i wielowymiarowa tożsamość, powstała w wyniku słabnięcia siły od
działywania dziedzictwa społecznego i kulturowego oraz zakłóconego przekazu
z pokolenia na pokolenie kulturowych wzorów zachowania;
- nieustannie wzrastająca ruchliwość ludzi, którzy w pewien sposób uwolni
li się ze względnie homogenicznych społeczności, w których wzory kulturowe
przechodziły z pokolenia na pokolenie. Tradycyjne drogowskazy, pokazujące do
kąd zmierzamy, straciły na znaczeniu, a współczesny świat społeczny daje nam
niespotykanie szeroki wybór możliwości, kim być, jak tworzyć siebie i budować
własną tożsamość. Nie daje nam, niestety, wskazówek, na co powinniśmy się
w tych wyborach zdecydować. „Świat nowoczesny zmusza nas do odnajdywania
siebie. Jako świadome jednostki ludzkie wciąż tworzymy i odtwarzamy własną
tożsamość” (Giddens 2004: 53);
- brak poczucia własnego miejsca; bliskie nam miejsca zatracają swoje cha
rakterystyczne cechy narodowe, regionalne czy lokalne i stają się przestrzenią
zhomogenizowaną;
- dokonywanie się w tej przestrzeni niespotykanej do tej pory dyfuzji kulturo
wej i migracji międzykulturowej, przemieszczania się z kultury do kultury i na
bywanie ich walencji, co powoduje, że możemy mieć niejedną, ale wiele kultur
bliskich nam, dobrze znanych, „swoich”.
Zygmunt Bauman zauważa, że bez wychodzenia z domu i żadnych zabiegów
w tym kierunku można dzisiaj doświadczyć „światowości” i „wykorzenienia”.
Sam człowiek nie musi się przemieszczać ani odrobinę, ale przemieszcza się ziemia,
na której stoi, to samo czyniąc jego korzeniom. (...) Miejsca zostają ogołocone ze
swojej kulturowej i duchowej wartości i siły. Lokalność traci swoją autonomiczną
agorę, zdolność usensawiania i wartościowania. Sygnały, wyobrażenia, wzory do
naśladowania i idee do wyznawania przybywają z oddali, a ściślej mówiąc znikąd.
(...) Choć ludzie nadal mieszkają pod stałymi adresami, źródła, z jakich czerpią
informacje, wartości, pragnienia, marzenia (...) sąbez adresu (Bauman 2001: 10);
- wolność, różnorodność, pluralizm, brak zaufania do „wielkich projektów”;
zgoda na wieloznaczność, lokalność, wielość częściowych perspektyw, zgoda na
człowieka wielowymiarowego, złożonego, często wewnętrznie skłóconego ze
sobą samym, zdezintegrowanego. To oznacza, że mamy do czynienia z wyraźną
sprzecznością między pochwałą różnorodności, szczególnie głośno wyrażaną na
Zachodzie, i - z drugiej strony - homogenizacją życia i kultury w wyniku glo
balizacji;
- „koniec geografii”, oznaczający, że odległości nie m ają już większego zna
czenia, podobnie jak koncepcja granicy w „realnych warunkach” (Bauman 2000:
�Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego
161
18). Kiedy komunikacja wymaga coraz mniej czasu, przestrzeń i jej wyznaczniki
przestają się liczyć, „przynajmniej dla tych, którzy swe posunięcia potrafią rea
lizować z szybkością przepływu informacji przez elektroniczne łącza” (Bauman
2000: 19);
- nasilanie się procesu glokalizacji, czyli wzajemnego przenikania tego, co lo
kalne i co uniwersalne, a także wyrazu ochrony lokalnej tożsamości kulturowej,
etnicznej czy religijnej; przeinterpretowywanie treści rodzimej kultury w duchu
kultury globalnej.
Globalizacja w podstawowych swoich wymiarach: ekonomicznym, politycz
nym, społecznym i kulturowym ma swoje centra, z których rozprzestrzenia się
we wszystkie strony świata i omija tylko nieliczne jego zakątki. Nie wszędzie
proces ten dokonuje się wielowymiarowo, w niektóre miejsca, do niektórych
społeczeństw, grup i kultur docierają tylko pewne - czasem pojedyncze - jego
przejawy. Zatem globalizacja przychodzi z zewnątrz, jej czas nastaje wcześniej
w jednych typach społeczeństw i państw, w innych później. Jednak na obrze
żach tych państw, w regionach nadgranicznych, w przestrzeni usytuowanej przy
granicy administracyjnej, zjawiska, które nazwano globalizacją, są naturalną tej
przestrzeni cechą, obecną tam w różnym natężeniu, odkąd pogranicza powstały,
a więc „od zawsze”. W kulturze, czyli w sposobie życia pograniczy etniczno-kulturowych i państwowych, znajdziemy wszystkie lub prawie wszystkie wyróżnio
ne wyżej wskaźniki globalizacji, jako immanentne wymiary tej kultury.
Pogranicze - definicje, typy
Zjawisko pogranicza możemy ujmować w szerszej i węższej perspektywie.
Przywykliśmy do kojarzenia pogranicza przede wszystkim z terytorium, jednak
o pograniczach możemy mówić również w sensie nie-terytorialnym, psycholo
gicznym (Kłoskowska 1996) czy kulturowo-symbolicznym, kiedy przestrzeń
społeczna, gdzie stykają się grupy etniczno-kulturowe, nie musi wiązać się
z historycznymi obszarami zamieszkania tych zbiorowości, bowiem granice i po
granicza międzygrupowe i międzykulturowe wyznaczane są często symbolicznie
(Babiński 1994). Gdybyśmy przyjęli tę szerszą perspektywę, właściwie każde
nowoczesne społeczeństwo czy większe miasto można nazwać pograniczem,
w którym dochodzi do konfrontacji i współistnienia wzorów różnych grup spo
łeczno-kulturowych. Ujmując te kwestię z punktu widzenia szerokiego, antro
pologicznego rozumienia kultury, pozwalającego nazwać j ą po prostu sposobem
życia ludzi, możemy mówić o pograniczu jako symbolicznej przestrzeni kontak
tu międzykulturowego. Dobrym podsumowaniem powyższych rozważań może
być stwierdzenie Marii Bobrownickiej, znawczyni Słowiańszczyzny, zawarte
we wstępie do książki Pogranicza w centrum Europy. „Pogranicza są wszędzie.
Także i w centrum. Jeśli bowiem za pogranicze zwykliśmy uważać tereny niejed
�162
Halina Rusek
nolite pod względem etnicznym, językowym i kulturowym, to musimy stwierdzić,
że obszarów jednolitych nie ma i nigdy nie było” (Bobrownicka 2003: 5). Jest to,
pospolite dziś, pewnego rodzaju nadużycie terminu „pogranicze”, który w języku
polskim ma węższą konotację.
Socjologiczne pojęcie pogranicza nawiązuje w pierwszym rzędzie do relacji
pomiędzy terytorium a zajm ującąje społecznością. Jak pisze Andrzej Sadowski,
którego definicję najczęściej przywołuje się w różnorodnych studiach, pograni
cze ujmuje się
jako obszar, terytorium znajdujące się przy granicy lub daleko od centrum (aspekt
przestrzenny); - pogranicze jako usytuowany w przestrzeni kontakt społeczno-kul
turowy między dwoma lub więcej narodami lub grapami etnicznymi (aspekt spo
łeczno-kulturowy); - pogranicze jako miejsce kształtowania się nowego człowieka
i jego kultury (aspekt osobowościowo-kulturowy) (Sadowski 1995: 13).
Z punktu widzenia etnologii czy antropologii pogranicze można zdefiniować
jako przestrzeń kontaktu różnych grup ludzkich o odmiennych systemach warto
ści, tradycjach kulturowych, wzorach zachowania, językach, gwarach bądź dia
lektach i często wyznaniach.
W sytuacji pogranicza szczególnie wyraźnie uwidacznia się problem tożsa
mości jednostek i grup społecznych, które żyją na styku dwóch lub więcej kul
tur, w nieustannym kontakcie z „innym”. Pytanie o tożsamość, a więc o to „kim
jestem ” i „kim nie jestem ”, szczególnie natrętnie ujawnia się na pograniczach,
bowiem pytanie to wyostrza się wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia z wyraź
nie zaznaczonymi różnicami, gdzie „inni” to często „obcy” (którzy w pewnych
sytuacjach stają się „swoimi”), gdzie konkurują ze sobą systemy wartości i wzory
kulturowe, a często dochodzi nawet do ich konfrontacji.
Szczególnym przypadkiem są terytorialne pogranicza między państwami-narodami. Tu granica wyraźnie dzieli, rozdziela dwie części mające swój realny,
ale też symboliczny, świadomościowy wymiar. Czasami mówi się, że granica nie
dzieli, ale „łączy”, co oznacza, że jest to „dobra” granica, przy której współist
nienie dwóch sfer przebiega bezkonfliktowo. „Złą” jest taka granica, przy której
współistnienie wywołuje konflikty. Granica państwowo-narodowa jest nie tylko
granicą państw, narodów i ich kultur, ale także granicą zbiorowych tożsamości,
które wchodzą ze sobą w dialog. Jego zakres i intensywność zależą od sztyw
ności, szczelności czy też stopnia otwartości granicy. Członkowie społeczności
żyjących na pograniczu trwale obcują z kulturą częściowo odmienną od własnej,
integrują w swojej tożsamości, często bezrefleksyjnie, niejako automatycznie,
często poprzez naśladownictwo, wzory tej drugiej kultury, realizując je w co
dziennym życiu. Ich tożsamość indywidualna i zbiorowa staje się w związku
z tym szczególnie wielowymiarowa. Jest to tożsamość negocjowana, konstruo
wana z bogatego materiału.
�Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego
163
Na pograniczach tworzy się w procesie nieustannego kontaktu międzykultu
rowego i międzyetnicznego nowy typ kultury - „trzecia” kultura będąca konglo
meratem wzorów kultur z jednej i drugiej strony granicy. Kultury te wchłaniają
„obce” elementy, adaptująje do swoich własnych i restrukturyzują się w wyniku
absorpcji nowych elementów. Dochodzi do powstania synkretycznych wzorów
kulturowych powstałych z różnorodnych form kultur grup oddziałujących na sie
bie (Szyfer 2005).
Na pograniczach tworzy się nie tylko jakościowo nowa kultura o charakterze synkretycznym, ale także nowa tożsamość jej uczestników i twórców. „Na pograniczach
wytwarza się typ człowieka pogranicza o specyficznej świadomości społecznej i toż
samości jednostkowej. Podziela on życie kulturalne dwóch lub więcej różnych spo
łeczności. Czasami zmienia przynależność narodową” (Sadowski 1995: 46).
Ludzie pogranicza i ich złożona tożsamość
Człowiek pogranicza jest często rozdarty wewnętrznie. Niejednokrotnie nie
potrafi dokonać wyboru pomiędzy różnymi sposobami życia, ale najczęściej na
bywa umiejętności swobodnego poruszania się w dwóch lub więcej kulturach,
wybierania z nich różnych elementów do konstruowania swojej tożsamości.
Walencja kulturowa ludzi pogranicza, czyli ich poczucie szczególnej bliskości
z kulturą narodową i łatwość posługiwania się jej treściami i wzorami zarówno
w życiu codziennym, jak i sytuacjach wyjątkowych (Kłoskowska 1999), staje
się podwójna, a nawet ich tożsamość narodowa nie jest jednorodna. Dotyczy to
zwłaszcza członków mniejszości etnicznych i narodowych, a także emigrantów.
Członkowie tych społeczności w największym stopniu dotknięci są „syndromem
emigranta”, o którym pisze Bronisław Swiderski, zauważając, że pojawia się on
bez względu na to, czy są oni rzeczywiście emigrantami, czy też stali się mniej
szością w wyniku działań administracyjnych, tak jak polskie mniejszości za po
łudniową i wschodnią granicą. Tacy ludzie, mówiąc metaforycznie, zawsze żyją
na granicy, zawsze dla kogoś stają się obcymi i wystawionymi na obcość innych.
W kraju zamieszkania taki człowiek jest dla większości obcym, a w kraju m a
cierzystym, jeśli nawet nie jest obcym, to co najmniej „nieco innym” (Swiderski
2002). Zatem na fali otwierania się świata i nastania czasu płynnych tożsamości,
pojawił się jakiś „trzeci” człowiek obdarzony „trzecią” tożsamością - niejedno
rodną, złożoną, ukształtowaną przez dwie strony jakiejś granicy. Jest to człowiek
współczesnego świata, swobodnie poruszający się w różnych kulturach i spraw
nie przenoszący się z kultury do kultury. „Trzecia” tożsamość przestaje być atry
butem tylko ludzi żyjących blisko jakiejś konkretnej granicy, a świat, a już na
pewno Europa, staje się wielkim, permanentnym pograniczem.
Zygmunt Bauman, stwierdzając, że dzisiaj wszyscy jesteśm y w ruchu, doda
je, że współczesny świat zaludniają turyści i włóczędzy. Pierwsi podróżują dla
�164
Halina Rusek
przyjemności lub w interesach, stająsię wędrowcami, bo tak chcą lub uw ażająto
za najrozsądniejszą strategię życiową, albo też robią to dla przyjemności. Jednak
niektórzy wędrowcy nie są zadowoleni z tego, że są w ciągłym ruchu lub woleli
by zmierzać w inne miejsce niż to, do którego idą. Są w drodze, ponieważ „pozo
stanie w domu” wydaje się na dłuższą metę niewykonalne, a gdziekolwiek by się
zatrzymali, nigdzie nie są mile widzianymi gośćmi. Są włóczęgami, którzy w ie
dzą, że, niezależnie od własnych chęci, nigdzie nie pozostaną dłużej. Podróżują,
bo nie m ają innego sensownego wyboru (Bauman 2000). Czyż owi wędrowcy
- po części turyści, po części włóczędzy - nie przypominają ludzi obdarzonych
„trzecią tożsamością”? Ludzi pogranicza, którzy niejednokrotnie nigdzie nie są
„u siebie”?
Opisane wyżej zjawiska i procesy można pomieścić w jednej, szerokiej kate
gorii pojęciowej: transgraniczność, rozumianej tu szeroko jako wszelkie kom u
nikowanie międzynarodowe, komunikowanie między różnymi krajami i naroda
mi, ale też kulturami ponad ich granicami. Działania transgraniczne znajdziemy
w sposobie życia społeczności wszystkich polskich pograniczy, także na podzie
lonym granicą polsko-czeską Śląsku Cieszyńskim, który ze względu na swoją
heterogeniczność etniczną i kulturową, w tym szczególnie zaznaczoną różnorod
ność religijną, jest znakomitym laboratorium do obserwacji wszelkich zjawisk
o charakterze transgranicznym.
Śląsk Cieszyński jako pogranicze etniczno-kulturowe
Śląsk Cieszyński od ponad osiemdziesięciu lat położony jest w dwóch sąsia
dujących ze sobą państwach - Polsce i Republice Czeskiej. Do ziemi cieszyń
skiej dobrze przystaje przymiotnik „wielokulturowa”, bowiem jest ona i zawsze
była położona na styku kultur i ukształtowana pod wpływem kultury polskiej,
czeskiej, niemieckiej, austriackiej, częściowo także słowackiej i żydowskiej.
Śląsk Cieszyński w przeszłości przechodził z rąk do rąk, co wyraźnie zazna
cza się w jego współczesnym wizerunku społecznym i kulturowym. Od 1920
roku mieszkańcy tego regionu żyją przy granicy państwowej, którą wyznaczono
w oparciu o międzynarodową umowę, a nie wolę autochtonów. Podział Śląska
Cieszyńskiego pomiędzy Polskę i Czechosłowację nie zadowolił, jak twierdzą
historycy, żadnej ze stron, natomiast zaważył negatywnie na stosunkach polsko
-czeskich. Są one trudne do dziś, bowiem wyznaczająje dawne animozje, preten
sje o niesprawiedliwy podział regionu i powstałe na tej bazie konflikty. Do dzisiaj
tak zwana kwestia zaolziańska budzi emocje, a chodzi tu o teren położony po cze
skiej stronie granicy, nazywany od lat 20. ubiegłego wieku Zaolziem, zamieszka
ły po podziale przez około 100 tys. Polaków, z których obecnie pozostało mniej
niż połowa - 40 tys. Po pierwszej wojnie światowej Polacy zarzucali Czechom
prowadzenie wobec Polaków zaolziańskich restryktywnej polityki asymilacyj-
�Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego
165
nej, Czesi z kolei mieli pretensje do Polski o ostrąrepolonizację Zaolzia w 1938
roku, kiedy region ten na rok powrócił do państwa polskiego. Do tej pory starsi
mieszkańcy ziemi cieszyńskiej, a przede wszystkim Polacy z Zaolzia, m ają w pa
mięci ten układ stosunków polsko-czeskich z przeszłości, co spowodowało, że
ukształtowały się i wzmocniły wzajemne negatywne stereotypy narodowościo
we, przekazywane w dodatku z pokolenia na pokolenie. Świadczą o tym wyniki
prowadzonych w ostatnim dwudziestoleciu badań nad tymi zagadnieniami. Przez
długie lata granica polsko-czeska była zamknięta, dosyć szczelna, co powodo
wało, że dwie jej strony były dla siebie dalekie i obce, choć niegdyś stanowiły
jednolity kulturowo, wyraźnie różniący się od innych region.
Dokonanie się procesu nazywanego w Polsce transformacją ustrojową,
a w Czechach aksamitną rewolucją, przyniosło otwarcie granicy, co zmieniło,
choć nie od razu i nie całkowicie, charakter polsko-czeskiego sąsiedztwa. Dzisiaj
mieszkańcy tego pogranicza poszukują w dziejach swojego regionu argumentów
potwierdzających wspólnotę, a nie odrębność jego sztucznie utworzonych dwóch
części. Apogeum rozkwitu Cieszyna, nazywanego wówczas „Małym Wiedniem”,
przypada na przełom XIX i XX wieku. Miasto stanowiło w tamtych czasach
nowoczesny ośrodek urbanistyczny, centrum handlu, przemysłu, komunikacji,
a także kultury i oświaty. W sposobie życia mieszkańcy Cieszyna wzorowali się
na naddunajskiej stolicy, co stało się szczególnie widoczne w wystroju kamienic
w rynku, w duchu wiedeńskiej secesji. Przed pierwszą w ojną światową Cieszyn
był stolicą bogatego, cywilizacyjnie dobrze rozwiniętego Śląska Cieszyńskiego.
Miasto pełniło znaczącą rolę pośrednika w handlu pomiędzy Galicją, pruskim
Śląskiem i Austro-Węgrami. Śląsk Cieszyński odróżniał się od reszty polskich
ziem - miał swoją specyfikę ekonomiczną, społeczną i kulturową. Na Górnym
Śląsku do dzisiaj mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego nazywani bywają„cesarokam i”. Są też postrzegani jako wyjątkowo aktywni, zaradni, dobrze zorganizowani
we wspólnym działaniu. Historycy upatrują wpływ na takie zachowania i posta
wy Cieszyniaków w nowoczesnej kulturze organizacyjnej Habsburgów, a także
przywołują tezy Maxa Webera o związkach kapitalizmu i protestantyzmu. Śląsk
Cieszyński już od XVI wieku jest regionem silnych wpływów religii protestan
ckiej, co znajduje wyraz w liczbach: 60 tys. mieszkańców tego regionu, czy
li 40% ogółu, stanowią protestanci, przede wszystkim wyznania ewangelicko
-augsburskiego. W niektórych miejscowościach ewangelicy stanowią większość
mieszkańców: w Cisownicy (92%), Bażanowicach (80%), Goleszowie (75%)
i Wiśle (60%). Od wieków ewangelicy wywierają silny wpływ na życie społecz
ne regionu, a ich obecność na ziemi cieszyńskiej powoduje, że nieustannie toczy
się tu dialog międzyreligijny. Zanim zrodziła się idea ekumenizmu prowadzo
nego przez Kościoły, mieszkańcy wypracowali sobie własne wzory współżycia,
które m ają zdecydowanie charakter ekumeniczny, zapewniają spokojne współży
cie katolików i ewangelików, a także członków innych wyznań, w dużej liczbie
obecnych na ziemi cieszyńskiej po obu stronach granicy (Budniak 2002). Ten
�166
Halina Rusek
aspekt kultury pogranicza polsko-czeskiego nie może być pominięty przy doko
nywaniu charakterystyki tego regionu w kontekście procesów globalizacyjnych
- wszak porozumienie religijne i ekumeniczny dialog międzyreligijny uznawane
są za cechy dotkniętej globalizacją współczesnej kultury Zachodu.
Dzisiaj Śląsk Cieszyński ma dwie, osłabione przez podział, nieformalne sto
lice: Cieszyn po polskiej stronie granicy i Czeski Cieszyn po stronie czeskiej.
Miasta te łączą cztery mosty, spośród których dwa znajdują się w centrum miast:
starszy Most Wolności oraz nowszy - Most Przyjaźni. Przez długie lata mosty
te łączyły obydwa brzegi Olzy tylko fizycznie, formalnie, a o przyjaźni zawartej
w nazwie drugiego mostu trudno było mówić. Przeobrażenia polityczne z końca
lat 80. nie spowodowały, że mieszkańcy obu stron nagle stali się sobie bliscy. We
wzajemnych relacjach nadal dominował dystans i rezerwa, choć to wzajemne ne
gatywne nastawienie szybko zaczęło ulegać zmianie. Przyczynił się do tego wol
ny rynek i jego skutki w postaci wzmożonego ruchu na przejściach granicznych,
korków komunikacyjnych, kłopotów z parkingami, handlu ulicznego i rozmaitych
konfliktów o porządek. Mieszkańców i władze administracyjne obu stron granicy
połączyły kłopoty, które zmuszały do działania, w tym do współpracy. Obecnie
współpraca transgraniczna na Śląsku Cieszyńskim ma szeroki wymiar i nieustannie
pogłębia się, jak na wszystkich pograniczach europejskich. Współcześnie Cieszyn
i Czeski Cieszyn są oficjalnymi i nieoficjalnymi partnerami współpracy, współ
tworzącymi Euroregion „Śląsk Cieszyński”. Wyraźnie staje się widoczne to, że
oba miasta, jak i cały region, próbują w ten sposób przezwyciężyć ciążącą na nim
przeszłość.
Współczesne przemiany polsko-czeskiego sąsiedztwa
W ostatnich kilkunastu latach dokonuje się zmiana charakteru polsko-cze
skiego sąsiedztwa, co potwierdzają wyniki badań empirycznych, prowadzonych
przez naukowców z obu stron granicy, ale także przez największe polskie ośrodki
badania opinii publicznej. Rezultaty badań prowadzonych przez Centrum Ba
dania Opinii Społecznej pokazują dokonujące się od końca lat 90. przemiany
stosunku Polaków do innych narodowości i grup etnicznych, w tym do Czechów.
Można je traktować jako dobrą ilustrację przedstawionej wyżej tezy2.
Sondaż stosunku Polaków do innych nacji, z 1997 roku3, wskazuje, że Czesi
uplasowali się na skali sympatii Polaków na ósmym miejscu. Pierwsze miejsca
2 Cytowane w niniejszym fragmencie wyniki badań, przeprowadzane na reprezentatywnej próbie
liczącej około 1000 respondentów, prezentowane są na stronach internetowych Centrum Badania Opinii
Publicznej: www.cbos.pl/PL/publikacje/raporty.
3 S to su n e k n a szeg o sp o łe czeń stw a do innych nacji, Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos.
pl/PL/publikacje/raporty_l997.php (12.07.2007).
�Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego
167
zajmowali tradycyjnie przedstawiciele zamożnych, „zachodnich” państw: Ame
rykanie, Włosi, Francuzi i Anglicy. Badania pokazały, że pod koniec lat 90. Po
lacy żywili do Czechów częściej sympatię (41%) niż niechęć (22%). Duża grupa
badanych (31%) deklarowała wobec tej nacji obojętność. Czesi byli wówczas
najlepiej oceniani spośród naszych sąsiadów, nieco gorsze oceny otrzymali Sło
wacy, Niemcy i Litwini.
W 2000 roku badania o podobnym profilu podjęto nie tylko w Polsce, ale tak
że w krajach sąsiednich4. Sympatie Polaków pozostały prawie takie same - Cze
si zajęli siódme miejsce wśród narodów darzonych sympatią. Natomiast Czesi
umieścili Polaków na skali swoich sympatii na 12. miejscu. Najbardziej lubią oni
Słowaków, następnie mieszkańców krajów wysoko rozwiniętych, łącznie z Japo
nią, Węgrów, Chorwatów i wreszcie Polaków. Czechów i Polaków, jak wynika
z badań, łączył brak sympatii do tych, którzy żyją na wschód od nas; stosunek do
nich był gorszy aniżeli stosunek do Niemców żyjących na Węgrzech i Litwie.
Rok później preferencje Polaków zmieniły się nieznacznie. Nieco zmniejszy
ła się nasza sympatia do mieszkańców bogatych krajów - staliśmy się wobec
nich bardziej niechętni, ale przede wszystkim obojętni, wzrosła za to sympatia do
mieszkańców wschodniej Europy. Natomiast Czesi pozostali na siódmym m iej
scu. Badania z 2000 roku obaliły dosyć mocno utrwalony stereotyp o szczególnej
sympatii Polaków do Węgrów i raczej niechętnym stosunku do Czechów - oby
dwa narody równie często spotykały się z sympatią (Węgrzy 47% i Czesi 47%)
i równie rzadko z niechęcią (i Węgrzy, i Czesi uzyskali po 15% wyborów).
Wyniki badań z kolejnych lat potwierdzają hipotezę o poprawie stosunków
polsko-czeskich, co widoczne jest w zmianie wzajemnego nastawienia do sie
bie tych nacji. W 2003 roku wśród narodów darzonych przez Polaków sympatią
Czesi zajęli już trzecie miejsce - sympatię do nich deklarowało 50% badanych,
niechęć 18%, a obojętność 27% (pozostali nie mieli zdania)5. Interesujące są
ustalenia, jakie można poczynić na podstawie badań z 2005 roku na temat wy
obrażeń Polaków o stosunku do nich sąsiednich narodów6. Zaledwie 3% respon
dentów uważało, że większość sąsiednich krajów jest Polsce niechętna; większość
badanych twierdziła, że żyjemy w życzliwym otoczeniu. W śród krajów przyja
znych pierwsze miejsce zajęła Słowacja (przez 69% badanych uznana za kraj
przyjazny), drugie Republika Czeska (z takim samym wynikiem), potem Litwa,
Ukraina, Niemcy, Białoruś i Rosja. Sondaż stosunku Polaków do innych naro
dów z tego samego roku uplasował Czechów na czwartym miejscu.
4 S to su n e k P olaków , C zechów , W ęgrów i L itw in ó w do in n ych narodów , Komunikat z badań CBOS,
http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2000/K_165_00.PDF (15.09.2009).
5 C zy P o la c y lu b ią inne narody? Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos.pl/SPISKOM.
POL/2003/K_001_03.PDF (15.09.2009).
6 O p in ie P o la k ó w o sto su n k a c h z są sie d n im i kra ja m i, Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos.
pl/SPISKOM.POL/2005/K_l 13_05.PDF (15.09.2009).
�168
Halina Rusek
Kolejne dane o stosunkach polsko-czeskich zawarte są w wynikach badań
dystansu społecznego, przeprowadzonych przez CBOS w styczniu 2007 roku7.
Polacy odpowiadali na pytanie, czy sprzeciwiliby się małżeństwu dzieci z osoba
mi różnych narodowości. „Tak” odpowiedzieli badani w stosunku do (kolejno)
narodowości: żydowskiej, chińskiej, rosyjskiej, niemieckiej, francuskiej i na szó
stym miejscu czeskiej.
Zaprezentowane badania m ają zasięg ogólnopolski, być może powtórzenie
ich lub przeprowadzenie w tym samym czasie w Cieszyńskiem, a więc tuż przy
granicy, przyniosłoby częściowo odmienne wyniki.
Otwarcie polsko-czeskiej granicy w 1991 roku spowodowało zatem także ot
wieranie się na siebie nawzajem mieszkańców obu stron granicy, co widać na
przykładzie sympatii Polaków. W hierarchii sympatii Czesi zajmują z roku na rok
coraz wyższą pozycję. Niechęć Polaków do nich słabnie, a obojętność pozostaje
na takim samym poziomie. Na podstawie cytowanych badań, a także obserwacji
stosunków Polski z najbliższymi sąsiadami oraz ich charakterystyki dokonywa
nej przez polskie i czeskie media, daje się zauważyć, iż to nie tylko podobne
przemiany polityczno-społeczne z końca lat 80. ubiegłego wieku i otwarcie gra
nicy zmieniły polsko-czeskie sąsiedztwo. Wydaje się, że wzajemne odniesienia
do siebie Czechów i Polaków zmieniło także - od niechęci do sympatii - przy
stąpienie obu państw do NATO i Unii Europejskiej. Zwłaszcza ten pierwszy akt
spowodował, że powstała nie tylko nowa płaszczyzna współdziałania, ale także
świadomość przynależności do nowego typu wspólnoty, do której należą tylko
wybrani, spełniający określone, dosyć ostre kryteria.
Z powyższymi ustaleniami w iążą się wyniki badań przeprowadzonych w 2009
roku wśród młodzieży z Cieszyna i okolicznych miejscowości. Badania te doty
czyły wielowątkowego problemu: granicy w świadomości młodzieży pogranicza
polsko-czeskiego. Jedno z pytań zawartych w ankiecie skierowanej do 200 osób
dotyczyło oceny znaczenia granicy w życiu młodzieży. Ponad 17% respondentów
stwierdziło, że ma ona dla nich znaczenie, bowiem „dużo Czechów przebywa
codziennie w Polsce, szczególnie w dniach targowych”; „można poznać nowych
ludzi, inną kulturę”; „ma ona dla mnie znaczenie, bo mieszkam rzut kamieniem
od granicy”; „chodzę tam na zakupy, bo niektóre rzeczy są tańsze”. Ale dla 65%
badanych granica nie ma żadnego znaczenia i nie m yślą o niej na co dzień. M ó
w ią na przykład tak: „po prostu traktuję jej przekraczanie jak codzienność”; „jest
to dla mnie normalne, chcę iść «na Czechy», wkładam paszport do torby i idę”
lub „jestem przyzwyczajony”. Pojawiła się też jednak inna wypowiedź: „moje
miasto podzielone jest na pół, w Czechach jest część mojego regionu”.
Warto kontynuować tego rodzaju badania i powtarzać je co pewien czas, dla
tego że ostrość granicy wyraźnie łagodnieje, co także zaciera jej ostre kontu
7P rze ja w y d y sta n su sp o łe czn eg o w obec in n ych n a ro d ó w i religii, Komunikat z badań CBOS, http://
www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2007/K_003_07.PDF (15.09.2009).
�Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego
169
ry w świadomości ludzi przy niej żyjących. Rodzi się pytanie, czy i jak zmieni
się postrzeganie granicy wtedy, kiedy więcej czasu upłynie od wstąpienia Polski
i Czech do strefy Schengen. Czy podzielony Śląsk Cieszyński stanie się bardziej
jednolity kulturowo, a jego mieszkańcy zapomną kiedyś o granicy? Nie wyda
je się to całkowicie możliwe, ale niewątpliwie jesteśm y świadkami gwałtownej
zmiany funkcji granicy, od wyraźnego dzielenia do łączenia jakichś części. Gra
nica jako pomost? - to interesujące wyzwanie dla socjologów i antropologów.
Czy pogranicza w kontekście procesów globalizacyjnych są przypadkiem szcze
gólnym? Sądzić należy, że tak, bowiem te zjawiska, które objęto pojem ną nazwą
„globalizacja”, na pograniczach występowały zawsze. Dlatego też zrozumienie
istoty procesów przebiegających na pograniczu pozwala na pełniejsze zdefinio
wanie globalizacji i pokrewnych jej zjawisk.
Przemiany pogranicza w kontekście procesów globalizacyjnych.
Konkluzje
Przypatrując się pograniczom polskim i innym, podobnym pograniczom eu
ropejskim, daje się zauważyć - o czym pisałam na początku - ich wielką ruchli
wość, nieustanne przemieszczanie się ludzi. Tu wszyscy są w ruchu, bowiem
nieustannie dochodzi do transgresji, czyli przekraczania różnorodnych granic.
Warto w tym miejscu odwołać się do psychologicznej interpretacji tego zjawiska,
reprezentowanej w polskiej literaturze przez Józefa Kozieleckiego. W myśl tej
koncepcji człowiek z natury myśli i działa transgresyjnie, co oznacza, że przekra
cza jakieś dotychczasowe granice: materialne, symboliczne, społeczne, rozszerza
sferę własnej działalności i wychodzi poza to, kim jest i co posiada (Kozielecki 1997). Na pograniczach mamy do czynienia nie tylko z dosłownym prze
kraczaniem granicy administracyjnej - co zależy od stopnia jej przepuszczalno
ści, otwartości - ale także z przekraczaniem granic kulturowych. Tu transgresja
oznacza wyjście poza własną kulturę i własne dziedzictwo kulturowe; oznacza
gotowość do przebudowania uznawanych i realizowanych przez siebie wzorów
kulturowych z wykorzystaniem materiału dostarczanego przez „drugą” stronę,
tych „innych”, często „obcych”. Ludzie pogranicza nie tylko wykazują nieustan
n ą gotowość do podjęcia zachowań transgresyjnych, ale często zmuszają ich do
tego różne sytuacje. Niektóre role społeczne pełnione przez mieszkańców regio
nów przygranicznych zasadzają się na kontaktach z „innymi”, „obcymi”, a ich
realizacja często wymaga otwarcia się na tych „innych” czy „obcych”, poznania
i przejęcia ich sposobu myślenia i działania. Kultury różnych grup zamieszku
jących pogranicza są „programowo” otwarte, gotowe do integracji i pewnego
rodzaju solidarności międzykulturowej, bowiem tylko w taki sposób ich nosicie
le m ogą w swojej tożsamości zintegrować to, co obce i zrealizować swoje cele
i aspiracje życiowe. Ci „inni” to nie tylko mieszkańcy drugiej strony granicy,
�Halina Rusek
170
ale także liczni przybysze z innych regionów, chcący przekroczyć granicę lub
załatwić na pograniczu różnorodne interesy. Granice stają się coraz bardziej ot
warte - je d n e bardziej, drugie mniej, co powoduje, że codzienne przekraczanie
ich przez mieszkańców rejonów przygranicznych jest charakterystycznym rysem
takich regionów. Zwłaszcza młode pokolenie za rzecz normalną uważa poszuki
wanie pracy, mieszkania czy partnerów do działalności gospodarczej po drugiej
stronie granicy. Zawieranie małżeństw mieszanych narodowościowo lub etnicz
nie także nie budzi już sprzeciwów. Ale mamy do czynienia z innymi jeszcze
zachowaniami transgresyjnymi - przekraczaniem administracyjnej, państwowej
granicy ponad jej realnym wymiarem poprzez środki komunikacji masowej z In
ternetem na czele. Świat po drugiej stronie granicy, choćby była ona w małym
stopniu przepuszczalna, staje się światem bliskim, dostępnym na wyciągnięcie
ręki, oswojonym, podobnym często do naszego świata. Natomiast w warunkach
społeczeństwa przedinformacyjnego świat za zamkniętą granicą, a taki charakter
miały do początku lat 90. ubiegłego wieku granice Polski i innych krajów regionu
Europy Środkowo-Wschodniej, był daleki, obcy, nieznany.
Słowa kluczowe: globalizacja, pogranicze etniczne, tożsamość, transgraniczność, kon
takty interetniczne
LITERATURA
Babiński G.
1994
Pogranicze etniczne, pogranicze religijne. Modele wychowania dla plu
ralizmu, „Przegląd Religioznawczy” 3, s. 31-41.
Bauman Z.
2000
Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Warszawa,
Państwowy Instytut Wydawniczy.
2001
Tożsamość - jaka była, jest i po co?, w: A. Jawłowska (red.), Wokół pro
blemów tożsamości, Warszawa: Wyd. LTW, s. 3-26.
Bobrownicka M.
2003
Pogranicza w centrum Europy, Kraków: Wydawnictwo Slavica.
Budniak J.
2002
Ekumenizm jutra na przykładzie Śląska Cieszyńskiego, Katowice: Wydaw
nictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Giddens A.
2004
Socjologia, przeł. A. Szulżycka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe
PWN.
Kłoskowska A.
1996
Kultury narodowe u korzeni, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
1999
Kultura, w: W. Kwaśniewicz i in. (red.), Encyklopedia socjologii, t. 2, K-N,
Warszawa: Oficyna Naukowa, s. 99-110.
�Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego
171
Kozielecki J.
1997
Transgresja i kultura, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Sadowski A.
1995
Pogranicze polsko-białoruskie. Tożsamość mieszkańców, Białystok: Wy
dawnictwo Trans Humana.
Szyfer A.
2005
Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości, Poznań: Wy
dawnictwo Wyższej Szkoły Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa.
Swiderski B.
2002
Siderki, Sverderszi, Swederki albo odpowiedź zaczepionego, „ResPublica
Nowa” 11, s. 73-77.
Źródła internetowe:
Czy Polacy lubią inne narody? Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos.pl/SPISKOM .POL/2003/K001_03.PDF (15.09.2009).
Opinie Polaków o stosunkach z sąsiednimi krajami, Komunikat z badań CBOS, http://
www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2005/K_113_05.PDF ( 15.09.2009).
Przejawy dystansu społecznego wobec innych narodów i religii, Komunikat z badań
CBOS, http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2007/K_003_07.PDF (15.09.2009).
Stosunek Polaków, Czechów, Węgrów i Litwinów do innych narodów, Komunikat z badań
CBOS, http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2000/K_165_00.PDF (15.09.2009).
Stosunek naszego społeczeństwa do innych nacji, Komunikat z badań CBOS, http://www.
cbos.pl/PL/publikacje/raporty_1997.php ( 12.07.2007).
Halina Rusek
GLOBALISATION AND BORDERLAND - THE SPECIAL CASE OF
CIESZYN SILESIA
(Summary)
Globalisation under the conditions of the ethnocultural borderland assumes a special
form. The article illustrates the problem using Cieszyn Silesia, i.e. the Polish and Czech
borderland as an example. In this territory the problem of identity of individuals and so
cial groups, who live on the border of many cultures, in constant contact with the „other”,
is particularly evident. An intensive exchange process of cultural elements in the course
of constant and direct contacts is also characteristic. In this way a specific transborder
atmosphere is created, with various cultural, social and economic contacts over the poli
tical borders of the neighbouring states. Cultural syncretism of the inhabitants of such an
area and the ability to freely move in both cultural spaces is one of the features of these
transborder relations. A change of attitudes, including the shortening of the ethnic distan-
�172
Halina Rusek
ce between both neighbouring national groups, is the result of the „open border” after the
accession of Poland and the Czech Republic to the European Union. These phenomena
have been favoured by the continuous local border traffic, which leads to transgressive
behaviour, i.e. transgressing many existing ethnic, cultural and social barriers. Against
this background the author presents a new function of the Polish-Czech border as an im
portant factor linking rather than dividing people.
Key words: globalisation, ethnic borderland, identity, transborder relations, interethnic
contacts
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/759aede65a1bf58fd5b999b7d6112026.pdf
4324a9c486b4dd2553b8d316c67e0e2d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6171
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
etnografia
etnologia polska - historia
etnologia
antropologia
literatura ludowa
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5756
Title
A name given to the resource
Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia/ LUD 2010 t.94
Description
An account of the resource
LUD 2010 t.94 s.191-220
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Jasiewicz, Zbigniew
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 94, 2010
II. ARTYKUŁY
ZBIGNIEW JASIEWICZ
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza,
Wyższa Szkoła Nauk Humanistycznych
i Dziennikarstwa
Poznań
STU DIA N A D LITERATU RĄ LU DOW Ą , ETN OG RAFIA ,
ETN O LO G IA , A N TRO PO LOG IA .
K IER U N K I ZA INTERESOW AŃ KSZTAŁTUJĄCEJ SIĘ W POŁOW IE
X IX W IEK U PO LSK IEJ ETN O LO G II/A N TRO PO LO G II KULTUROW EJ
Celem opracowania jest przedstawienie niezwykłego zróżnicowania kie
runków zainteresowań na ziemiach polskich w połowie XIX wieku, objętych
w okresach późniejszych mianem etnologii/antropologii i wskazanie na pojawie
nie się w ich ramach oznak zapowiadających powstanie dyscypliny naukowej.
Połową XIX wieku będą w artykule lata od 1840 do 1865 roku. W zakresie hi
storii politycznej i społecznej ziem polskich jest to okres po powstaniu listopa
dowym i czas antyszlacheckiego powstania chłopskiego w Galicji z roku 1846,
zmieniającego sposób postrzegania ludu. Zaraz potem wybuchła Wiosna Lu
dów, sprzyjająca myśleniu o sprawach narodowościowych, a później powstanie
styczniowe, utrudniające prowadzenie i publikację prac naukowych na terenach
zaboru rosyjskiego. Z nauki światowej docierały wówczas wiadomości o stu
diach nad ludzkością i jej kulturą rozwijanych w okresie po roku 1840, scha
rakteryzowanym przez Freda W. Vogeta jako czas różnicowania się antropologii
jako nauki o człowieku (1975: 114 i n.). Różnym kierunkom badań nadawano
różne nazwy: etnografii, etnologii i antropologii, tworzone ze słów języka gre
ckiego, o nieustabilizowanych i zmieniających się znaczeniach. Wprowadzano
je do nazw towarzystw naukowych, tak istotnego instytucjonalnego elementu
nauki: Société d’Anthropologie (1832) i Société Ethnologique (1839) w Paryżu,
�192
Zbigniew Jasiewicz
American Ethnological Society (1842) w Nowym Jorku, Ethnological Society of
London (1843), Otdelenie etnografii Russkogo geografićeskogo obsesiva (1845)
w St. Petersburgu, Société d’Ethnographie Américaine et Orientale (1859) w Pa
ryżu i wielu innych (Tokarev 1966: 215 in.; Vermeulen 1995: 50 i in., 1996: 99
i n.). Wymieniony już Voget napisał o tym okresie: „Między rokiem 1840 a 1870
zaistniały wystarczające podstawy dla utworzenia nowej dyscypliny skoncentro
wanej na biologicznej i kulturowej historii człowieka” (Voget 1975: 114).
Na ziemiach polskich w tym czasie, obok poszerzenia zakresu zaintereso
wań człowiekiem i jego kulturą, miało miejsce niespotykane dotąd, poza krót
kim okresem końca drugiego dziesiątka lat XIX wieku w Wilnie, intensywne
zajęcie się założeniami teoretycznymi tych zainteresowań i próby nadania im
kształtu dyscyplin naukowych. Wyjątkowość tego okresu w dziejach kształto
wania się etnologii polskiej dostrzegli, przez pryzmat działalności poszczegól
nych badaczy i dokonujących się za ich przyczyną zmian, naukowcy zajmujący
się historią polskiej etnologii. Adam Fischer uznał Studia o literaturze ludowej
Ryszarda Berwińskiego (1854) za „pierwszą polską pracę etnologiczną”, która
„tworzy słup graniczny między dawnymi i nowymi laty” (Fischer 1947: 154).
Teresa Brzozowska-Komorowska napisała o tym samym dziele, że jest „pierwszą
naukow ąksiążkąpolskąz dziedziny folkloru, książką, która w całości dotychcza
sowy dorobek oceniła, wskazała na dotychczasowe pola działania, przesuwała
zakres dyscypliny i wytyczała jej dalsze drogi” (Brzozowska-Komorowska 1982:
13). Wiesław Bieńkowski podkreślił wagę odkrycia wówczas zmienności kultury
ludowej i krytycznego traktowania literatury ludowej jako źródła historycznego
(Bieńkowski 1956: 83 i n.), a Aleksander Posem-Zieliński zauważył przezwy
ciężenie tendencji folklorystycznych i stwierdził, że wybitne osiągnięcia połowy
XIX wieku: Oskara Kolberga w zakresie badań terenowych, Ryszarda Berwiń
skiego, stosującego metodę krytyczną i historyczno-porównawczą oraz działal
ność dydaktyczna Wincentego Pola „nobilitują etnografię do rangi dyscypliny
akademickiej” (Posem-Zieliński 1973: 59, 66). Do cech wymienionych dodajmy
pojawienie się prób łączenia różnych kierunków studiów nad człowiekiem i jego
kulturąw szersze zespoły, a nawet stworzenia z nich jednej dyscypliny naukowej.
Wysiłkom tym towarzyszyły liczne opracowania o charakterze etnograficznym,
w tym napisane przez autorów polskich lub tłumaczone, normatywne czy też
z wykorzystaniem materiałów z badań empirycznych, ujęcia całościowe niektó
rych obszarów i problemów badań.
Kierunki zainteresowań człowiekiem i jego kulturą uprawiane w połowie
XIX wieku na ziemiach polskich, wyodrębnione zostały w niniejszym artykule
głównie na podstawie analizy treści dostępnych tekstów i zawartych w nich in
formacji. Informacje te obejmowały nazwy przyjmowane dla określenia podej
mowanych przez badaczy prac, którymi były najczęściej terminy oznaczające
dyscypliny naukowe, upowszechniające się w środowisku naukowym. Należały
do nich także, przedstawiane explicite lub formułowane pośrednio, dane o przed-
�Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia
193
miocie badań, ich zakresie problemowym, przestrzennym i chronologicznym oraz
założeniach teoretycznych. Nazw jednakże często nie stosowano lub zmieniały
swoje znaczenie, przedmiot i zakres badań nie były określane lub niekiedy for
mułowano je niejednoznacznie, a założenia teoretyczne zwykle przyjmowano za
oczywiste i ich przedstawianie uznawano za zbędne. Pomocą była wiedza spoza
źródeł, dostępna dzisiaj, świadcząca o utrzymującej się różnorodności kierunków
studiów nad kulturą, w skali świata i Polski, to zbliżających się do siebie i dążą
cych do scalenia, to oddalających się i podlegających fragmentaryzacji (Stocking
1995: 2; por. Jasiewicz 2006: 12 i n.). Odnalezione w przeszłości kierunki zainte
resowań, niejednokrotnie o nieostrych granicach i pokrywających się zakresach,
poddane dodatkowej interpretacji, dostarczyły możliwości zbudowania modeli
przydatnych w porządkowaniu i rozumieniu złożonej rzeczywistości badanego
okresu.
Kierunkami tymi są wymienione w tytule tego artykułu: studia nad litera
turą ludową z przedmiotem badań, jakim był lud i jego twórczość ustna, którą
należało zarejestrować i nadać jej znaczenie; etnografia, także skoncentrowana
na ludzie, ale opisująca go poprzez grupy i regiony kulturowe, z szerzej ujętym
zakresem kultury, z dostrzeganymi, lecz potraktowanymi marginalnie innymi
grupami społeczno-kulturowymi oraz celem, jakim był opis zróżnicowania kul
turowego, rozpatrywanego także w ramach szerszych niż regiony obszarów grup
etnicznych i narodowych lub rodzin językowych; etnologia, skoncentrowana na
grupach narodowych i innych formach grup etnicznych, nieograniczona w prze
strzeni i czasie, aspirująca do tworzenia syntez korzystających z prac opisowych;
wreszcie antropologia, podejmująca problematykę istotną nie tylko poznawczo,
ale również światopoglądowo, obejmująca zakres najszerszy, bo człowieka jako
istotę zarówno biologiczną, jak i kulturową, i z tej racji aspirująca do zgromadze
nia pod swoją nazwą wszystkich szczegółowych kierunków badań.
Pierwszy z wymienionych powyżej kierunków, a mianowicie studia nad li
teraturą ludową, związany był z naukami humanistycznymi, takimi jak historia
i filologia, trzy pozostałe, etnografia, etnologia i antropologia, nie tracąc kon
taktu z naukami o kulturze i filozofią, pozostawały pod wpływem nauk przy
rodniczych: geografii i nauk z zakresu biologii człowieka. Studia nad literaturą
ludową i etnografia na ziemiach polskich koncentrowały się głównie na mate
riałach i problematyce z obszarów Rzeczpospolitej i sąsiednich, etnologia i an
tropologia obejmowały swoimi zainteresowaniami ludzkość. Te pierwsze były
reprezentowane przez opracowania mające oparcie w badaniach empirycznych.
Nie dopracowały się ich jeszcze etnologia i antropologia polska, nie wykra
czające wówczas w zasadzie poza ujęcia informujące o uprawianych w nauce
światowej kierunkach zainteresowań, wskazujące na potrzebę ich przyjęcia na
gruncie polskim i przedstawiające, jak w przypadku etnologii, dostosowany do
warunków polskich, rozwinięty projekt dyscypliny. W opracowaniu tym zwra
cam uwagę przede wszystkim na wewnętrzną dynamikę rozwoju zainteresowań
�194
Zbigniew Jasiewicz
poznawczych, sygnalizując jedynie szersze ich uwarunkowania. Spośród dwóch
możliwych do przyjęcia w studiach nad historią nauki postaw: „historyzmu”
i „prezentyzmu” (Stocking 1968: 11 i n.; Zamecki 1988: 191 i n.), wybieram
podejście umiarkowanego prezentyzmu. Rozpatruję bowiem czynności i doko
nania badawcze z połowy XIX wieku, uwzględniając ich znaczenie dla dalszego
rozwoju i teraźniejszego stanu etnologii, i z tej perspektywy formułuję stawia
ne przeszłości pytania, jednocześnie próbując jednak zrozumieć ich historyczny
kontekst. Do analizy wybrałem materiały najbardziej istotne dla realizacji celów
artykułu; nie sposób było przedstawić w nim w szerszym zakresie badaczy i ich
prac z badanego 25-lecia.
Studia nad literaturą ludową
Nadal gromadzono i publikowano zbiory i omówienia pieśni ludowych, ale
obok nich również prozy ludowej. Żegota Pauli ogłasza dwutomowe Pieśni ludu
ruskiego w Galicji (1839-1840), Oskar Kolberg: Pieśni ludu polskiego (1842
-1845 i 1857), Aleksander Niewiarowski: O pieśniach ludu naszego (1844),
Robert Fiedler: Kilka pieśni ludu polskiego na Dolnym Śląsku (1846), Romu
ald Zienkiewicz: Piosenki gminne ludu pińskiego (1851) i O uroczyskach i zwy
czajach ludu pińskiego oraz o charakterze jego pieśni (1853), Ludwik Zejszner:
Pieśni ludu Podhalan czyli górali tatrowych (1854). Zbiory prozy ludowej, zresz
tą przepracowanej literacko, wydaje między innymi Kazimierz Władysław W ój
cicki: Klechdy, starożytne podania i powieści ludowe (I wyd. 1837, II wyd. 1851),
Ryszard Berwiński: Powieści wielkopolskie (1840) oraz Lucjan Siemieński:
Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie (1845)1. Rozwinięto metodykę do
kumentowania tekstów ludowych. Józef Lompa, zbieracz śląskich pieśni, przy
słów, baśni i podań, zaopatrywał je, wzorem łużyckiego badacza folkloru Ernesta
Smoljera, datą i miejscem zapisu oraz nazwiskiem informatora, co było praktyką
dotąd niespotykaną (Bieńkowski 1977: 732). Zachętę do gromadzenia tekstów
ludowych znajdujemy we wszystkich najważniejszych ówczesnych programach
- instrukcjach badania kultury wsi: u ks. Jana Kluczyckiego (1844), Sewery
na Goszczyńskiego (1844) i Oskara Kolberga (1865). Jednocześnie pojawiły się
głosy, między innymi Berwińskiego, Kolberga i Pola, stwierdzające, że literatura
ludowa nie jest wystarczającą podstawą do poznania życia i właściwości ludu.
Zakwestionowały one utrwaloną pod wpływem romantyzmu, uznanego przez
Józefa Bursztę za system myślowy ze swej istoty antyetnograficzny, praktykę
zajmowania się głównie folklorem (Burszta 1973: 29 i in.).
1 Pozycje z literatury, które znalazły się w tekście jedynie jako informacja o ówczesnych publika
cjach, bez ich wykorzystania w analizie, nie zostały umieszczone w bibliografii.
�Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia
195
Studia nad literaturą ludową, podejmowane w przekonaniu o jej wartościach
estetycznych, a przede wszystkim jako źródła historycznego, stanowiły najbar
dziej rozwinięty dotąd kierunek zainteresowań ludem. Wytworzyły środowisko
badaczy, które Ryszard Berwiński określił mianem „korporacji uczonych”, róż
nej od „ludomanów literackich” (1 8 5 4 ,1: 31; II: 205), mające odbiorców swojej
działalności. W jego ramach znalazło się miejsce dla uznawanych specjalistów.
Wincenty Pol, kiedy opowiadano mu w trakcie jego badań w Karpatach W schod
nich o Doboszu, zwierzył się w liście do żony z roku 1840: „Myślałem sobie,
żeby się te różne gadki zdały Wójcickiemu, który spisał niektóre podania o Do
boszu” (Pol 1960: 268). Studia nad literaturą sprzyjały jednocześnie idealizacji
i mitologizacji ludu. Rozbudzone, lecz nie zaspokojone i budzące coraz więcej
wątpliwości nadzieje na możliwość wykorzystania literatury ludowej, a szcze
gólnie pieśni, jako materiału do rekonstrukcji przeszłości oraz wstrząs wywołany
wydarzeniami tak zwanej rabacji galicyjskiej z 1846 roku spowodowały, że to
właśnie w tych studiach poddano krytyce zarówno stosunek do ludu, jak i litera
tury ludowej. Najbardziej radykalnym i konsekwentnym przedstawicielem nurtu
krytycznego w studiach nad literaturą i wierzeniami ludowymi był Berwiński.
Poglądy swoje przedstawił w dwutomowych Studiach o literaturze ludowej ze
stanowiska historycznej i naukowej krytyki (1854), wydanych pod zmienioną je
dynie kartą tytułową jako Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach
ludowych w roku 1862.
Radykalizm Ryszarda Berwińskiego i jego książki polegał na tym, że zakwe
stionował ontrzypodstawowe cechy, które romantyczni badacze i twórcy literatury
przyznawali literaturze ludowej: starodawność, swojskość i samorodność. K.W.
Wójcicki uznał pracę za bezwartościową (Brzozowska-Komorowska 1982: 21).
Po kilku recenzjach, bądź to pochwalnych, bądź to krytycznych, książka była
przez współczesnych pomijana. Izydor Kopemicki w ważnym artykule O et
nografii i etnologii odnotowuje Berwińskiego jedynie jako „badacza rzeczy lu
dowych” z Wielkopolski (Kopemicki 1885: 19). Dopiero późniejsi history
cy etnologii i folklorystyki dostrzegli wartość jego dzieła. Nowatorstwa pracy
Berwińskiego, niedocenionego przez współczesnych, dopatrujemy się obecnie
nie tyle i nie tylko w proteście wobec dotychczasowego podejścia do literatury
ludowej i do ludu oraz przedstawieniu nowej ich oceny, ale w zaproponowanej
metodologii badań. Wśród założeń metodologicznych, przyjętych i stosowanych
w pracy Berwińskiego, uwagę zwracają:
1. Podział etapów prowadzenia badań na „kronikarsko-biograficzny”, polega
jący na gromadzeniu danych, „krytyczny” oraz „naukowo-poetyczny” (Berwiń
ski 1854,1: 41);
2. Rozróżnienie charakteru źródeł; badacz domagał się zbiorów „kompletnych
i czystych” (1854, I: 42), nie zniekształconych interpretacją, w innym miejscu
dzieli źródła na pośrednie i „wprost od ludu zaczerpnięte” (1854, I: 7), wska
zywał też na trudności pozyskania materiału w terenie: „Kto sam doświadczył,
�196
Zbigniew Jasiewicz
temu wiadomo, że żmudniej nieraz uprosić piosnkę u chłopa, niż z dwunastu
gotowych zrobić książkę trzynastą” (1854,1: 39);
3. Poszukiwanie genezy literatury i wierzeń ludowych, ich dróg przenikania
do środowiska wiejskiego, chronologii i adaptacji; wpływy zewnętrzne „łamią
się na umyśle ludu w sposób sobie właściwy” (1854, II: 211);
4. Dostrzeżenie kontekstu, uwarunkowań literatury ludowej: „chcąc poznać
i ocenić wewnętrzną naturę, istotę i wartość kameleonowych płodów tej literatu
ry, potrzeba naprzód lepiej poznać warunki umysłowego życia ludu, trzeba lepiej
poznać tryb, jakim lud dochodzi do wiedzy tego, co wie” (1854,1: XVII);
5. Określenie roli Kościoła w kształtowaniu kultury ludowej, a szczególnie
wierzeń: „Kościół przeto był i jest główną, pryncypialną szkołą ludu” (1854,
II; 210) i stąd należy zwrócić uwagę na „geograficzne rozgraniczenie wyznań”
z Bugiem i Sanem jako ich granicą (1854, II: 210);
6. Przyjęcie różnych źródeł oddziaływania na kulturę ludową: „Nie sam al
bowiem kościół jedyną jest szkołą dla ludu” (1854, II: 211). Odbija się na niej
również „każdorazowa oświata klas wyższych” (1854, II: 211) ale także działanie
innych czynników: „Wiele innych przytoczyć by jeszcze można, a ze wszystkich
pokazało by nam się najoczywiściej, że polityczne losy kraju bezpośredni pra
wie wpływ wywierają na obyczaje i zwyczaje ludu” (1854, II: 211). Z dalszego
wywodu autora wynika, że pod owymi „losami politycznymi” rozumie on od
działywanie innych kultur etnicznych, przenikających na teren ziem polskich:
tatarskiej, ruskiej i niemieckiej;
7. Przekonanie o zróżnicowanym pod względem pochodzenia charakterze
kultury ludowej wynikające z tezy o wielości źródeł oddziaływania na kulturę
ludową, także zewnętrznych. Wskazywał na przykład na wędrówki wątków lite
rackich, w trakcie których „jakiemuż wykrzywianiu musiały one ulegać w czasie
kilkowiekowej swojej tułaczki, gdy z ust do ust i z kraju do kraju przechodząc,
mieszały się z sobą nawzajem” (1854, I: 26). Podkreślał trudności wydzielenia
elementów rodzimych: „Jakiejże, powtarzam, potrzeba bystrości, a nawet jakiej
nauki, żeby tu swojskość od obczyzny oddzielić” (1854,1: 27);
8. Świadomość wewnętrznego zróżnicowania kultury ludowej, jej morfologii,
prowadząca do wskazania wyspecjalizowanych kierunków badań. Obok studiów
nad literaturą ludową są to spostrzeżenia dotyczące „guseł, przesądów, zabobo
nów i czarów”, które „stanowią raczej same dla siebie odrębny przyczynek do
demonologii ludu polskiego” (1854,1: XVII);
9. Zanegowanie izolacji ludu i podkreślenie jego związków z resztą społe
czeństwa oraz historycznej zmienności: „Lud brał i bierze współuczestnictwo
większe, niżby się niejednemu zdawało, w dziejach krajowych. Lud nie jest żad
n ą potęgą niezależną od reszty społeczeństwa. Historia wywiera i na niego cza
sowe swoje i doczesne wpływy” (1854, II: 222);
10. Krytycyzm i dążenie do sformułowania nowych praw rządzących obser
wow aną dziedziną rzeczywistości, wskazujące na próbę unaukowienia, poprzez
�Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia
197
przejęcie wzorów z nauk przyrodniczych, studiów nad kulturą ludową. Pomyłka
w sposobie myślenia o ludzie i jego przedstawianiu „Leżała niewątpliwie w fał
szywym rozumieniu i pojmowaniu praw, wedle których kształcą się i rozwijają
tak pojedyncze ludu wyobrażenia, jak i cała jego inteligencja (...). Znaleźć istot
ny ten stosunek, znaleźć i ściśle określić owe prawa, stało się odtąd [jego, tzn.
R.B. - Z.J.] zadaniem” (1854,1: XV).
To właśnie studia Ryszarda Berwińskiego nad literaturą i wierzeniami ludo
wymi, oparte o wzorce z nauki zachodniej, ale również własne przemyślenia ba
dacza2, dobrze znającego piśmiennictwo polskie, wprowadziły do kształtującej
się polskiej etnologii/antropologii kulturowej metodę krytyki naukowej, w tym
krytyki źródeł i metodę historyczno-porównawczą. Miał on ponadto zastosować
w roku 1854 termin „ludoznawstwo” (Wróblewski T. 1969: 154), którego jed
nak nie odnalazłem w wydanych w tymże roku Studiach o literaturze ludowej.
Rozwój studiów nad literaturą uzasadnia stwierdzenie Aleksandra Posema-Zie
lińskiego, że „folklor stał się pierwszym etapem kształtowania się niezależnego
pola badawczego przyszłej etnografii” (1973: 45). Studia te, przekształcane na
przełomie XIX i XX wieku w folklor i folklorystykę, są dziedziną badań zmie
rzającą, z jednej strony, do usamodzielnienia, a z drugiej związaną z naukami
filologicznymi i etnologią oraz antropologią kulturową.
Etnografia
Najbardziej istotna i reprezentatywna dla rozwoju i utrwalenia tego kierunku
zainteresowań była działalność Wincentego Pola. Ważne były zarówno głoszone
przez niego założenia teoretyczne i metodyczne, badania terenowe oraz przygo
towane i opublikowane prace, jak i działania zmierzające do określenia miejsca
etnografii wśród innych nauk i związania jej z instytucjami naukowymi.
Etnografia początkowo zaliczana była przez Wincentego Pola do geografii.
To geografia bowiem stała się głównym przedmiotem jego zainteresowań. M au
rycy Dzieduszycki, broniąc Pola przed atakami Kornela Ujejskiego, napisał:
„Nową zbrodnią Pola było, że po roku 1846 zaczął się zajmować geografią, florą
i krajowymi minerałami” (1860: 15). W jej ramach jednakże, pod wpływem antropogeografii Aleksandra Humboldta, a przede wszystkim Karla Rittera i jego
idei związku człowieka z ziem ią (Babicz 1966: 12), ważne miejsce przypisywał
badaniom etnograficznym. Przyjmowanie tego rodzaju geografii, która nie by
łaby tylko nauką przyrodniczą, ale obejmowała także człowieka z jego życiem
2 Nie zajmuję się tutaj sprawą korzystania przez R. Berwińskiego z pracy niemieckiego historyka
i prawnika Wilhelma Soldana G esch ich te d e r H exen p ro zesse, au s den Q u ellen dargestellt, Stuttgart
1843 (Brzozowska-Komorowska 1982: 11), nigdzie przez niego nie odnotowanego. Przekonany jestem
bowiem, że ustalenia, do których się odnoszę, oparte zostały na własnych jego materiałach i wnio
skach.
�198
Zbigniew Jasiewicz
i działalnością, ujmowaną również w perspektywie historycznej i etnograficz
nej, poświadcza wniosek zainspirowanego przez Pola Wydziału Filozoficznego
Uniwersytetu Jagiellońskiego, domagającego się założenia katedry „geografii,
która łączyłaby nauki przyrodzone z moralnymi [pamiętajmy, że przymiotnik
„moralny” odpowiadał naszemu określeniu „społeczny” - Z.J.], zwłaszcza z hi
storią” (Babicz 1966: 13). Łączne ujmowanie przez Pola przyrodniczego i huma
nistycznego punktu widzenia, tak wyraźne w jego działalności naukowej, stało
się korzystne, co stwierdza Kazimiera Zawistowicz-Adamska, dla przyjmowa
nych przez niego uogólnień teoretycznych (Zawistowicz-Adamska 1966: 148),
i dodajmy, rozwoju uprawianej przez niego etnografii.
Jednym z celów Wincentego Pola, dla których podjął wędrówki w Karpatach
rozpoczęte w roku 1839, było przygotowanie pracy o geografii i etnografii Polski
(Babicz 1966: 21 i n.). Do swoich poszukiwań terenowych przywiązywał duże
znaczenie; w liście do żony z roku 1840, napisał: „Tu, w środku Europy, jak
w środku Afryki, można jeszcze robić nowe odkrycia, nikt tu przed nami nie był
i nie wiem, czy zaraz kto będzie” (Pol 1960: 265). Pamiętał o zasługach w tym
zakresie Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego, przygotowywał badania terenowe
i dbał o to, aby utrwalać poczynione w ich trakcie obserwacje i uzyskane infor
macje. Obok własnych materiałów czerpał z wiedzy miejscowych krajoznaw
ców, między innymi wymienionych przez siebie Edmunda Krasickiego, Ludwika
Kamińskiego (Kamieńskiego), Aleksandra Morgenbessera i Andrzeja Cinciały
(Pol 185lb: 134). Krytykę kieruje wobec „tak zwanych amatorów i diletantów
widoków natury i sztuk pięknych”. Stwierdza:
Opisy takie nie prowadzą do niczego, geograf nie skorzysta z nich, bo nie mają
wymiaru i dowodzą zupełnej ignorancji nauk przyrodzonych. Estetyk nie ułoży
z nich historii budownictwa, malarstwa i rzeźby, etnograf nie oznaczy podług nich
granicy pojedynczych szczepów, a historykowi nie czytać nawet tej ramoty (Pol,
Rozprawy...: 14).
Podróżując, korzysta, podobnie jak to czynił później Oskar Kolberg, z gościny
w miejscowych dworach, co ułatwiało gromadzenie materiałów, ale jednocześnie
stwarzało ograniczoną perspektywę oglądu spraw wiejskich.
W badaniach terenowych Pol zajmował się przede wszystkim zagadnieniami
geograficznymi. W liście do żony z roku 1840 napisał:
Mało mam wprawdzie czasu robić obecnie etnograficzne poszukiwania, mimowol
nie jednak cisną się uwagi na widok tak żywych, tak wymownych zarysów, któ
rymi uderza życie tego górskiego szczepu. Żałuję, że się nie mogę oddać na teraz
więcej poszukiwaniom tego rodzaju, lubo co do geograficznego rozdzielenia tych
góralskich szczepów staram się wszystko zachować, co by mnie lub komu innemu
ułatwić mogło na przyszłość robotę i dalsze poszukiwania (Pol 1960: 250-251).
�Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia
199
W ramach zainteresowań etnograficznych poważne znaczenie przypisywał
Wincenty Pol poznaniu etnograficznego zróżnicowania regionalnego i wyzna
czeniu granic grup etnograficznych. W pracy Puszczaki Mazowsza pisał: „a do
póki to się nie zrobi, nie można u nas mówić o etnograficznych studiach na histo
rycznym obszarze Polski” (Pol 1870: 251). Poza wskazaną pracą o charakterze
monograficznym pozostawił także w rękopisie monografię Górali Czuchońków
i Kilka rysów do opisania Hucułów na Bukowinie, wydanych w roku 1966 przez
Józefa Babicza. Uderza szeroki zakres tematyczny tych opracowań. Badania nad
zróżnicowaniem etnograficznym nie były jednak celem samoistnym. Celem na
czelnym dla Pola było bowiem, jak stwierdza Stanisława Niemcówna, wyzna
czenie odrębnego historycznego obszaru Polski, ważne dla przeciwstawienia się
dążeniom germanizacyjnym i rusyfikacyjnym (Niemcówna 1923: 57). Badacz
napisał, że jego praca w tej dziedzinie
jest rezultatem długoletnich poszukiwań naukowych i naukowych podróży (...)
jest rezultatem geograficznych, językowych i etnograficznych badań i prawd wy
niesionych tak z poglądów na naturę Polski i język tego narodu, jako i plemienność
rodów, z których powstał naród Polski (...). Z jednego wielkiego narodu (...) zro
biono trzy narody (Pol 1878: 3).
Dla tych przede wszystkim rozważań, a także dla celów wyodrębnienia róż
niących się kulturowo grup ludzi Pol wypracował i posłużył się koncepcją „rodu”
i „rodowości” - koncepcją etnograficzną/etnologiczną, do której przywiązywał
duże znaczenie: „rodowość (...) jest tym wielkim faktem dla etnografa” (Pol
185 lb: 112).
Termin „ród” pojawił się w polskim piśmiennictwie naukowym już u Stani
sława Staszica w tytule jego pracy Ród ludzki (1959) oraz u Stanisława Rzewu
skiego w artykule Zastosowanie fizjologii do historii (1830), w którym oznaczał
grupę etniczną. Wincenty Pol ród definiował kilkakrotnie, wielokrotnie także ten
termin komentował. Najpełniejszą definicję znajdujemy w pracy Rzut oka na pół
nocne stoki Karpat (185lb). Czytamy w niej:
Natura działa tylko w skupieniu, stąd też zawiązują się na obszarze zakreślonym
naturalnymi granicami węzły rodowe, i to, co jest krw ią narzeczem, obyczajem,
sposobem życia i zarobkowania miejscowo z sobą powiązane, co się ma za coś
odrębnego, i od innych za to jest miane, nazywamy rodem (Pol 185 lb: 111).
Ród nie został jednakże przez Pola jednoznacznie określony. Najczęściej ter
min ten oznaczał terytorialną grupę etnograficzną. Mówi o tym praktyka po
szukiwania przez badacza rodów i wyznaczania ich terytoriów na terenie ziem
górskich, a także wskazywanie, w przytoczonej definicji, na „obszar, zakreślony
naturalnymi granicami” i na cechy kulturowe „miejscowo z sobą powiązane”.
�200
Zbigniew Jasiewicz
W innym tekście Pol dodaje: „każdy ród, który pewną osiadł okolicę, składa się
ze wsi” (1966c: 188). Zwraca także uwagę, co wyraźne jest w przedstawionej
wyżej definicji, na konieczność uwzględnienia zarówno cech obiektywnych,
jak i subiektywnych członków grupy. Powtarza w tekście O rodzie: „mają się za
coś innego i oddzielnego od rodów sąsiednich i są od nich za coś odmiennego
miane” (j.w.). Jednocześnie Wincenty Pol, określając ród jako wspólnotę krwi
i stwierdzając, że „rozrodzona rodzina jest rodem” (1877c: 19) oraz przypisując
mu endogamię: „Nie żenią się tylko między sobą” (1966c: 188), nadaje rodom
charakter j ednostek genealogicznych.
Interesujące, choć jeszcze bardziej pogłębiające wieloznaczność terminu
„ród”, jest nadanie mu przez Pola także cech kategorii historycznej. Z jednej
strony, nawiązuje on do historii konkretnej, powszechnej i Słowiańszczyzny,
twierdząc, że nazwę ród przejął od Herodota (Babicz 1966: 32), lub też, dla ozna
czenia „małych grup plemiennych (...) idąc tu za wskazówką najdawniejszych
historyków naszych, a mianowicie za wskazówką Nestora” (Pol 185lb: 111).
Z drugiej czyni ród uniwersalną jednostką historii hipotetycznej wyprzedzającą
naród. Umieszcza ród u zarania dziejów ludzkości, po stronie natury:
Człowiek, na stanowisku rodu stojący, należy do natury. Człowiek, na stanowisku
narodu stojący, należy dopiero do historii; - stąd wypada w studiach etnograficz
nych na chwilę zapomnieć zupełnie o historii - i zapatrzyć się tu na człowieka ra
czej z fizycznej jego strony i ze stanowiska nauk przyrodzonych (Pol 1851b: 111).
Odsunięcie historii można potraktować tu jako zabieg analityczny, mający
podkreślić wyjątkowość rodu. Posłużenie się rodem jako stadium rozwojowym
umożliwiło bowiem przeciwstawienie rodu - narodowi, rozwinięte w tekście
0 rodzie, przy jednoczesnym wskazaniu na rody jako już zintegrowane lub po
tencjalne części składowe narodu (Pol 1966c: 192 i n.). Ród, w tychże tekstach,
dostarcza dodatkowo podstawy do oceny współczesnych badaczowi „stowarzy
szeń ludzkich”, tak na terenie ziem polskich, jak i w skali świata. Aksjologia ta,
dostosowana do ziem polskich, wskazuje na konflikt między wartościami utrwa
lonymi w rodzie, grupie bez świadomości narodowej, i tymi, które są korzyst
ne dla narodu oraz potrzebę przezwyciężenia tych pierwszych w celu „zlania
duchowego rodów w naród” (j.w.). Zestawienie i przeciwstawienie cech „rodu”
1 „narodu”, dokonane w tekście O rodzie (1966c: 184 i n.), pozwoliło ponadto
Polowi na zbudowanie dwóch odrębnych modeli kultury i osobowości wewnątrz
społeczeństwa ziem polskich. W skali świata ugrupowania o charakterze rodów,
dobre w czasach plemiennych,
w chwili potrzeby zawiązywania się społeczeństwa” są przykładem sił działających
w sposób niszczący: „podziały, upadki - niemoc idzie w ślad tego jak dziś na wscho
dzie lub zupełna apatia moralna, jak u amerykańskich Indian (Pol 1966c: 185).
�Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia
201
Zmaganie się z terminem „ród” wskazuje na potrzebę tworzenia w badaniach
etnograficznych kategorii ogólnych, a ich przyjęcie z kolei zbliża „etnografię”
W. Pola do etnologii i antropologii. Nie ulega wątpliwości, że koncepcja ta do
starczyła inspiracji dla późniejszych prac nad grupami etnograficznymi i etnicz
nymi podejmowanych przez Seweryna Udzielę, Józefa Obrębskiego i Romana
Reinfussa.
Opis „ludu” i jego sposobu życia - Wincenty Pol nie stosuje terminu „kultura”
- j e s t rzeczowy, pozbawiony egzaltacji, często, jak na przykład przy omawianiu
charakteru i moralności Hucułów, krytyczny i moralizatorski. Lud traktuje jako
część narodu. Próba objęcia szerokiego zakresu kultury omawianych grup słu
żyła, z jednej strony, przyjętym celom ukazania ich właściwości i odrębności,
a z drugiej, jako protest przeciwko dotychczasowemu zakresowi badań nad kul
turą ludową: „Zbyt długo bawiliśmy się zbieraniem piosneczek gminnych, i te
nie dają właściwego obrazu ludu” (Pol 1847: 667, za Babicz 1966: 37). Wśród
elementów kulturowych wyróżniających rody szczególną uwagę zwraca na ubiór
- strój. Podkreślając znaczenie stroju, wypowiada pogląd o całościowym charak
terze kultury: „pomiędzy strojem a sposobem jego [rodu - Z.J.] życia, zarobko
wania, jego obyczajem, jego podaniem, w końcu i pieśnią, tyle jest zgody i har
monii, że się z tego akordu ani jednej nuty uronić nie godzi” (Pol 1966c: 193).
Dostrzega jednakże czynniki sprawcze przemian: „dopiero zmiana stosunków
społecznych zaczyna wpływać na przekształcenie tych trzech rodów: Bojków,
Tucholców, Hucułów” (1869: 227).
Interesująca i ważna jest sprawa stosunku Pola do kwestii narodowościowych:
wartości etniczności i przekształcania się jej w naród. Uwagi na ten temat znaleźć
można zarówno w ogólnych rozważaniach na temat historycznego obszaru Pol
ski, jak i w pracach o rodzie i opisach grup etnograficznych o innym niż polski
charakterze etnicznym. W nieopublikowanym za życia tekście O rodzie napisał:
Rody mogą się zlać z postępem cywilizacji w naród, jeżeli miłości rodu nie są obra
żone, jeżeli ród nie jest ugodzony w pocześnie, jeżeli się od języka piśmiennego,
jako moralnego środka cywilizacji i komunikacji rozpocznie zlanie duchowe rodów
w naród, to może przejść następnie w zwyczaje i obyczaje (Pol 1966c: 192).
Zakładał zatem możliwość powstania narodu, utożsamianego z państwem, na
terenie uznanym przez siebie za historyczny obszar Polski, z rodów trzech grup
etnicznych ten teren zamieszkujących (Pol 1851a: 109, zaNiem cówna 1923: 22).
Przyjmuje wyidealizowany obraz formowania narodu „nie za pom ocą gwałtu,
najazdu, przymusu, praw lub języków narzuconych, lecz za pom ocą pługa, prawa
własności i wymiaru sprawiedliwości społecznej” (Pol 1878: 56). Jednocześnie
w opracowaniach monograficznych daje wyraz zrozumieniu dla idei rozwoju na
rodowego wśród Rusinów. Zwraca szczególną uwagę na duchowieństwo grecko
katolickie. Wspomina zasługi w tym zakresie Zoriana Dołęgi Chodakowskiego:
�202
Zbigniew Jasiewicz
„Z czcią przychodzi tutaj wspomnieć prace i zachęty Chodakowskiego, który
pierwszy pamiątki narodowe ruskie odgrzebywać począł” (Pol 1966a: 128). Opi
sując spotkania duchowieństwa unickiego z okazji odpustów - „prażników”,
związanych z imieniem patrona cerkwi, stwierdza w sprzeczności z innymi
swoimi opiniami: „Tutaj znać jeszcze, że Rusini są narodem” (j.w.). Podkreśla
łączność duchowieństwa „ruskiego” z ludem i jego rolę jako krzewiciela idei
narodowej: „potrzeba wyznać, że jest z ludu dla narodu wyrosłe, a krwią, wy
znaniem i obyczajem do narodu ruskiego należące, oświatą zaś wyższe, posiada
duchowieństwo ruskie wyłącznie zaufanie ludu” (j.w.).
Dostrzega tym samym rolę religii w kształtowaniu się narodu. Stwierdza, że
w świecie chrześcijańskim „był kościół tym przewodnikiem, który ze stanu natu
ry i bezmyślnej rodowości przeprowadził ludzkość do narodowego żywota (...).
Ta prawda jest tak istotną, że w narodach stojących jeszcze na niskim stopniu
rozwoju, bywa wyznanie za narodowość brane”. Dodaje jednakże: „Nie godzi się
przeto mieniąc tych pojęć i wyobrażeń z sobą i brać jedne za drugie, zwłaszcza
gdy tego rodzaju pomyłki nie sązupełnie obojętne w skutkach” (Pol 185 lb: 134),
zapewne przeciwstawiając się wyznaczaniu narodowości na podstawie kryterium
wyznaniowego.
Szczególne znaczenie dla dalszego rozwoju etnografii miały stwierdzenia
i działania Wincentego Pola określające jej charakter i miejsce wśród innych dy
scyplin. Od zainteresowań pieśniami ludowymi zwrócił się on, po roku 1832, ku
studiom geograficznym (Niemcówna 1923: 7-8). To one pozwoliły badaczowi
poszerzyć krąg problematyki i stworzyć nowy program badań, również etnogra
ficznych. Geografię bowiem, wzorem Karla Rittera, traktował jako naukę wią
żącą ziemię z człowiekiem. Etnografię, w swoim wykładzie na Uniwersytecie
Jagiellońskim, potraktował jako część geografii powszechnej (Pol 1877c: 131).
Do rękopiśmiennego konspektu wykładu kursu pierwszego z końcem lutego
1850 zatytułowanego Kolej prelekcji geografii powszechnej, włączył w punk
cie 25. „Podział i widok Europy ze względu na etnografię i dzisiejsze rozłoże
nie narodów i państw” (Pol, Kolej prelekcji...: 2). W tymże roku akademickim
1850/1851 W. Pol wykładał etnografię Wschodu (Syrii i Palestyny), a w jej ramach
„etnografię Ziemi Świętej”, natomiast w roku akademickim 1851/1852 etnogra
fię powszechną (Pol 1877a: 321 i n.; Niemcówna 1923: 13). Jak wynika ze spra
wozdań seminaryjnych, w tymże czasie jego student Stanisław Śłotwiński pro
wadził badania etnograficzne nad wyznaczeniem zasięgu narodów słowiańskich
(Babicz 1966: 13). Etnografia uzyskała zatem status subdyscypliny geografii,
wykładanej na uniwersytecie i obecnej w pracach seminaryjnych. Podkreślając
przynależność etnografii do geografii, Pol widział w niej jednocześnie „przechód
do historii” (1877b: 125). Choć dopuszczał wyłączenie poszukiwań historycz
nych z etnograficznych badań terenowych, do czego się zresztą nie zawsze stoso
wał, przewidywał: „Prace etnografa i historyka zejdą się kiedyś z sobą, objaśnią
się nawzajem i utworzą wtedy rzetelną całość, prowadzącą do poznania kraju”
�Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia
203
(Pol 185lb: 112). Podjęte badania etnograficzne, szereg publikacji i wykłady
z etnografii świadczą o tym, że Pol był przekonany o jej potrzebie i wartości.
Stąd też nie dziwi, że w roku 1866 uznał etnografię za dyscyplinę samodzielną,
o zakresie zbliżonym do antropologii:
Etnografia, czyli studium człowieka na globie, stanowi osobną naukę, bo człowie
ka można brać albo na stanowisku natury, gdzie nie jest usamowolniony, albo na
stanowisku rodowości i narodowości, albo w końcu w ramach politycznych granic,
w których jest potęgą zbiorową i gdzie dopiero człowiek, jako indywidualność
historyczna albo polityczna, przeprowadził walkę z naturą i panuje nad nią (Pol
1877a: 145; także Zawistowicz-Adamska 1966: 135).
Upowszechnienie wiedzy o etnografii wspierały ogłaszane w połowie XIX
wieku programy - instrukcje badawcze, nawołujące do gromadzenia materiałów
z zakresu kultury ludowej własnego kraju, przekonujące o ich wartości i poucza
jące, jak należy te materiały zbierać. W niektórych swoich cechach przypominały
one znany program Kołłątaja z roku 1802, choć w innych się od niego różniły.
Programy takie opublikowali Seweryn Goszczyński, Jan Kluczycki i Oskar Kol
berg. Dwa z nich stosują nazwę „etnografia”. Brakuje jej w programie Gosz
czyńskiego, skoncentrowanym na ludzie jako części narodu i podbudowanym
filozofią narodową, a więc najbliższym „etnologii” w przyjmowanym znaczeniu
jako nauki o „narodowości”.
Seweryn Goszczyński, planujący uprzednio napisanie dzieła Polska i lud pol
ski, ogłosił swój program w artykule Wyjątki z rzeczy o Góralach tatrzańskich
(1844), opublikowanym anonimowo, lecz o ustalonym już jego autorstwie. Cele
poznawcze powiązane w nim zostały z celami narodowymi: przemiany człowie
ka i jego działania na rzecz „czynności użytecznej bezpośrednio”, „usłużenia
ogólnemu dobru” (1844: 3, 7). Dla Goszczyńskiego, konspiratora w walce o nie
podległość, związanego blisko z Andrzejem Towiańskim wyznawcy jego idei
mesjanizmu, traktującego jednakże naród jako wartość autonomiczną, to „dobro
ogólne” związane było przede wszystkim z krajem i narodem. Napisał: „Naród
jest myśl Boska: ludem nazywamy część narodu, gdzie ta myśl najwyraźniej się
przebija” (Goszczyński 1844: 10); dlatego znajomość kraju „nie może być bez
znajomości ludu” (1844: 4). Stąd znaczenie przypisywane „nauce ludu”, czyli
nauce zajmującej się ludem. Nauka ta wymaga „systematu, czy metody poznania
ludu” (1844: 7). Ważnym elementem metody z kolei jest szczegółowe poznanie
wszystkich „okolic” kraju: „każda okolica ma zwykle coś, co j ą wyróżnia w ca
łości” (1844: 12); „przecież są to szczegóły jednego obrazu, jednej fizjonomii;
wszystkie w iążą się między sobą, w pływ ająna siebie; jeden opuszczony odejmu
je podobieństwo fizjonomii” (1844: 5). Przewidywał ponadto podział pracy m ię
dzy zbierającym materiał w terenie i materiał ten syntetyzującym, dzięki czemu
opisy okolic: „znajdą godnego siebie badawnika, który je ułoży w całość odpo
�204
Zbigniew Jasiewicz
wiadającą wymaganiom społecznego pokolenia” (1844: 6). Wyróżnienie i wska
zanie znaczenia „okolicy” pozwala uznać w Goszczyńskim badacza rozwijające
go koncepcję regionu etnograficznego, różną od koncepcji grupy etnograficznej,
nazwanej przez Pola „rodem”.
Innym podkreślonym elementem metody jest wiarygodność, „rodzime nie
okrzesanie” zbieranych materiałów. Autor nie ma wątpliwości, że takie są m a
teriały utrwalone przez niego: „Co tu ogłaszam jako własność ludu, jest nią
niewątpliwie; albo sam to widziałem i słyszałem w źródle samym, albo mam
od osób, którym znajomość rzeczy dawała prawo mówić o niej” i domaga się
podobnej wiarygodności materiałów zbieranych przez innych. Żąda także zrozu
mienia ludu, zbliżenia się do niego: „dusza nasza (...) musi przyjść do pewnego
z nią [duszą ludu - Z.J.] podobieństwa, do pewnej tożsamości z tym, co stanowi
istotę ludu” (Goszczyński 1844: 8). Odkrywamy tu postulat rozpatrywania kul
tury ludowej w kategoriach tejże kultury, bliski koncepcjom badań „etnicznych”
czy ze współczynnikiem humanistycznym. Istotne jest ponadto potraktowanie
przez Goszczyńskiego kultury ludowej jako przeciwstawnej kulturze klas wyż
szych i od niej bardziej wartościowej. Odróżnia „cywilizację prawdziwą”, opartą
na prostocie, od „cywilizacji fałszywej” posługującej się pozorami, opartej na
„przyzwoitości”. Lud i jego kulturę uznaje za bliski „cywilizacji prawdziwej”
(1844: 10).
Zasadniczy fragment tekstu programu - instrukcji badawczej Seweryna
Goszczyńskiego - przygotowany został w celu gromadzenia materiałów w kraju,
który składa się „z drobniejszych miejscowości, z okolic” (1844: 12). „Badanie
powinno iść jak życie”, dlatego program podzielony został na dwie części zgod
nie z przypisanym ludowi „podwójnym obliczem moralnym i fizycznym” (j.w.).
Podział ten odpowiada przyjętemu później i szeroko stosowanemu w etnografii
polskiej rozróżnieniu na kulturę duchową i społeczną - nadal bowiem utrzymuje
się wieloznaczność przymiotnika „moralny”, obejmującego także inne zjawiska
społeczne - oraz materialną. „Strona moralna ludu” to: religijność ludu i „wiara
gminu”, życie domowe i rodzinne, wiedza, literatura, muzyka, tańce, prawodaw
stwo, charakter, zatrudnienie, język, wyznania obce oraz historia okolicy. Strona
moralna ma związek z materialną. Do tej ostatniej należy „okolica”, jej właści
wości geograficzne i osadnictwo, nazwy geograficzne, zabytki starożytności, jej
bogactwa naturalne, mieszkańcy, ich budowa fizyczna, ubiór i mieszkania, zaję
cia oraz punkty centralne okolicy. Goszczyński przedstawił swój plan prac nie
jako wykończony, ale „zarys, który łatwo jest każdemu po krótkim zastanowieniu
się dopełnić i rozwinąć w bardzo drobnych szczegółach” (1844: 25).
Program księdza Jana Kluczyckiego (1844) pozbawiony jest sposobu myśle
nia i stylistyki romantycznej i mistycznej, właściwej autorowi Zamku kaniow
skiego i Dziennika podróży do Tatrów. Dostrzegli go folkloryści (Górski 1970:
330-331), lecz nie został uwzględniony w pracach z historii etnologii. Choć tylko
w części poświęcony jest zagadnieniom etnograficznym, godny jest uwagi ze
�Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia
205
względu na szeroki zakres uwzględnionej problematyki, podkreślenie znaczenia
odmienności etnicznych i terytorialnego zróżnicowania kultury, wskazówki do
tyczące badań terenowych, postulat nieoceniania kultury ludowej za pom ocą kry
teriów wniesionych z zewnątrz, wreszcie poszerzenia badań o środowisko miesz
czańskie. Podobnie jak w innych programach z połowy XIX wieku, pojawia
się tu zainteresowanie fizycznymi cechami ludzi, „rasą”, wskazujące na próby
łącznego ujmowania człowieka jako istoty nie tylko kulturowej, ale i związanej
z biologią, tak wyraźne w antropologii. Kluczycki ponadto zdecydowanie wyłą
cza z proponowanych badań elitarne warstwy społeczeństwa: „Obywatele i klasa
cywilizowanych w beletrystyce i gdzie indziej znajdują swoje odzwierciedlenie,
tu więc nie należą” (1844: 231-233; za Górski 1970: 301, 331).
Najpóźniejszy, na granicy badanego okresu, był apel ogłoszony przez Oska
ra Kolberga w roku 1865 Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty,
wskazujący na dążenie badacza do przygotowania wzoru etnograficznej mono
grafii regionalnej i stworzenia sieci korespondentów terenowych. List informował
0 kompetencjach jego autora, który zgromadził już, w trakcie podróży po kraju,
„mnóstwo nader ważnych szczegółów etnograficznych”, wskazywał na cel, jakim
jest opracowanie ogólnego „obrazu ludu”, zachęcał do pracy zbierackiej, podkre
ślał jej znaczenie i zapewniał o powołaniu się na nazwisko nadsyłającego infor
mację przy jej wykorzystaniu oraz podkreślał wagę dorzucenia cegiełki do dzieła
„tyle użytecznego i narodowego”, które przy tym „mozołu wielkiego nie wymaga”
(Kolberg 1865: 308). „Obraz ludu” miał przedstawiać szeroki zakres zagadnień, od
budownictwa poprzez zajęcia, cechy fizyczne i psychiczne ludu, jego pożywienie,
ubiór, mowę, twórczość ustną, tańce, do obrzędów i zwyczajów.
Wykroczenie poza zainteresowanie ustną twórczością ludową, tak wyraźne
w przedstawionych wyżej programach-instrukcjach badawczych oraz w działal
ności Wincentego Pola, ważne, bo wyznaczające zakres etnografii jako kształtu
jącej się dyscypliny naukowej, uzyskało szersze wsparcie. Zmian w przyjmowa
nych dotąd priorytetach badawczych domagali się między innymi Karol Kremer
1 Wojciech Kom er Stattler.
Pierwszy z nich nawoływał do poznania „chat naszych włościan”, a także
innych ludowych obiektów materialnych. Argumentował:
Jeśli więc uznajemy ważność poznania naszego ludu, za pośrednictwem utworów
poezji, dla czegóż działalność choćby mniej dobitna tego samego ludu, objawiona
w innej sferze, ma być zupełnie zaniedbaną i lekce ważoną (Kremer 1849: 554).
Artykuł Stattlera (1849) ważny jest natomiast dlatego, że zwraca uwagę na
stosunek „włościan” do sztuki. Autor nie dostrzegł jeszcze wartości ludowej twór
czości w zakresie sztuk plastycznych, odnotował jedynie obecność we wnętrzach
mieszkań chłopskich obrazków religijnych, przede wszystkim przedstawień M at
ki Boskiej Częstochowskiej wytwarzanych w Częstochowie, i traktowanie ich
�206
Zbigniew Jasiewicz
jako bezpośredniego przedmiotu kultu - „obrazy malowane żywymi duchami
mieniono” (Stattler 1849: 126). Jeszcze inny, ważny obszar badań, włączony
przeze mnie do ówczesnej etnografii, wskazał w roku 1865 Adam Adamowicz.
Było nim „życie domowe”, bliskie naszej koncepcji codzienności z jej powta
rzalnością i zarazem ulotnością, jako sfera życia narodowego, obejmującego nie
tylko szlachtę, ale również lud i mieszczaństwo (Adamowicz 1865: 270 i in.).
Szerokie ujmowanie zainteresowań etnograficznych ujawniło się również
w licznych już wówczas monograficznych opracowaniach kultury ludowej, przy
gotowywanych na podstawie zlokalizowanych przestrzennie materiałów z obser
wacji i badań terenowych. N ależą do nich Józefa Lipińskiego Porządek obrzędu
weselnego w Wielkim Księstwie Poznańskim (1842), Eustachego Tyszkiewicza
Opisanie powiatu Borysowskiego pod względem statystycznym... z dodaniem
wiadomości o obyczajach, śpiewach, przysłowiach, ubiorach ludu, gustach, za
bobonach... (1847), Józefa Jaroszewicza Materiały do statystyki i etnografii Gubernii Grodzieńskiej. Powiat Bielski (1848), L.D. [Ludwika Delaveaux] Górale
Beskidowi zachodniego pasma Karpat. Rys etnograficzny zwyczajów i obyczajów
włościan okolic Żywca (1851), Seweryna Goszczyńskiego Dziennik podróży do
Tatrów (1853) oraz Ludwika Zejsznera Wiadomości o Podhalanach, w tegoż:
Pieśni ludu Podhalan czyli Górali tatrowychpolskich (1845). Oskar Kolberg wy
daje w roku 1865 tom Sandomierskie, opatrzony nowym, w porównaniu z Pieś
niami ludu polskiego (1842-1845, 1857) tytułem: Lud. Jego zwyczaje, sposób
życia, mowa, podania, przysłowia, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Nie
prezentuje on jednak jeszcze przyjętego później przez Kolberga wzoru etnogra
ficznej monografii regionalnej (Millerowa, Skrukwa 1982: 41 i in.; Antyborzec
2009: 187) w zakresie przyjętym przez tego badacza w omówionym wyżej Liście.
Oddzielne miejsce zajmuje Leona Zienkowicza Album strojów polskich (1841)
i tegoż Lud polski albo dokładne opisanie zwyczajów, obyczajów, ubiorówjego...
(1842), stanowiące próbę pełnego ujęcia jednego z elementów kultury narodowej
i całości kultury ludowej.
Warta omówienia jest praca Józefa Gluzińskiego Włościanie polscy uważani
pod względem charakteru, zwyczajów, obyczajów i przesądów, napisana w roku
1847, a wydana przez Wójcickiego w roku 1856, w jego „Archiwum Domo
wym ”, a także, o zupełnie zresztą innym charakterze, praca Antoniego Nowosiel
skiego [Antoniego Marcinkowskiego] Lud ukraiński z roku 1857.
Józef Gluziński, praktyk i teoretyk rolnictwa, był dokumentalistą kultury wiej
skiej, nie zainteresowanym w wyznaczaniu zakresu problematyki etnograficznej;
nie używał zresztą nazwy etnografia. Godny jest uwagi z kilku przede wszystkim
powodów. Po pierwsze, praca jego, nosząca podtytuł Włościanie z okolic Zamoś
cia i Hrubieszowa, choć nie jest monografią regionalną, bo nie wyznacza granic
regionu i posługuje się materiałem porównawczym z innych ziem polskich, a tak
że Rusi i Ukrainy oraz Litwy, próbuje opisywane zjawiska określić geograficz
nie. Po drugie, uzupełnia dotychczasowe materiały, bowiem koncentruje się na
�Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia
207
przedstawieniu życia codziennego i jego materialnych przejawów, między inny
mi pożywienia, mieszkania i ubiorów oraz związanych z tym życiem obyczajów
i przesądów. Po trzecie, godna uwagi jest szczegółowość opisów, zwracających
uwagę na przykład na różnice w sposobie życia chłopów zamożnych i ubogich,
oraz sporządzenie większości z nich na podstawie własnych obserwacji i opowia
dań chłopów.
Lud ukraiński Antoniego Nowosielskiego jest pozycją wyjątkową, także
w sposobie opisu i oceny Ukraińców i kultury ukraińskiej. Została ona napisana
na podstawie materiałów pochodzących głównie z Kijowszczyzny. Autor w pełni
uznaje podmiotowość i autonomiczność Ukraińców i kultury ukraińskiej, okre
ślając Ukraińców mianem nie tylko „ludu” - chłopskiej warstwy społecznej, ale
i „narodu” - grupy etnicznej z własną elitą - „szlachtą ukraińską”, centrum w Ki
jowie i własnymi wybitnymi pisarzami. Marcinkowski był zresztą tym, który
jako pierwszy w polskim piśmiennictwie pozytywnie ocenił twórczość Tarasa
Szewczenki (por. Boltarovic 1976: 65). Dostarczył wielu interesujących mate
riałów z zakresu kultury Ukraińców, dotyczących literatury ludowej, ubiorów,
medycyny, tańców oraz specyfiki wyróżniających się grup burłaków i czumaków. Jego opracowanie może zatem zostać uznane za pierwszą, choć ograniczo
n ą swoim zakresem do Kijowszczyzny, etnograficzną monografię Ukraińców.
Wyjątkowość jej polega również na próbach przedstawienia zebranego materiału
w szerokiej perspektywie porównawczej. Stosując ją, badacz korzysta z dorobku
współczesnej sobie i dawniejszej literatury francuskiej, niemieckiej, rosyjskiej,
angielskiej i polskiej. Pracę swoją traktuje jako etnograficzną - na stronach ty
tułowych obydwu tomów umieścił motto: „Etnografia, po spełnieniu swej mate
rialnej misji, wkrótce poczuje potrzebę wzniesienia się do misji moralnej” z pra
cy Jaquesa Mattera De Vinfluence des Moeurs sur les Lois et des Lois sur les
Moeurs, wydanej w Paryżu w roku 1832. Ow ą m isją m oralną jest kształtowanie
poczucia jedności ludzkości. Antoni Marcinkowski uznał też doniosłą rolę etno
grafii w odtwarzaniu przeszłości: „Nauka etnografii stanęła w XIX wieku jako
jedna z najważniejszych pomocniczych umiejętności do dziejów powszechnych
człowieka” (Nowosielski 1857,1: 86). Jednocześnie Marcinkowski uznał Biblię
za źródło mówiące wprost o historii ludzkości, a metodę porównawczą stosował
bez umiaru. Wierzenia i inne elementy kultury ukraińskiej porównywał z kultu
rami ludów starożytnych: Hebrajczyków, Egipcjan, Chińczyków, Greków, Rzy
mian, a przede wszystkim Hindusów. Przyjmował bowiem koncepcję wspólnoty
indoeuropejskiej i głównie zgodnie z nią interpretował podobieństwa kulturowe.
Był jednak świadom zwodniczości bezkrytycznie przyjmowanej metody porów
nawczej; była mu potrzebna dla sformułowania komunikatu o bliskości kultury
ukraińskiej z kulturami innych ludów znanych ze starożytności i współczesnych,
jej nobilitacji i budowania ideologii wspólnoty kulturowej w skali globu.
Podobne nadzieje, wiązane z etnografią jako nauką odkrywającą przeszłość
w każdorazowej współczesności, z Marcinkowskim podzielał Cyprian Kamil
�Zbigniew Jasiewicz
208
Norwid. W wystąpieniu na posiedzeniu Towarzystwa Filozoficznego w roku
1861 w Paryżu, poświadczając jednocześnie ówczesną popularność terminu „et
nografia” i jego wieloznaczność, mówił:
Etnografia jest jeszcze młodziutka, ale czas idzie, w którym całe dzieje świata będą
czytelne dla nas przez etnografię (...). Żadna epoka, o ile co ją stanowi, nigdy nie
ginie. Żaden wiek, w tym, co go stanowi, osobiście nigdy nie zginie. I nasze poczu
cie obecności i przytomności z tego niezaginienia wieczystego pochodzą (Vincenz
1997: 158, zaTokarska-Bakir2000: 37).
Zainteresowanie rekonstrukcją przeszłości na podstawie materiałów tereno
wych i stosowanie w tym celu metody porównawczej przerzuca pomost mię
dzy etnografią rozum ianą jako gromadzącą informacje współczesne badaczowi
i etnologią.
Etnologia
W roku 1849 Jan Rymarkiewicz, uczony, redaktor „Gazety Wielkiego Księ
stwa Poznańskiego”, ceniony nauczyciel szkół średnich w Poznaniu, kandydat
do objęcia Katedry Historii Powszechnej na Uniwersytecie Jagiellońskim w roku
1851 (Wróblewski M. 2006; Majchrowski 1982: 178), ogłosił artykuł Nauka
0 narodowości, czyli ethnologia. W piśmiennictwie polskim pojawił się nowy
termin, wprowadzony do nauki europejskiej już w latach 80. XVIII wieku, upo
wszechniony, bo zastosowany w nazwach stowarzyszeń naukowych w Paryżu
1 Londynie w latach 30. i 40. XIX wieku (Vermeulen 1995: 40-41,1996: 99-100).
Nowa była nie tylko nazwa nauki, ale i przedmiot, którym miała się zajmować
- narodowość, zastępująca lud. Nie była to jednak zmiana radykalna. O ludzie
jako ważnej części narodu pisano bowiem od dawna. Pamiętamy przytoczone
stwierdzenie Seweryna Goszczyńskiego, stosowano także zamiennie terminy
„lud” i „naród”. Franciszek Henryk Lewestam w Encyklopedii powszechnej Sa
muela Orgelbranda zdefiniował lud, poza określeniem go jako warstwy społecz
nej, jako „część ludzkości, stanowiącą w sobie całość pochodzeniem, usposobie
niami fizycznymi i umysłowym, obyczajami, językiem, cywilizacją i kolejami
dziejowymi; w takim więc znaczeniu lud wyraża to samo co naród” (Lewestam
1864: 386).
Narodowość Jan Rymarkiewicz uznał za historycznie ukształtowaną, a jedno
cześnie niezbędną od rewolucji 1848 roku potrzebę ludzkości:
jak niegdyś o Boga - tak dziś o Narodowość - gotowa jest ludzkość w krwawe
pójść z sobą zapasy (...). Narodowość stała się dziś ideałem, wedle którego wszyst
kie stosunki Europy, a przynajmniej Słowiaństwa, już odtąd stanowczo układać się
będą (Rymarkiewicz 1849: 130).
�Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia
209
Określił j ą nie tylko jako zespół cech obiektywnych właściwych narodowi,
ale również subiektywnych, takich jak przywiązanie, a ponadto „także jest świa
domością i w iedzą - która w połączeniu z uczuciem dopiero prawdziwą wydaje
dzielność” (1849: 136). Początki wyłaniania się nauki o narodowości dostrzegł
w założeniu uniwersyteckich katedr zajmujących się słowiańszczyzną w Paryżu,
Berlinie, Wrocławiu i w Charkowie. Odnotował zwrot, w znanej mu historiogra
fii niemieckiej, od nauki skoncentrowanej na dziejach państw ku wskazującej
na postęp narodów. Cieszył go rozwój w Polsce rozważań nad narodem: Adama
Mickiewicza, a przede wszystkim przedstawicieli filozofii narodowej, takich jak
Karol Libelt i Bronisław Trentowski.
Niezwykle interesująca, a jednocześnie trwała była zaproponowana przez
Jana Rymarkiewicza koncepcja etnologii jako dyscypliny naukowej. Etnologia
zajmować się ma porównywaniem i syntetyzowaniem materiałów oraz formu
łowaniem praw dotyczących narodowości. Dostarczać tych materiałów powinna
etnografia, dotąd pozostająca w ramach geografii. Domaga się jej uzupełnienia:
„A jak obok historii powszechnej istnieje filozofia dziejów, tak obok etnografii
powinna powstać filozofia etnografii, która godnie historiozofii odpowiadać po
winna” (1849: 135). Określa zakres i cele etnologii:
Etnologia, zabiera próżną dotąd między etnografią a historiozofią przestrzeń i sta
nowi niezbędne i konieczne w łańcuchu onych ogniwo. Jest ona szczytem etnogra
fii, a podstawą historiozofii i ma to powołanie, żeby z naturalistycznych i empi
rycznych materiałów etnografii, na drodze systematycznego badania i koniecznego
rozumowania odsłonić normalną organiczną narodowości przyrodę; żeby wznieść
się na stanowisko historiozoficzne i okazać we wszystkich narodowościach zasto
sowaną tę samą niezmienną narodowości budowę, ten sam organiczny proces jej
życia i cel ostateczny (Rymarkiewicz 1849: 135).
Ubolewa nad brakiem oddzielnej katedry uniwersyteckiej dla tejże nauki
(1849: 134).
Wewnętrzna struktura etnologii przedstawiana przez Rymarkiewicza jest
nader zróżnicowana. Dzieli j ą na „ogólną, czyli teoretyczną” i „zastosowaną,
czyli praktyczną”. Celem etnologii ogólnej jest zajmowanie się przed narodo
wymi początkami narodowości, określonymi, podobnie jak to czynił Pol, m ia
nem „rodowości”, dalszymi etapami jej rozwoju oraz ujawnianiem jej istoty.
Etnologia „praktyczna” utożsamiona została z etnografią, a jej zadania widzi au
tor w „przedstawianiu, na ogólnym zrębie narodowości, szczególnego organizmu
narodowości danej, jak u nas np. narodowości polskiej” (1849: 142). Nie miejsce
tutaj na szerszą prezentację projektu etnologii zaproponowanego przez Rymar
kiewicza. Inspiracje czerpał zapewne z prac uczonych niemieckich, takich jak
Karl Yollgraff, oraz z polskiej filozofii narodowej. Jego zasługąjest wprowadzę-
�210
Zbigniew Jasiewicz
nie do piśmiennictwa polskiego terminu „etnologia”, powiązanie jej ze studiami
etnicznymi i narodowościowymi oraz dostrzeżenie dwóch poziomów studiów
etnologicznych: etnografii jako nauki empirycznej, gromadzącej materiały oraz
etnologii jako nauki porównawczej, zajętej syntetyzowaniem materiałów i for
mułowaniem praw.
W rok po ukazaniu się pracy Jana Rymarkiewicza anonimowy autor, tym
razem we Lwowie, publikuje artykuł Kilka słów o etnologii. I w tym artykule
przedmiotem zainteresowania jest naród. Zapytuje: „Czymże jest naród? Czym
społeczeństwo całe?” (Kilka ... 1850: 675). Narody potrzebują nauki o sobie.
Stwierdza, że nie wystarczą „kroniki” - dokumenty historyczne. Należy objąć
badaniami „Mowę, zwyczaje, wyznania religijne, przeznaki moralne, przeznaki
fizyczne, pomniki ziem skie... ze skutków do przyczyn się cofnąć...” (1850: 676).
Charakteryzuje etnologię: „etnologia nie ogranicza się, jak to mylnie m niemają
niektórzy, rozgatunkowaniem plemion ludzkich, względnie tylko na dostrzeżone
różnice fizyczne” - nawiązując w ten sposób do utożsamiania etnologii z na
uką o rasach, właściwemu stowarzyszeniom etnologicznym z pierwszej połowy
XIX wieku we Francji i Anglii. „Chodzi tu jeszcze - kontynuuje - o anatomię
porównawczą pod względem moralnym. Jakie, któremu z plemion, właściwe są
przymioty albo wady” (1850: 676), podkreśla zatem aspekt porównawczy etno
logii. Zainteresowani tymi zagadnieniami „uczeni wieku XIX zabrali się szczerze
około etnologii, w zamiarze odkrycia i systematycznego uszykowania rozmai
tych rodzin plemienia ludzkiego” (j.w.). Autor nie pragnie zajmować się ogól
nymi problemami etnologii: „Nie jest moim zamiarem przetrząsać tutaj uczone
rozprawy Blumenbachów, Schlotzerów, Humboldtów itd.” (j.w.). Kieruje uwagę
ku możliwościom wykorzystania etnologii w sprawach narodowych polskich:
„Jako Polacy dowieść mamy światu: żeśmy nie przybylce na ziemi naszej, żeśmy
nie lichego rodu włóczęgi; że ta poważna rodowita postać, którąśmy po naszych
odziedziczyli praojcach, tych samych cnot obywatelskich godłem jest i poręką”
(1850: 677).
Rozważania o charakterze uznanym przez nas za „etnologiczny”, a więc do
tyczące ludów ujmowanych porównawczo, uwzględniające zarówno historię, jak
i teraźniejszość, odnaleźliśmy już u Wincentego Pola, a przede wszystkim u An
toniego Marcinkowskiego, uprawiane tam pod nazw ą etnografii. Ten sam termin
zastosowany został w pierwszym w polskim piśmiennictwie podręczniku etnologii,
dziele Jeana Juliena d’Omaliusa d’Halloy’a opublikowanym pod dwoma tytułami:
O plemionach rodzaju ludzkiego czyli krótki zarys etnografii oraz bliższym orygi
nałowi O rasach ludzkich czyli zasady etnografii (1852). Etnografia definiowana
jest w nim podobnie jak etnologia, jako „opisanie narodów [które - Z.J.] ma na
celu wykazanie podziału rodu ludzkiego stosownie do cech naturalnych, jako to
kształtu ciała i koloru skóry i stosownie do własności towarzyskich: języka, po
chodzenia historycznego i religii” (1852: 1) i zbliża się do szeroko ujmowanej
�Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia
211
antropologii. Autor, wybitny geolog belgijski, prekursor ewolucjonizmu, wśród
cech pozwalających na wyodrębnienie grup ludzkich pierwszeństwo daje cechom
związanym z biologią człowieka:
Podział ludzi na rasy koniecznie musi się opierać na przymiotach naturalnych, stano
wiących główną zasadę podziału etnograficznego... Większość etnografów opierała
swoje wnioski na faktach czerpanych z historii i języka. Niedokładność tego poglądu
doprowadza często do wielkich błędów (d’Omalius d’Halloy 1852: 4).
Podręcznik, poza częścią w stępną dostarcza omówienia podziału ludzkości
na rasy, „plemiona”, „szczepy” i „narody”.
Tłumaczem podręcznika, a jednocześnie autorem obszernego wstępu i części
przypisów jest W.P., najprawdopodobniej Wacław Przybylski, przyrodnik wileń
ski i działacz polityczny z powstania styczniowego, co nie zostało jednakże od
notowane w jego biografii (Kieniewicz 1968: 107-109). Również jego zdaniem
„Etnografia, gatunkując ludzkie plemiona i ustawiając narody w nierozerwal
nym łańcuchu, gdzie każdy zajmuje miejsce odpowiednie swemu wykształce
niu organicznemu, tworzy z całej ludzkości w ielką rodzinę” (W.P 1852: XXI).
wyraźniej jednak, w porównaniu z J.J. d’Omaliusem d’Halloy’em, obok celu
etnografii/etnologii, jakim jest śledzenie historycznego kształtowania się naro
dów, wskazuje na konieczność badania ich współczesności. Stwierdził: „Drugą
stroną poszukiwań etnograficznych jest określenie teraźniejszego stanu narodu,
jego życia towarzyskiego, stopnia wykształcenia i rozwinięcia fizycznego, za
leżnego od miejscowości” (W.P. 1852: XII). Jedną z zasług tłumacza jest spol
szczenie kilkuset etnonimów i zebranie ich w „Spisie alfabetycznym narodów”
(d’Omalius d’Halloy, 1852: 133-138). Artykuły przynoszące informacje o ludach
świata, tłumaczone lub napisane przez autorów polskich, w tym zesłańców, były
już liczne. Warto zwrócić uwagę na przeglądowe opracowanie Andrzeja Kuchar
skiego, mające w tytule „etnografię”, przedstawiające klasyfikację językowo-et
niczną ludów tureckich, oparte na pracach niemieckich i rosyjskich (Kucharski
1854).
Odróżnienie etnografii od etnologii, na innych jednakże zasadach od tych
przyjętych przez Jana Rymarkiewicza, odnajdujemy w haśle „etnografia” napi
sanym dla Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda przez Lewestama.
Termin „etnologia” potraktowano w nim, za badaczami angielskimi, jako równo
znaczny z „antropogeografią”, zakwalifikowaną do nauk przyrodniczych:
Etnologia zapatruje się na plemiona i ludy j edynie jako na odmiany i dalsze odcienia
rasy, jako na gatunki zoologiczne rodzaju człowieka; przeciwnie etnografia, rozwi
jająca się obecnie w gałąź nauki historycznej, uważa ludzi w narodach, a więc jako
społeczności związane wspólnie węzłami duchowymi (Lewestam 1861: 464).
�Zbigniew Jasiewicz
212
Antropologia
Od dawna antropologia, również w Polsce, obejmowała swoimi zaintereso
waniami człowieka jako istotę należącą zarówno do świata natury, jak i kultury.
Tego zdania był Jędrzej Śniadecki, a także Józef Jasiński, który nazwę „antro
pologia” umieścił w tytule swojej pracy i zdefiniował j ą jako „naukę o własnoś
ciach człowieka fizycznych i moralnych [społecznych - Z. J.]” (Jasiński 1818: V).
Łączenia poszukiwań „fizjologicznych” między innymi z „etnograficznymi” do
magał się również Stanisław Rzewuski (1830: 338 i n.).
W połowie XIX wieku jedynym świadectwem stosowania nazwy „antropo
logia” i wiedzy o związanym z nią kierunku badań było nierozbudowane hasło
zamieszczone przez Lewestama w Encyklopedii powszechnej Samuela Orgel
branda. Antropologia została w nim określona jako „nauka o człowieku, czyli
nauka o naturze duchowej i fizycznej rodu ludzkiego”, nauka niezwykle rozległa,
obejmująca wiele dyscyplin przyrodniczych i humanistycznych, w tym etnogra
fię (Lewestam 1859: 970).
W luźnym związku z tak rozum ianą antropologią pozostawała powszechna
praktyka gromadzenia w pracach etnograficznych/ludoznawczych danych doty
czących zarówno cech kulturowych, jak i fizycznych „ludu”. Nieco później bo
wiem poznano poglądy, które głosił Paul Broca, anatom i paleontolog, założyciel
w roku 1859 Towarzystwa Antropologicznego w Paryżu. Włączył on etnologię
i etnografię do antropologii i uznał, że tw orzą razem „najbardziej szlachetną ze
wszystkich nauk, bo m ającą za swój przedmiot ludzkość” (Wróblewski T. 1969:
18 i in.; Voget 1975: 134). Przyczyn zainteresowania się w pracach etnograficz
nych cechami fizycznymi ludu poszukiwać należy zatem gdzie indziej. Można
je odnaleźć w oddziaływaniu idei fizjokratyzmu, uznających chłopów za wyma
gający troski środek produkcji, w specyfice etnograficznych prac terenowych,
w trakcie których przedstawiciele ludu jaw ili się tak w postaci fizycznej, jak
i wyposażeni w cechy kulturowe, a przede wszystkim w niezwykłej popularno
ści fizjonomiki i frenologii, dostrzeżonej przez Zbigniewa Liberę (1995: 146
-147). Do zbierania danych „o postaciach i fizyonomiach” pospólstwa zachęcał
już Hugo Kołłątaj w znanym liście z roku 1802 (1810: 39). Wacław Przybylski,
uznawany przeze mnie za tłumacza i autora wstępu do dzieła J.J. d’Omaliusa
d’Halloy’a, pisał:
Codzienne przykłady nas przekonywają o silnym wpływie wewnętrznej istoty
człowieka na jego organizm (...) Wyraz bowiem twarzy związany jest ściśle z pa
nującymi w człowieku skłonnościami, które przez ciągłe powtarzanie piętnują się
na muskułach i skórze twarzy nieomylnymi rysami (...). P. Broussais, profesor fre
nologii w Paryżu, dowiódł różnej organizacji czaszki u zbrodniarza i u człowieka
cnotliwego (W.P 1852: XXXI).
�Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia
213
Ku etnologii/antropologii kulturowej jako dyscyplinie naukowej
Kierunki zainteresowań o charakterze etnologicznym/antropologicznym,
uprawiane na ziemiach polskich w połowie XIX wieku, zachowują swoją auto
nomię, podkreślaną wyborem odrębnego przedmiotu i problematyki badań oraz
nazwy. Jednocześnie wiele je łączyło. Studia nad literaturą ludową dzieliły z et
nografią przedmiot badań, jakim był lud, i przy świadomości związków twór
czości ustnej z szerszym kontekstem kultury stały się częścią etnografii - „nauki
o ludzie” w terminologii Seweryna Goszczyńskiego, bowiem termin „ludoznawstwo” nie był jeszcze upowszechniony. Etnografia z kolei, nie rezygnując z ba
dania literatury ludowej, o którą zapytywała w instrukcjach, koncentrując się
na ludzie - warstwie społecznej ważnej społecznie i politycznie oraz dostępnej
empirycznie, obok tego zainteresowaniami swoimi objęła narodowości i ludy
świata. Te ostatnie obiekty i problemy ujmowane były przecież w pracach Win
centego Pola oraz w podręczniku O plemionach rodzaju ludzkiego czyli w krót
kim rysie etnografii i stanowiły przejście do etnologii. Najbardziej rozbudowaną,
a jednocześnie nowoczesną i trw ałą koncepcję połączenia różnych kierunków
zainteresowań przedstawił Rymarkiewicz w swoim projekcie etnologii. Lud
- warstwa społeczna nie został w nim wymieniony, pojawił się tylko, i to m ar
ginalnie, jako „kmiotkowie” stanowiący część narodu. Przedmiotem badań stała
się „narodowość”, nie tylko polska oraz „ludy” - grupy etniczne, które „nie miały
wszystkich rozczłoń narodowości” (Rymarkiewicz 1849: 140). Etnologia Jana
Rymarkiewicza obejmowała etnografię jako poziom i etap badań związany z gro
madzeniem materiałów. Taką miała być „etnografia narodu polskiego”, łączona
z pracami Pola (1849: 143). Jedynie projektem była także koncepcja „antropo
logii” przedstawionej w haśle z Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda
przez Franciszka H. Lewestama, obejmującej zakres najszerszy, bo poza naukami
przyrodniczymi „cały prawie obszar dziejów i etnografii, filologii i nauk poli
tycznych, filozofii i teologii, sztuk pięknych itd.” (Lewestam 1859: 970). Począt
ki podobnie rozumianej antropologii odnaleźć można w okresie późniejszym,
wraz z powstaniem Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w roku
1873 i pracami Izydora Kopemickiego.
Unaukowienie poszczególnych kierunków zainteresowań było już wyraźne.
Ryszard Berwiński przyjął postawę krytyczną wobec przedmiotu badań, jakim
był lud, jego literatura i wierzenia, i domagał się udoskonalenia metod groma
dzenia materiałów i ich interpretacji. Metodę porównawczą stosował, mało kry
tycznie, Nowosielski, był jednak świadom jej niebezpieczeństw. Publikowano
instrukcje badawcze pomocne w zbieraniu materiałów i pozyskiwaniu współpra
cowników. Powstawały cenne zbiory ikonograficzne dotyczące kultury ludowej,
między innymi akwarele, rysunki i akwaforty Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego (Blachowski 2002: 9 i n.). Dążono do wypracowania i zdefiniowania ważnych
�214
Zbigniew Jasiewicz
pojęć: ludu - warstwy społecznej, narodu i narodowości, ludu - grupy etnicznej,
rodu - grupy etnograficznej i przednarodowej jednostki genealogiczno-etnicznej.
Tworzono koncepcję etnograficznej monografii regionalnej. Dostrzeżono wartość
ciągłości badań i zwrócono uwagę na ich historię. Nawiązywano kontakt z przed
stawicielami europejskiej myśli naukowej i publikowano tłumaczenia ich prac.
W warunkach braku państwa narodowego z ogromnym trudem tworzono in
stytucje naukowe. Rolę ich spełniały między innymi niektóre czasopisma, dalekie
jednak jeszcze od specjalizacji, publikujące etnograficzne instrukcje badawcze
oraz artykuły o treściach etnologicznych. Ważna była Encyklopedia powszechna
Samuela Orgelbranda, w której opublikowano hasła informujące o etnografii/etnologii i antropologii. Była ewenementem, ukazywała się w latach 1859-1868,
również w czasie powstania styczniowego i pozyskała około 150 współpracow
ników ze wszystkich zaborów (Michalski 1977: 228-229), w tym wielu zaan
gażowanych w rozwój i popularyzację etnologii, takich jak Bliziński, Kolberg,
Krupiński, Kowalewski, Kraszewski, Lewestam, Marcinkowski, Sobieszczański, Wiszniewski i Wójcicki. Wiedziano o powstających w Europie muzeach
etnograficznych. W Wilnie, w Muzeum Starożytności założonym w roku 1855
przez Eustachego Tyszkiewicza, powstał w roku 1862 pierwszy dział etnogra
ficzny, w którym znalazły się eksponaty dostarczone z Kronsztadtu z ekspedycji
morskiej dookoła świata (Mizemiuk 2004: 608 i n.). Wytwory kultury ludo
wej, eksponowane już na licznych wystawach rolniczo-przemysłowych (Bujak
1975: 16 i n.), nie tworzyły jeszcze kolekcji muzealnych. Sprzyjała zaintereso
waniom etnologicznym/antropologicznym działalność Zakładu Narodowego im.
Ossolińskich we Lwowie, Towarzystwa Naukowego Krakowskiego oraz innych
stowarzyszeń naukowych i społeczno-kulturalnych. Najważniejsze jednak w za
kresie instytucjonalizacji były wykłady Wincentego Pola z etnografii na Uniwer
sytecie Jagiellońskim w latach akademickich 1850/1851 i 1851/1852 (Niemcówna 1923: 13). Niedostatek wsparcia instytucjonalnego dla nauki spowodował, że
stopnień jej profesjonalizacji był nieznaczny. Zupełnie nieliczni, na przykład Pol,
znajdywali zatrudnienie, w krótkich okresach, w instytucjach naukowych.
Zainteresowania etnologiczne/antropologiczne w połowie XIX wieku, tak
przecież wielokierunkowe i intensywne, nie przekształciły się jednak w dyscy
plinę naukową. Były zróżnicowane i rozproszone, niekiedy ograniczały się do
projektów, nie miały możliwości stabilizacji w oparciu o instytucje naukowe.
Stworzyły natomiast podstawy sprzyjające ich rozwojowi i połączeniu na prze
łomie XIX i XX wieku w dyscyplinę naukową - etnologię/etnografię, zawsze
jednak daleką od jednolitości.
Słowa kluczowe: etnografia, etnologia, antropologia, antropologia kulturowa, studia nad
literaturą ludową, historia polskiej etnologii
�Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia
215
LITERATURA
Adamowicz A.
1865
Badacze domowego życia Polski, „Biblioteka Warszawska” 25: 1, s. 271-282.
Antyborzec E.
2009
Monografie regionalne Oskara Kolberga. Założenia i realizacja (maszyno
pis pracy doktorskiej obronionej w Instytucie Etnologii i Antropologii Kul
turowej UAM w Poznaniu).
Babicz J.
1966
Wstęp (Uwagi nad materiałami do etnografii północnych stoków Karpat
Wincentego Pola), w: Wincenty Pol, Prace z etnografii północnych stoków
Karpat, wydał, komentarzami i mapą zaopatrzył J. Babicz, Wrocław: Pol
skie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 10-84.
Berwiński R.
1854
Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki,
t. 1,2, Poznań: nakładem autora, Druk. L. Merzbach.
Bieńkowski W.
1956
Poprzednicy Oskara Kolberga na polu badań ludoznawczych w Polsce.
Podłoże społeczne początków etnografii polskiej, Wrocław: Polskie Towa
rzystwo Ludoznawcze.
1977
Etnografia, w: B. Suchodolski, J. Michalski (red.), Historia nauki polskiej,
t. 3, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 721-737.
Błachowski A. (red.)
2002
Zapomniane skarby. Stroje ludowe Polski i Ukrainy w rysunkach J. Głogo
wskiego i KW. Kielisińskiego, Informator wystawy, Toruń: Towarzy
stwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego, Lwów: Muzeum Etnografii
i Przemysłu Artystycznego.
Boltarovic Z.E.
1976
Ukraina w doslidżennah p o l’s ’kih etnografiv X IX st., Kiiw: Vidavnictvo
„Naukova Dumka”.
Brzozowska-Komorowska T.
1982
Ryszard Berwiński (1819-1879), w: H. Kapełuś, J. Krzyżanowski (red.),
Dziejefolklorystykipolskiej, 1864-1918, Warszawa: Państwowe Wydawnic
two Naukowe, s. 11-24.
Bujak J.
1975
Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), „Zeszyty Naukowe
Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne” 8.
Burszta J.
1973
Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia ifolklorystyka, „Lud” 57,
s. 5-32.
Dzieduszycki M.
1860
Co się komu należy. Słowo o p. Kornelu Ujejskim i p. Wincentym Polu,
Lwów: nakładem autora.
Fischer A.
1947
Ryszard Wincenty Berwiński (1819-1870), „Lud” 37, s. 141-159.
�216
Gluziński J.
1856
Zbigniew Jasiewicz
Włościanie polscy uważani pod względem charakteru, zwyczajów, oby
czajów i przesądów, z dołączeniem przysłowiów powszechnie używanych,
w: K. W. Wójcicki (wyd.), Archiwum domowe do dziejów i literatury krajo
wej, Warszawa, s. 399-576.
Goszczyński S.
1844
Wyjątki z rzeczy o góralach tatrzańskich, „Rok... pod względem oświaty,
przemysłu i wypadków czasowych” 2: 9, s. 1-25.
Górski R.
1970
Lwowskie, w: H. Kapełuś, J. Krzyżanowski (red.), Dzieje folklorystyki pol
skiej 1800-1863. Epoka przedkolbergówska, Wrocław: Zakład Narodowy
im. Ossolińskich, s. 299-357.
Jasiewicz Z.
2006
Etnolodzy i etnologia polska przełomu X X i XX I wieku. W poszukiwaniu
tożsamości zbiorowej, w: M. Brocki i in. (red.), Kultura profesjonalna et
nologów w Polsce, Wrocław: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 11-37.
Jasiński J.
1818
Antropologia o własnościach człowiekafizycznych i moralnych, Wilno: na
kładem Józefa Zawadzkiego.
Kieniewicz S.
1968
Przybylski Wacław, w: Polski słownik biograficzny, t. 29, Wrocław: Zakład
Narodowy im. Ossolińskich, s. 107-109.
Kilka słów...
1850
Kilka słów o etnologii, „Pamiętnik Literacki” (Lwów) 1: 29, s. 675-690.
Kluczycki J.
1844
Myśl względem ułożenia i zebrania historii pojedynczych parafii i kościo
łów trojga obrządków w Galicji, z poglądem na statystykę, historią i etno
grafią kraju, na poezję, charakterystykę i całe wewnętrzne życie ludu i na
rodu, Biblioteka Naukowego Zakładu im. Ossolińskich, t. 11, s. 229-235.
Kolberg O.
1865
Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, „Biblioteka War
szawska” 1, s. 306-308.
Kołłątaj H.
1810
ListH.K. do T.M. z Ołomuńca dnia 15 lipca 1802 pisany, „Pamiętnik War
szawski” 2: 4, s. 27-42.
Kopemicki I.
1885
O etnografii i etnologii, ich przedmiot, rozwój i znaczenie naukowe dla
encyklopedyi wychowawczej, w: J.T. Lubomirski i in. (red.), Encyklopedia
wychowawcza, t. 3, Warszawa: Gebethner i Wolff, nadbitka, s. 1-25.
Kremer K.
1849
Niektóre uwagi o ważności zabytków sztuk pięknych na ziemi naszej, „Rocz
nik Towarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złączonego”
1, s. 546-560.
Kucharski A.
1854
Etnografia Turków i ich pobratymców, „Biblioteka Warszawska” 3, s. 548
-561.
�Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia
217
Lewestam F.H.
1859
Antropologia, w: Encyklopedia powszechna Samuela Orgelbranda, t. 1,
Warszawa: S. Orgelbrand, s. 970.
1861
Etnografia, w: Encyklopedia powszechna Samuela Orgelbranda, t. 8, War
szawa: S. Orgelbrand, s. 464-465.
1864
Lud, w: Encyklopedia powszechna Samuela Orgelbranda, t. 17, Warszawa:
S. Orgelbrand, s. 386.
Libera Z.
1995
Lud ludoznawców: Kilka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu na
szego, czyli etnograficzna wycieczka po X IX wieku, w: A. Posem Zieliński
(red.), Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, Poznań:
Drawa, s. 137-152.
Majchrowski S.
1982
Wincenty Pol. Szkic biograficzny, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie.
Michalski J.
1977
Warunki rozwoju nauki polskiej w latach 1795-1862, w: B. Suchodolski
(red.), Historia nauki polskiej, t. 3, red. J. Michalski, Wrocław: Zakład Na
rodowy im. Ossolińskich, s. 3-351.
Millerowa E., Skrukwa A.
1982
Oskar Kolberg (1814-1890), w: H. Kapełuś i J. Krzyżanowski (red.), Dzie
je folklorystyki polskiej, 1864-1918, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo
Naukowe, s. 25-103.
Mizemiuk N.
2004
Z historii Muzeum Starożytności w Wilnie, „Przegląd Wschodni” 9: 3(35),
s. 605-656.
Niemcówna S.
1923
Wincenty Pol jako geograf, Kraków: Księgarnia Geograficzna „Orbis”.
Nowosielski A. [Marcinkowski A.]
1857
Lud ukraiński, jego pieśni, bajki, podania, klechdy i.t.d...., t. 1, 2, Wilno:
Teofil Glucksberg.
d’Omalius d ’Halloy J.J.
1852
O rasach ludzkich czyli zasady etnografii. Przekład z francuskiego W.P,
Wilno: nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego.
Pol W.
1847
W przeszłym moim liście..., Biblioteka Naukowego Zakładu im. Ossoliń
skich, t. 1, s. 662-669.
1850
Kolej prelekcji geografii powszechnej (rkp), Oddział Rękopisów Biblioteki
Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1396, d.
b.r.
Rozprawy z nauk przyrodniczych (rkp), Oddział Rękopisów Biblioteki Ra
czyńskich w Poznaniu, sygn. 1517.
185 la
Północny wschód Europy p o d względem natury, Kraków: nakładem autora,
Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego.
185 lb
Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków: Drukarnia „Czasu”.
1869
Z niskiego i szerokiego Beskidu, w: Obrazy z życia i natury, ser. 1, Północny
Wschód Europy, t. 1, Kraków: nakładem Towarzystwa Przyjaciół Oświaty,
Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 197-228.
�218
1870
Zbigniew Jasiewicz
Puszczaki Mazowsza, w: Obrazy z życia i natury, ser. 2, Północny Wschód
Europy, t. 2, Kraków: nakładem Towarzystwa Przyjaciół Oświaty, Drukar
nia Uniwersytetu Jagiellońskiego, 237-273.
1877a
Dwie prelekcje o potrzebie wykładu geografii handlowej (prelekcje z 24 i28
marca 1866 roku), w: Dzieła prozą, t. 3, Lwów: nakładem F.H. Richtera,
Drukarnia W. Manieckiego, s. 139-171.
1877b
Geografia Ziemi Świętej, w: Dzieła prozą, t. 3, Lwów: nakładem F.H. Rich
tera, Drukarnia W. Manieckiego, s. 227-287.
1877c
Rzut oka na umiejętności geografii ze stanowiska uniwersyteckiego wy
kładu, w: Dzieła prozą, t. 3, Lwów: nakładem F.H. Richtera, Drukarnia
W. Manieckiego, s. 119-135.
1878
Historyczny obszar Polski. (Pięć listów do Duchińskiego), w: Dzieła prozą,
t. 5, Lwów: nakładem F.H. Richtera, Drukarnia W. Manieckiego, s. 3-136.
1960
Pamiętniki, oprać. Karol Lewicki, Kraków: Wydawnictwo Literackie.
1966a
Górale Czuchońkowie, w: J. Babicz (wyd.), Prace z etnografii północnych
stoków Karpat, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 95-140.
1966b
Kilka rysów do opisania Hucułów na Bukowinie, w: J. Babicz (wyd.),
Prace z etnografii północnych stoków Karpat, Wrocław: Polskie Towa
rzystwo Ludoznawcze, s. 141-182.
1966c
O rodzie, w: J. Babicz (wyd.), Wincenty Pol, Prace z etnografii północnych
stoków Karpat, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 183-194.
Posem-Zieliński A.
1973
Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny nau
kowej (do 1939 roku), w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej,
Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 29-113.
Rymarkiewicz J.
1849
Nauka o narodowości czyli ethnologia, „Szkoła Polska” 1, s. 129-145.
Rzewuski S.
1830
Zastosowanie fizjologii do historii, „Pamiętnik Fizycznych, Matematy
cznych i Statystycznych Umiejętności” 1, s. 334-345, 367-382.
Staszic S.
1959
Ród ludzki. Wersja brulionowa po raz pierwszy ogłoszona drukiem
według zachowanego rękopisu, t. 1-3, oprać. Z. Daszkowski, Warszawa:
Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Stattler W.K.
1849
Myśli względem podniesienia sztuk pięknych w kraju, „Rocznik Towarzy
stwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złączonego” 1, s. 125
-140.
Stocking G.W.
1968
On the Limits o f „Presentism” and „Historicism” in the Historiography
o f the Behavioral Sciences, w: G.W. Stocking (ed.), Race, Culture and Evo
lution. Essays in the History o f Anthropology, New York: The University
of Chicago Press, s. 1-12.
1995
Delimiting Anthropology: Historical Reflections on theBoundaries o f a Bound
less Discipline, „Social Research” Winter, http://findaticles.com/ p/articles/
mi m2267/is n4 v62/ai 18229219.
�Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia
219
Tokarev S.A.
1966
Istoria russkoj etnografii (Dooktabr śkijperiod), Moskva: Nauka.
Tokarska-Bakir J.
2000
Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie
opowieści, Kraków: Universitas.
Vermeulen H.F.
1995
Origins and Institutionalization o f Ethnography and Ethnology in Europe
and the USA, 1771-1845, w: H.F. Vermeulen, A. A. Rolda (eds.), Fieldwork
and Footnotes. Studies in the History o f European Anthropology, London
and New York: Routledge, s. 39-59.
1996
Stowarzyszenia antropologiczne, etnologiczne i etnograficzne. Spojrzenie
porównawcze, przeł. Z. Jasiewicz, „Lud” 80, s. 99-102.
Vincenz S.
1997
Eseje i szkice zebrane, t. 1, wybór i wstęp S. Vincenz, Wrocław: Wirydarz.
Voget F.W.
1975
A History o f Ethnology, New York: Holt, Rinehart and Winston.
W. R [Wacław Przybylski?]
1852
Kilka słów od tłumacza, w: J. J. d ’Omalius d ’ Halloy, O plemionach rodzaju
ludzkiego, czyli krótki rys etnografii, Wilno: nakładem i drukiem Józefa
Zawadzkiego, s. V-XXXVI.
Wróblewski M.
2006
Jan Rymarkiewicz - dziewiętnastowieczny humanista, Toruń: Wydawni
ctwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Wróblewski T.
1969
Wstęp do etnografii, cz. 1, Etnografia, lud, kultura, Poznań: Wydawnictwo
Naukowe UAM.
Zamecki S.
1988
Pojęcie odkrycia naukowego a historia dziedziny nauki, Wrocław: Zakład
Narodowy im. Ossolińskich.
Zawistowicz-Adamska K.
1966
Wincenty Pol - badacz kultury ludowej, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia
Wydawnicza.
Zbigniew Jasiewicz
STUDIES OF FOLK LITERATURE, ETHNOGRAPHY, ETHNOLOGY,
AND ANTHROPOLOGY. INTERESTS OF THE EMERGING POLISH
ETHNOLOGY/CULTURAL ANTHROPOLOGY IN MID 19™ CENTURY
(Summary)
The aim of the article is to discuss the importance of mid 19th century (1840-1865) for
the development of Polish ethnology and cultural anthropology. On the basis of publica
tions and archival materials from that time the author presents ethnological/anthropologi
�220
Zbigniew Jasiewicz
cal interests and studies. Using the terms applied at that time, the author identifies studies
of folk literature, ethnography, ethnology and anthropology and indicates the subject and
problems of those studies. Folk literature was no longer the main object of interest; it was
more often connected with a broader scope of folk culture, studied within the framework
of ethnography. A concept of ethnology that focused not on the people - a social layer, but
on nationalities and peoples - ethnic groups was developed. Ethnology understood in this
way comprised ethnography as an empirical science, aimed at collecting materials. The
concept of anthropology as a science with the broadest scope, i.e. comprising the human
being belonging to both the world of biology and culture was also known.
Polish ethnological/anthropological research was pursued on the basis of the kno
wledge of the achievements of European science, mainly German and French. The con
ditions connected with the lack of a national state were also important for the directions
of studies. Besides, the lack of the national state made establishment of scientific insti
tutions much more difficult, which, in turn, prevented professionalisation of researchers.
Studies pursued in mid 19th c. did not result in the identification of ethnology/cultural
anthropology as an independent scientific discipline. Flowever, they created foundations
for its emergence at the turn of the 19th c.
Key words: ethnography, ethnology, anthropology, cultural anthropology, studies of folk
literature, history of Polish ethnology
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c1ed3d3cf35c5e8e3cf4e86d92108e7.pdf
c73929c8a22df878a93ece4e85f06469
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6166
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
Kazachstan - medycyna ludowa
Biomedycyna
globalizacja - aspekt antropologiczny
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5751
Title
A name given to the resource
O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu / LUD 2010 t.94
Description
An account of the resource
LUD 2010 t.94 s.107-120
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Penkala-Gawęcka, Danuta
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 94, 2010
DANUTA PENKALA-GAWĘCKA
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
Poznań
O GLO BA LIZA CJI I GLO K A LIZA CJI BIO M ED Y C Y N Y
N A PR ZY K ŁA D ZIE KAZACHSTANU
Wprowadzenie
Procesy globalizacji kojarzą się najczęściej z najnowszymi czasami, które
charakteryzuje gwałtowne tempo przemian, nieograniczona wędrówka idei i po
tęga środków przekazu czy rozrastających się sieci komunikacyjnych. Mniej po
pularne w dyskursie publicznym, ale zakorzenione już w naukach społecznych
pojęcie „glokalizacja” zrodziło się w rezultacie rosnącej świadomości przedsta
wicieli tych nauk, iż globalizacja nie jest tożsama z unifikacją czy homogenizacją
kulturową. Globalizujące się treści nie tylko oddziałują na lokalne konteksty, ale
i same ulegają przekształceniom pod wpływem tych ostatnich (Nederveen 1994;
Robertson 1995). Niektórzy badacze zgłębiający problematykę globalizacji zwra
cają uwagę na często obserwowaną tendencję do dobitnego rozdzielania tego, co
„przed” (globalizacją), od tego, co „po”, czy inaczej - podkreślania przejścia od
„świata korzeni” do „świata wyborów” (Mathews 2005: 256). Jednakże szereg
antropologów, a także historyków, utrzymuje, że z globalnymi procesami ludz
kość miała do czynienia od dawna. I tak, na przykład, Erie W olf (1982: 3-19)
argumentował, że również w przeszłości zachodziły procesy zmian w skali kon
tynentalnej i globalnej, przytaczając na potwierdzenie tej tezy wiele faktów, które
podważają koncepcję istnienia wówczas autonomicznych społeczeństw i kultur.
Znany teoretyk globalizacji Jonathan Friedman także był zdania, iż „globalność”
jest stanem rzeczy powszechnym i w czasie, i w przestrzeni, a Roland Robertson,
który wprowadził do antropologii pojęcie glokalizacji, podkreślał, że o „kulturze
globalnej” można mówić co najmniej od pojawienia się religii uniwersalnych (za
Mathews 2005: 257).
Wydaje się jednak, że w wypadku „dawnej” i „współczesnej” globalizacji nie
chodzi jedynie o różnicę stopnia, ale także jakości, a więc różnica ta nie po
lega wyłącznie na gwałtownym przyspieszeniu i intensyfikacji tych procesów.
�108
Danuta Penkala-Gawęcka
Można zatem odnosić pojęcie globalizacji do wcześniejszych okresów, mając
wszakże na uwadze, że procesy ówcześnie zachodzące: 1. nie miały tak „totalne
go”, wszechogarniającego i uniwersalnego charakteru, jak ma to miejsce dzisiaj;
2. bardziej odpowiadały częstemu jeszcze obecnie, potocznemu pojmowaniu
globalizacji jako procesu przepływu idei z centrum do peryferii (zwykle, choć
nie zawsze, z centrum zachodniego1) - nie były to wówczas globalne wędrówki
idei wywodzących się z różnych źródeł; 3. były w większym stopniu narzucone,
„przymusowe” - trudno w tym wypadku mówić o wyborze, kojarzonym z współ
czesną globalizacją (jak podkreśla np. Mathews 2005: 33 i in„ który pisze o coraz
większych możliwościach wyboru z „globalnego supermarketu kultury”). Należy
jednak poczynić zastrzeżenie, że z pewnej perspektywy współczesną globaliza
cję także postrzegać można jako „narzuconą”, niezależną od naszej woli. Antho
ny Giddens ujmuje to następująco: „Globalizacja oznacza, że w odniesieniu do
skutków przynajmniej niektórych mechanizmów wykorzeniających nie istnieje
możliwość nieuczestniczenia w przemianach, które niesie nowoczesność” (Gid
dens 2001: 31)12.
W niniejszym artykule rozpatruję problemy globalizacji i glokalizacji bio
medycyny w Kazachstanie, sięgając również do porównań z innych części Azji
Środkowej. Termin biomedycyna upowszechnił się w antropologii medycznej
i innych naukach społecznych w odniesieniu do tak zwanej medycyny zachod
niej, naukowej, określanej też jako klasyczna, akademicka, konwencjonalna,
ortodoksyjna, alopatyczna bądź kosmopolityczna. W stosunku do tych i jeszcze
innych stosowanych terminów „biomedycyna” ma tę przewagę, że jest określe
niem najbardziej neutralnym, podkreślającym zakorzenienie tej dziedziny w ie
dzy i praktyki w naukach przyrodniczych3.
Analizując zagadnienia przenikania i adaptacji biomedycyny w Azji Środko
wej, trzeba uwzględnić głębsząperspektywę czasową, a więc nawiązać do wczes
nych etapów ekspansji medycyny zachodniej na tamte tereny. Należy zaznaczyć,
że w odniesieniu do owych początkowych etapów, a więc do czasów podboju
ziem Azji Środkowej przez carską Rosję, dostępne dane nie pozwalają dokład
niej odtworzyć tych procesów. Również źródła dotyczące lat władzy radzieckiej,
choć bogatsze, nie dają pełnego obrazu omawianych zagadnień. Natomiast ana
lizę współczesnych form glokalizacji biomedycyny w Kazachstanie oparłam
przede wszystkim na własnych materiałach, zebranych w trakcie badań, które
1W pewnych okresach ów przepływ następował także z innych ośrodków. Pisał o tym m.in. S. Szynkiewicz (2005: 71), wskazując, że niegdyś Chiny, dzięki licznym wynalazkom, były „ośrodkiem globalizacyjnym dla całego świata”.
2 S. Szynkiewicz właśnie cechę „przymusowości” a nie „wyboru” skłonny jest wiązać z globaliza
cją. Przeciwstawia narzuconą globalizację modernizacji „z wyboru”, choć dalej rozróżnia globalizację
gospodarczą związaną z naciskiem, oraz kulturową która „nie stosuje środków przymusu, nawet po
średniego” (Szynkiewicz 2005: 65, 72).
3 Krytyczne omówienie niektórych z wymienionych terminów oraz przekonujące uzasadnienie sto
sowania określenia biomedycyna można znaleźć m.in. w opracowaniu A. Kleinmana (1995: 25-26).
�O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu
109
prowadziłam w tym kraju w ciągu ponad pięciu lat, w drugiej połowie lat 90.
XX wieku. Nie był to jednak główny przedmiot moich studiów, ukierunkowa
nych przede wszystkim na poznanie statusu tamtejszej medycyny komplementar
nej, jej miejsca w ramach opieki zdrowotnej oraz wpływu tradycji i globalizacji
na jej obraz4. Biomedycyna interesowała mnie przede wszystkim w jej relacjach
z medycyną komplementarną, niemniej właśnie poprzez te relacje ujawniały się
szczególne cechy tamtejszej biomedycyny, które można uznać za wynik proce
sów glokalizacyjnych. Glokalizację biomedycyny rozumiem, najzwięźlej rzecz
ujmując, jako jej adaptację, wytwarzanie form lokalnych, zależnych od układu
wielu różnorodnych czynników. Rozpatrując te procesy, należy zatem uwzględ
niać ich szersze uwarunkowania polityczne i społeczno-ekonomiczne.
Problemy globalizacji i glokalizacji biomedycyny
Wydaje się, że w dziejach ludzkości procesy globalizowania się powstałych
lokalnie zespołów idei i wartości miały silny związek z podbojem i koloniza
cją. Jednak nie wszyscy badacze są zgodni w tej kwestii. Na przykład Sławoj
Szynkiewicz pisał, że „kolonializm nie globalizo wał, choć oba zjawiska łączy
oddziaływanie na odmienne kręgi kultur” (Szynkiewicz 2005: 66). Miał jednak
na myśli przede wszystkim gospodarczy aspekt globalizacji, zwracając uwagę na
to, że celem kolonizatorów było pozyskanie surowców i uczynienie z podbitych
państw rynków zbytu dla swoich produktów5. Niemniej, podbojom kolonialnym
towarzyszyło wprowadzanie, w różnym zakresie i rozmaitych formach - zależ
nie od ideologii i pragmatyki państw kolonizujących - systemów politycznych,
prawnych, narzucanie obcych instytucji i wzorców społeczeństwom podporząd
kowanym. Medycyna zachodnia rozprzestrzeniała się w świecie właśnie w re
zultacie podbojów; można powiedzieć, że taki był podstawowy sposób, w jaki
dokonywała się jej globalizacja. W rezultacie w skali globalnej ekumeny bio
medycyna jest obecnie systemem dominującym. Także w krajach rozwijających
się, mimo że w praktyce medycyna tradycyjna często odgrywa nadal podstawo
w ą rolę w zaspokajaniu potrzeb zdrowotnych ludności, oficjalnie na pierwszym
miejscu stawiana jest biomedycyna6.
Podczas gdy twierdzenie, że globalizacja medycyny zachodniej miała miej
sce już od dawna, nie wymaga szerszego uzasadniania, trudniej nam zapewne
4 Rezultatem tych badań była moja książka o medycynie komplementarnej w Kazachstanie (Penkala-Gawęcka 2006).
5Autor rozwija tę myśl następująco: „Dbał on raczej o monopol na rynki zbytu dla produkcji metro
politalnej, reprezentowanej przez przysłowiowe perkaliki” (Szynkiewicz 2005: 66).
6 M. Micozzi (2002: 400) pisze, że dla 80% populacji naszego globu podstawową opiekę medycz
ną stanowią pozabiomedyczne sposoby leczenia, czyli medycyna tradycyjna i inne formy medycyny
komplementarnej. Nie zmienia to jednak faktu, że właśnie biomedycyna jest wszędzie dominującą
preferowaną przez rządy państw formą opieki zdrowotnej.
�110
Danuta Penkala-Gawęcka
zaakceptować tezę, iż biomedycyna zawsze podlegała i podlega glokalizacji
w lokalnych kontekstach społeczno-kulturowych, wszędzie tam, gdzie była i jest
wprowadzana. Skłonni bowiem jesteśmy, zgodnie z potocznym postrzeganiem
medycyny „naukowej”, uważać j ą za system „absolutny”, ahistoryczny, kultu
rowo neutralny. Nawiasem mówiąc, ten błąd antropolodzy medyczni, zwłaszcza
ci reprezentujący orientację interpretatywną, zarzucali także niektórym swoim
kolegom78. Obecnie jednak w antropologii medycznej powszechnie akceptuje się
przekonanie, iż biomedycyna jest, podobnie jak inne tradycje medyczne, zmien
na i kulturowo uwarunkowana (zob. Rhodes 1990; Kleinman 1995: 23-40). To
właśnie pozwala na jej ujmowanie jako poddającej się procesom glokalizacji.
Biomedycyna zatem nie tylko jest historycznie zmienna, co wiemy doskonale
z badań historyków medycyny, ale ponadto nie stanowi jakiegoś stałego bloku
wyznaczonych przez paradygmat naukowy danego czasu, skodyfikowanych
i niepodważalnych przekonań i praktyk, które byłyby takie same, niezależnie
od miejsca. Przeciwnie, konteksty lokalne kształtują odmiennie biomedycynę,
wpływając zwłaszcza na jej otoczkę instytucjonalną, lecz także na jej trzon, który
stanowią owe rzekomo nienaruszalne, naukowe prawdy.
Początki ekspansji biomedycyny do Azji Środkowej
- czasy podboju rosyjskiego
Podbojowi Azji Środkowej przez Imperium Rosyjskie, rozpoczętemu w poło
wie XVIII wieku, a dokonanemu ostatecznie w II połowie wieku XIX, towarzy
szyło stopniowe wprowadzanie medycyny rosyjskiej - „zachodniej”.
W stosunku do tamtejszego, tradycyjnego układu politycznego i prawnego po
lityka Rosji carskiej nie była restrykcyjna. Przeciwnie, w celu efektywniejszego
sprawowania władzy włączano miejscowych dostojników w system administra
cji państwowej, a rozstrzyganie problemów prawnych tubylców przez długi czas
pozostawiono w gestii tradycyjnych sądów (w wypadku Kazachów zajmowali
się tym tradycyjni sędziowie biyf. Taką politykę prowadzono do czasu pełnego
podporządkowania tamtych ziem Rosji.
Jeśli chodzi o medycynę tradycyjną, to ludność nadal powszechnie korzysta
ła z pomocy medycznej lokalnych praktyków, zarówno takich, jak nastawiacze
kości i zielarze, jak i stosujących magiczno-religijne metody leczenia (przede
wszystkim - szamanów i multów). Celem państwa rosyjskiego była wprawdzie
7Zwracano na przykład uwagę, że nawet ci badacze, którzy deklarowali przekonanie o kulturowych
uwarunkowaniach biomedycyny, niejednokrotnie w konkretnych analizach traktowali w ten sposób je
dynie medycynę tradycyjną. Zob. krytyczne spostrzeżenia S. van der Geesta na temat częstego pomija
nia „kulturowości” idei i praktyk przedstawicieli biomedycyny (van der Geest 1988: 343).
8 Również w pierwszym okresie władzy radzieckiej, do drugiej połowy lat 20. XX w., zalecano
respektowanie lokalnych tradycji prawnych.
�O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu
111
implementacja biomedycyny, utożsamianej z postępem, nauką, zwycięstwem ro
zumu, jednak proces ten przebiegał bardzo wolno. Ogromny deficyt instytucji
i personelu medycznego ograniczał korzystanie z pomocy biomedycznej, a do
datkowo przyczyniało się do tego wiele innych, ważnych czynników. Należa
ły do nich takie, które wiązały się bezpośrednio z typem gospodarki rodzimych
grup etnicznych (tu duże znaczenie miał zwłaszcza koczowniczy tryb życia Ka
zachów), jak i te, które wynikały z ich obyczajów rodzinnych czy tradycji reli
gijnych. Mimo zasadniczo negatywnego stosunku władz do lokalnych obycza
jów, uważanych z perspektywy zachodniej za wyraz zacofania, jeśli nie dzikości
podbijanych ludów, spośród różnych opcji zwyciężyła polityka „umiarkowanej
tolerancji” wobec ich tradycji, włącznie z religią muzułmańską9, lecznictwem
czy praktykami szamańskimi.
W dziedzinie polityki zdrowotnej, odkąd zaczęto na większą skalę wprowa
dzać biomedycynę, dla zapewnienia jej efektywniejszego funkcjonowania nale
żało wziąć pod uwagę lokalne uwarunkowania. Do ich uwzględnienia przyczynili
się przede wszystkim lekarze mieszkający i działający przez dłuższy czas wśród
miejscowej ludności, którzy poznawali lepiej tamtejsze tradycje i potrafili zdobyć
jej zaufanie nie tylko dzięki skuteczności leczenia, ale także dzięki poszanowaniu
tych tradycji. Ponadto do kadry medycznej włączano stopniowo felczerów oraz
„uczniów felczerskich” wywodzących się z lokalnej ludności (zajmowali się oni
przede wszystkim przeprowadzaniem szczepień przeciw ospie), a także, od lat
90. XIX wieku, zaczęto kształcić pierwszych, nielicznych lekarzy miejscowego
pochodzenia. Świadectwem prób dostosowywania medycyny rosyjskiej do środkowoazjatyckich warunków było zatrudnianie, jako niezbędnych w środowisku
muzułmańskim, kobiet-lekarzy, choć nie było ich wiele. W latach 80. XIX wieku
kilka lekarek - Rosjanek zaczęło pracować w Turkiestanie; w 1883 roku trzy
lekarki otworzyły w Taszkiencie pierwszą lecznicę przeznaczoną dla miejsco
wych kobiet i dzieci (Kolosov 1903: 101). Stopniowy wzrost liczby kobiet wśród
lekarzy i felczerów odnotowano na początku XX wieku; przyuczano również
do zawodu akuszerki miejscowe dziewczęta, mimo niepowodzenia pierwszych
takich prób w latach 80. XIX wieku. Zdawano sobie sprawę z barier w leczeniu
kobiet-muzułmanek i dlatego zaczęto tworzyć w szpitalach specjalne izby dla
kobiet (Raevskij 1968: 22).
Obok wprowadzanych stopniowo zmian w organizacji opieki medycznej m oż
na wskazać także na próby wykorzystania przez medycynę rosyjską wybranych
metod i środków miejscowej medycyny tradycyjnej. Odnotowano informacje
o lekarzach, którzy pozytywnie wyrażali się o skuteczności pewnych lokalnych
sposobów leczenia, nie zawsze jednak wiadomo, czy sami także stosowali te m e
9
Podejmowane jedynie na niewielką skalę próby skłaniania miejscowej ludności ku prawosławiu
nie przyniosły efektów, a w polityce władz wobec religii zwyciężyła opcja nieingerencji, z jednoczes
nym stopniowym osłabianiem muzułmańskich instytucji religijnych (Becker 1994: 28; Brower 1997:
117-122).
�112
Danuta Penkala-Gawęcka
tody. Istnieje na przykład wzmianka o postępowaniu w przypadku drakunkulozy
(choroby wywołanej przez pasożyta - nicienia z gatunku Dracunculus, zwane
go tam riśtd), częstej w Turkiestanie. Medycy opisujący tę chorobę zalecali jej
leczenie „metodą bucharską”, to jest przez powolne, stopniowe i żmudne wy
ciąganie i nawijanie na patyk długiego nicienia, który rozwijał się pod skórą,
w mięśniach nogi chorego (Kuśelevskij 1891: 148-149; Palkin 1967: 478-482).
Nie było podobno lepszego sposobu radzenia sobie z tym pasożytem. Być może
sięgano też do miejscowych metod leczenia skórnej formy wąglika (tzw. wrzodu
syberyjskiego), jako że lekarze rosyjscy często przyznawali, że dają one znacznie
lepsze rezultaty niż ich własne. Natomiast „sztandarowym” przykładem zapo
życzenia lokalnego środka leczniczego jest kariera kumysu (kaz. ąirriiz), czyli
sfermentowanego kobylego mleka. Terapię kumysem medycyna rosyjska zaczęła
wprowadzać już od połowy XIX wieku, przy czym jego zastosowanie - głównie
w leczeniu chorób płuc i szkorbutu oraz anemii - pokrywało się z tradycyjnym,
znanym w ludowej medycynie kazachskiej. W latach 80. XIX wieku powstawały
tak zwane kumysolećebnice (ros.) - specjalne sanatoria oferujące kurację tym
środkiem (Palkin 1967: 528-533). W analogicznych celach, choć nie w tak szero
kim zakresie, stosowano leczenie sfermentowanym mlekiem wielbłądzim (kaz.
śubat). Zaczęto również zakładać pierwsze ośrodki typu sanatoryjnego w po
bliżu wód mineralnych i gorących źródeł, opierając się na informacjach o ich
wykorzystywaniu w celach leczniczych przez Kazachów. Innym przykładem jest
zapożyczanie niektórych roślinnych leków z tradycyjnej farmakopei kazachskiej.
Jak przyznawali rosyjscy lekarze, nauka medyczna zawdzięcza kazachskiej m e
dycynie ludowej między innymi znakomity środek na glistę ludzką - bylicę cytwarow ą (kaz. darmene zuwsan - Artemisia cina Berg), z której już w latach 30.
XIX wieku zaczęto pozyskiwać santoninę (Samarin 1958: 9).
A zatem, mimo zasadniczo negatywnego stosunku do tradycyjnej medycyny,
nie było między nią i wprowadzaną na te tereny biomedycyną ostrej, nieprzekra
czalnej granicy. Medycyna rosyjska w pewnej mierze „dopasowywała się” do
środkowoazjatyckich warunków; należy podkreślić, że w tych początkach pro
cesów glokalizacyjnych dużą rolę odegrali wspomniani felczerzy i pomocniczy
personel rekrutowany z miejscowej ludności. Nie tylko ułatwiali oni komunika
cję między lekarzami i pacjentami, ale byli także pośrednikami, przekazującymi
wiedzę o rodzimych tradycjach.
Biomedycyna w Kazachstanie w okresie władzy radzieckiej
W czasach Związku Radzieckiego działaniom w zakresie opieki zdrowotnej
prowadzonym w Azji Środkowej towarzyszyła nierozłącznie propaganda skie
rowana przeciw religii muzułmańskiej oraz tradycyjnej medycynie, a w szcze
gólności jej praktykom związanym z szamanizmem i uzdrawianiem duchowym.
�O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu
113
W długim okresie władzy radzieckiej zmieniało się nasilenie tej propagandy, ale
cel pozostawał ten sam - wyplenienie „zabobonów”, „przeżytków”, zwalczenie
ciemnych sił hamujących postęp, które uosabiali przede wszystkim mułłowie
i szamani101. Mimo wieloletnich kampanii, połączonych z intensywną ateizacją,
a także prowadzonych w pewnych okresach otwartych prześladowań mułłów,
pirów11 oraz tradycyjnych uzdrowicieli, zarówno religia muzułmańska, jak i ka
zachska medycyna ludowa przetrwała. Nawet w najtrudniejszych czasach szama
ni i inni tradycyjni praktycy prowadzili działalność, jeśli nie jawną, to podziem
ną, a medycyna domowa była szeroko praktykowana, do czego przyczyniało się
po części przywiązanie do tradycji, a po części również niedostatek instytucji
i środków leczniczych oferowanych przez biomedycynę. Stopniowo rozwijał się
pluralizm medyczny, czyli sytuacja współwystępowania medycyny tradycyjnej
i biomedycyny, z coraz bardziej rosnącą rolą tej ostatniej.
Wyraźne zmiany w owym pejzażu dostępnych ludności usług medycznych,
oficjalnie zdominowanym przez biomedycynę, nastąpiły w ostatnich dziesię
cioleciach władzy radzieckiej. Zyskiwały wówczas popularność różne metody
leczenia niekonwencjonalnego, takie jak „ekstrasensoryka”, czyli bioenergotera
pia, czy ziołolecznictwo. W okresie „pierestrojki” coraz jawniej i szerzej, z przy
zwoleniem władz, zaczęto stosować te metody12, ale radziecka biomedycyna już
dużo wcześniej - wbrew oficjalnie obowiązującej wykładni - wprowadzała je
w nieco bardziej zakamuflowany sposób, można rzec, kuchennymi drzwiami.
Medycyna „socjalistyczna” miała pewne cechy odróżniające j ą wyraźnie od za
chodniej biomedycyny, które na całym obszarze ZSRR uwidoczniały się w spe
cyficznym systemie organizacji opieki zdrowotnej13, ale także w jej aspektach
klinicznych, w zakresie eksperymentów medycznych i dopuszczalności stosowa
nia leków oraz terapii. Dla medycyny radzieckiej charakterystyczna była - pa
radoksalnie i, na pierwszy rzut oka, w sprzeczności z materialistyczną ideologią
- swego rodzaju otwartość, łatwość włączania do korpusu biomedycznej wiedzy
i praktyki metod niedostatecznie sprawdzonych eksperymentalnie14. Szczegól
nie chętnie przyjmowano nowe pomysły, jeśli były one sygnowane nazwiskami
„akademików” (członków Radzieckiej Akademii Nauk). Wprowadzano także,
odpowiednio je adaptując, takie metody, jak na przykład akupunktura, przejęta
z tradycyjnej medycyny chińskiej, czy terapie manualne, łączące elementy róż
nych tradycji.
10 Na ten temat obszernie pisze P. Michaels w książce omawiającej propagandę medyczną i upo
wszechnianie biomedycyny w Kazachstanie za czasów Stalina (Michaels 2003).
11 P ir - przywódca bractwa sufich. Pirów uważano za żywych świętych, otaczano ich czcią także
po śmierci.
12 Pod koniec lat 80. w Ałma Acie zaczęły się np. pojawiać ośrodki oferujące leczenie metodami
medycyny tradycyjnej, zorganizowane na zasadach spółdzielczych.
13 Szeroko - i bardzo krytycznie - opisywanym później, po rozpadzie ZSRR (np. Borowitz 1995;
Field 2002).
14Więcej na ten temat - zob. Penkala-Gawęcka 2006: 134-138. Por. też Pawluczuk 1998: 196.
�114
Danuta Penkala-Gawęcka
Tendencje te znalazły wyraz również w instytucjach służby zdrowia w Ałma
Acie, gdzie już w latach 80. XX wieku w Instytucie Doskonalenia Lekarzy po
wstała Katedra Refleksoterapii (czyli akupunktury)15, a następnie wprowadzono
kurs medycyny manualnej. W instytucie tym rozwijano dalsze badania i wpro
wadzono różne innowacje techniczne, na przykład w zastosowaniach akupun
ktury i aurikuloterapii (jest to oddziaływanie na organy ciała za pośrednictwem
odpowiadających im punktów na małżowinie usznej, w różny sposób stymulo
wanych). W Ałma Acie, w uniwersyteckiej Katedrze Biofizyki, prowadzono też
badania i testowano wynalazki oparte na leczniczym wykorzystaniu laserów o ni
skiej energii, łączące osiągnięcia współczesnej techniki z chińską akupunkturą.
Spośród leków tradycyjnych Azji Środkowej, przyjętych przez biomedycy
nę, należy wymienić przede wszystkim legendarne, znane tu od wieków mumie,
stosowane przede wszystkim jako środek na złamania, ale często traktowane
wręcz jako panaceum. Mumie - substancja znajdowana wysoko w górach, o nie
ustalonym do końca pochodzeniu, było z pozytywnymi rezultatami testowane
w radzieckich klinikach, między innymi w Taszkiencie, Frunze, Ałma Acie i Duszanbe16. Dodać trzeba, że nie tylko nie zaniechano, ale nawet jeszcze bardziej
popularyzowano terapię kumysem, prowadzoną w specjalnych sanatoriach, do
których kierowano pacjentów z chorobami płuc.
Podane przykłady potwierdzają tezę, że biomedycyna czasów radzieckich nie
była niezależna od wpływów niekonwencjonalnych tradycji leczniczych różnego
pochodzenia, w tym lokalnego, środkowoazjatyckiego oraz chińskiego. Wbrew
racjonalistycznym, materialistycznym założeniom, adaptowano nie tylko leki
i procedury sprawdzone laboratoryjnie i klinicznie, ale także takie, które z punktu
widzenia rygorystycznych zasad eksperymentu medycznego właściwych biome
dycynie zachodniej można by co najwyżej określić jako „komplementarne”.
Biomedycyna na tle pluralizmu medycznego w Kazachstanie
w okresie postradzieckim
Omówione tendencje nasiliły się wyraźnie w okresie po rozpadzie Związku
Radzieckiego, w nowych, niepodległych państwach Azji Środkowej - w tym
i w Kazachstanie. Miało to związek z proliferacją rozmaitych terapii komplemen
tarnych, na którą wpłynęło, spowodowane nowąsytuacjąpolityczno-gospodarczą
wyłonienie się wolnego rynku usług medycznych. Medycyna komplementarna
zyskała na znaczeniu także wskutek dramatycznego załamania socjalistycznego
systemu opieki zdrowotnej. Podupadająca biomedycyna, wobec coraz szersze
15W Moskwie Instytut Refleksoterapii otwarto już w latach 70. XX w.
16 Jednak jeszcze w 1990 r. autorzy książeczki o m um ie, wydanej w Ałma Acie (Botbaev, Korćubekov, Musurmankuloy 1990: 42-43), ubolewali, że Ministerstwo Zdrowia ZSRR zabroniło aptecznej
dystrybucji tego leku, mimo opracowania technologii jego oczyszczania i obróbki farmaceutycznej.
�O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu
115
go wachlarza konkurencyjnych ofert na pluralistycznym rynku usług medycz
nych, chętnie włączała niektóre terapie komplementarne, które mogły podnieść
jej atrakcyjność. W odniesieniu do tego okresu, od lat 90. XX wieku poczynając,
można z tym większą pewnością mówić o procesach glokalizacji biomedycyny
na tym terenie.
Nie dysponuję wprawdzie szerszymi danymi porównawczymi, na podstawie
istniejących świadectw można jednak wnioskować, że od tamtego czasu dawna
radziecka medycyna zaczęła przeobrażać się w bardziej odrębny sposób w nowo
powstałych państwach Środkowej Azji, co zależało nie tylko od różnic w poli
tyce zdrowotnej, ale i od odmienności lokalnych tradycji. Na przykład w Uzbe
kistanie, jak pokazała Sophie Hohmann (2005), powstała nowa kategoria „medyków-tabibów” (z arab. tabib) - lekarzy łączących przygotowanie medyczne
z wykształceniem tradycyjnym praktyków medycyny arabsko-tadżycko-perskiej,
niegdyś tutaj bardzo silnej, opierającej się na naukach Abu Alego ibn Siny (Awicenny) i innych wielkich uczonych Wschodu.
Natomiast w Kazachstanie, gdzie owa środkowoazjatycka „wielka tradycja
medyczna” wywodząca się od ibn Siny i ar-Raziego nie miała tak dużego znacze
nia17, włączanie w obręb biomedycyny dotyczy głównie innych typów medycyny
tradycyjnej, o różnym pochodzeniu. W Katedrze Medycyny Tradycyjnej Insty
tutu Doskonalenia Lekarzy w Ałmaty prowadzi się, wyłącznie dla lekarzy, kursy
refleksoterapii (czyli chińskiej akupunktury), su-dzok, czyli akupunktury w wersji
koreańskiej, terapii manualnych o hybrydycznym charakterze, homeopatii oraz
tak zwanej hirudoterapii, czyli leczenia za pom ocą pijawek. Ta ostatnia metoda
znana była w kazachskiej medycynie ludowej, ale w wersji praktykowanej obec
nie przez lekarzy przybyła do Ałmaty z Rosji. O wyraźnym przesunięciu granic
biomedycyny, już wcześniej zapoczątkowanym, świadczy również nauczanie
„medycyny wschodniej” na poziomie uniwersyteckim, w połączeniu z biome
dycyną. Jest ono prowadzone od 1995 roku w Instytucie Medycyny W schod
niej Międzynarodowego Kazachsko-Tureckiego Uniwersytetu im. Ahmada Jasawiego w Turkiestanie oraz, od 2001 roku, w Fakultecie Medycyny Wschodniej
w otwartym w latach 90. Kazachskim Narodowym Instytucie Medycznym im.
S.D. Asfendiyarova w Ałmaty. Innym wskaźnikiem procesu zbliżenia biomedy
cyny i medycyny komplementarnej jest fakt, że w oficjalnym spisie specjalności
medycznych, ogłoszonym w 2000 roku przez Ministerstwo Zdrowia, znalazły
się specjalności: „lekarza medycyny wschodniej”, homeopaty i hirudoterapeuty.
Wszystkie wymienione wyżej terapie komplementarne są oficjalnie zaliczone do
tak zwanej medycyny tradycyjnej.
Polityka państwa kazachskiego w odniesieniu do kazachskiej medycyny
ludowej nie polegała natomiast na jej włączaniu do biomedycyny, ale uznaniu
i rekomendowaniu jako dobrego uzupełnienia tej ostatniej, zwłaszcza w sytua
17 Więcej o tym: Penkala-Gawęcka 2006: 57-61.
�Danuta Penkala-Gawęcka
116
cji kryzysu państwowego systemu opieki zdrowotnej po przejściu do reguł go
spodarki rynkowej. W tym wypadku, poza pragmatyką, duże znaczenie miała
ideologia - odwołanie się do kultury kazachskiej, w tym również do uważanej
za narodowe bogactwo medycyny ludowej, służyło legitymizowaniu nowo po
wstałego państwa. Już w pierwszej Ustawie o ochronie zdrowia narodu Republiki
Kazachstanu, przyjętej w 1992 roku, zadeklarowano wsparcie dla ludowych m e
tod leczenia, a w ustawie z 2003 roku, choć nieco zaostrzono warunki wydawa
nia licencji, „medycynie ludowej (uzdrowicielstwu)” nadal przyznaje się istotne
miejsce, traktując j ą jako jeden z rodzajów działalności medycznej. Od początku
lat 90. próbowano jednocześnie uregulować rozkwitający, wolny rynek uzdrowi
cieli, nie tylko zresztą wywodzących się z tradycji kazachskiej - co zrozumiałe
w tym wieloetnicznym państwie. Tworząc instytucję do tego powołaną (Repu
blikańskie Centrum Medycyny Wschodniej i Nowoczesnej w Ałmaty) i wpro
wadzając złożone procedury legitymizacji uzdrowicieli, postulowano rozwijanie
ich współpracy z lekarzami. W praktyce współpraca ta polegała jednak nie tyle
na próbach integracji, co na nadzorowaniu i kontrolowaniu uzdrowicieli przez
przedstawicieli dominującej biomedycyny. Niemniej, licencjonowani uzdrowi
ciele są uprawnieni do leczenia różnych dolegliwości, z wyjątkiem kilku grup
chorób, z których leczyć m ogą wyłącznie osoby z dyplomem lekarza.
Biomedycyna we współczesnym Kazachstanie nadal w znacznym stopniu wy
korzystuje niektóre metody i środki medycyny ludowej, a zwłaszcza leki roślinne.
Ponieważ przemysł farmaceutyczny jest słabo rozwinięty, często w aptekach spo
rządzane są dla chorych mikstury z ziół w postaci naparów i nalewek, a nieliczne
jeszcze produkty farmaceutyczne oparte na surowcach roślinnych, jak na przykład
olejek „Kyzył maj”, reklamowane są szeroko jako osiągnięcie miejscowej nauki
oparte na „mądrości Wschodu”. Nadal w sanatoriach stosuje się leczenie kumy
sem. Warto jeszcze wspomnieć o dostępnych w aptekach tłuszczach zwierzęcych,
dobrze znanych kazachskiej medycynie ludowej. Należy do nich tłuszcz gęsi, psi
i borsuczy; lekarze chętnie też zalecają chyba najbardziej popularny lek kazach
skiej medycyny (i zarazem ulubiony produkt żywnościowy), czyli tłuszcz z bara
niego ogona (kaz. quyriq), który łatwo nabyć w sklepach spożywczych i na baza
rach. W aptekach można się również zaopatrzyć we wspomniane już mumie, nadal
bardzo wysoko cenione zarówno przez chorych, jak i przez lekarzy. Dopuszcza się
do sprzedaży różne środki medycyny chińskiej, nie zawsze dostatecznie kontrolo
wane, a także leki homeopatyczne, sprowadzane głównie z Indii.
*
*
*
Mimo że powyższy opis pojawienia się, ekspansji i przemian biomedycyny na
ziemiach dzisiejszego Kazachstanu z pewnością nie jest wyczerpujący, to jednak
pozwala wysunąć wnioski o glokalizacji biomedycyny na tym terenie jako proce-
�O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu
117
sie, który rozpoczął się wraz z jej przenikaniem do Azji Środkowej. Globalizująca się medycyna zachodnia, która trafiła na omawiany obszar w swojej rosyjskiej
odmianie, początkowo przede wszystkim organizacyjnie dostosowywała się do
miejscowych warunków. Stopniowo jednak - a proces ten postępował w okre
sie radzieckim - włączała pewne elementy tutejszego tradycyjnego lecznictwa,
a także różnych „wielkich tradycji medycznych”, jak i niektóre idee i wynalazki
z pogranicza nauki. W postradzieckim Kazachstanie te procesy nasiliły się, a jed
nocześnie stały bardziej jawne, związane nie tylko z pragmatyką, ale i ideologią,
promującą w szczególności wszystko, co wiąże się z kulturą kazachską. Trzeba
przy tym zwrócić uwagę, że owa współczesna „lokalność”, wpływająca na spe
cyficzny obraz tamtejszej postaci biomedycyny, sama jest już w dużym stopniu
„zglobalizowana”; zawiera nie tylko rodzime, ale także przemieszane z nimi ele
menty tradycji różnego pochodzenia, tak wschodniego, jak i zachodniego. Na
zakończenie warto dodać, że w szerszej perspektywie postrzegał ten problem
między innymi Arjun Appadurai - uznając, że każda lokalność staje się obecnie
pewnym złożonym konstruktem, ujął ów proces zwięźle jako „zglobalizowane
wytwarzanie różnicy” (Appadurai 2005: 294). U lf Hannerz z kolei podkreślał, że
lokalne to „raczej arena, na której zbiegają się różnorodne wpływy i uzewnętrz
niają się w niepowtarzalnej kombinacji” (Hannerz 2006: 45). Z pewnością należy
uwzględniać te spostrzeżenia, rozważając pojęcie glokalizacji.
Słowa kluczowe: globalizacja, glokalizacja, biomedycyna, medycyna tradycyjna, medy
cyna komplementarna, pluralizm medyczny, Kazachstan
LITERATURA
Appadurai A.
2005
Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, przeł. Z. Pucek,
Kraków: Universitas.
Becker S.
1994
The Russian Conquest o f Central Asia and Kazakhstan: Motives, Methods,
Consequences, w: H. Malik (ed.), Central Asia: Its Strategic Importance
and Future Prospects, Houndmills: Macmillan Press, s. 21-38.
Borowitz M.
1995
Reinverting the Pyramid: Reforming Primary Health Care in NIS Health
Systems, „Vital Signs” 2, s. 1-4, 10.
Botbaev A.E., Korcubekov B.K., Musurmankulov R.T.
1990
Mumie: Pravda i vymysel, Alma-Ata: Öner.
Brower D.
1997
Islam and Ethnicity: Russian Colonial Policy in Turkestan, w: D.R. Brower,
E.J. Lazzerini (eds.), Russia’s Orient. Imperial Borderlands and Peoples, 1700
-1917, Bloomington& Indianapolis: Indiana University Press, s. 115-135.
�118
Field M.G.
2002
Danuta Penkala-Gawęcka
The Soviet Legacy: The Past as a Prologue, w: M. McKee, J. Healy, J. Falkingham (eds.), Health Care in Central Asia, European Observatory on Flealth
Care System Series, WFIO, Buckingham, Philadelphia: Open University Press,
s. 67-75.
Geest S. van der
1988
Pharmaceutical Anthropology: Perspectives fo r Research and Application,
w: S. van der Geest, S.R. Whyte (eds.), The Context o f Medicines in De
veloping Countries: Studies in Pharmaceutical Anthropology, Dodrecht,
Boston, London: Kluwer Academic Publishers, s. 329-366.
Giddens A.
2001
Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej
nowoczesności, przeł. A. Szulżycka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe
PWN.
Flannerz U.
2006
Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek,
Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Hohmann S.
2005
Les «médicins-tabib», une nouvelle catégorie d ’acteurs thérapeutiques en
Ouzbékistan post-soviétique?, maszynopis (referat na Congres 2005 du
réseau-Asie).
Kleinman A.
1995
Writing at the Margin: Discourse between Anthropology and Medicine,
Berkeley: University of California Press.
Kolosov G.A.
1903
Medicinskaâpomoś inorodcam Turkestana i ih otnośenie k russkim vracam,
w: „Trudy antropologiceskago obsestva pri Imperatorskoj Voenno-medicinskoj Akademii”, 6 (za 1899-1900 ucebnye goda), s. 92-117.
Kuselevskij V.I.
1891
Materiały did medicinskoj geografii i sanitarnago opisania Ferganskoj
oblasti, t. 2-3, Novyj Margelan.
Mathews G.
2005
Supermarket kultury. Kultura globalna a tożsamośćjednostki, przeł. E. Klekot,
Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Michaels P.
2003
Curative Powers: Medicine and Empire in Stalin ’s Central Asia, Pittsburgh:
University of Pittsburgh Press.
Micozzi M.S.
2002
Culture, Anthropology, and the Return o f ,, Complementary Medicine ’’.
„Medical Anthropology Quarterly” 16: 4, s. 393-403.
Nederveen J. Pieterse
1994
Globalisation as Hybridisation, „International Sociology” 9: 2, s. 161-184.
Palkin B.N.
1967
Oćerki istorii mediciny i zdravoohraneniâ zapadnoj Sibiri i Kazahstana
v period prisoedineniâ k Rossii (1716-1868), Novosibirsk: Zapadno-Sibirskoe Kniźnoe Izdatel’stvo.
�O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu
119
Pawluczuk W.
1998
Ukraina. Polityka i mistyka, Kraków: Nomos.
Penkala-Gawęcka D.
2006
Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globa
lizacji, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
Raevskij N.A.
1968
K istorii razvitia chirurgii v Kazahstane, w: A.N. Syzganov (red.),
Oćerki po istorii hirurgii v Kazahstane, Alma-Ata: Institut kliniceskoj
i eksperimental’noj hirurgii Ministerstva Zdravoohranenia Kazahskoj SSR,
s. 15-25.
Rhodes L.A.
1990
Studying Biomedicine as a Cultural System, w: T.M. Johnson, C.F. Sargent
(eds.), Medical Anthropology. A Handbook o f Theory and Method, New
York: Greenwood Press, s. 159-173.
Robertson R.
1995
Glocalization: Time-Space and Homogeneity-Heterogeneity, w: M. Featherstone, S. Lash, R. Robertson (eds.), Global Modernities, London: Sage,
s. 25-44.
Samarin R.I.
1958
Oćerki istorii zdravoohranenia Kazahstana, Alma-Ata: Kazahskoe Gosudarstvennoe Izdatel'stvo.
Szynkiewicz S.
2005
Globalizacja z perspektywy kultur dalekowschodnich, w: A. Nadolska-Styczyńska (red.), Zagrożenie tożsamości? Problematyka globalizacji
w zainteresowaniach polskiej antropologii, Archiwum Etnograficzne t. 43,
Wrocław-Łódź: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 63-83.
WolfE.R.
1982
Europe and the People without History, Berkeley: University of California
Press.
D anuta Penkala-Gaw^cka
ON GLOBALISATION AND GLOCALISATION OF BIOMEDICINE
- THE EXAMPLE OF KAZAKHSTAN
(Summary)
The article deals with the processes of globalisation and glocalisation, i.e. adaptation
of global ideas and emergence of their local forms, with reference to biomedicine in
Central Asia, particularly in Kazakhstan. The author analyses the problems of penetration
and adaptation of Western medicine in Central Asia from the historical perspective, using
written sources. While presenting contemporary glocalisation of biomedicine, she relates
to her long time field research conducted in Kazakhstan in the second part of the 1990s.
�120
Danuta Penkala-Gawęcka
The expansion of Western medicine in Central Asia is connected with the conquest of
these lands by Tsarist Russia. This period was characterised by the lack of a clear border
between biomedicine and traditional medicine - the former adapted to a large extent to
the local conditions. It was not a strong rival to the traditional forms of healing, which
still satisfied most of the health needs of the population. On the other hand in the first
period of Soviet rule very strong propaganda was directed against traditional medicine
as based on superstitions, reactionary, and opposing progress. Nevertheless, biomedicine
adapted to the local socio-cultural conditions, also in the Soviet period. The trends to
bring together biomedicine and different unconventional therapies intensified particularly
when Kazakhstan and other states in the region gained their independence after the fall
of the Soviet Union. Some unconventional methods were incorporated into biomedicine
(e.g. acupuncture or manual therapies), others, especially those originating from Kazakh
folk medicine, were recognised and recommended by the state as good supplement to
biomedicine. The author analyses these processes, drawing attention to the close relation
between the growing importance of complementary medicine and the political and socio
cultural situation of that period.
Key words: globalisation, glocalisation, biomedicine, traditional medicine, complemen
tary medicine, medical pluralism, Kazakhstan
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/627c2cb0b5531da0b85c7c231a6b6883.pdf
3d6f3ecbbf0cdcded9f5edc9b692ae47
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6167
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
wegetarianizm
diaspora tybetańska
globalizacja - aspekt antropologiczny
prawa zwierząt
Indie
"tradycja wynaleziona"
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5752
Title
A name given to the resource
Czy jakożerca może zostać wegetarianinem?/ LUD 2010 t.94
Description
An account of the resource
LUD 2010 t.94 s.121-142
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Bloch, Natalia
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 94, 2010
NATALIA BLOCH
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
Poznań
CZY JA K O ŻER CA M OŻE ZOSTAĆ W EGETARIANINEM ?
GLO BA LN Y DY SK URS PRAW ZW IERZĄ T JAKO
„TRA D Y CJA W Y N A LEZIO N A ” W DIA SPO RZE TYBETAŃSKIEJ
Gdyjesteś uchodźcą, wszystko, co robisz, jest polityczne
- to, co mówisz, jak się ubierasz, co jesz. Wszystko.
(Ando, 33 lata, Tybetańczyk urodzony w Indiach)
Wprowadzenie
W iosną 2007 roku, podczas pobytu w Dharamsali1 (Indie, stan Himachal
Pradesh), wybrałam się na jam session zorganizowane przez zespół muzyczny
JJI Exile Brothers (stworzony przez trzech tybetańskich braci urodzonych na
uchodźstwie) w maleńkiej restauracji prowadzonej przez ich matkę. Gdy koncert
dobiegł końca, wszyscy goście zostali zaproszeni na poczęstunek. Zanim jednak
zaczęliśmy jeść, gospodyni z dumą ogłosiła: „Wszystko jest wegetariańskie!”.
Gdyby w roku 2001, kiedy zaczynałam pracę w terenie z uchodźcami tybetań
skimi, ktoś powiedział mi, że kiedykolwiek tożsamość tybetańska będzie miała
jakiekolwiek odniesienia do wegetarianizmu - nie uwierzyłabym. Tybetańczycy
nie łączyli bowiem aktu jedzenia mięsa z zabijaniem zwierząt. Dziś uważam we
getarianizm za najm łodszą z tybetańskich „tradycji wynajdywanych” na uchodź
stwie, powstałą w odpowiedzi na globalny dyskurs obrony praw zwierząt12. Od
1 Wszystkie indyjskie nazwy geograficzne podaję w transkrypcji angielskiej, jako że używają jej
sami uchodźcy tybetańscy żyjący w Indiach, co w przypadku małych miejscowości i wiosek, w pobli
żu których zakładano obozy tybetańskie i od których przyjęły one nazewnictwo, umożliwia właściwą
identyfikację.
2 Do innych zaliczam demokrację, społeczeństwo obywatelskie, prawa człowieka, pacyfizm, rów
nouprawnienie płci oraz troskę o środowisko naturalne.
�122
Natalia Bloch
wołuję się tym samym do klasycznej koncepcji Erica J. Hobsbawma (2008)3,
traktując j ą jako użyteczne narzędzie do analizy procesów adaptowania kategorii
wywodzących się z euroamerykańskiego kręgu kulturowego przez społeczności
spoza tego kręgu.
Według Hobsbawma, tradycja - w opozycji do esencjalistycznego rozu
mienia kultury - jest czymś kreowanym przez elity danej grupy, aby objaśniać
i uzasadniać jakąś aktualną rzeczywistość bądź też dać legitymację określonym,
głównie politycznym, aspiracjom. Taka „nowa tradycja” ma zatem zapewnić cią
głość między przeszłością a teraźniejszością w zupełnie nowej sytuacji. N ow ą
sytuacją w przypadku Tybetańczyków jest kontekst uchodźstwa - sprawia on,
że proces konstruowania współczesnej tożsamości tybetańskiej jest uwarunko
wany politycznie. Status uchodźcy umieszcza bowiem jego posiadaczy w sieci
zależności nazywanej na gruncie studiów uchodźczych „międzynarodowym re
żimem uchodźczym” (International Refugee Regime)45. Tworzą go międzynaro
dowe agencje pomocowe, organizacje pozarządowe, rządy państw świadczących
uchodźcom wsparcie, a nawet naukowcy ich badający, wraz z całym systemem
wartości reprezentowanych przez te podmioty. Tybetańczycy żyjący w diasporze
są więc zmuszeni negocjować z dominującymi globalnie dyskursami, aby w ten
sposób zyskać międzynarodowe poparcie - czy to materialne, czy polityczne,
czy choćby moralne. I choć dialog ten nigdy nie jest prowadzony na równych
prawach, nie oznacza to, że Tybetańczycy są „ofiarami procesów globalizacyjnych”, które miałyby, jak się zwykło określać w lamentującej retoryce stosowa
nej przez niektórych etnologów, „niszczyć tradycyjną kulturę tybetańską”. Sta
ram się pokazać, że uchodźcy tybetańscy są aktywnymi uczestnikami globalnej
kultury i inicjatorami zmiany kulturowej. Jak stwierdziła Margaret Nowak, pół
nocnoamerykańska antropolożka polskiego pochodzenia: „Fakt, że tożsamość ty
betańska jest umotywowana politycznie, nie oznacza, że jest fałszywa” (Nowak
1978: 322).
Niniejszy artykuł jest próbą odpowiedzi na pytanie, jak przebiega proces ada
ptowania globalnie upowszechnianych kategorii społeczno-politycznych przez
grupy podporządkowane (subalternf, czemu te zabiegi m ają służyć oraz w jakim
stopniu nowe idee znajdują przełożenie na praktykę życia codziennego. Wybra
łam do tego celu przykład dyskursu praw zwierząt i wegetarianizmu jako „nowej
3 W polskim wydaniu książki Hobsbawma i Rangera z roku 1983 tłumacze (mimo iż tytuł całości,
całości wprowadze
„tradycja wymyślo
na” (Hobsbawm 2008), zamiast - moim zdaniem lepiej oddający istotę rzeczy - „tradycja wyna
leziona”.
4 Zob. Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989; Loescher 1993.
5 Krytycy postkolonialni używają tego terminu na określenie ludów skolonizowanych i ich potom
ków. Uważam jednak, że o tym samym rodzaju podporządkowania, zależności i walki o podmiotowość,
możemy mówić w przypadku innych grup „nieuprzywilejowanych” (u n p riv ile d g ed ), takich jak cho
ciażby uchodźcy.
The In v en tio n o f Tradition, przełożyli: „tradycja wynaleziona”) w kluczowym dla
niu, zatytułowanym W ynajdyw anie tra d y cji (In ve n tin g Traditions) stosują termin
�Czy jakożerca może zostać wegetarianinem?
123
tradycji” tybetańskiej, gdyż w trakcie kilkuletnich badań terenowych w obozach
uchodźców tybetańskich w Indiach (w 1. 2001-2009) miałam okazję śledzić jej
narodziny i rozwój.
Tybetańczycy jako „tradycyjni” jakożercy a wyobrażenia o nich
świata zewnętrznego
Szacuje się, że zaledwie około 32% ludności zamieszkującej Tybet przed na
staniem rządów Chińskiej Republiki Ludowej w połowie XX wieku prowadziło
osiadły, rolniczy tryb życia (głównie w południowych dolinach i we wschodnich
prowincjach), podczas gdy pasterstwo stanowiło podstawę utrzymania dla blisko
48% Tybetańczyków (Shakabpa 1967: 6). Ponadto w gospodarstwach rolnych
również hodowano zwierzęta. Poza owcami, kozami, końmi, osłami, mułami
i dzo6 (krzyżówka byka i samicy jaka) najważniejsze były jaki, przystosowane do
życia w wysokogórskich warunkach (średnia wysokość Wyżyny Tybetańskiej to
ok. 4 tys. m n.p.m.). Zwierzęta te stanowiły źródło wszystkiego, co było niezbęd
ne do przetrwania w nieprzyjaznym ludziom klimacie: ciepłej wełny na odzież
i tkaninę, z której szyto namioty, skór na grube, wiatroodpome płaszczo-suknie
(chuba), łajna suszonego na opał oraz siły pociągowej. Z jaczego mleka wyrabia
no jogurt, ser i masło, które służyło nie tylko do przygotowania energetycznej,
rozgrzewającej herbaty, ale było też wykorzystywane jako paliwo do kaganków
i lampek. Wreszcie jacze mięso, najczęściej suszone, bo w tej postaci nadające się
do przechowywania przez wiele miesięcy, stanowiło istotny składnik diety (zob.
Kalmus 2000: 14)7. To dlatego z jaka uczyniono tybetański symbol narodowy.
Na rysunkach dzieci urodzonych już na uchodźstwie, które nigdy w życiu nie w i
działy tego zwierzęcia na własne oczy, widnieją góry, namioty nomadów i pasące
się przed nimi jaki. Wiele prowadzonych przez uchodźców lokali gastronomicz
nych i domów gościnnych ma w nazwie jaka8.
Od uchodźców tybetańskich oczekiwano jednak, że będą wegetarianami.
Z jednej strony, wynikało to bezpośrednio z publicznego wizerunku Tybetańczy6 W niniejszym artykule stosuję uproszczoną transkrypcję anglojęzyczną terminów i imion tybetań
skich. Ponieważ nie jest to tekst stric te tybetologiczny, zrezygnowałam z trudnej dla niewtajemniczone
go czytelnika transliteracji (czy to według systemu Turrella V. Wylie’go, czy Stanisława Godzińskiego).
Wybrałam transkrypcję anglojęzyczną a nie polską ponieważ język angielski to nie tylko lin g u a fr a n c a
współczesnej tybetologii, ale przede wszystkim język, którym posługują się sami Tybetańczycy, transkrybując swoje imiona, nazwy tybetańskich organizacji czy świąt.
7 Oczywiście zwierzęta - ze względu na możliwość ich wielorakiego zastosowania - były zbyt cen
ne, aby je zabijać. Zdarzało się to głównie z okazji ważnych świąt i uroczystości rodzinnych. Poza tym
zabijano zwierzęta słabe i/lub chore lub zjadano te, które padły ofiarą nieszczęśliwych wypadków.
8 Obecnie jedynie ci uchodźcy, którzy żyją na płaskowyżu Changtang w Ladakhu (Indie, stan
Jammu&Kashmir), mają bezpośredni kontakt z jakami, a i tak w malejącym stopniu, gdyż z powodu
znacznego ograniczenia obszaru przemieszczania się, hodują oni głównie owce i kozy, których wypas
wymaga mniej przestrzeni.
�124
Natalia Bloch
ków kształtowanego przez same tybetańskie elity w ramach polityki tożsamości
(zob. Bloch 2009). Nacisk kładziony przez XIV Dalajlamę i innych nauczycieli
duchowych na kategorię empatii wobec „wszystkich czujących istot” w praktyko
waniu buddyzmu tybetańskiego oraz kluczowa dla doktryny buddyjskiej koncepcja
reinkarnacji, w interpretacji opartej na zachodniej, racjonalnej logice, były jedno
znaczne z niespożywaniem mięsa. Z drugiej strony, wyobrażenie to było współkre
owane w procesie mitologizacji odległej, egzotycznej krainy, jak ą dla zachodnie
go świata był przez wieki Tybet. Przykładem takich „zmyśleń” - ich produktem,
a zarazem reproduktorem - są przeboje kina hollywoodzkiego, na przykład Siedem
lat w Tybecie Jean-Jacques’a Annauda z roku 1997, z Bradem Pittem w roli głów
nej. Odbiorca tego filmu, a twierdzę to na podstawie moich doświadczeń w pracy
z turystami, zyskuje przekonanie, że mnisi tybetańscy cierpliwe wybierają robaki
z ziemi, na której ma stanąć nowy budynek, i przenoszą je w bezpieczne miej
sce, aby uchronić te stworzenia przed śmiercią. W filmie nie ma wprawdzie żadnej
wzmianki o niejedzeniu mięsa, ale wniosek taki nasuwa się „logicznie”. To dlatego
widok uchodźców tybetańskich, w tym mnichów, pałaszujących z apetytem momo
(pierogi gotowane na parze) nadziewane bawolim mięsem, wywoływał u zachod
nich gości odwiedzających obozy duży dysonans poznawczy9. Nie bez znaczenia
było też to, że goście ci byli sponsorami klasztorów i szkół oraz realnymi bądź
potencjalnymi działaczami protybetańskimi - byli zatem ważnymi dla Tybetańczyków aktorami międzynarodowego reżimu uchodźczego.
W popularyzowaniu na Zachodzie idei łączenia wegetarianizmu z buddy
zmem niem ałą rolę odegrało Towarzystwo Teozoficzne (Theosophical Society)101,
założone w drugiej połowie XIX wieku w Stanach Zjednoczonych z inicjatywy
Heleny Pietrowny Bławatskiej11 oraz Henry’ego Steel Olcotta. Stworzyło ono
i upowszechniło wiele fantastycznych wyobrażeń o Tybecie. W tym miejscu po
jaw ia się wątek polski, do którego nawiązał Dalajlama podczas wizyty w Polsce
w grudniu 2008 roku:
Mało kto to wie, ale gdy w latach 50. znalazłem się na uchodźstwie, poznałem dwoje
wspaniałych Polaków. Byli dużo starsi ode mnie. Ta kobieta, Polka, była wtedy dla
mnie jak przybrana matka, to dzięki niej zostałem wegetarianinem (Dalajlama:
wiele zawdzięczam... 2008).
9 Wyobrażenia te ilustruje również rodzimy przykład. W 2005 roku polski oddział międzynarodo
wej, protybetańskiej organizacji pozarządowej Studenci dla Wolnego Tybetu (Students for a Free Tibet,
SFT) wspólnie z polską organizacją ekologiczną - Klubem Gaja, zorganizował akcję wykupywania
zwierząt z rzeźni w intencji długiego życia XIV Dalajlamy (zob. Z w ie rzę ta ... 2005). Wprawdzie Tybetańczycy sami odprawiają ten rytuał, nazywany tseth a r, ale fakt, iż polska akcja była firmowana przez
organizację kojarzoną przede wszystkim z walką o prawa zwierząt, jednoznacznie nasuwał skojarzenia
Tybetu z poszanowaniem praw zwierząt, a nawet z wegetarianizmem.
10Zob. oficjalną stronę Towarzystwa: http://www.ts-adyar.org (12.04.2010).
11Bławatska, rosyj ska pisarka i okultystka, występowała oficjalnie pod zanglicyzowaną wersją swo
jego nazwiska: Blavatsky. Podróżowała po Tybecie w latach 50. XIX w., a jej książki przedstawiały
zachodnim czytelnikom Tybetańczyków jako posiadaczy tajemnej wiedzy i nadnaturalnych mocy.
�Czy jakożerca może zostać wegetarianinem?
125
T ą kobietą była Wanda Dynowska, założycielka Polskiego Towarzystwa Teozoficznego i propagatorka dzieł indyjskiego nauczyciela duchowego, Krishnamurtiego, która ostatnią dekadę swojego życia (1960-1970) poświęciła pracy na
rzecz uchodźców tybetańskich w Dharamsali, gdzie opiekowała się osieroconymi
dziećmi oraz w Bylakuppe (stan Karnataka), gdzie pracowała z młodzieżą12.
Z kolei Hindusi, którzy sąsiadowali z obozami, spoglądali na Tybetańczyków
z wyższością, ponieważ, według opinii tybetańskich propagatorów wegetariani
zmu, „Indie, których większość populacji wyznaje hinduizm, postrzega spoży
wanie mięsa jako społecznie, etycznie i religijnie godne potępienia”13. Zwłaszcza
że uchodźcy tybetańscy, spośród wielu rodzajów mięs, zdecydowanie preferują
wołowinę - pochodzącą wprawdzie (przynajmniej oficjalnie) z bawołów, a nie
z indyjskich świętych krów, niemniej u części konserwatywnych wyznawców
hinduizmu może to budzić poważne opory. Tym bardziej, że Tanka B. Subba, in
dyjski antropolog, który prowadził badania wśród uchodźców tybetańskich w hi
malajskim stanie Sikkim w latach 80. XX wieku, tak wspomina ich dietę:
Nieważne, jak stęchłe, ale mięso musiało być obecne w codziennym menu. Trudno
było znaleźć posiłek, w którym nie byłoby mięsa albo sera. Nawet najbiedniejsi
jedli więcej mięsa niż Nepalczycy14. (...) Wielu Nepalczyków nie jadło wołowiny,
wieprzowiny, mięsa koziego czy kurczaków, ale wszystkie te rodzaje mięs spoży
wali (...) Tybetańczycy (Subba 1990: 120).
Trudno ocenić, czyj wpływ - lokalny hindusów czy globalny świata zachod
niego - był dominujący w kształtowaniu się tybetańskiej „nowej tradycji” we
getarianizmu, choć uważam, że jednak presja zachodnich tendencji i wyobrażeń
odegrała tu decydującą rolę. Tym bardziej, że wbrew rozpowszechnionym na
Zachodzie wyobrażeniom Indie nie są czysto „wegetariańskim krajem” - za
mieszkuje je przecież najliczniejsza na świecie grupa muzułmanów, jak najbar
dziej mięsożernych oraz ludność himalajska o takich samych jak Tybetańczy
cy nawykach żywieniowych, a wielu wyznawców hinduizmu, zwłaszcza tych
z północnych regionów, nie przestrzega ściśle religijnych nakazów odnośnie
do diety, jedząc chętnie kurczaki i mięso kozie. Wprawdzie największe obozy
założono na dość ortodoksyjnym hinduskim Południu, ale tam sprawę rozwią
12 Dynowska, która już w młodości interesowała się okultyzmem, ezoteryzmem, czytała Biblię,
Koran i Bhagawadgitę, większość swojego życia spędziła w Indiach, współpracując m.in. z Mahatmą
Gandhim. Tybetańczycy nadali jej imię Tenzin Chodon, a po jej śmierci w 1971 r. uczcili jej pamięć,
budując w pobliżu obozu uchodźców w Bylakuppe stupę (budowlę sakralną pełniącą rolę relikwiarza).
Na temat Dynowskiej zob. Wilczyński 2008; Tokarski 2009.
13 Zob. strona tybetańskiej organizacji uchodźczej Tibetan Volunteers for Animals, promującej we
getarianizm: http://www.semchen.org/ (13.02.2010).
14Subba porównywał uchodźców do Nepalczyków, gdyż w Sikkimie mieszkała liczna mniejszość
nepalska, a Nepalczycy - w przeciwieństwie do indyjskich wyznawców hinduizmu - byli zdecydowa
nie mięsożerni.
�126
Natalia Bloch
zano już na początku lat 60. poprzez wprowadzenie przez obozowych urzędni
ków całkowitego zakazu jedzenia wołowiny (Goldstein 1978: 407). Wydaje się
jednak, że chodziło tu nie tyle o prawa zwierząt, co o zapobieganie konfliktom
pomiędzy uchodźcami a lokalną ludnością, tym bardziej, że inne rodzaje mięs
wciąż spożywano. Dopiero gdy po przyznaniu XIV Dalajlamie Pokojowej N a
grody Nobla w roku 1989 międzynarodowy ruch na rzecz wsparcia kwestii ty
betańskiej zaczął się wzmacniać, globalna presja wywierana na Tybetańczyków
również zaczęła rosnąć. W jakim duchu jest ona utrzymana, ilustruje przykład
jednej z wizyt obecnego Dalajlamy w Stanach Zjednoczonych, w 1997 roku,
podczas której, jak można przeczytać w relacji, „amerykańscy buddyści wy
korzystali okazję wizyty Dalajlamy, aby zachęcić tybetańskich buddystów do
przejścia na wegetarianizm. Ruch ten ma silne poparcie Dalajlamy” (Secondo
2007).
Oddziaływanie globalnego dyskursu obrony praw zwierząt na diasporę ty
betańską przebiegało również kanałami lokalnymi. Najbardziej spektakular
nym tego przykładem była tak zwana afera ze skórami z roku 2004, związana
z uprawianym w Tybecie handlem skórami dzikich zwierząt. Zwyczaj ozdabiania
odzieży futrami dzikich zwierząt - irbisów, wydr rzecznych, a zwłaszcza tygry
sów - był popularny przede wszystkim we wschodnich częściach Tybetu i wy
wodził się prawdopodobnie z tradycji wojskowych, przejętych następnie przez
arystokrację. Dopiero w ostatnim czasie moda ta przeniosła się do ośrodków
miejskich i stała się wyznacznikiem wysokiego statusu majątkowego Tybetań
czyków (Liou 2007). Problem leży w tym, że wszystkie wymienione zwierzę
ta znajdują się na Czerwonej Liście Zagrożonych Gatunków Międzynarodowej
Unii Ochrony Przyrody, a polowanie na nie i handel ich skórami zostało zakazane
- pod presją Indii - w samych Chinach, gdyż tygrys bengalski to jeden z wy
mierających gatunków w Indiach. W przemycie biorą udział przede wszystkim
Tybetańczycy i Nepalczycy, a głównym punktem przerzutowym w Indiach jest
tybetańska dzielnica w Delhi, Majnu Ka Tila, gdzie co jakiś czas indyjska policja
przeprowadza skuteczne obławy. Sprawę te nagłośniła znana indyjska działaczka
na rzecz obrony zwierząt, synowa Indiry Gandhi - Maneka, gdy w jednym z za
granicznych wywiadów, w 2004 roku, zaapelowała:
Nie wspierajcie kwestii tybetańskiej dopóty, dopóki Tybetańczycy nie przestaną
kłusować w Indiach. Pojedźcie do Tybetu, a zobaczycie skóry panter i tygrysów
wiszące na wystawach ich sklepów. Wiem, że to kontrowersyjne oświadczenie, ale
większość Tybetańczyków, którzy schronili się w Indiach, to przemytnicy dzikich
zwierząt do Chin, Pakistanu i Nepalu (Vaughan 2004).
Rok później Maneka Gandhi powtórzyła swoje zdanie w ogólnoindyjskiej
telewizji i wezwała do wyrzucenia wszystkich Tybetańczyków z Indii (Press
Release... 2005). W roku 2006 natomiast Indyjskie Towarzystwo Ochrony Dzi
�Czy jakożerca może zostać wegetarianinem?
127
kiej Przyrody (Wildlife Protection Society o f India), szczególnie zaangażowane
w walkę o przetrwanie tygrysa bengalskiego, wydało kalendarze ze zdjęciami
Tybetańczyków wystrojonych w obszyte futrami chuby. Podpisy pod zdjęciami
pytały: „Gdzie podział się indyjski tygrys? Gdzie podział się indyjski leopard?”.
Towarzystwo nawiązało też współpracę z brytyjską Agencją Dochodzeniową
ds. Środowiska Naturalnego (Environmental Investigation Agency), co umiędzy
narodowiło problem - Tybetańczycy zaistnieli w światowych mediach jako „eko
logicznie negatywni”.
Uchodźcy musieli podjąć szybkie działania, aby temu niepożądanemu wize
runkowi przeciwdziałać. Aktywiści z tybetańskich organizacji pozarządowych
spotkali się z Maneką, a Dalajlama, podczas jednej z buddyjskich inicjacji (Kalachakra w Amaravati w stanie Andhra Pradesh) w 2006 roku, w niezwykłym
dla niego uniesieniu oświadczył, że czuje się głęboko „zawstydzony”, gdy widzi
Tybetańczyków ubranych w skóry ginących zwierząt. Określił ten zwyczaj m ia
nem „niebuddyjskiego” i zakazał używania, kupowania i sprzedawania dzikich
zwierząt oraz pochodzących z nich produktów (Huggler 2006; zob. też Dalajlama
2007b).
Przemiana Tybetańczyków z jakożerców w wegetarian rozpoczęła się jednak
stosunkowo niedawno. Od początku moich kontaktów z Tybetańczykami w roku
2001 miałam okazję obserwować ich zwyczaje żywieniowe w codziennej prak
tyce, a ponieważ sama jestem w egetarianką- także reakcje na m oją dietę. Pamię
tam, że przez pierwsze lata moich badań terenowych dyskurs wegetarianizmu był
w świadomości moich gospodarzy praktycznie nieobecny. Goszcząc w domach
uchodźców, musiałam używać wymówek w rodzaju: „Lekarz zabronił mi jeść
mięso”, aby nie być częstowaną potrawami mięsnymi. Zwłaszcza starsi Tybe
tańczycy, tak jak to opisał Subba (1990: 120), nie uznawali dania typu łhukpa
(zupa warzywna z makaronem) za pełnowartościowy posiłek, jeżeli nie znalazły
się w niej choćby dwa małe kawałeczki mięsa. Zatem tylko autorytet medycy
ny mógł mnie ocalić! Po pewnym czasie zauważyłam jednak, że Tybetańczycy
zaczęli pozytywnie wypowiadać się o moim wyborze, choć wciąż uważali go za
całkowicie nietybetański: „Tak, to bardzo dobrze. Ale, wiesz, my, Tybetańczycy,
zawsze jedliśm y mięso. To część naszej kultury”. Nawet młodzi ludzie urodzeni
już na uchodźstwie, którzy nigdy w życiu nie widzieli jaka ani nawet Himalajów,
zwykli powoływać się na uwarunkowania geograficzno-klimatyczne Wyżyny
Tybetańskiej, aby uzasadnić swoją m ięsną dietę. Ngodup, były mnich urodzony
w Bylakuppe na upalnym południu Indii, opowiadał mi nad m iską momo z bawo
lim nadzieniem o przenikliwym zimnie Tybetu, które zmuszało ludzi dojedzenia
mięsa, podczas gdy oboje ociekaliśmy potem, bo temperatura sięgała 40 stopni
Celsjusza. Te mięsne pierogi tworzyły rodzaj więzi pomiędzy nim a „wyobra
żoną ojczyzną”, potwierdzały jego tybetańskość, odróżniając go od hindusów-wegetarian. Mięsożemość była traktowana jako zewnętrzny, zobiektywizowany
wyznacznik tożsamości tybetańskiej.
�128
Natalia Bloch
Mięsożerność a buddyzm tybetański
Tybetańczycy, w przeciwieństwie do wielu zachodnich adeptów buddyzmu
tybetańskiego oraz wyznawców innych tradycji buddyjskich, nie w idzą sprzecz
ności pomiędzy sw ojąreligiąa spożywaniem produktów mięsnych15. Rozróżnia
j ą aktywne przyczynienie się do pozbawiania zwierzęcia życia dla swojej własnej
potrzeby (poprzez własnoręczne zabicie go albo zlecenie komuś, aby to zrobił)
odjedzenia zwierząt, które zostały uśmiercone dla tak zwanej ogólnej konsump
cji. Sam Dalajlama zauważa, opierając się na buddyjskiej koncepcji sNang Sum
Dagpai Sha (dosłownie: Trzy Sposoby Oczyszczenia Mięsa), że spożywanie
mięsa nie jest niewskazane (czyli nie powoduje negatywnej karmy), jeżeli speł
nione są trzy warunki: nie widzieliśmy, nie słyszeliśmy ani nie podejrzewamy, że
zwierzę było zabite specjalnie dla nas (Jivaka Sutta MN 52, za: Dalajlama 2007a:
94; zob. też: Soepa 2007: 12, 27). Podkreślana jest tutaj intencjonalność dzia
łania - kupując mięso od rzeźnika, nie jesteśm y przyczyną śmierci zwierzęcia,
bo zostało ono zabite już wcześniej z intencji rzeźnika. To dlatego Tybetańczyk
jedzący m ięsną łhukpę na kolację uważa, że jestem bezwzględna, bo zabijam
komara, który wpija się w m oją skórę - ponieważ robię to ze złością, z intencją
pozbawienia go życia. Młoda Tybetanka z obozu Phuntsokling w Orissie, zapyta
na o różnice między Tybetańczykami a hindusami, stwierdziła: „Hindusi są tacy
okrutni!”. I wyjaśniła, widząc moje wielkie zdziwienie: „Bo wiesz, oni zabijają
kozy w ofierze swoim bóstwom!”.
Tybetańczycy postrzegają wszelkie formy ożywione - w terminologii buddyj
skiej nazywane „czującymi istotami” - równowartościowo. Życie mrówki posia
da taką samą wartość, co życie słonia, w percepcji tej nie ma bowiem hierarchicz
nego rozróżnienia na zwierzęta bardziej i mniej ewolucyjnie zaawansowane. To
dlatego w obozach uchodźców tybetańskich nie sprawdziła się hodowla zwierząt
w celach konsumpcyjnych. W Bylakuppe, w obozie Lugsung Samduping, ol
brzymia ferma kurza została zlikwidowana (Dalajlama 1999: 171) - dziś w jej
miejscu znajduje się dom opieki nad osobami starszymi. Wbrew temu, co pisał
Subba, zauważyłam, że Tybetańczycy z reguły nie jadają kurczaków, gdyż mięso
z bawołu wyżywi wiele osób, z kurczaka zaś - zaledwie jedną. Uchodźcy z jed15
W zdecentralizowanej doktrynie buddyjskiej nie ma jednego zbioru reguł dotyczących diety. Bar
dzo generalizując, można powiedzieć, iż mnisi w starszych tradycjach, takich jak thera w a d a , jedzą
wszystko, co otrzymają w postaci jałmużny, w tym mięso. Natomiast w tradycjach mahajanistycznych,
dla których ideał b o d d h isa ttw y (osoby, która, kierowana współczuciem dla tzw. wszystkich czujących
istot, rezygnuje z własnego wyzwolenia, by wskazywać innym drogę do oświecenia) i koncepcja em
patii są kluczowe, wśród duchowieństwa dominuje wegetarianizm. Tybet czy Mongolia są tutaj wy
jątkami, jako że bardzo surowy klimat, uniemożliwiający uprawę warzyw na większą skalę, stworzył
konieczność wypracowania kompromisu pomiędzy doktryną a dietą. Ponadto odmiana buddyzmu, któ
ra rozwinęła się w Tybecie, kładła duży nacisk na praktyki tantryczne, gdzie mięso, obok alkoholu czy
stosunku seksualnego, było dozwolone w celach rytualnych.
�Czy jakożerca może zostać wegetarianinem?
129
nego z największych tybetańskich obozów w Indiach - Mundgod (południowy
stan Karnataka), choć jedzący mięso, wycofali się z dochodowej uprawy baweł
ny, gdyż wskutek konieczności stosowania dużej ilości środków owadobójczych
ginęło zdecydowanie więcej owadów niż przy innych uprawach.
W Tybecie rolę rzeźników pełnili z reguły muzułmanie, mniejszość religij
na żyjąca w Lhasie i innych większych ośrodkach miejskich. Z kolei nomadzi,
którzy zmuszeni byli sami zabijać zwierzęta, odprawiali specjalne rytuały za ich
pomyślne odrodzenie w wyższym wcieleniu. W tybetańskim kalendarzu są też
specjalne okresy, gdy zaleca się stosowanie diety wegetariańskiej jako praktyki
bardzo pomyślnej (np. festiwal Saka Dawa upamiętniający miesiąc, w którym
miały miejsce najważniejsze wydarzenia w życiu Buddy Sakjamuniego), a także
w pewnych okresach (zwłaszcza w czasie Tybetańskiego Nowego Roku, Losar)
i w określonych intencjach odprawiany jest rytuał tsethar, w ramach którego
uwalnia się zwierzęta przeznaczone na rzeź. Niemniej, były to formy zadość
uczynienia i gromadzenia dobrej karmy, a nie postulowanie wegetarianizmu jako
praktyki codziennej.
Jakożerców przechodzenie na wegetarianizm: narodziny „nowej
tradycji” tybetańskiej
Pierwsza tybetańska organizacja zajmująca się promowaniem wegetariani
zmu wśród uchodźców to Tybetańscy Wolontariusze na rzecz Zwierząt (Tibetan
Volunteers for Animals, TVA), założona przez grupę młodych Tybetańczyków
w miejscowości Mysore (stan Karnataka) w roku 2002. Członkowie TVA pro
wadzą intensywne kampanie na rzecz obrony praw zwierząt i diety bezmięsnej
w obozach w Indiach i Nepalu, docierając do najbardziej oddalonych od Dharamsali skupisk tybetańskich, z rzadka odwiedzanych nawet przez przedstawicieli
uchodźczych władz tybetańskich. Organizują wykłady, wystawy fotograficzne
i pokazy filmów dokumentalnych, traktujące o cierpieniu zwierząt zabijanych
w rzeźniach. Filmy te, autorstwa TVA, zawierają bardzo drastyczne sceny, co
wywołuje wstrząs zwłaszcza u odbiorców nieletnich i osób duchownych, tym
bardziej, że pokazy sąnajczęściej organizowane w szkołach i klasztorach16. Każ
dy taki program kończy się zbieraniem podpisów pod deklaracją przejścia na we
getarianizm. Zobowiązanie to, mimo iż składane często w bezpośredniej reakcji
na szok, jest traktowane bardzo poważnie, członkowie TVA utrzym ują bowiem,
że listy z nazwiskami nowych wegetarian są przekazywane Dalajlamie.
16
Rzeźnie w państwach zachodnich bardzo dbają o to, aby żadne zdjęcia z ich ubojni nie przedo
stały się do mediów - zakłady są pilnie strzeżone w obawie przed działaczami na rzecz obrony praw
zwierząt. W Indiach nie ma jeszcze tego rodzaju presji, więc członkowie TVA mieli dużą swobodę
w gromadzeniu materiałów - rzeźnicy wręcz sami pozowali do ujęć.
�130
Natalia Bloch
Według danych TVA, w okresie pierwszych 3,5 lat działalności organizacji
(2003-2006) deklaracje takie złożyło 12160 osób, czyli około 14% społeczności
tybetańskiej żyjącej w Indiach17. Aż 1/3 z tej liczby to uczniowie i studenci. Dru
gą najliczniejszą grupę nowych wegetarian (14,4%) stanowią mnisi i mniszki.
Dane te wskazują na przymusowy charakter upowszechniania „nowych tradycji”
tybetańskich. Ngodup18, były mnich, wspominał w rozmowie ze mną, że jeszcze
przed dziesięcioma laty mięso było w klasztorach na porządku dziennym. W roku
2003, podczas mojej pierwszej wizyty w jednym z największych z odtworzonych
na uchodźstwie klasztorów - Sera, poznałam Namgyala, mojego późniejszego
serdecznego przyjaciela. Namgyal był od lat zagorzałym wegetarianinem - pa
miętam, że każdego dnia musiał własnoręcznie przygotowywać bezmięsny po
siłek w swojej celi, gdyż w stołówce nie mógł znaleźć nic dla siebie. Następnie
zaczęto stopniowo wprowadzać dietę bezmięsną opcjonalnie, aż wreszcie wszyst
kie klasztory w najmłodszej z głównych szkół buddyzmu tybetańskiego tradycji
gelug, na czele której stoją dalajlamowie - w tym największe, skupiające łącznie
ponad 12 tysięcy mnichów: Sera, Drepung i Ganden - stały się obowiązkowo
wegetariańskie. Po pewnym czasie dołączyły do nich klasztory szkoły karma
kagyu, której zwierzchnikami sąkarmapowie. Pierwsze z nakazu XIV Dalajlamy,
drugie - XVII Karmapy. Nie tylko mnisie stołówki stały się całkowicie bezmięs
ne - potraw mięsnych nie wolno też było serwować w niewielkich restauracjach
prowadzonych przez władze klasztorne19. Co więcej, w Sera wprowadzono kary
za spożywanie mięsa - mnich złapany na gorącym uczynku jedzenia momo z ba
wolim nadzieniem poza klasztorem musi zapłacić grzywnę w wysokości od 1 do
1,5 tysiąca indyjskich rupii (25-37,5$), co jest kwotą bardzo wysoką dla osoby
żyjącej w klasztorze.
Ponadto Tybetańskie Wioski Dziecięce (Tibetan Children’s Villages, TCV),
czyli sieć szkół pobytowych bezpośrednio zarządzanych przez Rząd Tybetań
ski na Uchodźstwie (Tibetan Government in Exile), całkowicie wycofały mięso
z menu swoich podopiecznych. TCV stały się w pełni wegetariańskie - od pro
wadzonego przez tę sieć internatu dla tybetańskich studentów indyjskich szkół
wyższych w położonym w południowym stanie Karnataka Bangalore poczyna
jąc, a na szkole w obozie Choglomsar w himalajskim Ladakhu kończąc - mimo
iż panują tam trudne wysokogórskie warunki, asortyment warzyw jest bardzo
ograniczony, a ich ceny wysokie20. W ten sposób, właściwie z dnia na dzień, całe
17 Na podstawie raportu TVA zamieszczonego na stronie: http://www.semchen.org/reports/vegetarian_tibetans.htm (28.08.2007) oraz danych demograficznych ( Tibetan D é m o g r a p h ie ... 2000).
18Imiona moich rozmówców cytowanych w niniejszym artykule są pseudonimami, nadanymi prze
ze mnie w celu ochrony ich prywatności.
19 W zamian mnisi zaczęli wymyślać takie modyfikacje „tradycyjnych” potraw tybetańskich, jak
sojowe m o m o , którymi zostałam poczęstowana w klasztorze Drepung w Mundgod.
20 Tybetańska Wioska Dziecięca SOS w Choglomsar przeszła na wegetarianizm w roku 2006. Na
moje pytanie „dlaczego?”, usłyszałam w biurze szkoły znaną mi już dobrze odpowiedź, że „Tybetańczycy są buddystami i nie wolno im zabijać zwierząt”. Gdy - prowokacyjnie - nie zgodziłam się z tą
�Czy jakożerca może zostać wegetarianinem?
131
kilkutysięczne społeczności, przynajmniej oficjalnie, „przeniesiono” na wegeta
rianizm.
Nawet 274 żołnierzy tybetańskich (ok. 4,5% wszystkich rekrutów) - według
raportu TVA - podjęło decyzję o niejedzeniu mięsa, co jest trudnym zobowiąza
niem, zważywszy, że Tybetańczycy stacjonują w mroźnych himalajskich regio
nach. Urzędnicy Rządu Tybetańskiego na Uchodźstwie w kwietniu 2007 roku
wyłączyli produkty mięsne z jadłospisu pracowniczej stołówki na okres roku.
Obecnie plakaty promujące wegetarianizm są wszechobecne w uchodźczym Ty
becie. Ślady misyjnej działalności TVA sąwidoczne nawet w tak „peryferyjnych”
obozach, jak Phuntsokling we wschodnim, malarycznym stanie Orissa, osada
wyznawców bon (przedbuddyjskie wierzenia tybetańskie) w Dolanji czy Choglomsar w himalajskim Ladakhu. Mnisi odprawiają zbiorowe modły w intencji
zwierząt zabitych w celach konsumpcyjnych (tzw. vegetarianpuja ), a młodzi ak
tywiści organizują koncerty na rzecz wegetarianizmu. TVA ma swoje stałe biuro
w Dharamsali, produkuje koszulki, naklejki i torby ze swoim logo oraz współ
pracuje z międzynarodowymi organizacjami walczącymi o prawa zwierząt (m.in.
z Weterynarzami ponad Granicami - Vets Beyond Borders).
Sposoby upowszechniania „nowej tradycji”
Wegetarianizm i prawa zwierząt są o tyle nietypowymi „wynalezionymi tra
dycjami”, że nie narodziły się one w „centrum”, czyli Dharamsali21, choć szybko
zostały przez nią podchwycone. Zgodnie z koncepcją Hobsbawma, to elity - lide
rzy politycznych instytucji i organizacji, ruchy społeczne i ideologiczne, wiodące
grupy społeczne - „wynajdują” tradycje (Hobsbawm 2008: 15). Tak też rodziły
się i były upowszechniane inne tybetańskie „nowe tradycje” na uchodźstwie - de
mokracji, równouprawnienia płci czy troski o środowisko naturalne. Tymczasem
założycielami TVA było dwoje młodych Tybetańczyków, nie związanych z elita
mi z Dharamsali: Rapsel i Jamphel Rinzing. Rapsel, u którego rodziny gościłam
podczas badań w obozie w Orissie, jest typem bezkompromisowego aktywisty.
Mój przyjaciel, który studiował z nim na tybetańskiej wyższej uczelni w Sarnath koło Varanasi, opowiadał mi, że już wówczas Rapsel skupiał wokół siebie
kolegów i wspólnie opiekowali się bezdomnymi psami - karmili je, opatrywali,
opinią, podając przykłady, dowiedziałam się, że „dla aż tylu uczniów [1557 dzieci w samej tylko głów
nej siedzibie - N.B.] na jeden tylko posiłek, żeby każdy dostał choć jeden mały kawałeczek mięsa,
musieli zabijać bardzo dużo zwierząt”. Pod koniec rozmowy powiedziano mi, że „takie było życzenie
Dalajlamy”. Dowiedziałam się jednak, że w okresie zimy, gdy z warzyw jedynie ziemniaki i rzodkiew
są dostępne w Ladakhu, dzieciom z internatu daje się „trochę mięsa”. Również w domu studenckim
w Bangalore mięso pojawia się przy okazji ważnych uroczystości, takich jak Losar.
21
Dharamsala jest nieformalną „stolicą” diaspory tybetańskiej - tam znajduje się siedziba Dalajla
my, Rządu Tybetańskiego na Uchodźstwie i wszystkich najważniejszych tybetańskich organizacji po
zarządowych.
�132
Natalia Bloch
leczyli. Z rozmów z Rapselem odniosłam wrażenie, że zakładając TVA, kierował
się głęboką wewnętrzną potrzebą niesienia pomocy słabszym od siebie.
Młodzi działacze z TVA umiejętnie wykorzystali jednak autorytet elit uchodź
czych - zwłaszcza religijnych - w celu upowszechniania nowej idei. W ten spo
sób na przykład nakłonili pracowników Rządu Tybetańskiego na Uchodźstwie
do niejedzenia mięsa przez rok - osiągnęli to, wiążąc dietę wegetariańską z po
myślnością Dalajlamy. W tym celu odwołali się do przepowiedni astrologów
tybetańskich, według których rok 2007/2008 miał być zarówno pomyślny, jak
i złowieszczy dla tybetańskiego przywódcy, stąd konieczne było gromadzenie
różnego rodzaju zasług w jego intencji. Taką zasługą było powstrzymanie się od
spożywania mięsa. Podobnym zabiegiem jest „ofiarowywanie” przez organizację
Dalajlamie list z nazwiskami nowych wegetarian.
Wielu nauczycieli buddyjskich, prawdopodobnie pod presją swoich zachod
nich uczniów, przeszło na wegetarianizm, zachęcając do tego samego Tybetańczyków. Jednak największą rolę w upowszechnianiu tej „nowej tradycji” ode
grały dwie najważniejsze postaci w tybetańskiej hierarchii społeczno-religijnej :
XIV Dalajlama i XVII Karmapa, Ogyen Trinley Dorje22. Dalajlama jednak,
wbrew dość rozpowszechnionemu na Zachodzie przekonaniu, nie jest wegeta
rianinem. Próbował przejść na dietę bezm ięsną jednak „ze względów zdrowot
nych” - bo taką oficjalnie przyczynę się podaje - musiał włączyć do swoich
posiłków niewielkie ilości mięsa. Pełni jednak rolę gorącego orędownika wegeta
rianizmu, wygłaszając przy różnych okazjach uświadamiające przemowy, skiero
wane nie tylko do Tybetańczyków urodzonych już w Indiach, ale i do nowo przy
byłych uchodźców z Tybetu: „Byłoby dobrze, gdybyście mogli choć ograniczyć
spożycie mięsa. (...) musimy czynić wszelkie możliwe wysiłki, aby promować
wegetarianizm wśród Tybetańczyków” (Dalajlama 2007a: 92). W kontekście tej
wypowiedzi należy pamiętać o tym, że dla Tybetańczyków z Tybetu audiencja
u Dalajlamy jest często najważniejszym motywem przybycia do Indii, a jego
słowa są przyjmowane w kategoriach objawienia.
Charakterystyczne jest to, że zarówno Dalajlama, jak i Karmapa włączają
ideę wegetarianizmu do wygłaszanych przez siebie nauk buddyjskich, co jest
zabiegiem podnoszącym jej rangę z sugestii do nakazu religijnego. Przełomo
wym wydarzeniem w tym względzie było zorganizowanie w styczniu 2006 roku
„wegetariańskiej Kalachakry” - tej samej, podczas której Dalajlama rozprawił
się z „aferą ze skórami”. W trakcie całych uroczystości, w których udział wzięło
prawdopodobnie nawet 20 tysięcy Tybetańczyków, serwowano wyłącznie bez
mięsne posiłki. Znam osobiście kilka osób, które po powrocie z tej Kalacha22
Karmapa, podobnie jak dalajlama, zgodnie z koncepcją b o d d h isa ttw y, jest istotą świadomie od
radzającą się, aby nauczać innych drogi do oświecenia. Po śmierci XVI Karmapy odnaleziono dwie
jego reinkarnacje (co ma dość silne tło polityczne). Ogyen Trinley Dorje, z racji, iż jest uznawany przez
obecnego Dalajlamę, cieszy się poparciem większości Tybetańczyków, podczas gdy Trinley Thaye Do
rje jest popierany przez większość buddystów nie-Tybetańczyków.
�Czy jakożerca może zostać wegetarianinem?
133
kry zdecydowały się przestać jeść mięso. Z kolei Karmapa, podczas obchodów
Święta Wielkiej Modlitwy, Monlam, w Bodhgai (stan Bihar) w styczniu 2007
roku, kierując się do sześciu tysięcy Tybetańczyków zgromadzonych w jednym
z najważniejszym miejsc pielgrzymkowych buddyzmu, podkreślił, iż najlepszym
sposobem na usunięcie wszelkich przeszkód w życiu jego i Dalajlamy jest re
spektowanie przez wyznawców zasady ochrony życia, a zwłaszcza „zminimali
zowanie swojego zaangażowania w zabijanie zwierząt oraz ich cierpienie, będące
rezultatem jedzenia mięsa” (za: Harris 2007). Jeden ze słuchaczy zwrócił uwagę,
iż było oczywiste, że Karmapa nie traktował tego stwierdzenia jak „uprzejme
go życzenia” - jego słowa, jako zwierzchnika karma kagyu, były odebrane jako
nakaz religijny. Ponadto zakazał wówczas przygotowywania potraw mięsnych
w kuchniach wszystkich klasztorów i centrów karma kagyu oraz angażowania się
jego uczniów (również świeckich) w „biznes mięsny” oraz funkcjonowania rzeź
ni w jego klasztorze w Tybecie, Turphu. Podkreślił, iż wie o mnichach kupują
cych mięso na targu i „nie chce tego nigdy więcej widzieć” (za: Harris 2007). Na
zakończenie obchodów przyjął od swoich uczniów „śluby wegetariańskie”, po
zostawiając im sześć możliwości do wyboru - od powstrzymania się odjedzenia
mięsa w wybrane dni w roku do całkowitego zrezygnowania z diety mięsnej23.
Formą upowszechniania wegetarianizmu w diasporze tybetańskiej jest także
wskazywanie na jego pragmatyczny aspekt, związany ze zmianą warunków by
towych. Dalajlama tłumaczy to w ten sposób:
Nomadzi zmuszeni byli jeść mięso, jako że nie mieli wielkiego wyboru - dostęp
do warzyw, a nawet tsampy [prażona mąka jęczmienna, popularny tybetański pro
dukt spożywczy - N.B.] w ich regionach był ograniczony. Ale teraz sytuacja uległa
zmianie - warzywa są dostarczane nawet do nomadycznych regionów Tybetu24
(Dalajlama 2007a: 92).
Dotyczy to tym bardziej uchodźców żyjących w Indiach, gdzie dostęp do w a
rzyw jest powszechny i nikt z uchodźców tybetańskich nie cierpi głodu. Inkarnowany nauczyciel buddyjski, Pema Wangyal, w wierszu napisanym w imieniu
zwierząt, woła:
Mądrzy ludzie! Posłuchajcie nas przez chwilę:
Jeśli naprawdę jesteście nękani przez głód
i torturowani przez ubóstwo, bez nawet skrawka przyodzienia,
23 Niektórzy z moich rozmówców, zwłaszcza młodzi, urodzeni już na uchodźstwie Tybetańczycy,
jak Nyima z Delhi, sprzeciwiają się takiej polityce: „Nie chcemy, żeby mnich mówił nam o diecie mięs
nej i bezmięsnej. To wszystko jest w księgach. Ale to jest twoja decyzja, czy chcesz jeść mięso, czy nie.
A oni próbująnam to narzucić!”.
24 Jest to niewątpliwą zasługą Chińczyków.
�Natalia Bloch
134
wówczas - chociaż nasze życia są dla nas tak samo cenne, jak wasze dla was
- z przyjemnością zaoferujemy wam nasze ciała i nasze istnienia.
Ale jeśli tak się nie dzieje, przez wzgląd na miłość, podarujcie nam chociaż to:
wolność życia w pokoju w miejscach wolnych od nieustannego strachu
(Wangyal 2007).
Lekarze tybetańscy zwracają też uwagę na walory zdrowotne diety wegeta
riańskiej, podkreślane przez samego Dalajlamę: „Nadmiar tłuszczu jest szkodli
wy dla naszego zdrowia” (Dalajlama 2007a: 92).
Proces tybetanizacji „nowej tradycji”
Cechą charakterystyczną „wynalezionych tradycji” jest to, że pretendują one
do miana „autentycznych”. Proces ten nazywam „esencjalizowaniem”, a w oma
wianym przypadku tybetanizacją „nowych tradycji”. Nowe globalne kategorie
w uchodźczym dyskursie tożsamości tybetańskiej - czy to demokracji, czy eko
logii - nie są prezentowane jako obce, nowatorskie zapożyczenia warte włączenia
do rodzimej kultury, ale jako wartości w swej istocie tybetańskie. Proces adap
tacji nie jest bowiem prostym przeniesieniem, kopiowaniem, lecz stanowi próbę
przekształcenia zachodnich dyskursów tak, by były one zgodne z tybetańskim
systemem wartości oraz, z drugiej strony, przedefmiowania kultury tybetańskiej
tak, by mogła uzasadnić wprowadzenie nowych norm.
W omawianym przypadku „nową tradycję” wegetarianizmu poddano tybeta
nizacji przez odwołania do buddyzmu. Co ciekawe, zabieg ten zastosowali nie tyl
ko nauczyciele buddyjscy, ale również świeccy uchodźcy urodzeni już w Indiach,
poprzez zreinterpretowanie kategorii empatii. Młodym Tybetańczykom, którzy
odebrali nowoczesne wykształcenie, zaczęła bowiem przeszkadzać wewnętrzna
sprzeczność w modleniu się o pomyślność „wszystkich czujących istot” i jedno
czesnym zjadaniu ich. Tenzin Gelek, dwudziestokilkuletni poeta z południa Indii,
ujął to w następujący sposób:
I kiedy patrzysz na mnie, skąpanego w mojej własnej krwi
Drżącego i powoli łapiącego ostatni oddech
Nie mów za mnie modlitwy ani nie wzdychaj
Lecz przemów w imieniu tych wszystkich, którzy jeszcze mają umrzeć
(Gelek 2007).
Bhuchung D. Sonam, intelektualista młodego pokolenia z Dharamsali, nazwał
tę sprzeczność „konfliktem dwoistości” i tak opisał w wierszu:
Stara Tybetanka płacze
Widząc ciężarówkę załadowaną kurczakami
�Czy jakożerca może zostać wegetarianinem?
135
W drodze do rzeźni
Potem w swoim wynajętym pokoju
Przygotowuje kozinę na obiad
Współczucie jest tak krótkie jak królicze nogi...
(Sonam 2006: 19-20).
W tybetańskiej esencjalizacji wegetarianizmu i praw zwierząt jest również
stosowana strategia opozycji do chińskiego „Innego”. Polega ona na przeciwsta
wianiu „tradycyjnie” tybetańskiego poszanowania dla zwierząt przedmiotowemu
ich traktowaniu przez Chińczyków. Na poziomie odgórnym wygląda to następu
jąco (wypowiedź Dalajlamy):
Od czasu chińskiej inwazji na Tybet Tybetańczycy zaczęli jeść wszelkiego rodzaju
mięso. (...) W przeszłości coś takiego było nie do pomyślenia. Polowanie na dzikie
zwierzęta i łowienie ryb były niedozwolone (Dalajlama 2007a: 93).
Na poziomie oddolnym natomiast tak (wypowiedź Yeshiego Dhondupa,
27-latka urodzonego w Dolanji, a obecnie pracującego w Delhi):
My, Tybetańczycy, gdy widzimy zabijanie, ze zgrozą odwracamy wzrok. Oni
[Chińczycy - N.B.] z zimną krwią obdzierają żywcem węża ze skóry. (...) Nie
zabiłbym swojego psa i nie zjadłbym go. Oni w ogóle nie czują żadnej empatii
wobec innych istot25.
Obrona praw zwierząt w tego typu retoryce jest zatem prezentowana jako
postawa esencjalnie tybetańska, stanowiąca wyróżnik kulturowy od tożsamości
chińskiej. Tym większą koniecznością było dla Dalajlamy jak najszybsze i sku
teczne wyciszenie „afery ze skórami”.
Oddziaływanie „tradycji wynalezionych” na uchodźstwie
na kraj pochodzenia
Interesującym zjawiskiem, które można zaobserwować na omawianym przy
kładzie, jest oddziaływanie tradycji „wynajdywanych” na uchodźstwie na kulturę
tybetańską w samym Tybecie, czyli - innymi słowy - transmitowanie globalnych
kategorii. Emilia Sułek, antropolożka, która prowadzi badania w Goloku (Amdo,
dziś część chińskiej prowincji Qinghai), przysyłała mi regularnie zdjęcia ulotek
i plakatów promujących wegetarianizm na tych wschodnich rubieżach Tybetu
(przez władze chińskie w ogóle nie uznawanych za Tybet). Jedna z nich, wypro
25
Na moją uwagę, że przecież Tybetańczycy jedzą mięso, Yeshi Dhondup wyjaśnił: „Ale czujemy
się winni, gdy to robimy!”. Mowa oczywiście o wyobrażonych Chińczykach - Yeshi Dhondup nigdy
w życiu nie spotkał bowiem żadnego Chińczyka.
�136
Natalia Bloch
dukowana przez mnicha z klasztoru Sertar, przedstawia między innymi kolorowe
zdjęcia zwierząt (w tym jaka), które m ów ią po tybetańsku: „Okażmy współczu
cie zwierzętom! Drogi Przyjacielu! Prosimy, nie jedz naszego mięsa! Z powodu
mięsa tracimy nasze życia, i bardzo boimy się być zabite! Podobny plakat, tylko
z innymi zwierzętami (zamiast jaka - krowa, zamiast kozicy - pies itd.) z angiel
skim napisem: „Kochaj nas, nie jedz nas! Wszystkie życia są cenne”, autorstwa
Tybetańskich Wolontariuszy na rzecz Zwierząt, można spotkać na uchodźstwie.
Z tym samym zjawiskiem mieliśmy do czynienia w przypadku „afery ze skó
ram i”. W uroczystościach Kalachakry w styczniu 2006 roku uczestniczyło około
siedmiu tysięcy pielgrzymów z Tybetu, zwłaszcza ze wschodnich jego części.
Słowa potępienia wypowiedziane podczas nauk buddyjskich przez samego Da
lajlamę zostały przez nich przeniesione do ojczyzny. Wkrótce potem Tybetańczycy w Tybecie zaczęli masowo palić te części swojej garderoby, które zawie
rały futra chronionych zwierząt - szacuje się, że podczas zgromadzeń, w których
brało udział po kilka setek, a nawet tysięcy osób, spalono futra wartości kilkuset
tysięcy dolarów. To z kolei wywołało niepokój władz chińskich, które odebrały te
akty jako zorganizowany wyraz poparcia dla Dalajlamy. Zaczęto nawet zmuszać
prezenterów tybetańskiej telewizji do noszenia strojów zawierających futrzane
ozdoby26. Dziś w Tybecie coraz modniejsze są sztuczne futra, a urodzony w In
diach Lobsang Wangyal, ekstrawagancki pomysłodawca wyborów Miss Tibet,
który jeszcze kilka lat temu przechadzał się po Dharamsali w chubie i tybetań
skiej czapce obszytej naturalnym futrem, schował j ą głęboko w szafie: „Chyba by
mnie zlinczowali, gdybym wyszedł w niej na ulicę!”.
Zmagania jakożercy z wegetarianinem na poziomie codziennej
praktyki
W diasporze tybetańskiej wciąż jednak suszone mięso jaka przemycane z Ty
betu jest traktowane jak rarytas (a może sposób na nawiązanie fizycznego kon
taktu z „wyobrażoną ojczyzną”?). Wielu moich tybetańskich znajomych wybiera
16 Można się też spotkać z opiniami, iż władze chińskie celowo promują noszenie przez Tybetańczyków tego typu ozdób - co by tłumaczyło nieegzekwowanie prawa o zakazie handlu skórami
chronionych zwierząt - gdyż wpisuje się to w projekt egzotyzacji Tybetu jako atrakcyjnego celu wycie
czek turystycznych, nie tylko z zagranicy, ale i z samych Chin (co z kolei stanowi ważne źródło wpły
wów do państwowego budżetu). Jednocześnie pozwala to na pokazanie Tybetu zamożnego, w którym
„tradycyjna kultura”, wbrew twierdzeniom płynącym z Dharamsali, jest promowana. Taki wizerunek
„mniejszości etnicznych” w Chińskiej Republice Ludowej jest prezentowany w barwnym, niezwykle
atrakcyjnym graficznie i wydawanym w języku angielskim kwartalniku etnograficznym „China’s Eth
nic Groups”. Komponuje się to z promowaną ostatnio w Chinach koncepcjąharmonijnej różnorodności
kulturowej, które to hasło przewodziło XVI Światowemu Kongresowi Międzynarodowej Unii Nauk
Antropologicznych i Etnograficznych (International Union of Anthropological and Ethnological Scien
ces - IUAES), zorganizowanemu w chińskim Kunmingu w lipcu 2009 r. (zob. http://www.icaes2008.
org/aboutconGress.jsp - 15.06.2010).
�Czy jakożerca może zostać wegetarianinem?
137
momo z bawolim nadzieniem z restauracyjnego menu, a jak policzył skrupulatnie
pewien tybetański deputowany, mniej pracowników rządu uchodźczego stołuje
się w kantynie, gdy serwowany jest tam wegetariański posiłek. Warto w tym
miejscu zwrócić uwagę na dwie kwestie. Po pierwsze, na konieczność rozróżnia
nia autoprezentacji tworzonych przez uchodźców w stosunku do innych Tybetańczyków, w których jedzenie mięsa wciąż jest powszechne, od autoprezentacji dla
świata zewnętrznego, w których poszanowanie praw zwierząt zostało już trwale
wpisane w definicję tożsamości tybetańskiej. To dlatego matka JJI Exile Brothers
zaserwowała nam - w większości nie-tybetańskiej publiczności - bezmięsny po
siłek. Oznacza to, że Tybetańczycy chcą być postrzegani jako osoby empatyczne
wobec wszystkich istnień. Po drugie, wegetarianizm jako „najmłodsza” tybe
tańska tradycja, będąca wciąż jeszcze w procesie „wynajdywania”, potrzebuje
czasu, aby jej przymusowa, instytucjonalna forma stała się codzienną prakty
ką. Niemniej, jej obecność w sferze świadomości odczułam na własnej skórze
- odwiedzając tybetańskie domy podczas ostatniej fazy moich badań terenowych
w roku 2008, często słyszałam pytanie zadawane mi przed podaniem posiłku:
„Czy jesteś wegetarianką?” i nie musiałam się już zasłaniać wyjaśnieniami o leka
rzu. Ponadto, odkrywałam ze zdziwieniem, że kolejni moi znajomi podejmowali
próby przejścia na wegetarianizm - podczas mojego ostatniego pobytu na bada
niach terenowych we wrześniu 2009 r. zaskoczył mnie Sonam Palden, urodzony
na mroźnym himalajskim płaskowyżu Changtangu w Ladakhu oraz moja własna
13-letnia podopieczna z ośrodka dla dzieci tybetańskich w Dolanji. Z kolei przy
kład „afery ze skórami” pokazuje, iż „wynaleziona tradycja” chronienia dzikich
zwierząt, zwłaszcza jeśli jest legitymizowana autorytetem elit religijnych, może
okazać się silniejsza i bardziej tybetańska niż „tradycyjne” zdobnictwo strojów.
Podsumowanie
W dyskusji o „nowych tradycjach” z reguły pojawia się zagadnienie auten
tyczności - j u ż samo określenie „wynajdywanie” (a zwłaszcza w polskim prze
kładzie - „wymyślanie”) sugeruje sztuczność i arbitralność. Koncepcja ta była
oskarżana o relatywizm, instrumentalizm, a nawet manipulacje. Etnosymboliści
zarzucali Hobsbawmowi, że w jego teorii „nie ma miejsca na emocje czy m oralną
wolę, nawet ze strony mas. Są one biernymi ofiarami wytwarzanych przez eli
ty projektów społecznych, które m ają skanalizować ich uruchomione niedawno
pokłady energii” (Smith 2007: 109). Moim zdaniem, studia nad tożsamością nie
polegają jednak na poszukiwaniu tych komponentów tożsamości, które są au
tentyczne, ale na analizowaniu procesu, w jaki sposób stają się one autentyczne.
„Nowa tradycja” może być projektem elity, ale to od woli społecznej zależy, czy
za tradycję zostanie ona uznana, bo to w gestii społeczeństwa leży jej praktyko
wanie. Taka tradycja, jak w omawianym przykładzie, może też być kształtowana
�Natalia Bloch
138
w odwrotnym kierunku - „wynaleziona” oddolnie, może zostać „przechwycona”
przez elity. W obu przypadkach świadczy ona o podmiotowości i sprawczości
tych, którzy tradycje „wynajdują” - udało im się bowiem umiejętnie wykorzystać
język globalnych dyskursów dla własnych celów politycznych, przy jednoczes
nej modyfikacji zapożyczonych kategorii, tak by były one spójne z tym, co jest
postrzegane jako rodzima kultura.
Jak zauważyła już w latach 70. XX wieku Margaret Nowak, Tybetańczycy
nauczyli się wykorzystywać istniejące stereotypy i oczekiwania co do tego, jacy
powinni być, do promowania swojej „sprawy” na forum międzynarodowym (No
wak 1978: 309). W celu zdobycia uznania z zewnątrz, zaczęli artykułować swoją
tożsamość za pom ocą dominujących w globalnym świecie kategorii związanych
z liberalizmem: demokracji, praw człowieka, równouprawnienia płci, świadomo
ści ekologicznej czy wreszcie praw zwierząt, który to przypadek posłużył mi do
zobrazowania procesu adaptowania globalnie akceptowanych wartości.
Słowa kluczowe: diaspora tybetańska, Indie, Dharamsala, Dalajlama, „tradycja wy
naleziona”, prawa zwierząt, wegetarianizm
LITERATURA
Bloch N.
2009
Być Tybetańczykiem z Indii. Polityka tożsamości na uchodźstwie, „Lud” 93,
s. 69-91.
Dalajlama (T. Giaco Dalajlama)
1999
Wolność na wygnaniu. Autobiografia, przeł. A. Kozieł, Warszawa: Świat
Książki.
Dalajlama (His Holiness the XIV Dalai Lama)
2007a
Be a Vegetarian, w: His Holiness the X IV Dalai Lama on Environment.
Collected Statements, Dharamsala: Environment and Development Desk,
Department of Information and International Relations, Central Tibetan
Administration, s. 92-94.
2007b
Stop Wearing Animal Skins, w: His Holiness the X IV Dalai Lama on En
vironment. Collected Statements, Dharamsala: Environment and Develop
ment Desk, Department of Information and International Relations, Central
Tibetan Administration, s. 95-96.
Dalajlama: wiele zawdzięczam...
2008
Dalajlama: wiele zawdzięczam Polsce i Polakom, „Gazeta Wyborcza”
05.12.2007, http://wiadomosci.gazeta.p1/Wiadomosci/l, 80708,6030195,
Dalajlama__wiele_zawdzieczam_Polsce_i_Polakom.html (20.03.2010).
Gelek T.
2007
Speak fo r me, http://www.semchen.org/poetry/speak-for-me-tenzin-gelek.
htm (25.08.2007).
�Czy jakożerca może zostać wegetarianinem?
139
Goldstein M.C.
1978
Ethnogenesis and Resource Competition among Tibetan Refugees in South
India: A New Face to the Indo-Tibetan Interface, w: J. Fisher (ed.), Himala
yan Anthropology: The Indo-Tibetan Interface, Hague: Mouton Publishers,
s. 395-420.
Harris V.
2007
Instructions on Not Eating Meat from His Holiness 17th Karmapa, Orgyen
TrinleDorje, http://www.shabkar.org/download/pdf/Instructions_On_Not_
Eating_Meat.pdf (18.03.2010).
Hobsbawm E.
2008
Wprowadzenie. Wynajdywanie tradycji, w: E. Hobsbawm, T. Ranger (eds.),
Tradycja wynaleziona, przeł. M. Godyń, F. Godyń, Kraków: Wydawnictwo
Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 9-23.
Huggler J.
2006
Big Cats under Threat: Tiger, Tiger, Burning Bright, http://www.independent.co.uk/environment/big-cats-under-threat-tiger-tiger-buming-bright466650.html (18.03.2010).
Kalmus M.
2000
Tybet. Legenda i rzeczywistość, Warszawa: Wydawnictwo Baran i Su
szyński.
Liou C.
2007
High Fashion Tibet-style: Stopping the Illegal Tiger Skin Trade in Asia,
http://www.panda.org/ncws_facts/ncwsroorn/indcx.cfm7uNcwsID-58500
(22.08.2007).
Loescher G.
1993
Beyond Charity: International Co-operation and the Global Refugee
Crisis, Oxford: Oxford University Press.
Nowak M.
1978
Liminal „Self”, Ambiguous „Power”. The Genesis o f the „Rangzen”
Metaphor among Tibetan Youth in India, University of Washington (niepu
blikowana rozprawa doktorska).
Press Release...
2005
Press Release - Tibetans React to Maneka, 2005, http://www.phayul.com/
news/article.aspx?id=11186&t=l (19.03.2010).
Secondo J.
2007
The Dalai Lam a’s 2006 Speech to Benefit Animals, http://network.bestfriends.org/3163/news.aspx (12.04.2010).
Shakabpa T.W.D.
1967
Tibet. A Political History, New Haven, London: Yale University Press.
Smith A.D.
2007
Nacjonalizm. Teoria, ideologia, historia, przel. E. Chomicka, Warszawa:
Wydawnictwo Sic!.
Soepa T.
2007
The Udamwara Lotus Flower Protecting the Life o f Helpless Beings. State
ments from Sutra Relating to Eating Meat, Bylakuppe: Sera Jey Monastic
University, Sera Jey Monastery.
�140
Natalia Bloch
Sonam B.D.
2006
Conflict o f Duality, Dharamsala: TibetWrites.
SubbaT.B.
1990
Flight and Adaptation. Tibetan Refugees in the Darjeeling-Sikkim Hima
laya, Dharamsala: The Library of Tibetan Works and Archives.
Tibetan Demographic...
2000
Tibetan Demographic Survey 1998, Dharamsala: Planning Council, Cen
tral Tibetan Administration.
Tibetan Volunteers...
2006
Tibetan Volunteers fo r Animals ’Report on Vegetarianism, http://www.semchen.org/reports/vegetarian_tibetans.htm (28.08.2007).
Tokarski K.
2009
O Wandzie Dynowskiej-Umadevi, http://www.jkrishnamurti.republika.pL
rożne .dyno wska. bio .htm (12.04.2010).
Vaughan C.
2004
Flying Solo - TheManeka Gandhi Interview, „Vegan Voice” 18, June-August,
http://www. animallib erationfront. com/ALF ront/Intervie ws/FLYIN G%
20SOLO%20-%20THE%20MANEKA%20GANDHI%20INTERVIEW.
htm (18.03.2010).
Wangyal P.
2007
Poem o f Animals on Eating Meat, http://www.shabkar.org/download/pdf/
Poem_of_Animals_on_Eating_Meat.pdf (12. 02. 2010).
Wilczyński P.
2008
Polska matka Dalajlamy, „Tygodnik Powszechny” 08.12.2008, http://
tygodnik, onet.pl/35,0,1825 l,polska_m atka_dalaj lamy, artykul.htm l
(12.04.2010).
Zolberg R.A., Suhrke A., Aguayo S.
1989
Escape from Violence: Conflict and the Refugee Crisis in the Developing
World, Oxford: Oxford University Press.
Zwierzęta...
2005
Zwierzęta Dalajlamy, http://www.sft.org.pLzwierzetadalajlamy.htm (14.04.2010).
Źródła internetowe:
Tibetan Volunteers fo r Animals, http://www.semchen.org/ (13.02.2010).
Towarzystwo Teozoficzne, http://www.ts-adyar.org (12.04.2010).
The 16th World Congress o f the International Union o f Anthropological and Ethnological
Sciences, http://www.icaes2008.org/aboutconGress.jsp (15.06.2010).
�Czy jakożerca może zostać wegetarianinem?
141
Natalia Bloch
CAN A YAK EATER BECOME A VEGETARIAN? A GLOBAL
ANIMAL RIGHTS DISCOURSE AS THE „INVENTED TRADITION”
IN THE TIBETAN DIASPORA
(Summ ary)
The article tries to answer the question about the incorporation of globally spread
socio-political categories by groups from outside the Western cultural circles. The author
aims to explain the reasoning behind these ideas and how they are translated into the
practice of everyday life. As an illustration of the problem she has chosen the discourse
on animal rights and vegetarianism as the „new Tibetan tradition”, since during several
years of field research in the camps of Tibetan refugees in India she had the opportunity
to follow the birth of the idea and its development.
Refugees are an interesting group to analyse such phenomena, because they are part
of what is called the „international refugee regime” and are forced to engage in a dia
logue with the dominant discourses. The article shows that although the participants
of the dialogue do not have equal rights, it can be the source of the group subjectivity, and
the group uses it to accomplish their own objectives. Eric Hobsbawm’s concept of „in
vention of tradition” has been used to analyse the process.
Key words: Tibetan diaspora, India, Dharamsala, Dalai Lama, invention of tradition,
animal rights, vegetarianism
��
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1a206e6150761d14afed4c625e440ba.pdf
0510b4e90515b9732bdde70cf49f9503
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6168
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010
Subject
The topic of the resource
plemię
globalizacja - aspekt antropologiczny
Kamerun
postkolonializm
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5753
Title
A name given to the resource
Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne w zderzeniu ze społeczneństwem narodowym i globalnym /LUD 2010 t.94
Description
An account of the resource
LUD 2010 t.94 s.143-158
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Vorbrich, Ryszard
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 94, 2010
RYSZARD VORBRICH
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
Poznań
G A RN EK ZELA ZN Y I G A RN EK GLINIANY,
CZYLI SPO ŁECZEŃSTW O PLEM IEN N E W ZD ERZEN IU
ZE SPO ŁECZEŃ STW EM N A RO D O W Y M I GLOBALNYM .
PRZYPADEK KA M ERU N U
Wprowadzenie
Zacznę od wyjaśnienia tytułu. Odwołuje się on do znanej bajki Jeana de La
Fontaine’a, Garnek żelazny i garnek gliniany. Jest ona zbyt długa, aby przytoczyć
j ą w całości, więc zacytuję jej najważniejsze fragmenty:
Garnek z żelaza ulany1
Zapraszał z sobą gdzieś w drogę
Sąsiada, garnek gliniany.
Ten rzekł: „Wybacz, że nie mogę
Towarzyszyć ci w podróży,
Lecz przechadzka mi nie służy.
Jam bezpieczny, póki skromnie
W domu stoję przy ognisku,
A na drodze, w tłumie, w ścisku,
Trąci ktoś... brzdęk! i już po mnie.
Ty, co tak twarde masz kości,
Ruszaj śmiało, panie bracie,
Ja zaś dziękuję waszmości
I wolę pozostać w chacie”.
Zwiedziony obietnicą chronienia przez niebezpieczeństwami czyhającymi po
drodze, garnek gliniany dał się jednak w końcu namówić i wyruszył na wspólną
wędrówkę w towarzystwie garnka żelaznego. I tu znów cytat:
1
Fraza „z żelaza ulany” sugeruje, iż autor miał na myśli przedmiot żeliwny. Zgodnie z polską tradycjątranslacyjną tłumaczy się jednak francuski termin p o t de f e r jako „garnek z żelaza”.
�Ryszard Vorbrich
144
Ale podróż była krótka:
Lada kamyk, lada grudka
Plącze chwiejne garnków kroki
I co chwila, gdy szli razem,
Glina trąca się z żelazem.
Biedakowi trzeszczą boki,
Nie mógł znieść szturchańców dłużej
I roztrzaskał się w kawały.
Pora więc na morał, podsunięty przez La Fontaine’a:
Własną piędzią mierz się, bratku,
Od mocniejszych bądź z daleka
Głaszczą, pieszczą, a w ostatku
Garnka z gliny los cię czeka.
(La Fontaine 1955: 128-129)
Bohaterowie bajki La Fontaine’a zostali wykorzystani przez antropologów
jako metafory, odpowiednio: społeczeństwa narodowego - utożsamianego z silnie
scentralizowanym „państwem-narodem”, i społeczeństwa plemiennego - utożsa
mianego głównie z kruchą strukturą amorficznego społeczeństwa acefalicznego
(Barbier 1982).
Społeczeństwo narodowe, ujęte w „żelazne” ramy aparatu państwa, jaw i się tu
jako trwała struktura, zarówno w wymiarze symbolicznym (idei i świadomości),
jak i instytucjonalnym. Przeciwstawiany mu obraz społeczeństwa plemiennego
drugiej połowy XX wieku malowano raczej w barwach rozmytej pasteli. Choć
tradycyjny świat „człowieka plemiennego” pozostawał długo dla wielu autorów
- od Jeana-Jacques’a Rousseau (1966) do Ernesta Gellnera (1958) i Michaela
A. Marcusa (1983) - przykładem harmonii społecznej, to w rzeczywistości je
go instytucji dotknął już mechanizm marginalizacji, rozpadu lub utajnienia. Jego
sposób życia, jego normy kulturowe były często błędnie interpretowane, pogar
dzano nimi lub traktowano jako sprzeczne z zasadami i celami przypisywanymi
społeczeństwom typu narodowego.
Państwa postkolonialne a społeczeństwa plemienne
W szczególnej sytuacji znalazły się kraje postkolonialne, w których struktu
ry plemienne nie tylko przetrwały, ale wzmocniły się wskutek polityki rządów
pośrednich. Wiele z tych krajów budowało swą niepodległość w nadzwyczaj
złożonych realiach społeczno-politycznych, w sztucznie zakreślonych granicach
państwa postkolonialnego, stojąc przed koniecznością integracji wieloetnicznego
społeczeństwa w oparciu o postulat „budowy narodu”.
�Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne...
145
Droga do stworzenia społeczeństwa narodowego wiodła poprzez instrumen
talizację państwa. Wzorem do naśladowania stawała się często silna i scentrali
zowana struktura władzy z kultem prezydenta jako „ojca narodu” i innymi atry
butami państwa postkolonialnego. W tym kontekście „plemię” traktowano jako
ciało obce, wręcz wrogie, czego najlepszym wyrazem jest hasło prezydenta M o
zambiku Samora Machela: „Aby naród mógł żyć, plemię musi umrzeć” (Berman
1998: 306).
Traktowanie plemienia jako antytezy narodu, jako jego konkurenta, a często
i wroga państwa-narodu, związane było nie tylko z utożsamianiem go z etnicznością - siłą odśrodkową zagrażającą integralności społeczeństwa wielonarodowego.
Społeczeństwo plemienne, zarówno jako wyidealizowana kategoria, jak i dostępne
empirycznie wspólnoty, traktowane było przez elity krajów postkolonialnych jako
synonim „zacofania”, „niedorozwoju”, jako przeszkoda na drodze do postępu i re
alizacji ambitnych celów polityki społecznej i ekonomicznej. Stąd było już blisko
do akceptacji pojęcia „mentalności plemiennej” jako szczególnego rodzaju świado
mości, kojarzonej od czasów Lucien Levy-Bruhla z poziomem rozwoju umysłowe
go tak zwanych dzikich i/lub przedstawicieli społeczeństw pierwotnych. Co praw
da Levy-Bruhl „mentalność pierwotną” utożsamiał z „umysłowościąprelogiczną”,
odznaczającą się myśleniem mitycznym, niezauważaniem sprzeczności i posługi
waniem się wyobrażeniami kolektywnymi (Levy-Bruhl 1922)2, ale postrzegał on
też „człowieka pierwotnego” jako istotę funkcjonującą w swoistym stanie natury.
Dominować w nim miały postawy kolektywistyczne, określane przez Levy-Bruhla
jako „prawo partycypacji”, podczas gdy postawy indywidualistyczne były zredu
kowane do minimum; przeważać miały także relacje o charakterze emocjonalnym,
a posłuszeństwo wobec plemienia lub rodu było niepodważalne (Levy-Bruhl 1985:
362). Ten ostatni aspekt koncepcji Levy-Bruhla jest obecny także we współczes
nym dyskursie o „mentalności plemiennej”. Nathaniel Branden zauważa, iż „istotą
plemiennej mentalności jest uczynienie z plemienia najwyższego dobra i zanego
wanie znaczenia jednostki”. Cechuje ją, zdaniem tego badacza, tendencja do trak
towania jednostki, jej dążeń i jej bezpieczeństwa jako funkcji przynależności do
grupy oraz do minimalizowania pluralizmu wierzeń, gustów, zwyczajów i świato
poglądów (Branden 1994: 286)3.
2 Teza ta została ostro skrytykowana przez C. Lévi-Straussa, który zwrócił uwagę, iż odmienne
widzenie świata „dzikiego” nie wynika z mniejszych umiejętności logicznego myślenia, lecz z wiedzy
o otaczającym go świecie (Lévi-Strauss 1969: 268).
3 Podobna konceptualizacja „mentalności plemiennej” cechuje dyskurs filozoficzny. Caroline Myss
(2006: 18) uważa, iż mentalność plemienna wplątuje duchowość w specyficzne formy myślowe podziela
ne przez grupę. Sprzyja to petryfikacji oraz unifikacji światopoglądu („plemiennych wierzeń”) właściwego
danej grupie. Utrwala strukturę rzeczywistości - przekonanie, co jest, a co nie jest możliwe (dopuszczalne)
dla członków grupy. Jednak, co zauważa ta autorka, choć mentalność plemienna bywa określana w termi
nach akcentujących wspólną podstawę (kulturową) oraz zdolność do zapewnienia przetrwania grupy, to
nie zawsze jest ona synonimem „świadomości zgody”. W pewnych stadiach rozwoju („ewolucji”), tak
osobistego, jak i zbiorowego, mentalność plemienna musi być zakwestionowana.
�146
Ryszard Vorbrich
Jak mogłem się przekonać, w opinii przedstawicieli elit krajów Trzeciego
Świata tak zwana mentalność plemienna, mentalność „ludzi z buszu” cechu
je się konserwatyzmem kulturowym, ignorancją, brakiem otwarcia na świat4,
a więc - jak byśmy to ujęli po polsku - z „zaściankowością” lub jeszcze do
sadniej - z „ciemnogrodem”. Taki stosunek do zbiorowości identyfikowanych
jako plemienne ma swoje źródło w epoce kolonialnej lub jeszcze wcześniejszej.
Warto pamiętać, iż w epoce przedkolonialnej ludy potrafiące zbudować struktury
państwowe, w wielu wypadkach włączone w nurt cywilizacji uniwersalnej, na
przykład islamu, traktowały swych sąsiadów odmawiających podporządkowa
nia się jako kategorię „nieokrzesańców”, „podludzi”, określając ich na przykład
w Kamerunie mianem „niewiernych” (Habbe), „parszywych psów” (Kirdi), czy
„górali” (Nadżeraj).
Nowe elity i struktury plemienne
Epoka kolonialna utrwaliła tego typu kategoryzację, nie tylko odwołując się
dosłownie do terminu „plemię”. Ta ostatnia sytuacja miała miejsce w północnej
Afryce, gdzie całym grupom wspólnot berberyjskich, wymykających się wcześ
niej wpływom imperium osmańskiego, a później francuskiego, nadano egzoetnonim „Kabylowie” (od arabskiego qbila - „plemię”). Natomiast w Afryce subsaharyjskiej podobną karierę zrobił termin tribespeople, który jednak nadał tak
zdefiniowanym grupom specjalny status prawny.
W afrykańskich państwach kolonialnych „tubylcy” nie posiadali pełni praw
obywatelskich, takich jak prawo do obecności w przestrzeni publicznej (prawo
wyborcze, prawo do stowarzyszeń) czy wolności słowa. Afrykanów podzielono
na dwie kategorie - na tubylców (natives) oraz członków „wspólnot plemien
nych” (tribespeoples) (Mamdani 1996: 18-21).
Do grupy natives zaliczano ludność zdetrybalizowaną, żyjącą na obszarach
zurbanizowanych lub wiejskich przekształconych przez gospodarkę rynkową, na
przykład na plantacjach. Byli oni zawieszeni w próżni prawnej, z definicji nie
byli obywatelami, lecz poddanymi. Mogli ubiegać się o status obywatela po speł
nieniu wygórowanych wymogów natury majątkowej (jako posesjonaci, płatnicy
podatku od nieruchomości) i edukacyjnej (jako piśmienni - po zdaniu „egzaminu
obywatelskiego”). Ci, którzy spełnili te wymogi, stworzyli klasę évolués; z niej
z czasem uformowały się elity państw postkolonialnych, żyjących ideą stworze
nia państwa-narodu.
W innej sytuacji prawnej pozostawały tribespeoples, czyli społeczności żyjące
nadal w strukturach plemiennych. Miały one pewną autonomię praw ną (podlega
4
Jak wyraził to pewien nauczyciel wiejskiej szkoły w Kamerunie, oceniając środowisko społeczne
swych uczniów: ils s o n t obscurantistes.
�Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne...
147
ły z definicji prawu plemiennemu), lecz zarazem lokowały się na uboczu proce
sów narodotwórczych. W kontekście kolonialnym nadanie im autonomii prawnej
można uznać za próbę włączenia tych społeczności do państwa kolonialnego,
lecz rozwiązanie to zarazem blokowało członkom wspólnot plemiennych dro
gę do zdobycia praw obywatelskich - uzyskania statusu równego évolués. Jeśli
uwzględnimy, że évolué znaczy tyle, co „ktoś rozwinięty”, łatwiej zrozumiemy
stosunek Europejczyków, a później ich afrykańskich wychowanków do „ludno
ści plemiennej”. W oczach administracji kolonialnej, a często i postkolonialnej,
ludzie ci stali na zbyt „niskim szczeblu rozwoju”, aby mogli być traktowani jako
w pełni świadomi obywatele5.
Konsekwencją polityki prowadzonej wobec społeczności plemiennych było
w dłuższej perspektywie nie tylko utrwalenie defacto i de iure pozycji tribespeoples jako grupy ludności o specjalnym statusie prawnym, lecz także powstanie
obszarów (tzw. terytoriów plemiennych), na których prawo państwowe miało
ograniczony zasięg i na którym dominowały lub utrzymywały się specyficz
ne struktury społeczne i normy kulturowe (Mamdani 1996). Powstawały w ten
sposób obszary wyłączone z przestrzeni społeczeństwa narodowego, prawnie
chronione przed wpływami zewnętrznymi, o statusie rezerwatów lub quasi-rezerwatów. Sytuacje takie znamy nie tylko z Ameryki, ale i z Afryki oraz Azji (np.
z Indii)6.
Mieszkańcy takich obszarów traktowali świat zewnętrzny jako nieprzyjazny,
a często opresyjny. Kontakt z tym światem był źródłem traumy, która nie tylko
wynikała z działań struktur i agend państwowych (podatki, praca przymusowa
itp.), lecz także była pochodną stresu kulturowego związanego z kontaktem z in
stytucjami i normami społeczeństwa narodowego. Obrazowo ujął to mój 60-letni
kameruński informator S.M.T., wódz największej wsi wchodzącej w skład quasi-rezerwatu zwanego Groupement Daba Independent, pragnąc wytłumaczyć się ze
swego analfabetyzmu: „Gdy byliśmy młodzi, i władze kazały memu ojcu posłać
kilku synów do szkoły, posłuchał mojej matki i pozwolił mi pozostać w domu.
Do miasta, do szkoły posłał mego przyrodniego brata. Mówiło się wówczas:
«niech on cierpi»”.
Należy zaznaczyć, iż wzajemny stosunek społeczności plemiennych i naro
dowych był zróżnicowany i zależny między innymi od charakteru organizacji
5 Dosadnie wyraził to pewien kameruński podprefekt, dowiadując się, że wybieram się do wiosek
górskich leżących w jego dystrykcie (podczas moich badań prowadzonych tam w latach 80.): „Po co
Pan jedzie do tych małp?”. Mniej drastycznie, lecz równie wymownie zareagowała 20 lat później kameruńska siostra zakonna, pochodząca z grupy etnicznej dość wcześnie poddanej akulturacji. Kiedy od
wiedziła mnie w izolowanej, górskiej wiosce (prosiłem ją wcześniej o przywiezienie świeżej żywności),
widząc flagę kameruńską powiewającą na wykrzywionym drągu przed zagrodą miejscowego wodza
zawołała: „Ha! Flaga Kamerunu tutaj?”. Była szczerze zdziwiona, gdy jej wytłumaczyłem, że tutaj też
jest Kamerun, a miejscowy wódz jest reprezentantem władzy państwowej.
6 Nie zawsze specjalny status prawny „plemion” jest ujęty w normy konstytucyjne i sformalizowane,
tak jak to ma miejsce w Indiach, w formie tzw. plemion rejestrowych (sc h e d u le d tribes, Upreti 2007).
�148
Ryszard Vorbrich
społeczno-politycznych tych pierwszych oraz ustroju politycznego (konstytucyj
nego), w jakim funkcjonowało (często formalnie, a nie w rzeczywistości) społe
czeństwo narodowe.
W państwach o ustroju konsocjonalnym, pomimo pewnej marginalizacji,
społeczności plemienne nie były wykluczone z procesu narodotwórczego. Spo
łeczeństwo narodowe oparto tam na szerokim porozumieniu pomiędzy elitami
poszczególnych segmentów społecznych, jak to ma miejsce w niektórych pań
stwach Azji (np. Malezja).
Odmienną sytuację odnotowujemy w państwach o silnie scentralizowanym
ustroju lub w ramach tak zwanej demokracji konsensualnej, czyli w większości
państw afrykańskich, w których społeczności plemienne były traktowane jako
zaledwie tolerowane mniejszości etniczne. Przykładem może być Kamerun,
z jego konstytucją stwierdzającą powstanie „narodu kameruńskiego języka fran
cuskiego i angielskiego”, a więc narodu, który de facto stał się postkolonialnym
projektem évolués - uformowanych w epoce kolonialnej elit. W takim kontekście
społecznościom plemiennym przypisano formalnie, jak ujęła to ta sama konstytu
cja, status „mniejszości etnicznych” i „ludności tubylczej”.
Już w okresie kolonialnym administracja w odmienny sposób traktowała
wspólnoty plemienne, które zdołały utworzyć w łasną państwowość lub choćby
jej namiastki. We francuskim Kamerunie przyznawano nawet „medal tubylczej
zasługi” dla osób, które potrafiły stworzyć scentralizowane struktury polityczne,
zdolne pełnić funkcję lokalnego partnera władzy kolonialnej7.
W niepodległych krajach afrykańskich warstwy opiniotwórcze włączają do
mitu założycielskiego swego państwa-narodu wcześniejsze - przedkolonialne
- organizmy państwowe (np. poprzez odwoływanie się do nich w podręcznikach
historii, z pominięciem dziejów grup, które pozbawione były władzy scentrali
zowanej), nie tylko dlatego, że sugerują one ciągłość instytucji państwa i legity
m izują instytucję władzy centralnej, ale także dlatego, iż poświadczają istnienie
przedkolonialnych form organizacji społecznej o znacznym stopniu konsolidacji,
przekraczającej skalę lokalną i plemienną.
W takiej postawie elit społeczeństwa narodowego ujawnia się inkluzywny
charakter tożsamości heterogenicznego „społeczeństwa narodowego”. Inklu
zywny charakter narodu stoi jednak w wyraźnej sprzeczności z ekskluzywnym
charakterem świadomości typu plemiennego, budującej więzi społeczne oparte
na tradycji genealogicznej.
Właśnie tego typu świadomość (obok polityki marginalizacji i wykluczania
ze strony społeczeństwa narodowego) sprawiała, iż członkowie społeczności
plemiennych byli skłonni podtrzymywać długą tradycję przeciwstawiania się
7
Przywódca wodzostwa Musgoy (które w XIX w. skutecznie oparło się fulbejskiej inwazji) został
w 1926 r. odznaczony przez Francuzów „medalem tubylczej zasługi” za stworzenie „władzy politycznej
porównywalnej do najlepszych lamidatów fulbejskich” (Azarya 1978: 68).
�Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne...
149
państwu i kulturze grup w nim dominujących. Przeważała wśród nich postawa
defensywna, zaś główna taktyka oporu polegała na stosowaniu uników; mówiąc
językiem La Fontaine’a - społeczeństwa plemienne wolały „zejść z drogi” sil
niejszemu partnerowi, aby nie narazić się na dezintegrację, na „rozbicie”. W ta
kich warunkach trudno było o wzajemne przenikanie się obu kategorii.
Globalizacja, modernizacja i społeczności plemienne
Sytuacja zmieniła się znacząco wraz z narastaniem zjawiska globalizacji.
Dominujące w danym kraju społeczeństwo narodowe - ze swoimi normami,
sankcjonowanymi przez państwo i narzucanymi słabszym partnerom, a także ze
swoją hierarchią marginalizującą wspólnoty plemienne - przestało być jedynym
punktem odniesienia dla poszczególnych społeczności plemiennych.
Od lat 80. XX wieku można obserwować - w każdym razie w Afryce, do
której się odwołuję - wyraźną zmianę w postawie członków tak zwanych spo
łeczności plemiennych w stosunku do świata zewnętrznego. Wiele zjawisk z tym
związanych, które można opisywać w kategoriach adaptacji, akomodacji lub
akulturacji, było znanych już wcześniej, podobnie jak sam proces globalizacji,
ale ich nasilenie się jest stosunkowo niedawnej daty.
Pojawienie się w rzeczywistości plemiennej nowych odniesień w postaci in
stytucji i struktur o charakterze ponadnarodowym, globalnym, często traktowa
nych jako konkurencja lub przeciwwaga dla instytucji i struktur państwa-narodu, zmieniła sytuację społeczeństw identyfikowanych jako plemienne. Dla ich
członków świat zewnętrzny zaczyna jaw ić się jako świat, który można „oswoić”,
pełen nowych możliwości, czekający na „zagospodarowanie”, jako przestrzeń
dóbr i idei, które można spożytkować dla własnych lokalnych czy plemiennych
celów.
Rodzi się oczywiście pytanie, czy w tych nowych okolicznościach odmiennie
zachowujące się społeczności można nadal określać jako „plemienne”. Być może
nowe spojrzenie na tę wyłaniającą się rzeczywistość skłoni antropologów do re
definicji samego pojęcia „plemię”, a może doprowadzi do jego zarzucenia jako
nieadekwatnego do realiów współczesnego świata. Nie próbuję tego rozstrzygać,
pragnę jedynie zwrócić uwagę na nowe zjawiska będące następstwem globaliza
cji, występujące wśród społeczności opisywanych dotychczas jako plemienne.
Ze względu na ramy artykułu koncentruję się na trzech wymiarach zjawiska, któ
re można określić mianem modernizacji społeczności plemiennych: tożsamoś
ciowym, instytucjonalno-strukturalnym i symboliczno-kulturowym.
Jak wynika z klasycznych definicji społeczeństwa plemiennego, kładących
nacisk na ich m ałą skalę, ograniczenie przestrzennego i czasowego wymiaru po
wiązań społecznych, prawnych i ekonomicznych, a zwłaszcza na rolę związków
pokrewieństwa jako spoiwa tego typu wspólnot, kluczową rolę w kształtowaniu
�150
Ryszard Yorbrich
tożsamości grup i jednostek odgrywała wiedza genealogiczna (Lewis 1968). Jed
nym z efektów globalizacji jest, jak wiemy, poszerzenie horyzontów społecz
nych. W wypadku społeczeństw plemiennych skutkuje to próbami rozbudowy
systemów genealogicznych, tak aby obejmowały one grupy i ludy, z którymi
dana wspólnota weszła w interakcje w wyniku globalizacji. Doskonałym przy
kładem takiej praktyki jest mit kosmologiczny ludu Fang, żyjącego na pograni
czu Kamerunu i Gabonu.
Do czasów kolonialnych genealogie plemienne Fangów wywodziły pochodze
nie różnych (znanych im) grup plemiennych od wspólnego, mitycznego przodka-kreatora - Nzambe. Poszczególne grupy pochodzić miały od jego potomków:
Woumbou i Wandji. Członkowie obu grup przyznawali status pierworodnego
potomka kreatora zawsze swojemu przodkowi. Budziło to, co prawda, konflikty
o pierwszeństwo i miejsce w hierarchii okolicznych plemion, lecz nie burzyło
poczucia swojskości w stosunku do grup sąsiednich. Problem powstał, gdy wraz
z nastaniem epoki kolonialnej pojawili się całkiem obcy przybysze - Biali. Nie
tylko różnili się oni w drastyczny sposób wyglądem od tubylców, ale nie mieś
cili się także w dotychczasowej, plemiennej wizji świata. W tym samym czasie,
w tubylczym światopoglądzie znaleźli jednak trwałe miejsce inni „obcy”, prze
strzennie oddaleni czarnoskórzy mieszkańcy dalszych regionów kontynentu (np.
„strzelcy senegalscy”). Ci nowi „obcy”, nie mieszczący się w tradycyjnej wizji
świata, zostali włączeni do rodzimych kosmogonii poprzez rozbudowę tradycyj
nej genealogii. W linii genealogicznej prowadzącej od przodka-kreatora - Nzam
be do inicjatorów poszczególnych gałęzi genealogicznych Afrykanów pojawił się
Afri Kara - przodek wszystkich Czarnych. Natomiast Biali oraz Pigmeje(!) mieli
pochodzić już, według tego zmodernizowanego schematu genealogicznego, od
innych mitycznych przodków (Binet 1980: 19).
W ten sposób modernizacja tradycyjnej, ograniczonej przestrzennie i czasowo
wizji świata (wciąż przecież plemiennej w swych kryteriach tożsamościowych),
przez włączenie do grupy potomków Nzambe nowych kategorii istot ludzkich,
została dostosowana do nowego zasięgu powiązań. Można powiedzieć, że włą
czyła harmonijnie ludy Fang do wspólnoty ogólnoludzkiej, globalnej.
Ludy tubylcze i nowy typ dyskursu
Innym przykładem nowych wymiarów tożsamości, które można uznać za kon
sekwencję globalizacji, jest wprowadzenie do dyskursu kategorii praw człowieka
i związanej z tą koncepcją ideologii ludów tubylczych. Zastąpienie w dyskursie
tożsamościowym kategorii „plemienności” jej nowymi substytutami, w rodza
ju „lokalności” i „tubylczości”, nie tylko dało impuls do budowy nowego typu
tożsamości, szukającej porównań i odnośników w skali globalnej, ale okazało
się także przydatne w upodmiotowieniu dotychczas marginalizowanych współ-
�Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne...
151
not. Manewr ten pomaga w odrzuceniu lub odwróceniu stygmatu „zacofania”
i „bariery rozwojowej”, jaki ciążył dotychczas na kulturach definiowanych jako
plemienne.
Przyjętąstrategiąjest akceptacja terminologii stosowanej przez grupy dominu
jące w wymiarze narodowym i globalnym. Dotyczy to zwłaszcza takich określeń,
jak: „rozwój”, „demokracja” itp. Jednocześnie unika się odnośników etnicznych,
kamuflowanych teraz przez terminy neutralne, odnoszące się na przykład do ka
tegorii geograficznych lub do instytucji społeczeństwa obywatelskiego. Przykła
dem może być organizacja kameruńskich Pigmejów, stworzona w 1975 roku jako
Projet Pygmée de l ’Est Cameroun, która dwadzieścia lat później, w odpowiedzi
na oskarżenia o tendencje trybalistyczne, zmieniła nazwę na Association pour
Autopromotion de Population de l ’Est Cameroun.
Niekiedy jednak nowa generacja przywódców marginalizowanych dotych
czas wspólnot plemiennych prowokacyjnie sięga po etnonimy, nawet gdy są to
egzoetnonimy, odzwierciedlające upośledzenie społeczne ich nosicieli. Tutaj
dobrym przykładem może być, opisywana już przeze mnie w innym miejscu,
doktryna Kirditude - ideologia społeczności plemiennych północnego Kamerunu
(Vorbrich 2001) z jej manifestem, który stworzył Jean-Baptiste Baskouda: Kirdi
jest moim imieniem:
Jeśli należy nazwać światu ten lud wzgardzony i tak bardzo pożądany
Wskażę to męstwo ślepe i wspaniałomyślność stale oszukiwane;
I powiem:
Człowieku Guiziga! powiedz to mocno: jestem Kirdi, lecz dumny,
Człowieku Mundang! powiedz to mocno: jestem Kirdi, lecz hardy,
Człowieku Tupuri! powiedz to mocno: jestem Kirdi, lecz nieugięty,
Człowieku Mbere! Powiedz to mocno: jestem Kirdi, lecz potężny, (...)
Człowieku Massa! obwieść to wyniośle: ja jestem Kado [„Poganinem” - R.V.],
lecz szlachetny, (...)
Człowieku Dhaba! Głowa wyniośle krzyczy: jestem Kefero, lecz wolny.
(Baskouda 1993)
Organizacje o charakterze tubylczym (np. Dynamique Culturelle Kirdi i Cel
lule Estudiantine DCK), które odwołują się do ideologii Kirditude, w swych żą
daniach politycznych opisują dotychczasową sytuację społeczności plemiennych
(unikając zresztą tego terminu) w kategoriach terroru psychicznego i dominacji
nielicznej elity kraju, którą określają jako allogeniczną. Odwołując się do „praw
człowieka”, swoje żądania streszczają w hasłach:
- prawa do życia, edukacji i własności,
- prawa do bezpieczeństwa,
- prawa do kultury i religii,
- wolności opinii (Vorbrich 2001: 11-12).
�152
Ryszard Vorbrich
O strategicznych celach ruchu Kirditude świadczą też bardziej konkretne żą
dania:
- końca dominacji Fulbejów i muzułmanów,
- końca poniżających praktyk w usługach i transporcie publicznym8,
- końca terroryzmu psychologicznego i mentalnego,
- końca dyskryminacji w konkursach na stanowiska publiczne,
- końca dyskryminacji w przydziale stypendiów uniwersyteckich,
- końca dyskryminacji w awansach w armii,
- końca marginalizacji ludów Kirdi.
(Memorandum... 1993)
Struktury plemienne w społeczeństwie obywatelskim
Wspomniane wyżej żądania w iążą się ściśle z kolejnym, instytucjonalnym
wymiarem postaw członków wspólnot plemiennych wobec państwa-narodu i re
lacji o charakterze globalnym. We współczesnej Afryce można zauważyć proces
wchodzenia członków społeczności plemiennych do instytucji państwa i społe
czeństwa obywatelskiego. Efektem tego zjawiska jest zarówno etnizacja polityki,
jak i trybalizacja organizacji pozarządowych.
Z jednej strony, powstają organizacje ąuasi-polityczne, jak wspomniana wy
żej Dynamique Culturelle Kirdi, Association traditionelle du peuple Bamoum,
Union tribale Bantu, a nawet stricte polityczne - jak na przykład UDC (Union
Démocratique du Cameroun), która jest faktycznie ugrupowaniem politycznym
reprezentującym interesy grupy etnicznej Bamun. Jej założyciel i przywódca,
wykształcony w Paryżu i w USA - Adamou Ndam Njoya, jest urzędującym suł
tanem, wnukiem Njoya Wielkiego, który w 1890 roku zawarł z Niemcami układ
oddający jego królestwo pod protektorat Cesarstwa Niemieckiego.
Z drugiej strony, pojawiają się organizacje społeczeństwa obywatelskiego,
różnego rodzaju „Komitety Rozw oju... i Modernizacji”, które zgodnie ze swym
statutem służyć m ająposzczególnym społecznościom lokalnym lub regionalnym,
a w rzeczywistości odtwarzają strukturę plemienną i hierarchię społeczną trady
cyjnych wspólnot. Przytoczę tutaj przykład, działającego na terenie grupy znanej
pod nazw ą Daba Niezależni, Comité de Développement du Groupement Daba.
Ta niewielka, powstała w 2000 roku struktura o zasięgu lokalnym (obejmująca
osiemnaście wsi z około 9 tys. mieszkańców), stawia sobie za cel inicjowanie
przedsięwzięć o charakterze rozwojowym: budowę szkół, ujęć wodnych, propa
gowanie zasad higieny i nowych upraw.
8
Jak wyjaśniali moi informatorzy (badania z 1999 r.), postulat ten odnosi się do dyskryminacji, za
której przejaw uważa się nakaz zakrywania piersi przez kobiety w miejscach publicznych (na targach
lub w środkach transportu publicznego).
�Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne...
153
Bliższa analiza składu osobowego organizacji, a zwłaszcza jej założycieli
i członków zarządu, pozwala ustalić, iż tw orzą j ą głównie członkowie bliższej
i dalszej rodziny najważniejszego, tradycyjnego wodza „plemienia” - wspomnia
nego już, niepiśmiennego, S.M.T. Prezesem Komitetu jest stryjeczny brat wodza
- R.D. Prawdziwą inicjatorką powołania organizacji i jej animatorką była jednak
bratanica wodza - H.M. (najlepiej wykształcona kobieta w całej grupie etnicznej
Daba - „profesor” ekologii), córka podoficera armii kameruńskiej9. Co można
uznać za istotne dla oceny „plemiennego” tła opisywanego układu, H.M. jest
córką owego przyrodniego brata wodza, który jako syn mniej łubianej żony po
przedniego wodza został przed 50 laty wytypowany do szkoły, „aby cierpiał”. Jak
wspominałem, przed półwieczem skierowanie do szkoły było traktowane jako
dolegliwa kara. Dzisiaj z atencją podkreśla się, że H.M. „studiowała we Francji”.
Świadczy to, iż dyplom wyższej uczelni przejął we współczesnym społeczeń
stwie plemiennym rolę cennego kapitału symbolicznego, jakim był niegdyś na
przykład dar sprowadzania deszczu.
Obok dwóch wymienionych wyżej osób, wśród jedenastu członków zarzą
du odnajdujemy jeszcze trzech przyrodnich braci oraz trzech dalszych krewnych
wodza. Warto też zwrócić uwagę, iż prawie połowa członków zarządu (pięć osób)
mieszka na stałe poza rodzinną wioską, pełniąc znaczące funkcje w administracji
państwowej. Jest wśród nich profesor wyższej uczelni, dyrektor generalny poczty
w stolicy, m er najbliższego miasteczka oraz prawnik z wojewódzkiego miasta.
Jest to reprezentacja znamienna w społeczności o nadal znaczącym wskaźni
ku analfabetyzmu10, wskazująca, iż struktury plemienne oraz związane z nimi
wartości (takie np. jak imperatyw solidarności rodowej) traktować można we
współczesnym świecie jako swoisty kapitał społeczny. Wykształcenie stało się
tu inwestycją, a więzi społeczne oparte na kryterium krwi swoistym kapitałem
wykorzystywanym w „zagospodarowywaniu” przestrzeni społecznej w skali na
rodowej i globalnej. Potwierdza to choćby fakt, iż właśnie dzięki działaczom
Komitetu na Rzecz Rozwoju „Groupement” Daba, osadzonym w społeczeństwie
narodowym, we wsi M. (gnieździe rodowym członków zarządu) powstało pierw
sze i jedyne w promieniu kilkudziesięciu kilometrów gimnazjum. Ponadto, dzię
ki staraniom „miejskich” członków zarządu, Komitet nawiązał kontakty w skali
globalnej i pozyskał środki z międzynarodowej fundacji na budowę małej zapory,
inwestycji, która w zdecydowany sposób poprawiła bilans wodny wsi i całego
mikroregionu. Umiejętne wykorzystywanie kapitału społecznego do pozyski
wania strumienia dóbr z zewnętrznego świata przyczyniło się do podniesienia
prestiżu wodza i jego rodziny. S.M.T., dzięki swym wykształconym i osadzonym
9 W latach 70. i 80. XX w. osiągnął on nadzwyczaj „wpływowe” stanowisko - osobistego szofera
matki prezydenta Ahmadou Ahidjo.
10Pierwsza szkoła podstawowa wśród Daba Niezależnych powstała w 1959 r„ ale pełną działalność
podjęła dwanaście lat później (w 1971 r.). W 2002 r. powstał pierwszy c o lleg e (gimnazjum) i w tym
samym roku ostatnia wieś otrzymała własną szkołę.
�154
Ryszard Yorbrich
w strukturach ponadlokalnych bratankom i bratanicom, choć nominalnie jest za
ledwie naczelnikiem jednej z osiemnastu wiosek, stał się niekwestionowanym
liderem całego ważnego segmentu plemiennego.
Projekty rozwojowe i czarownictwo
Nowy rodzaj stosunku wspólnoty plemiennej do świata zewnętrznego po
twierdza występowanie postawy zgodnej z „prawem partycypacji” Levy-Bruhla.
Członkowie wspólnot plemiennych, czy może raczej „postplemiennych”, party
cypują na twórczy sposób w szerszym społeczeństwie o wymiarze narodowym
i globalnym.
Ten nowy stosunek Daba do świata zewnętrznego najzwięźlej wyraża nowe
słowo w języku tego ludu. Tym słowem-kluczem, otwierającym nowe możliwo
ści, jest proże (od fr. projet). Wraz z innym ważnym określeniem, zapożyczonym
z „globalnej wioski” - ONG (NGO), odnoszącym się głównie do organizacji po
mocowych, termin ten nabrał wręcz siły magicznej, służąc otwieraniu „sezamu”
globalnego świata, pełnego dóbr i nieznanych wcześniej możliwości. W ustach
członków plemiennych elit stał się rodzajem zaklęcia, mającego skłonić do ule
głości reprezentanta globalnej wioski. Słyszałem to słowo w ostatnich latach w ie
lokrotnie, czy to w rozmowie z dawnym znajomym, prostym wieśniakiem, który
prosił, abym zbudował w górskiej wiosce ośrodek zdrowia, czy też z wiejskim
nauczycielem, który apelował, abym znalazł w Polsce „jakieś ONG”, z którym
mógłby zrealizować wspólny „projekt” dotyczący rozbudowy jego szkoły.
Kolejnym obszarem, w którym ujawnia się aktywność modernizacyjna spo
łeczności plemiennych, powiązana ze zjawiskiem globalizacji, jest sfera symboliczno-kulturowa. Włączeniu się „człowieka plemiennego” w struktury państwa
i szerszego społeczeństwa oraz w zakres gospodarki rynkowej, towarzyszy prze
noszenie na nowy grunt wierzeń i praktyk uznawanych dawniej za typowo ple
mienne, dotychczas obarczonych stygmatem „zacofania” i uważanych za barierę
rozwojową.
Mam tu na myśli przede wszystkim wiarę w czary, a dokładniej zjawisko
określane jako „modernizacja czarownictwa”. Pomimo detrybalizacji, czarownictwo nie stało się „zamkniętym rozdziałem”, należącym do tradycyjnej, ple
miennej przeszłości. W opinii badaczy problemu, tworzy ono w XXI wieku kon
stytutywny czynnik afrykańskiej rzeczywistości (Pawlik 2006; Moore, Sanders
2001). Wiara w czary nie utraciła zdolności do dostarczania modelu interpretacji
świata leżącego poza obszarem plemiennym, zwłaszcza rzeczywistości tak obcej
i złożonej, jak zjawiska związane z funkcjonowaniem jednostki w skali narodo
wej lub globalnej. Pozwala ona konceptualizować now ą rzeczywistość jednost
kom nominalnie zdetrybalizowanym: nauczycielom, sportowcom i politykom,
pozornie uwolnionym spod politycznej i kulturowej kontroli plemienia. Dzięki
�Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne...
155
tej zdolności, wiara w czary, związana z plemienną w izją świata, odtwarza się
w nowych okolicznościach, w środowisku miejskim, na stadionach, w szkołach
i salonach politycznych stolicy. Okazało się, że uwolnienie się od bezpośredniego
wpływu plemiennych autorytetów nie oznacza zarzucenia plemiennych standar
dów zachowania.
Wskażę tu jedynie kilka przykładów modernizacji czarownictwa, znanych mi
z literatury lub z autopsji. W Kamerunie, na który tak często - ze względu na
moje doświadczenia badawcze - powołuję się, rozgrywki ligi piłkarskiej bywają
przerywane oskarżeniami o czary, mające rzekomo wpływać na wynik meczu.
Z kolei w przywoływanej już przeze mnie wsi M., wielu uwierzyło, iż sadzenie
pieniędzy w ziemi przynosi owoce w postaci ich pomnożenia.
Przypadek bardziej drastyczny to oskarżenie w 2003 roku nauczycieli liceum
o czary, które zostało potwierdzone (!) przez dochodzenie policyjne. Wywołało
ono m asową histerię i rozruchy w stolicy powiatu G. (zdemolowano wówczas
szkołę i spalono kilka wozów policyjnych). W tym samym roku poważni ludzie
na prowincji i w stolicy informowali mnie poufnie, że prezydent Paul Biya tak
długo utrzymuje się przy władzy, ponieważ posługuje się czarami, a do swych
praktyk magicznych używa ofiar ludzkich, przesyłanych mu przez osobistego
czarownika. Jak pokazują przytoczone przykłady, czarownictwo, uznawane za
cechę „mentalności plemiennej”, staje się użytecznym narzędziem wyjaśniania
współczesnej rzeczywistości i nowej sytuacji, w jakiej znalazły się społeczności
plemienne i grupy nominalnie zdetrybalizowane.
W obliczu modernizacji wielu aspektów życia społeczności tradycyjnych
(plemiennych) w sferze ekonomicznej, społecznej i kulturowej, wobec potrzeby
wyjaśniania nowych stosunków społecznych i ekonomicznych, dyskurs o czarownictwie okazał się nadzwyczaj przydatny. Jest on bowiem silnie zakorzeniony
w najgłębszych pokładach osobowości zarówno tradycyjnego „człowieka ple
miennego”, jak i jego zdetrybalizowanego kuzyna. W tym kontekście, czarow
nictwo można rozumieć jako wyrażoną z perspektywy mentalności plemiennej
krytykę globalizacji i związanych z nią zależności. Jak zwrócili uwagę Henrietta
L. Moore i Todd Sanders (2001: 14), czarownictwo nie tylko wiąże się z sy
stemem globalnym, który nadaje mu współczesną formę, ale również dostarcza
„metakomentarza” o szkodliwych skutkach kapitalizmu i procesów globalizacyjnych.
Uwagi końcowe
Wniosek, jaki nasuwa się po analizie tych przykładów, to teza o wzajemnym
przenikaniu się dwóch odmiennych światów. Z jednej strony, mamy do czynie
nia z przejmowaniem przez społeczności plemienne dyskursu globalnej wioski
i artykułowaniem swych interesów w kategoriach społeczeństwa „narodowego”
�156
Ryszard Yorbrich
i obywatelskiego. Z drugiej strony, następuje przeniesienie struktur i standardów
plemiennych do procesów związanych ze zjawiskiem globalizacji. Społeczeń
stwa plemienne reprodukują się w rzeczywistości globalnej, lecz nie na sposób
tradycyjny, a „nowoczesny”. Ilustracją takiej modernizacji społeczności plemien
nej jest między innymi status i źródło prestiżu wodza plemiennego. Tradycyj
nie wódz budował sw ą pozycję i legitymizował władzę w oparciu o jej wymiar
sakralny, a także umacniał j ą dzięki znaczeniu podległej mu społeczności oraz
w wyniku sojuszy zawieranych z sąsiednimi wodzami plemiennymi. Tak zgro
madzony kapitał - symboliczny i społeczny - pozwalał mu bronić swych ludzi
przed zagrożeniami idącymi ze świata zewnętrznego.
W zglobalizowanym świecie wodzowie plemienni, elity plemienne budują
sw ą pozycję na zupełnie nowych zdolnościach i kompetencjach, które stają się
ich kapitałem symbolicznym i społecznym. Kapitał ten stanowią: osobiste (lub
za pośrednictwem powiązań rodzinnych) zakotwiczenie w strukturach państwa
i społeczeństwa obywatelskiego (organizacji pozarządowych), zwłaszcza o zasię
gu globalnym; wiedza i umiejętności praktyczne, takie jak dyplom dobrej uczelni
(najlepiej o randze międzynarodowej) oraz znajomość języków dominujących
w skali krajowej i globalnej. Te nowe rodzaje kapitału pozwalają elitom plemien
nym pozyskiwać korzyści dla swego ludu z zasobów dóbr i idei społeczeństwa
narodowego i globalnego.
Na zakończenie raz jeszcze powrócę do bajki La Fontaine’a, która dla współ
czesnych antropologów stała się m etaforą relacji pomiędzy społeczeństwem ple
miennym a narodowym. Okazuje się, iż w rzeczywistości dotkniętej globalizacją
metafora kruchego glinianego garnka może przystawać do społeczeństwa ple
miennego o tyle, o ile przyjmiemy, iż jego wędrówka ma miejsce w rozkładają
cym wszystko „roztworze globalnego świata”. W takim środowisku, jego krucha
konstrukcja nie tylko jest amortyzowana przez konkurencyjne względem społe
czeństwa narodowego struktury ponadnarodowe, ale okazuje się często bardziej
odporna na „żrące” właściwości globalnego roztworu niż z pozoru silniejsza „że
lazna” konstrukcja narodu.
Zjawiska tu opisane nie są jedynie specyfiką Afryki, dotykają one także in
nych kontynentów, w tym zwłaszcza znacznych obszarów Azji Środkowej (np.
Afganistanu) i Południowej (np. Indii i Pakistanu). Dowodzą one, iż społeczeń
stwa plemienne, czy jak wolę je określać „postplemienne” nie są jedynie figurą
stylistyczną o charakterze emocjonalnym lub sentencjonalnym, lecz dynamiczną,
wielopostaciową formą społeczną, godną większego niż dotychczas zaintereso
wania antropologów.
Słowa kluczowe: plemię, globalizacja, postkolonializm, społeczeństwo postplemienne,
rozwój, czarownictwo, Afryka, Kamerun
�Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne...
157
LITERATURA
Azarya V.
1978
Aristocrats Facing Change: the Fulbe in Guinea, Nigeria and Cameroon,
Chicago, London: The University of Chicago Press.
Baskouda J.-B.
1993
Kirdi est mon nom, Catholic Church: Yaounde.
Barbier J.-C.
1982
Pot de terre contre pot de fer: les sociétés dites acéphales et l ’état, w:
J. Lombard (dir.), Nature et forme de pouvoire dans les sociétés dites
acéphales. Exemples camerounais, Paris: ORSTOM, s. 30-62.
Berman B.J.
1998
Ethnicity, Patronage, and the African State: the Politics o f Uncivil Natio
nalism, „African Affairs” 97, s. 305-341.
Binet J.
1980
Migrations et appauvrissement culturel en Afrique, „Cahiers du CHEAM”
9, s. 5-39.
Branden N.
1994
The Six Pillars o f Self-Esteem, New York: Bantam Books.
Gellner E.G.
1958
How to live in Anarchy, „The Listener”, London, no 1514, 3 April, s. 579-583.
La Fontaine J. de
1955
Bajki. Wybór, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Lévi-Strauss C.
1969
Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: Państwowe Wy
dawnictwo Naukowe.
Lévy-Bruhl L.
1922
La mentalité primitive, Paris: Les Presses Universitaires de France.
1985
I low Natives Think, Princeton: Princeton University Press.
[1919]
Lewis I.M.
1968
Tribal Society, w: International Encyclopedia o f Social Sciences, vol. 16,
s. 146-150.
Mamdani M.
1996
Citizen and Subject: Contemporary Africa and the Legacy o f Late Colo
nialism, Princeton, New York: Princeton University Press.
Marcus M.A.
1983
Townsmen and Tribesmen: Identity, History, and Social Change in Eastern
Morocco, New York: New York University Press.
Memorandum...
1993
Memorandum de la majorité opprimée du ,, Grand” Nord-Cameroun (druk
ulotny).
Moore H.L., Sanders T.
2001
Magical Interpretations and Material Realities: An Introduction, w: H.L.
Moore, T. Sanders (eds.), Magical Interpretations, Material Realities: Mo-
�Ryszard Vorbrich
158
dernity, Witchcraft and the Occult in Postcolonial Africa, London, New
York: Routledge, s. 1-27.
Myss C.
2006
Pawlik J.
2006
Leaving the Wounded Relationship Tribe, w: G. Gendreau (ed.), The Mar
riage o f Sex and Spirit. Relationships at the Heart o f Conscious Evolution,
Santa Rosa: Elite Books, s. 217-225.
Czarownictwo w dyskursiepolitycznym współczesnych państw afrykańskich,
w: R. Vorbrich (red.), Plemię, państwo, demokracja, Poznań: Biblioteka
Telgte, s. 195-210.
Rousseau J.-J.
1966
Umowa społeczna, przeł. B. Baczko i in., Warszawa: Państwowe Wydawni
ctwo Naukowe.
Upreti C.H.
2007
Indian Tribes. Then and Now, Jaipur: Pointer Publisher.
Vorbrich R.
2001
Kirditude - ideologia uciskanej większości Kamerunu, „Afryka” 13, s. 1-17.
Ryszard Vorbrich
AN IRON POT AND A CLAY POT OR THE TRIBAL SOCIETY
CLASHED WITH THE NATIONAL AND GLOBAL SOCIETY.
THE CASE OF CAMEROON
(Summary)
The article deals with the transformations of the tribal society, its structures and tribal
mentality in African post-colonial states, shown from the perspective of Cameroon, where
the author conducted field studies for a few years. The author discusses the relations
between the state and the tribe and between the new elites and the people who continue to
live in the tribal community. The strategy aimed at the marginalisation of tribes pursued
by the elites of post-colonial states was met with defence and adaptation reactions, which
helped to retain many elements of the tribal tradition in the new national order. At the
same time representatives of tribal communities discovered new possibilities of invol
vement, resorting to the ideological discourse and developmental solutions offered by the
external world, especially by different global institutions.
Key words: tribe, globalisation, post-colonialism, post-tribal society, development,
witchcraft, Africa, Cameroon
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/308f21242018006e2920e0e7067a783d.pdf
7eeefc9aaa63f1756f52b9b580e62fef
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2167
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1996
Subject
The topic of the resource
etnobotanika
zielniki
Małopolska - wierzenia ludowe
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2014
Title
A name given to the resource
Zielnik Seweryna Udzieli - dokumentacja pracy "Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego" / LUD 1996 t.80
Description
An account of the resource
LUD 1996 t.80, s.179-186
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Köhler, Piotr
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 80, 1996
PIOTI{ K()IILLR
.'lu/cUIll Botanic/ne i Pracownia Historii Botaniki
ilhlylut Botaniki Uniwersytetu
Jagiellońskiego
I\.r'lk,')\\
71ILNIK
SEWERYNA
UDZIELI-
DOKUMENTACJA
PRACY
Ro.<'UN'I W WIERZENIACH LUDU KRAKOWSKIEGO
Seweryn udziela był etnografem i przyrodnikiem.
Przez wiele lat gromadził
zbior:- \vytworów kultury ludowej, które stały się podstawą do utworzenia
\\ Krakowie Muzeum Etnograficznego
" którego był organizatorem
i pierwszym dyrektorem,
Był członkiem
kilku komisji Polskiej Akademii
Umiejętności. między innymi Komisji Antropologicznej
(od 1889 roku), Fizjograficznej (od I ()O~ roku). L::tnograficznej (od 1926 roku). Obok Iicznych prac z zakresu etnografii, publikował również artykuły przyrodnicze (Kosiek, 1987, s. 552).
\V 1931 roku Seweryn Udziela opublikował
na łamach "Ludu" pracę pod
tytulcm R(),~IiIlV 11' wicr::,clliach ludu krakowskiego (Udziela, 1931). Składa się
ona z Krótkiego wstępu oraz listy 141 gatunków roślin, dla których autor podał
zarówno ludowe nazwy, jak i zastosowania
w medycynie
ludowej. Lista ta
uzupełniona jest spisem ośmiu roślin nie oznaczonych.
W Zielniku Polskiej Akademii Nauk 2 znajduje się fascykuł zasuszonych
roślin będący dokumentacją
do wspomnianego
wyżej artykułu. Dotychczas nie
l~dl1alazłcm danych archiwalnych
związanych z tym zbiorem. Można przypuszczać. że po śmicrci jego twórcy, trafił on do Muzeum Komisji Fizjograficznej
Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, a stamtąd - do obecnego miejsca
prlcchowywan ia.
Zielnik S. Udzicli ulożony jest alfabetycznie
według łacit'lskich nazw gatunk\'m, Sklada się 1.146 arkuszy żółtego, grubego papieru o wymiarach
28x38
cm. z<lwiera n'l\\nie/. drukowaną stronę tytułową: ,,Zielnik, obejmujący rośliny
ui.) \\<Inc do cclów leczniczych przez lud wiejski powiatu wielickiego i podgórskiego zebral Scweryn Udziela" (ryc. I.). Rośliny nie mają etykiet, a cała
informacja odnosząca się do nich jest bezpośrednio zapisana na arkuszach ręką
S. Udzieli. Sposób rozmieszczenia
roślin i dotyczących ich danych jest w całym
zic.lnikujednakowy:
na górze strony znajduje się botaniczna nazwa gatunku
(bez skrótu nazwiska autora jego opisu), pod spodem - polska, poniżej -nazwy
I Obecnie je'a to MII/,CUIll I·:tnogralicznc
im, Seweryna Udzieli, ul. Krakowska 46. 31-066
I' rak,')\\
2 licinik
Instytutu 130laniki im. Władysława
Szafera polskiej Akademii Nauk (KRAM).
ul l.uhić/ll>.
,I i-~ 11 Krakt)\\,
�180
ZIELNIK,
obejmujący rośliny używane
do celów
leczniczych
przez
lUD
WIEJSKI
powiatu wielickiego i podgórskiego
ZEDltAŁ
SEWERYN UDZIELA.
L-
.._.
Ryc. I. Strona tytułowa
zielnika
Seweryna
Udzieli
�181
ludowc, z zaznaczcniem
miejscowości,
w których były używane, pod nimi na
prH\\ej połowie arkusza zanotowane
są w punktach
"własności",
również
z zaznaczeniem
miejscowości;
na lewej połowie
znajdują
się natomiast
przyklejone rośliny (w całości, lub częściej - jedynie ich fragmenty, takie jak:
bviatostany.
liście, części nadziemne i tym podobne), w prawym, górnym rogu
umieszczona jest owalna pieczęć z napisem "Seweryn
Udziela" oraz z wyobrażeniem otwartej księgi i dwóch gwiazd. Na niektórych
arkuszach
błędne
nazwy botaniczne poprawiono
ołówkiem, zmiany te nie zostały przez autora
artykułu uwzgl~dnione
- być może zostały naniesione
już po przekazaniu
kolekcji do Muzcum Komisji Fizjograficznej
PAU. Nie wszystkie
arkusze
zawierają rośliny: na 27 z nich - brak okazów, są tam natomiast wszystkie dane
dotyczące tych gatunków; arkusze te nie są również opieczętowane.
Zielnik nie
zawiera przedstawicieli
10 gatunków wymienionych
w artykule S. Udzieli.
Spośród roślin, którc nie zostały oznaczone (brak nazw łacillskich),
a wymieniclI1e we wspomniancj pracy, w kolekcji jest 7 arkuszy z takimi okazami; poniżej podaję ich przynależność
gatunkową.
Herbariulll obejmuje
119 arkuszy z roślinami,
które obecnie
ponownie
oznaczono: należą do 108 gatunków, 6 okazów można było oznaczyć jedynie
do rodzaju, a :'\ nie zostało oznaczonych
ze względu na duże ich zniszczenie,
nickompletność
lub bardzo wczesną porę zbioru rośliny.
1\a arkuszach brak podstawowych
danych botanicznych:
nie wiadomo kto,
gdzie i kiedy zbierał te rośliny (na autora zbioru wskazuje tylko drukowana
karta tytulowa). Na podstawie innych informacji (na przykład: zjakiej miejsco\\ ości pochodzi nazwa lub gdzie używano danej rośliny) można jedynie przypuszczać. gdzic okazy mogly być zebrane. We wstępie do swej pracy Rośliny
11" lrier:cniach
ludu krakowskiego S. Udziela pisze, że w latach 1894-1899
zajmował si~ zbieraniem
wiedzy ludowej o własnościach
leczniczych
roślin
i \\iary \\' ich moc leczen ia ludzi i zwierząt (Udziela, 1931, s. 36). Być może
oprócz danych etnograficznych
kolekcjonował
wtedy też okazy botaniczne.
S. Udzicla nie podal w swym al1ykule tytułu dzieła botanicznego,
którym
posługiwał się przy oznaczaniu roślin ze swego zielnika. Na podstawie użytej
przez niego laciI1skicj i polskiej nomenklatury
botanicznej
przypuszczam,
że dziełem tym była Botanika szczególna Ignacego Rafała Czerwiakowskiego
( 1849-1863). Byla to obszerna, 6-tomowa praca, której koncepcja nawiązywała
do da'ivnych dziel botaniczno-lekarskich
(Zemanek,
1989, s. 60), przez co być
może bardzo odpowiadała
S. Udzieli w momencie
gromadzenia
informacji
etnograficznych
o roślinach. Jednakże opublikowanie
danych z utrzymaniem
przestarzalej nomenklatury,
w momencie, gdy do dyspozycji były już popularne
i latwe klucze do oznaczania
roślin, napisane przez Józefa Rostafillskiego
(190 I: 1906; 192 L 1923) oraz bardziej profesjonalne
Ro.{:/inypolskie (Szafel',
KulczYllski, Pawlowski, 1924), nie powinno było mieć miejsca.
�182
Jakie jest znaczenie tego zielnika? Z botanicznego
punktu widzenia, ale sądzę, że nie tylko z botanicznego, jest ono duże. Po pierwsze: jest dokumentacją
opublikowanej
pracy. W opracowaniach
tego typu podanie samej lacillskiej
nazwy botanicznej jest niewystarczające,
ponieważ w miarę rozwoju botaniki.
jej metod badawczych
oraz zwiększającej
się dokładności
stosowanej
aparatury, zmieniają się też poglądy na poszczególne
taksony. Zmiany te oczywiście
rzutują na używaną nomenklaturę.
W przypadku,
gdy jest zachowany
okaz.
można go oznaczyć według aktualnie obowiązujących
standardów;
posługiwanie się powszechnie
używanym i nazwam i znaczn ie zmn icj sza możl i waść
błędnych interpretacji.
Po drugie: zawiera niepublikowanc
dane. Informacje te
podaję poniżej. Po trzecie: zielnik ten ma waltość historyczną i muzealną.
Zielnik:
Brak arkusza (numery-'):
1,3, II, 12, 13,23,31,36,56,83.
Brak okazu na arkuszu: 4, 7, 8,15,26,27,34,39,41,
46, 62, 67. 69,72.74.
81b, 82,85,87,97,100,101,117,127,131,
133, 138.
Okazy nieoznaczalne:
48, 79, 103 (nie jest to żaden gatunek z rodzaju
Salvia), 110, I 16.
Aktualne nazwy gatunków, nomenklatura
według Flora ElIro/)ocO (Tutin.
Heywood et al., 1963-1980):
2 - Achillea millc:[olizlln L. (Compositac):
5 Agrimonia eupatoria L. (Rosaceae); 6 - Alchemillo sp. (Rosaceae): <) - All/mea
ąfiicinalis L. (Malvaceae):
lO -Amaranthus caudatu.1 L. (!\maranthaceae):
16Artemisia abrotanum L. (Compositae);
17 - Artemisia 01Jsilll!Tiwll L.; 18 Artemisia vulgaris L.; 19 - Asarzml europaeuf/l L. (!\ristolochiaccac):
20 Astrantia major L. (Umbelliferae);
21 - Avena sativa L. (Gramincac):
22 Bellis perennis L. (Colllpositae);
24 - Stachy.\· ojficilla/is (L.) Trcvisan
(Labiatae);
25 - Betula pendula Roth (Betulaeeae):
28 - Brvonia ue{ieo L.
subsp. dioica (.Iaeq.) Tutin (Cucurbitaceae):
29 - Ca/endula ojlieinolis L.
(Colllpositae);
30 - Campanula rapunculoides L. (Campanulaccae);
32 - na
arkuszu są przedstawiciele
dwóch gatunków z rodziny Cruciferae:
Cordallline
amara L. i Lepidium sativum L.; 33 - Carlino vulgaris L. (Compositae);
3:' Centaureo cyanus L. (Colllpositae); 37 - Chelidolliwll majlI.I L. (Papavcraceae):
38 - Cichorum intybus L. (Compositae);
40 - Corylus avellalla L. (Betulaceae):
43 - Ccmsolida ambigua (L.) P. W. Bali et Heywood (Ranunculaceae):
44 Dipsacus ful/onum L. (Dipsaeaceae);
45 - na arkuszu są dwa okazy: tjJi/OiJiUlll
angustifolium L. (Onagraceae),
oraz drugi - nieoznaczalny;
47 - Erigeron oeer
L. (Compositae);
49 - Eupatorium cannahinlllll L. (Cołllposilae):
50 Dryopteris fi/ix-mas (L.) Schott (Polypodiceac):
51 - FO(,llieull.llll \'ltlgure
Miller (Umbelliferae);
52 - Fragaria vesco L. (Rosaccae):
5~ - (jellis{o
germanica L. (Leguminosae);
54 - Gentiana asc1epiadeo L. (Gcnlinaceae):
5:' GentianCl pneumonanthe L.; 57 - Glechoma hederaeea L. (Labiatae): 58 Oma/otheca sylvatica (L.) Schultz Bip. et F. W. Schulz in F. W. Schulz
-' Galunki w anykuk
S. Udzieli są ponumerowanI.:.
nUIll<:racj<; 1<;rll\\
11il.:j /;1C11O\\ ,lil'lll
�183
(Compositae);
59 - Filaginella uliginosa (L.) Opiz (Compositae);
60 - Hedera
helix L. (Araliaceae);
61 - Hordewn vulgare L. (Gramineae);
63 - Hypericum
pe/jimllll/II L. (Guttiferae);
64 - Hyssopus ofjicinalis L. (Labiatae); 66 - Juglans
re,'J,iu L. (J uglandaccac);
70 - Lepiclium campestre (L.) R. Br. (Cruciferae);
71 Le\'islieU/1I officinalI.' Koch (Umbelliferae);
73 - Linaria
vulgaris
Miller
(Scrophulariceae);
75 - Lysimaehia vulgaris L. (Primulaceae);
77 - Chafllofllilla
reelllitu
(L.)
Rauschcrt
(Compositae);
78
MeWotus
alba
Medicus
(Papil ionaceae); 81 - Mentha longifolia (L.) Hudson (Labiatae);
81 a - Mentha
IjJieala L.: 84 - Origanum vIIIgore L. (Labiatae); 86 - Papaver somniferum
L.
(Papavcraceac);
88 - Pimpinella
saxifraga
L. (Umbelliferae);
89 - PiswII
sal i\'lII11 L. (Papil ionaceae);
90 - Plantago major L. (Plantaginaceae);
92 P1"IIIIIISdo Il/es Iiea L. (Rosaceae); 93 - Tanacetufll parthenhl/n
(L.) Schultz B ip.
(Compositae):
94 - Pyr LIS cOlllmunis L. (Rosaceae);
95 - Malus domestiea
Borkh. (Rosaceae):
96 - Quercus
robur L. (Fagaceae);
99 - Rosa sp.
(Rosaceae):
102 - Ruta graveolens
L. (Rutaceae);
104 - Salvia verticil/ata
L.
(Labiatae);
105 - Sambucus
nigra L. (Caprifoliaceae);
106 - Sanguisorba
ojtieillalis L. (Rosaceae);
108 - Knautia arvensis (L.) Coutler (Dipsacaceae);
109 - SUolJhularia
nodosa L. (Scrophulariaceae);
III - Sedum acre L.
(Crassulaceae):
I 13 - ,','enecio jacobaea
L. (Compositae);
I 14 - Solanum
IIIherosIIm L. (Solanaceae);
115 - Solidago virgaurea L. (Compositae);
118 ,\lIlJjJFIIII/I officinalI.' L. (Boraginaceae);
I 19 - Myricaria germanica (L.) Desv.
(Tamaricaceae);
120 - Tanacetum vulgare L. (Compositae);
124 - Trifolium
UlTI.'IISe L. (Lcgulllinosae);
125 - Trifoliumpratense
L.; 126 - Tr{folium repem'
L.: 130 - Fussilago fitr/itra
L. (Compositae);
132 - Urtica dioica
L.
(U nicaceae):
135 - Verbena officinalis L. (Verbenaceae);
136 - Veronica c. f.
hee("(/hllllga L. (Scrophulariceae);
137 - Viburnum opulus L. (Capri fol iaceae);
139 - Vieio/elba L. (Lcguminosae)
; 140 - Vinca minor L. (Apocynaceae)
141 f'iSClI/lI albulll L. (Loranthaceae).
Okazy źle oznaczone (po liczbie porządkowej
podaję poprawną nazwę): 14EIJilohillllJ mlenocallloll
Hasskn. (Onagraceae);
42 - Pimpinel/a
saxifraga
L.
(Lmbellifcrae);
65 - lnula britannica
L. (Compositae);
68 - ArctiuII/
/o/lJenIO.lllm Miller (Compositae);
76 - Nepeta cataria L. (Labiatae);
80 Jlellllw
c. f. x \'erl icil/ata
L. (Labiatae);
121 - Thymus pulegioides
L.
(Labiatae): 122 - Tilia ccm/ata Miller (Tiliaceae).
Rośliny. które nic zostaly oznaczone przez S. Udzielę, ale zamieszczone
w
jego artykule:
I. Dzbanki - na arkuszu są przdstawiciele
dwóch gatunków z dwóch różnych
rodzin: JIYIJeriel/llJ tetrapterulII
Fries (Guttiferae)
i Genista
tinctoria
L.
(Legum inosae);
2. Dzbanuszki - Seabiosa oehroleuca L. (Dipsacaceae);
-'. Goździk - Dianthus sp. (Caryophyllaceae)
- forllla uprawna n iezidentyfikowanego gatunku goździka;
�184
6. Sporysz - Polygonum aviculare L. (Polygonaceae);
7. Suchowierzch
- Prunella vulgaris L. (Labiatae);
8. Uraźnik - Achillea ptarmica L. (Compositae).
Rośliny nie zamieszczone
w al1ykule 4:
Gęsie wianki - Potentilla sp. (Rosaceae).
Nazwa ludowa: gc;sie wianki
(Radziszów);
własności: święcą razem z innym zielem 15 sierpnia (Radziszó\\)
Kolkowe ziele - Carduus nulans L. (Compositae).
Nazwa ludowa: kolko\\e
ziele (Krzesławice);
własności:
l. święcą razem z innymi ziołami w dniu l:"
sierpnia (Krzesławice),
2. używają przeciw kolce i postrzałowi (Krzeslawice).
Maciczne ziele - Salvia sp. (Labiatae). Nazwa ludowa: maciczne ziele (Dobczyce); własności:
]. święcą razem z innym zielem 15 sierpnia (Dobczyce).
2. w czasie połogu piją kobiety wódkę, w której ziele to moczono, albo też piją
odwar, jako herbatkę na boleści, jeżeli macica nic znajduje się nil s\\oim
miejscu (Dobczyce).
Maślanka
- Saponaria ojjicinalis L. (Caryophyllacae).
Nazwy ludo\\c:
maślanka, maślanki (Gdów, Rzeszotary, Skawina); wlasności:
I. świc;q razem
z innym zielem 15 sierpnia (Gdów. Rzeszotary,
Skawina ). 2. używają na
okaleczenie (Skawina).
Róża lagowa - Digitalis grandiflora
Miller (Scrophularicac).
Naz\\~
ludowe: róża lagowa (Gdów), róża laskowa (Radziszów);
własności:
I. świ\?cą
razem 7. innym zielem] 5 sierpnia (Gdów. Radziszów),
2. na róże; na twarzy:
wodę w której moczył się kwiat przykładać na różę na twarzy (Radzisz(m).
Strzygoniowe
ziele - na arkuszu
są przedstawicIcle
d'\óch
galllnk()\\
z rodziny Compositae:
Centaurea jacea L. i Cirsilllll o/al/celi/II
(L.) Scop.
Nazwy ludowe: strzygoniowe
ziele (Dobczyee,
Radziszów, Skawina). strzyżnc
ziele (te same miejscowości);
własności:
I. świc;c<\ razem z innym zielem l:"
sierpnia (Dobczyce, Radziszów, Skawina).
Śmietannik - Rudbeckia laciniala L. (Compositae).
Nazwa ludowa: śmietannik (Brzezowa,
Dobczyce, Świątniki Górne); własności:
I. świc;cq razem z innym zielem 15 sierpnia (Brzezowa, Dobczyce. Świątniki Górne). 2. korzonk()\\
używa się do kąpieli dla dzieci i starszych
przeciw slIchotom (Dobczyce).
3. gotują razem z innym zielem i dają pić krowie po ocieleniu, aby śmietana
była gęsta i żółta, a masło z niej ładne i żółte (Brzezowa),
4. łodygi zaparzają
i dają krowom po ocieleniu, a także kiedykolvv·iek. aby na mleku zbieralo si~
dużo śmietany (Dobczyce).
Tatarskie ziele - Rumex sp. (Polygonaceac).
Nazwa IlIdowa: tatarskie zick
(Radziszów);
własności:
I. święcą razem z innym zielem 15 sierpnia (Radziszów), 2. chorym na biegunkę tak ludziom, jak i z\vierzętom.
na c/.erwonkę
także, suszone ziele tłuc, warzyć i pić, a wnet "zacli sit,:" (zatrzyma si\?l w Cliowieku, czy bydlęciu (Radziszów).
4
Zachowa lem język oryginalu.
�185
T,varde ziele - ('ental/rea scabiosa L. (Compositae). Nazwa ludowa: twarde
ziele (Skawina), własności: święcą razem z innym zielem 15 sierpnia (Ska\\ illa).
WiesLczyca - Solidago c.r. virgaurea L. (Compositae).
Nazwa ludowa:
\\ieszczyca (Zakliczyn ad Siepraw) [ołówkiem dopisano: "dziwki"]; własności:
1. ś\\i~cą razem z innym zielem 15 sierpnia (Zakliczyn ad Siepraw), 2. używają
przeciw wiesLClom. to jest bolakom na twarzy u dzieci (Zakliczyn ad Siepraw).
l)zi~klljt;: mgr. Maciejowi Waydzie za oznaczenie części roślin z zielnika
S. Udzieli
BIBLIOGRAFIA
i~lk()\\ ski Ignacy
('/1\\
Ral;11
I ~·I'J-1 XIJ.' (JI!iSailie 1"I).~liil()
lekarskich i przemysłowych, t. 1 Opisanie ro.~lin skrytoplcio\lTcil lekarskich i przemvslowych.
Botaniki szczególnej część pierwsza. Kraków
I X4'). Diuk. UJ: t. :2 Opisanie roślin jednolistniowych
lekarskich i przemysłowych.
UO/({iliki szcególnej czę.~ć·druga. Klaków 1852, Druk. UJ: t. 3 Opisanie ro.l:lin
d'l'IIlis/llill\l'l'ch lekarskich i przemysiowych.
Botaniki szczególnej cr(Ść' teec/o.
IIlwIIIIUjl{C11
/J\I'lllistnimve Lc/ro::ne. Bezp/atkowe i .!ednoplatkowe noc/jajnikowe a::
liII I'Odziilr( Szorstklllistnych
wylącznie. Kraków 1859. Druk. UJ; 1.4 Opisanie
1'0.1:/111
d\lultsllliowvch
lekarskich i przemysiowych.
Botaniki szczególnej część'
eZ\l·l/r/ll. IIhe/lllująca ro.\:/iny, od rodziny Szorstkolistnych w/ąc::nie. a:': do Wielo/,Il/Iko\l'veh '!'l'lącznie, Kraków 1859. Druk. UJ: t. :5 Opisanie roślin dwulistniowych
lekarshlcil i Ilr::eIllYs/owych. !Jotaniki szczególnej część pią/({, obejmująca !?oślill)'
Jhelllli/alklme pod/a/nikowe. Kraków 1860, Druk. UJ; t. 6 Opisanie roślin dwulistilimln'!l lekarskich i IJrzeIllYS/owych. Botaniki s::czególnej czę,I:Ćs::ósta i OSlolnia,
IIhe/luu/I{C11!?o.l:liilYWieloplatkowe kolojajnikowe, Kraków 1863, Druk. UJ.
k",ićk lu/anna
19X7
('d::le!a S('ll'el'l'II (/857-1937).
siaka. Wars/alVa. PWN.
Ro,latiliski H)/er
I ')()I
w: Slownik
biologów polskich,
l'r::('\I'()(lnik do o::lloczonia lJOSpolilszych roślin,
(Wyd.
pod
red.
2), Kraków.
S. Fclik-
Nakładem
autora.
I '}()()
I ni
I 'JO I
''>/akl
I'r::l'\\'()dllih do o::l1oczonia pospolitszych ro~'lin. (Wyd. 3), z. I i 2, Kraków.
Nakladćlll autora.
.\10/1' holOllik tojest /atwy sposób o::naczania r().\'linpospolitych w Polsce. Kraków.
Druk<irni,1 liniwersytdu
.IagiclloI1skićgo.
!'r::e\l'or!lIik
do
o::noczonia
r().\'lin
w
l. \I {l\\'-WarS/ima
KrakólV. Wydawnictwo
Zaklądu
\VladyslalV. KulC/.Yllski Stanislaw, Pawlowski
Bogumił
Pol.~ce
Narodowego
dziko
rosnących.
im. Ossolillskich.
1<):2·1
/<o.l:lillr IJolskie. 0IJisy i klucze do o::nac::ania ws::ystkich gatunków roślin naczynio\lTcli roslIl{Cl'ch II' Polsce bąd:::d::iko hądź te:: zdxic::ałych lub c::ę.kiej hodowanych
dill 11::1'Ikllj/orvslrJw, IIczniów szkól wy::s=ych i średnich. rolników, leśników.
li/mIllCelll';'" i illllFCIilIIilo.~ników przyrody, Lwów-Warszawa,
Książnica-Atlas.
11Ilin T (; .. 1k)'l\ood
V I I. d al.
I 'J6~-1 ')XO nol'll r.lIl'(1l)(/eo.l. I. Cambridge
1964, The University
Press; 1. 2. Cambridge
1968.
rilL linivelsity
PrLss: t. 3. Cambridge
1972, The University
Pn:ss: ( 4, Cambridge-
�186
London elV York - Melbourne
197(,. Camhl'id!!e l Jnil ersily I'res,: l .;
Cambridge - London - New York .. Ne\\' Rochelle
Melhourne
Sydne: I')X().
Cambridge University Press:
Udziela Sewcryn
1931
Ro.f/iny w wierzeniach IlIdll krakowskiego ... Lud-- l. .lO.
Zemanek Alicja
1989
{listorio botaniki IV Uniwersytecie .Jagiel/rJJlskil1l.Krakll\I·. l )nill'ersyle! .I;lglelll1nskJ
- Rozprawy habilitacyjne nr 164.
0
Piotr Kohler
TilE HERBARIUM
OF SEWERYN UDZiEl A D()CliMJ:NI/\IIO".;
Ol Till
--IIERBS IN THE BELIEFS OF TilE CRACOW 1'J:!\Si\!\TS"
Sil!))
(Summary)
Thc Herbarium of the Polish Academy of Sci.:nce (KRAr\'I) in ('raco\\, incllllks ;J small
herbarium (iiI. I) ol' Seweryn Udziela (1857-1937). an ':lhnographer ;Illd naluralisl. Ihe Iillllldn ol'
the Ethnographic
Museum in Cracow. Th.: collection. I\'hich originall: s':rled as ;J documentan
hasis of Udziela 's anicie. --'lcrbs in thc Iklicfs of the Cracow I'cas;lllls" Il{ośllll: 1\ IlilT/eni;ll"il
ludu krakowskiego!.
published
in Llld in 193 I. includes
14) she':ls
spcl·im.:ns of herh,
representing
108 species have been glued on 119 of them, while thc remaining she.:ts arc emptl.
All the specimcns havc becn described - the anicie. which conlains Ihl'ir ':llIJlplcle lisI. I·,ring.,
also some hithcrto unpublished data collected by Udziela. concerning the nan1<:S and usc of len
herbs.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8ef656094000b0e799653dd0c85d8dd.pdf
4dc4a34746d63cae1db974560c1ba3ba
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2168
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1996
Subject
The topic of the resource
muzealnictwo etnograficzne
Cyganie - Romowie
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2015
Title
A name given to the resource
Problematyka cygańska w muzealnictwie polskim / LUD 1996 t.80
Description
An account of the resource
LUD 1996 t.80, s.187-194
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Bartosz, Adam
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud,
t.
80, 1996
\ll.\\IIL\RI(JS/
\ Il1/ClIl1\( Jkrcgollc
l,mH')1I
PROBLEMATYKA
CYGAŃSKA
W MUZEALNICTWIE
POLSKIM
Mnicjszości narodowe stanowią niewielką część społeczel1stwa
polskiego.
\\edlug szacunków przedstawicieli
samych mniejszości,
liczba ich mieści się
\\ granicach 3-4% spoleczności całego kraju. Cyganie/Romowie
są grupąjedną
I najmnicj
liC/nych - jcst ich okolo 20-30 tys., stanowią więc zaledwie 0,08%
spoieczc,'lstwa I. W liczbie tej nie mieszczą się Cyganie rumuJlscy, którzy od
jesieni I <)<)() roku w znacznej liczbie zaczęłi zjeżdżać do Polski, najpierw z zaIllian:m sforsowania zachodnicj granicy i osiedlenia się w Niemczech,
a kiedy
lU sii,' nie udalo, starają sii,' w Polsce zatrzymać
na dłużej. Ich liczba jest trudna
do określenia, zmienia się bowiem. Cyganie ci, nie będąc obywatelami
kraju,
nic Sil \\liC/ani do calcj populacji. Wydaje się, że ich maksymalna
liczebność
muie dorl1\\nywać Iiczbie Cyganów autochton icznych.
Idea ochrony tradycyjncj
kultury Cyganów, jej eksponowania
w salach
muzealnych zrodzi/a się przed ponad wiekiem. Paul Bataillard, francuski antropolog. postulat taki opublikował
już w 1878 roku 2. Jego propozycje
były
pl1emyślane i sprecyzowane.
M. in. proponował założenie muzeum lub przynajmnicj sekcji cygal1skiej w Peszcie, który był w tym czasie europejskim
centrum zainteresowania
kultur'l Cyganów 3.
W dwa lata później, na wystawie etnograficznej
w Kołomyi wystawiono
..\\ )Toby cyg'1I1skie i urządzenia
używane do takowych"
- jak anonsował
katalog wystawy-".
Dla \\zmożonego
zainteresowania
Cyganami w tym czasie przyczyniły
się
ich Illlwe, masowe migracje do Europy Środkowej i Zachodniej.
Były to fale
LC1\\arów i Kelderaszy, którzy uwolnieni w Siedmiogrodzie
i Wołoszczyźnie
z niewolnictwa, wyruszyli znowu na wędrówkę, zapełniając gościJlce kolejnych
krajów barwnymi wozami i strojami.
'lak pmbpl olicjalnc raporly polskic. Nicklórc opracowania wymieniają jednak liczbę 40-50
klor;I II yd'lIc Się lawy/ona;
lob. 1he Situation
of Regiona/
or Minority
Languag,es
in
!el/m/w. Council ol" Lurope. Slrasbourg 1996. s. 96.
:2 I' I)ataillard. res i/otors dils al/ssi IJzvonkars, Paris 1878.
1 /illllze. s. 554.
1" ..
-" Kota/og
7iflrz(//isk{(',~o
!Jrzedlll/Ol!»)!
wystawy
etnograficznej
. (lOstala otwarta w dniu 15 września
oddziału
Czarnohorskiego
1880 roku w Kołomyi),
Towarzystwa
Lwów 1880, s. 17.
�Temat cygaJlski w kontekście muzealnictwa pojawil się znowu, kiedy Bronisław Piłsudski opracowywał w 1911 roku program naukowy Muzeum TatrZiU'jskiego, Zawarł on wówczas w jednym z punktów programu prop07YC.lę
utworzenia działu poświęconego
"współmicszkaJicom
Podhala - Cyganom
i Żydom" 5,
Do realizacji tych wczesnych pomysłów doszlo jednak dopiero po ponad
wieku od ogłoszenia pomysłu przez p, Bataillarda.
Otóż 20 lat temu odrodziła się myśl zorganizowania
stalej ekspozycji
poświęconej Cyganom, W 1974 roku dwaj etnografowie opublikO\val i niemal
równocześnie
teksty, w których zawarli różne pomysly utworzenia takich
ekspozycji, L. Mróz proponował zbudowanie cygallskiego muzeum \v wielkim
namiocie cyrkowym 6, a niżej podpisany wysunął propozycje; utworzenia sektora budownictwa cygaJlskiego w którymś z podkarpackich skansenów. lnaleźć
by się w nim miały przykłady ubogiego budownictwa
użytkovvancgo przez
Cyganów Karpackich 7,
W tym czasie zaczyna się odradzać
zaintcresowan ie mn iejszośc iam i
narodowymi w Polsce, Na przełomie lat 70, i 80, pojawiaj'l się 111.in. pierwsze
obiektywne opracowania publikowane na ten tcmat, otwiera siC;także pierwsI:':
muzealne ekspozycje, Jeśl i chodzi o muzealn ict wo, to wlaśn ie wysta\\ a na
temat Cyganów, zorganizowana w Muzcum Okręgowym w Tarnowie w I <)je;
roku otwarła serię wystaw poświęconych mn iejszośc iom, Przedm iotem kolejnych wystaw muzealnych stała się historia i kultura najpierw Żydów, a niebawem Łemków, później innych grup x, Byl to okres istotnych przemian politycznych w Polsce, które zaowocowały ostatecznym zniesienicm cenzury ( 1989 r. J.
wzrostem aspiracj i narodowych grup dotychczas słabo eksponujących
S\\ oją
tożsamość (Niemcy, UkraiJlcy, Białorusini), a także budzeniem się świadomości narodowej grup, które wcześniej miały kłopoty L, określenicm swej odrębności (Łemkowie),
lub też na temat swej przynależnośc i narodowej nie
myślały w ogóle (Cyganie/Romowie),
O ile propozycja L. Mroza nie doczekała się w pelni realizacji, to pomysl
utworzenia sekcji cygaJiskiej w skansenie, precyzowany kilkakrotnie i publicznie dyskutowany, stał się faktem, W 1976 roku Rada Muzcalna dzialająca prz:
Sądeckim Parku Etnograficznym podjęła decyzję o utworzen iu l1a teren ie 110\\(1
otw311ego skansenu (oficjalne otwarcie w 1975 roku) sektora cygaJlskiego 'i.
5 K. Malinowski,
Prekursor::y mu::eologii polskiej. PO/Jlaó 1970. s. ')(,.
6 L. Mróz, A moie pomyśleć i o Cyganach, ..(Jościnicc"
nr 2-.'. I ')7-ł. s. 27 - .,0.
7 1\. Bartosz,
Chaly ::a wsią. W sprawie ochrony ::ah."lk';11'hur!')\l'IIic/\I'" CI ','';'"iS/d,','<!".
..Ochrona zabytków"
nr 105, 1974. z. 2, s. 129 - U3.
A. Bartosz,
Polska eg::olyka w polskich 1II1I:('aclI /alllic.l'::lill/C II 1'111.\[[' IJ/wc ,~I'II/)\
elnic:ne i elnograficzne jako lemal eiwpo::ycji IIIll::ealncj. ..Sląskic I'r;lcc l:liwgl'aliClnc'"
III :.
x
1993. s. 78 - 87.
\) A. Bartosz, Osada cygwiska 1V Mas::kowicach. Pro/)(C}"jll l)r::cllic.I'icllia clp,wisklCI IJ.I'<I:i1
do skansenu w Nowym Sączu, ,.Arkusze Muzealne liemi Krakowskicj"
I ')7'i. , 'i·l - 'io: lcn/c.
�IX9
.Jego scenariusz opracowali młodzi wówczas etnografowie - Elżbieta i Marian
Dlugoszowie. Pierwsze obiekty (dwa budynki mieszkalne) zostały przeniesione
do SKansenu I. osady eygal1skiej w Maszkowicach
k. Łącka w 1978 roku.
ZreKonstruowano je w 1980 roku w wydzielonym na uboczu sektorze cygallsKim. Sektor len, który pierwotnie nie był brany pod uwagę przy projektowaniu
skansenu, zlokalizowano, nawiązując do oryginalnego usytuowania osad cygaJlskich na Podkarpaciu, z boku od głównych traktów prowadzących
zwiedzających. Cygallskie chaty przycupnęły w dolinie pod lasem, oddalone od zabudo\\ <Illwiejskich, zgodn ie z naturalnym usylowan iem takich osad w przcstrzcn i
\\ iosck karpack ich lO.
Na uas jakiś. z powodu m. in. odejścia zainteresowanych
tematem cygallskim etnografów do innych muzeów, budynki stały nie wyposażone. Dopiero
\\ 1:'\ lal pÓl.niej, po przeniesieniu do skansenu kuźni z Czarnej Góry na Spiszu,
udostc;pniono zwiedzającym
kompletnie wyposażone chaty. Oba budynki są
budowlami jednoizbowymi.
bardzo dla ubogich chat cygal1skich typowymi,
\\ ykonanym i z marnego materialu i n iezwykle prosto wyposażone l I. W śród
budynkó\v zaaranżowano ki Ika drobnych obiektów: szopę na drewno, kojec na
kury. planuje się też rekonstrukcję użytkowanej na tym terenie, a bardzo, do lat
-W .. typowej pólziemianki.
Są także pomysły, by - korzystając z obecności
\\ OKolicy Cyganów rUlllllllskich - wznieść przy ich pomocy, budowane przez
1.\ chże Cyganów, prymitywne
półzicmianki-szałasy,
które są w ostatnich latach
dość typmvym obrazem na obrzeżach miast polskich.
Powstanie niewielkiego sektora budownictwa cygallskiego w skanscnic no\\Os<1deckim można uznać za pierwszą tego typu inicjatywę w Europie i - o ile
\\ iacll)mo - dOl<ldjest to jedyne muzeum, które w swej ekspozycj i na otwrtym
pO\\ietrzu uwzglc;dnia kulturę Cyganów.
Równolegle z rozwijaniem się koncepcji ochrony zabytków cygallskiego budo\\ n ict \Va, Ksztaltowala się idea zabezpieczenia
i ekspozycj i kultury materialnej Cyganów. także i tych, którzy do niedawna uprawiali koczownictwo.
Idea ta zakladala także gromadzenie wszelkiej dokumentacji związanej z histori'l i Kulturą tych Cyganów 12.
larówno w przypadku osiadłych Cyganów Karpackich, jak też w przypadku
grup () tradycjach wędrownych, twórcy ekspozycji muzealnych odpowiedzieć
ll1usieli na podstawowe pytania: co należy do materialnego inwentarza Cyga!Hl\\ ,) .Jakie pr/.ec!mioty
powinny się znaleźć na ekspozycji? Co jest dla ich
kultury istotne, charakterystyczne?
(·~I
Ii(Jlls(ollie
i.ulllllT
(Tgillisl.i
(:'·.~Ol/(III·
I,.
skol/seJl.
lrarul/koch
"Wieści"
skal/sel/u,
nr )().
1976: Tcni.c,
Mi<;dzynarodowa
Uwagi
KonfCr.:ncia
I/O
leli/al
Skansenowska.
eklpo::vcji
Sanok
I'JiX. , 2 I., - 2 17
I() L.
J)lugoSl.owi.:.
Osada
cyg(//1ska \II Sądeckim
I'arku
Dnogrą/icllyJll.
L 2. 1')X I. s. 1X7 - 199.
II \1. K;nl1. Sądecki I'ark Ullo.l!.ra/icllv.
Pr:ewodnik.
Nowy Sącz 199).
I ~ i\. II:lrllls/. (\ragi
110 !<'lIwl eklpo::l·cji
... , op. eil.
I
M.
SLIIl,eIHl-louica··
..Acta
�190
Odpowiedzi
na te pytania roznle brzmią, w zależności od grupy jak,j się
zamierza przedstawić.
Otóż w przypadku Cyganów Karpackich
ich ill\ventarz
materialny od podobnego inwentarza ludności okolicznej n'>ż.ni sit,: \1' zasadzie
tym, iż jest uboższy. Na ogół - znacznie. Sami Cyganie bowiem ani nic \\~kształcili typowego budownictwa,
ani też nie produkowali
niczego na wlasne
potrzeby.
Użytkowane
przez nich domy, LO zubożałe
formy miejscom.'go
budownictwa,
często nicmieszkalnego,
lecz szałasowego,
czy gospodarczego.
Wyposażenie
wnętrz pochodzi również z tych samych Iródel. jest jedynie
skraj n ie ubogie, a zestaw przedm iotów, które skladają sit,: na wyposażen ie izb
cygaI1skich ilustruje całkowity brak funkej i innych, poza mieszka Inym i. l\iie ma
w tym wnętrzu jakichkolwiek
narzędzi, przedmiotów
świadcZ<jeych o "ykonywanych rzemiosłach (poza, nickiedy - instrumentem
mU/yCl.nym). posiadan~1l1
inwentarzu
żywym itp. Otoczenie
domów
mies/.kalnych
p(vbawione
jest
również charakterystycznych
dla chłopskich zagród elementów gospodarc:rych.
czy jakichkolwiek
innych (płoty, studnie, szopy ... ). Lichość użytych materiakl\\
niesie obawę o krótką żywotność
tych obiektów
w skansenie.
narai,onyeh
wszak na destrukcję
spowodowaną
działaniem
czynników
atmoskrycznych,
O "cygallskości"
tych osad i wnętrz cygaóskich
chat świadczy wit,:c gkl\\ nie
ubóstwo materialne oraz wzajemne relacje przcstrzenne mit,:dzy przedmiotami
Przed odmiennym
problemem stoją autorzy ekspozycj i na telllat Cyg,lnóII
z grup koczowniczych.
W tym przypadku inwcntarz materialny jcst stosunko\\()
(może być) bogaty. Ci Cyganie również w zasadzie nic wytwar/,ali nic na
własny użytek (może z wyjątkiem strojów szytych przez kobiety), odpo\\iednio
jedynie dobierali przedmioty
gotowe, które mogli pozyskać z otoczenia. Co
naj wyżej posiadany przez n ich inwentarz pochodzić mógł z okol ic od leglej szych i wtedy uderzal egzotyką pochodzenia
z innego miejscl, innej kultur~.
przez co można było kojarzyć go z "cygaóskością'·.
Tak np. Cyganie przybyli
z terenów Rosji wnieśli do swej tradycji samowary, a IV wozach I,l\\ieszali
ikony (by wspomnieć tylko o niektórych zewnętrznych
elementach nabytych na
tamtym terenie), zanim jednak dotarli do Rosji z Moldavvii, CI) WOlos7czyzn~.
ich wyposażenie
materialne było bardziej "run1LlIlskie". / kolei koczuj'lc przez
czas jakiś na ziemiach polskich, po terenach a innej tradycji, st'jd c/crpali elementy miejscowej kultury, zatracając z każdą gcneracj;l elementy dawniejsze
Proces ten dotyczy wszystkich sfer cygaóskiej kultury - j~zyka, rolkloru. IllUzyki itd.
Cyganie adaptując się do kultury miejscowej,
stopniowo
wyzby,vają się
podstaw materialnej
kultury, która, zwłaszcza
po porzuceniu
koczownictwa.
przestała różnić się zasadniczo (poza strojem) od kultury materialnej otoczenia.
Pozostając nadal Cyganami, zachowując tożsamość etniczlHj, prlestali sil.; pod
wieloma względami różnić od otoczenia (zachowując
oczywiścic cechy antropologiczne ~ choć też nie zawsze).
�191
Ostatecznie wi<.;ekultura materialna Cyganów żyjących w miastach niewiele
różni się od kultury ich niecygallskich sąsiadów.
Istnieje jednak pojc;cie tradycyjnej kultury, a także stereotypowa \vizja Cygantl\\ i ich kultury. Jest to wizja, która Cyganów przedstawia w ambiwalenmym świetle. l.. jednej strony Cygan jawi się jako złodziej, brudas, czarownik,
postać budz<\ca I<.;ki odraz<.;, z drugiej zaś - to romantyczny grajek, człowick
\\oln~. kochaj'lcy swobodę, przestrzcll, ogiell, tallce, postać barwna, radosna,
gl)dna z<vdrości.
Konslruuj<\c ekspozycję, która ma w miarę obiektywnie ukazać wizerunek
C~ ganem. należy mieć na uwadze powyższe fakty. Wystawa taka powinna od
stcreotypów odbiegać swą treścią, by wizerunck cygallskiej kultury nie był zbyt
..pr/cslod/.Ony'·. ani leż zbyt czarno-negatywny.
Musi jednak w jakimś stopniu
do slereoplypów siC; odwoływać. aby treści w niej podane były dla odbiorcy
cz\ tellie.
Wszystkie Ie wątpliwości musieli rozstrzygnąć twórcy pierwszej wystawy
IW \ćmat Cyganów,
którą zorganizowało
Muzeum Okręgowe w Tarnowie
\\ 1979 roku. Tyluł wyslawy "Cyganie w kulturze polskiej" wyjaśnił, że tematem jej jest nie tylko kultura Cyganów, ale miejsce tej kultury, jej odbicie
\\ kulturze polskiej. najszerzej widzianej 13.
Ta wielka wystawa, zlożona z przedmiotów, które wypożyczono z wielu
muzeów. archiwów. bibliotck i zbiorów prywatnych, składała się z dwu równoIeglyell wątków. ObralOwala historię Cyganów w Europie i Polsce, przedsta\\iaJa naibard/.iej charakterystyczne
elementy ich materialnej kultury, m. in.
\\(1/y.
namioty, rckonstrukcję
kuźni, akcesoria do magii, ilustrowała
ich
pmfcsje. elemcnty strojów itp. Jednocześnie
pokazano na wystawie wątek
e~ ga:isk i jako przedlll iot sztuk plastycznych. Było to glówn ie przedstawien ie
Cyganów \V malarstwie i rysunku - temat zapoczątkowany przez malarzy w pokl\\ ie ubieglcgo wieku.
Osobnym wątkieIl1 było przedstawienie Cyganów w kulturze ludowej. Postacie Cyganów wyst<.;pują w obrzędach zapustnych, noworocznych, a także jako
osoby II' szopkach. We współczesnej ludowej twórczości plastycznej treści cygallskie pojawiają się w malarstwie i rzeźbie 14.
Wystawa spotka/a się z dużym zainteresowaniem,
a informacje o niej
pojawi/y si<.; w kilku zagranicznych
czasopismach
cyganologicznych.
Autor
\\ ystawy postanowi I utworzyć przy M uzeum Okręgowym dział poświęcony
Cyganom, a wozy zakupione z okazji organizacji wystawy czasowej stały się
zalążkiem nowej kolekcji 15. Powiększała się ona z latami. Jednocześnie trwały
zabiegi o utworzenie stałej ekspozycji. Stało się to możliwe dopiero w 1990
roku, kiedy to w oddanym przed kilku laty obiekcie, w którym utworzono
I., .:\. nartoSI ..
(\'gllllie
\l.
kultur~e polskiej. KOl1lentar~do wystawy. Tarnów 1979
s. 352 - 355.
s. 287 - 293.
1,( ,\Illla BartOSI. Cvgwlie i Ich kultura - wystawa ... Lud t. 64,1980.
I' !\. Bartosz. /.lIcą/ek kolekcji cyganologicznej, ..Lud" t. 66,1982.
�ł92
Muzeum Etnograficzne
(oddział Muzeum Okręgowego)
- zorganizowano
stalą
ekspozycję zatytułowaną "Cyganie. Historia i kultura" II,.
Kolekcja cygallska istnieje w ramach Muzeum Etnogralicznego.
a ekspozycja stała zajmuje jedno skrzydło dwutraktowego
dworu pochodz<lcego z przełomu XVIII i XIX wieku, usytuowanego
w centrum miasta. Druga część ekspozycj i urządzona jest na zapleczu dworu, na dziedzillcu,
gdzie eksponuje się
wozy i namioty ustawione wokół ogniska. Pierwotnie wozy byly eksponowane
cały rok pod gołym niebem, ale w 1992 roku zbudowano wiatę. która chroni je
w sezonie jesienno-zimowym.
W 1996 roku postanowiono
wozy ekspono\\ać
na otwartej przestrzeni tylko z okazji specjalnych
imprez. Sil to głównie wiosenne i jesienne spotkania cygallskich zespołów C.Otwarcie .." i .1amknięcie
sezon u cyga'lskiego"),
towarzyszące
sesjom, kon fcrencj om, wystawom czasowym itp.
Kolekcją w ramach której gromadzi się przedmioty
kultury materialnej.
a także wszelkie archiwalia, fonotekę, filmotekę, ikonogralię
itp .. zajmuje się
jak dotąd jedna osoba. Choć więc jest to jedyna w Europie tego typu wysta\\a.
ze stałą, profesjonalnie
urządzoną ekspozycją muzealną i zapleuem
archiwalnym - jest to jednak dział zbudowany na skalę tutejszych mo;;'1iwośc i. z nwl)111i
szansami na rozbudowę.
.
W okresie istnienia kolekcji cygaJlskiej
w Tarnowie.
tutejsze l11uzeul11
zorganizowało,
jeszcze przed utworzeniem
stalej wystawy, wiele ekspozycj i
czasowych;
po jej utworzeniu
działalność
wystawicnnicza
tarnowskiego
Muzeum nabrała rozpędu. Już w 1991 roku, na zlecenie jednej z du,'lskich organizacji, wykonano kopię stałej wystawy tarnowskiej,
która byla eksponowana
w wielu miejscowościach
tego kraju i nadal tam pozostaje
17 / funduszy
M in isterst wa Kultury i Sztuki oraz Fundacj i Stefana Batorego wykonano ~ wersje ruchomych wystaw planszowych
(różnią się formatem, jedna I. wersj i jest
angielskojęzyczna),
które eksponuje się w Polsce (dotyclJc/as
w Warsza\\ ie.
Gorzowie
Wielkopolskim,
Dębicy, Opolu, Katowicach.
Rzes/owie.
Sandomierzu 18, Janowie Lubelskim
19), a także za granicą
(Wiochy - 1(9) 2il.
Bułgaria - 1996).
Poza Tarnowem i Nowym Sączem, gdzie istnieją stałe ekspOlycje muzealne
obrazujące
kulturę Cyganów, należy jeszcze wymienić skansen w Ols/.tynku.
16/\. Bartosz. (vganie, flistoria i ku/t lira, Pr::eH'odnik. Tamów 1C)')2,
17 De kalder as sigojnere. Kpbenhavn 1991.
18 W Muzeum Okn;gm~YIl1 w Sandomierw
planSl,owa wystawa I. Tamcma h~la t~ Iko fragmentem calości autorstwa Katarzyny Batkc). zutytu!owuncj ../\ lasy slan'l Cyganami
., (grud/ien
1995 - luty ł9(6), na którą zlożyły się eksponaty I. innych Illuzeów OIN. / kolekcji pl':"al!ll'l
Pawia Lechuwskiego.
19 Wystawę zorganizowalo
(kwiecier'l - lipiec 19(6) Muzculll Regiollalne w .lillHl\\ie I.uhelskim pod nazwą ..Rzecz o Cyganach". Była olla u/.upelniona o realia. podohne jak Ila \\: Sl,l\\ Ie
IV Sunt!omierzu.
20 A. Bartosz, Festiwa/w /,anciano, ..Rram p-o Dram" 1C)95. nr 11-12. s, C),
�II którym od 1992 roku eksponuje się wóz cygallski typu "ostrowskiego".
Jest
on jednym 7. elementów ekspozycji plenerowej w tamtejszym Muzeum Budownictwa Ludowego. Natomiast
w gorzowskim
Muzeum Okręgowym
w 1977
roku zapoczątkowano
kolekcję strojów cygallskich,
które do muzeum trafiły
z miejscowego zespołu "Terno", istniejącego w tym mieście od 1955 roku.
Kolekcja ta była wypożyczana
na wystawy tematyczne
do innych muzeów,
naWIll iast m iejscowc muzeum przez jakiś czas eksponowało
na dziedzillcU wóz
cygaiiski. który jest prywatną własnością
twórcy zespołu "Terno",
Edwarda
I)o;bick iego.
I na koniec warto wspomnicć o zorganizowaniu
w ramach warszawskiego
lunaparku ..Cricoland"
(właściciel
Wiesław Podgórski),
ekspozycji
nazwanej
..Cyga(lskie muzcum", na którą składają się bajecznie wyposażone,
ozdobione,
/ LlIltazyjnymi napisami dwa wielkie barakowozy i jeden typowy wóz cygallski
typu Ilagonowcgo.
Ekspozycja ta, początkowo bardzo skromna, (w 1988 roku)
mstala rozbudowana o rozmaite elementy typu: "skrzynie króla cygallskiego",
fotograile, obrazy. Towarzyszy jej pracownik w stroju "cygaJlskim".
Taki typ
"kspOl.yej i zwanej ..muzealną" spotyka się coraz częściej w Europie Zachod11 iej c I.
(iYI'SY
CULTURE
IN POLISH
MUSEUMS
(Summary)
I ile ilk.: ol'preservation
ol"the traditional Gypsy culture inmuseul11s originatcd in 1978 when
I' Ilal<lillanl postulated the liHmdation ol"a Gypsy Muscul11 in Budapest.
The lirst mUSl:llm departl11ent ol" thc culture and history of Gypsies was foundcd in Poland in
1')7'). \\hw a tcmporary c:-.:hihition. "Cjypsies in Polish Culture".
in the Regional Museum in
'Iarnt"\\\ bl:GIIIlC a cornerstonc ol" its Gypsy department. In 1990 Ihe museum opellCd a permanent
e"\illbllion. "(iypsil:S. Their Ilistory and Culture". including documents and artinlcts related to thc
l'ullllle ol" LUJ"Ope:ln(iypsies.
Som.: lime earlier. in 1980, a gypsy architecture section was opelled in thc Nowy
liiI' lillklor.: I11USC1111l.
presenting the abodes ol" poor Carpathian Gypsies.
~I 1\. Ilarlosz.
1.\ LuJ
l.
LXXIV
I-:II/III/"{/
NOII/ów
w 1I/1I::each,
.. Rrom p-o Drom"
1996. nr 1-2. s. 16.
Sącz open-
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0628355df933bf95d75a198867d1551c.pdf
0077d4673cc0103d044d00d40b6835d2
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:945
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:868
Title
A name given to the resource
Niektóre elementy tradycyjnej gospodarki Cyganów / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.131-144
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Bartosz, Adam
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X X I I z. 2
ADAM BARTOSZ
NIEKTÓRE E L E M E N T Y T R A D Y C Y J N E J
CYGANÓW
GOSPODARKI
Pośród rozlicznych cech, c h a r a k t e r y z u j ą c y c h odrębność C y g a n ó w
w stosunku do ludności, w której otoczeniu przyszło i m p r z e b y w a ć , sfe
ra ich życia ekonomicznego wydaje się szczególnie interesująca, jako że
determinuje ona inne aspekty c y g a ń s k i e j kultury. Implicite zależność ta
została z a u w a ż o n a już w n a j w c z e ś n i e j s z y c h opracowaniach, a nawet
w kronikach n o t u j ą c y c h pojawienie się C y g a n ó w w Europie. Charak
terystyczny typ gospodarki, a zwłaszcza sposoby pozyskiwania dochodu,
m i a ł y bezpośredni w p ł y w na takie dziedziny życia, jak: sposób o d ż y
wiania s i ę , ubierania, typ domostw i ś r o d k ó w transportu, a także na po
dział prac w rodzinie, stosunek do n i e - C y g a n ó w , stosunek do dóbr, inne
sfery ś w i a d o m o ś c i itd. N a l e ż y przy tym pamiętać, że typ gospodarki
okazał się cechą stosunkowo trwałą u wielu grup C y g a n ó w n a świecie.
Tam nawet, gdzie zanikł c y g a ń s k i język, pozostały charakterystyczne,
tradycyjne zajęcia jako wyznacznik odrębności etnicznej
W zakresie zdobywania ś r o d k ó w do życia C y g a n ó w p r z y b y ł y c h do
Europy c h a r a k t e r y z o w a ł y trzy dopełniające się komponenty:
1. Koczowniczy tryb życia.
2. Wykonywanie pewnych, charakterystycznych zajęć, jak: kowal
stwo, muzykanctwo, w r ó ż b i a r s t w o , żebractwo i inne.
3. Wykonywanie wspomnianych zajęć na rzecz ludności, z którą
stykali s i ę w czasie w ę d r ó w e k , w zamian za produkty ż y w n o ś c i o w e
i inne do życia n i e z b ę d n e a r t y k u ł y .
D l a wskazania n i e k t ó r y c h m e c h a n i z m ó w z w i ą z a n y c h z funkcjonowa
niem c y g a ń s k i e j gospodarki posłużę się p r z y k ł a d e m C y g a n ó w K a r p a c
kich z regionu Podtatrza. S ą to Cyganie z dawna osiadli, zatracili w i ę c
1
Zob. np. P. S t a n o, Korytárska
výroba
rumunsky hovoriacich Ciganov na
Východnom
Slovensku, „Slovenský národopis", t. 13:1965, z. 4, s. 549-562; V. M a
r i n o v, Nabljudenija
wyrchu bita na cigani v Bylgarija, „Izwestija na etnografskija istitut i muzei", 5:1962, s. 227-275. Również w Azji Środkowej niektóre gru
py Cyganów zachowały swój pierwotny język tylko w szczątkowej postaci.
L
�132
ADAM B A R T O S Z
pierwszą z wymienionych cech c y g a ń s k i e g o życia. Nie miało to pierwot
nie niemal żadnego w p ł y w u na kształt dwu p o z o s t a ł y c h k o m p o n e n t ó w .
Związki z ludnością rolniczą, z którą stykali się w okresie koczownictwa,
stały się tylko od tego czasu bardziej ścisłe i długotrwałe. Natomiast ich
dotychczasowe profesje i podstawowe źródła utrzymania pozostały przez
długi czas niezmienne 2.
1. ŹRÓDŁA U T R Z Y M A N I A CYGANÓW — P R Z Y K Ł A D S Y M B I O Z Y
GOSPODARCZEJ GRUP ETNOGRAFICZNYCH
P o d s t a w o w ą profesją C y g a n ó w z Podtatrza, podobnie zresztą jak
i innych C y g a n ó w Karpackich, b y ł o do niedawna kowalstwo. Zawsze
jednak wykonywali oni szereg innych zajęć dla uzupełnienia dochodu
p ł y n ą c e g o z pracy w kuźni (muzykanctwo, w r ó ż b i a r s t w o , a z czasem
rozmaite formy pracy najemnej w gospodarstwach chłopskich). D o c h ó d
pozyskiwano też innymi, specyficznymi drogami, jak poprzez żebractwo,
złodziejstwo, s p o ż y w a n i e m i ę s a p a d l ý c h zwierząt itp.
•'
/
jj:
1,
lit
r
;
^
'j,
Jako kowale Cyganie osiedlali się we wsiach, gdzie penetracja kon
kurencyjnego rzemiosła cechowego była stosunkowo słaba. Tam, gdzie
zasięg działalności kwalifikowanych kowali wiejskich b y ł stosunkowo
duży, Cyganie przejmowali tylko tę część prac, którą z racji wyposa
żenia warsztatu i umiejętności byli w stanie realizować. Zajmowali się
w ó w c z a s przede wszystkim drobnymi naprawami sprzętu rolniczego
i wykonywaniem najprostszych p r z e d m i o t ó w .
Od końca X I X wieku utalentowane jednostki .zaczęły zarobkować
m u z y k u j ą c na zabawach i weselach. B y ł o to zajęcie wykonywane okazjo
nalnie przez C y g a n ó w , k t ó r z y na co dzień pracowali, jak inni przy
kowadle, a dopiero w czasach najnowszych stało się samoistną profes ją.
Sezonowo Cyganie zajmowali się (zwłaszcza od p o c z ą t k ó w lat d w u dziestych) t ł u c z e n i e m kamienia drogowego, co wykonywano powszechnie do lat pięćdziesiątych. Sezonowo także wynajmowano ich do wszel
kich prac przy gospodarstwach chłopskich. Najmowano zaś C y g a n ó w
p r z e w a ż n i e do prac najcięższych, jak poruszanie r ę c z n y c h młocarni, w y kopki, kopanie m ł y n ó w e k , piwnic itp.
Powszechnie też Cyganie zaopatrywali się w ż y w n o ś ć poprzez żebranie, m a j ą c e tutaj specyficzne u w a r u n k o w a n i a , a w połączeniu z ż e 3
2
Jako tradycyjne źródła utrzymania rozumiem te zajęcia i źródła dochodu,
które wyrosły na gruncie tradycji cygańskiej i miejscowej i są związane z funk
cjonowaniem społeczności wiejskiej jako względnie autonomicznym u k ł a d e m eko
nomicznym.
A. B a r t o s z , Ekonomiczne i kulturowe uwarunkowania
cygańskiego
żebrac
twa „Lud", 61:1977.
3
�li
T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW
133
8. Kowal z Czarnej Góry. Fot A. Bartosz
bractwem lub niezależnie uprawiano w r ó ż b i a r s t w o (umiejętność znana
nie wszystkim Cyganom).
Zwraca u w a g ę fakt, że Cyganie z Podtatrza nigdy nie zajęli się
obróbką w y s t ę p u j ą c e g o tu w wielkiej ilości drewna, podczas gdy zna
ne są z innych t e r e n ó w p r z y k ł a d y takiego w ł a ś n i e przekwalifikowania
się c y g a ń s k i c h k o w a l i . Choć więc stwierdza się p e w n ą elastyczność
w przystosowaniu się C y g a n ó w do zastanych lub z m i e n i a j ą c y c h się w a
runków, to przystosowanie to idzie najczęściej w kierunku podejmowa
nia najrozmaitszych, m o ż l i w y c h zajęć, nie w y m a g a j ą c y c h jednak posia
dania specjalnych (a nawet żadnych) kwalifikacji. Podczas w i ę c , gdy
4
" M . B a r j a k t a r o v i c , Oaza apatinskich Cigana, „Rad vojvodjanskich muzeja", R. 12-13:1964,, s. 191-204. Omawiana przez autora grupa Cyganów trudniła
się obróbką drewna, podczas gdy pierwotnie wszyscy byli kowalami.
�134
ADAM
BARTOSZ
kowalstwo jako zajęcie zaniknęło niemal c a ł k o w i c i e na skutek d o s t ę p
ności tanich w y r o b ó w fabrycznych i konkurencji kowali kwalifikowa
nych, a muzykanctwo w y o d r ę b n i ł o się w osobną profesję, te najprostsze
zajęcia jako bardziej uniwersalne (proste prace fizyczne, żebractwo itp.)
p r z e t r w a ł y w postaci niezmienionej do c z a s ó w ostatnich.
Choć sposoby pozyskiwania dochodu praktykowane przez C y g a n ó w
w y k a z u j ą n i e m a ł ą rozmaitość, to jednak do pewnego czasu nie wykracza
ł y one z u p e ł n i e poza lokalny u k ł a d ekonomiczny, z jakim związani byli
Cyganie poprzez fakt zamieszkania. Wprawdzie Cyganie Karpaccy, jak
kolwiek osiadli, dość swobodnie migrowali sezonowo czy t e ż na s t a ł e
przenosili s i ę do innych wsi, to jednak cała ich działalność gospodarcza
z a m y k a ł a się w granicach konkretnej wsi czy też wsi sąsiednich. W n a j
lepszym wypadku wymiana ich u s ł u g o d b y w a ł a się poprzez jarmarki, co
jednak nadal obracało s i ę w ekonomicznym k r ę g u najbliższego regionu.
Podaż c y g a ń s k i c h u s ł u g i s i ł y roboczej oraz zapotrzebowanie na pro
dukty n i e z b ę d n e i m do życia b y ł y w zupełności realizowane w ramach
społeczności lokalnej. Kontakt z szerszymi k r ę g a m i gospodarczymi za
p o c z ą t k o w a n y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m (zbyt w y r o b ó w kowalskich
w sklepach, t ł u c z e n i e kamienia, praca nakładcza) b y ł do k o ń c a lat czter
dziestych minimalny.
Znamienne jest, że cała działalność produkcyjna tradycyjnej rodziny
c y g a ń s k i e j skierowana jest na zewnątrz; jest to w zupełności działalność
u s ł u g o w a w stosunku do wsi. W sferze działań produkcyjnych bowiem
tylko bardzo niewiele energii kieruje s i ę bezpośrednio na zaspokojenie
w ł a s n y c h potrzeb, w obrębie w ł a s n e g o gospodarstwa domowego. Bo też
tradycyjne domostwo c y g a ń s k i e jest bardzo skromne — dla potrzy
mania jego funkcjonowania wymagany jest bardzo niewielki n a k ł a d sił
i środków .
5
Stan taki w i ą z a ł się z niemal c a ł k o w i t y m brakiem w c y g a ń s k i e j
gospodarce sektora gospodarki naturalnej, tak szeroko r o z w i n i ę t e g o
w tradycyjnej gospodarce w i e j s k i e j 4 Rozpiętość tego sektora gospodar
ki stanowi o stopniu uniezależnienia się od szerszych u k ł a d ó w gospo
darczych, o stopniu s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i gospodarstwa. Wobec zaś jego
braku egzystencja C y g a n ó w uwarunkowana b y ł a stopniem dostosowania
ich działalności do u k ł a d ó w z e w n ę t r z n y c h , ściślej — do systemu gospo
darki chłopskiej w ł a ś c i w e g o dla i n t e r e s u j ą c e g o nas obszaru. Stąd bo-
)ł
<¡ Zob. A. B a r t o s z , Osada cygańska
w Maszkowicach.
Propozycja
przenie
sienia cygańskiej
osady do skansenu w Nowym Sączu, „Arkusze Muzealne Ziemi
Krakowskiej", kwiecień 1975, s. 45-50.
O podziale działalności ekonomicznej gospodarstwa chłopskiego na sektory
zob. Z. B i a ł y , Niektóre
ekonomiczne i kulturowe mechanizmy w chłopskiej
go
spodarce drobnotowarowej u schyłku feudalizmu i w okresie kapitalizmu (w opar
ciu o materiał
pochodzący
г Małopolski
południowej),
„Prace Etnograficzne", Z N
U J , 3:1967, s. 66.
6
1
�f
T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW
135
wiem gospodarstwo c y g a ń s k i e czerpało wszystkie dobra konsumpcyjne
niezbędne do życia. Dobra te pozyskiwano w zamian za wyroby (kowal
skie i inne), usługi (kowalskie, wróżbiarskie i inne) oraz r ó ż n y m i spo
sobami (chodzenie po prośbie i inne). Zatem cechą n a j d ł u ż e j p r z e t r w a ł ą
(z trzech wymienionych n a w s t ę p i e ) niezależną od trybu życia (ko
czowniczy czy osiadły) b y ł o c a ł k o w i t e uzależnienie C y g a n ó w od zew
n ę t r z n y c h u k ł a d ó w gospodarczych.
Zależności gospodarcze nie b y ł y przy tym jednostronne. Cyganie
pozostawali w swoistej symbiozie gospodarczej z rolnikami, a symbioza
ta była podstawowym warunkiem ich egzystencji . Ś w i a d c z o n e n a rzecz
c h ł o p ó w u s ł u g i produkcyjne s t a n o w i ł y wymierny w k ł a d w życie gospo
darcze wsi. Wszak zaspokajali oni zapotrzebowanie wsi n a tak w a ż n e
usługi rzemieślnicze, a także stanowili istotną r e z e r w ę s i ł y roboczej
w okresach w z m o ż o n e g o zapotrzebowania na pracę n a wsi. Aczkolwiek
stanowili na ogół s p o ł e c z n o ś ć nieliczną, to w kalkulacji ekonomicznej
r o l n i k ó w systematycznie u w z g l ę d n i a n ą . We wsiach, w k t ó r y c h mieszkali
Cyganie, istniał nawet swoisty targ s i ł y roboczej. W czasie, gdy w y s t ę
p o w a ł o zapotrzebowanie n a ich pracę, siadywali z rana przed domami
(np. w Jurgowie na s k r z y ż o w a n i u dróg w centrum w ś i ) , a gospodarze
przychodzili w y b i e r a ć potrzebną i m liczbę odpowiednich do danej robo
ty C y g a n ó w .
7
8
O c z y w i ś c i e symbioza ta do pewnego tylko stopnia była zależnością
obustronną, g d y ż Cyganie zawsze znajdowali s i ę w sytuacji przymu
sowej. Gospodarka c y g a ń s k a była też w stopniu w i ę k s z y m niż chłopska
narażona na wszelkie wahania w szerszym systemie ekonomicznym. Nie
powodzenia gospodarcze, które d o t y k a ł y chłopów, automatycznie o d b i j a ł y
się na zasobności c y g a ń s k i c h kuchni. Nie posiadali oni przecież praktycz
nie ż a d n y c h z a p a s ó w ś r o d k ó w utrzymania. T a k mocne p o w i ą z a n i a go
spodarki c y g a ń s k i e j z c h ł o p s k i m systemem ekonomicznym u n i e m o ż l i
w i a ł y Cyganom oderwanie s i ę od tego systemu i c z y n i ł y ich absolutnie
od tego systemu z a l e ż n y m i . Gospodarcze u n i e z a l e ż n i e n i e się C y g a n ó w
od miejscowych społeczności c h ł o p s k i c h nastąpiło w momencie, kiedy
zaistniały w a r u n k i do podjęcia przez C y g a n ó w pracy w przedsiębior9
7
Por. E . H o r v á t h o v á , К otázke etnokultúrneho
vývoja
a etnickej
klasifiCigánov,
„Slovenský národopis", t. 22:1974, z. 1, zwłaszcza s. 5-6.
Choć stosunek chłopów do Cyganów był sa ogół bardzo niechętny, zdawali
oni sobie sprawę z korzyści, jakie daje im obecność we wsi rzemieślników cygań
skich. Nawet gdy postulowali wysiedlenie Cyganów, zaznaczali, aby zostawić jed
nego czy więcej kowali, bo będą dla wsi potrzebni. Wojewódzkie Archiwum, Nowy
Targ, T. Gm В Т (ankieta dotycząca Cyganów).
a Ekstremalnym przykładem owej symbiozy może być specyficzny sposób po
zyskiwania dochodu przez Cyganów,, jakim jest złodziejstwo (u Cyganów osiadłych
pełni marginesową rolę). Istnieć ono może jedynie przecież w powiązaniu z lud
nością autochtoniczną.
kácie
8
�136
ADAM
BARTOSZ
stwach p a ń s t w o w y c h i w ł ą c z e n i e się w system krajowych zależności eko
nomicznych. W przypadku C y g a n ó w z Podtatrza w a r u n k i takie p o w s t a ł y
w końcu lat czterdziestych i wtedy rozpoczął się proces, k t ó r y z czasem
doprowadził w n i e k t ó r y c h osadach c y g a ń s k i c h do z u p e ł n e g o wyemancy
powania się C y g a n ó w . Natomiast w tych osadach czy rodzinach, które
prowadzą do dziś tradycyjny tryb życia, zależności te nadal istnieją,
choć nie tak mocne i nie tak konieczne.
2. R O D Z I N A J A K O PODSTAWOWA J E D N O S T K A G O S P O D A R O W A N I A
Z a p o d s t a w o w ą j e d n o s t k ę gospodarowania n a l e ż y u z n a ć krąg ludzi,
k t ó r z y są ze sobą powiązani c a ł o k s z t a ł t e m działalności ekonomicznej,
a w i ę c w s p ó l n i e pozyskują dochód, dokonują jego dystrybucji, przysto
s o w u j ą zdobyte dobra do konsumpcji i obracają je na zaspokojenie
swoich potrzeb. Trzeba przy tym u z u p e ł n i ć , ż e w pozyskiwaniu dochodu
biorą zwykle udział nie wszyscy c z ł o n k o w i e takiego k r ę g u (tylko zdol
ni do p r a c y ) .
10
U C y g a n ó w (a w k a ż d y m razie w grupie, która była przedmiotem
badań), .podobnie jak w innych społecznościach s t a n o w i ą c y c h przedmiot
b a d a ń etnograficznych, zasadniczą jednostką gospodrowania jest rodzina.
Analogicznie też jak w innych społecznościach istnieją tu takie kręgi
ludzkie, w obrębie k t ó r y c h spełniają się jedynie n i e k t ó r e działania go
spodarcze (różne formy kooperacji, pomoc wzajemna).
W i n t e r e s u j ą c y m nas przypadku są to g ł ó w n i e kręgi u k s z t a ł t o w a n e
w e w n ą t r z społeczności c y g a ń s k i e j , a nadto kręgi c y g a ń s k o - c h ł o p s k i e .
Pierwsze z nich mają dwojaki charakter. Są to mianowicie kręgi k r e w niaczo-sąsiedzkie, niekiedy w y o d r ę b n i o n e pod w z g l ę d e m przestrzennym
oraz kręgi krewniacze, funkcjonujące n i e z a l e ż n i e od w s p ó l n o t y teryto
rialnej. Drugie zaś są natury sąsiedzkiej lub k u m o w s k o - s ą s i e d z k i e j ,
przy czym s ą s i e d z t w o to może b y ć bliższe lub bardziej odległe.
Od tak dawna, jak daleko wstecz daje się dokonać wiarygodnej r e
konstrukcji (pocz. X X w.), rodzina c y g a ń s k a na badanym terenie była
dwu- lub trzypokoleniowa, monogamiezna, z r e g u ł y patrylokalna. S k ł a
dała się ona zasadniczo z m a ł ż o n k ó w , rodziców czy też rodzica jednego
i
I
,L
j'
\f i
jji '
Í :
la j
Ш
1 0
Jest to własna próba definicji tego pojęcia. Wprawdzie u ż y w a się w literaturze pojęć podobnych lub o zbliżonej treści, lecz rozumianych, wydaje się intuicyjnie. I tak np. B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a u ż y w a terminu podstawowa
jednostka produkcyjna na oznaczenie rodziny jako przedmiotu szczegółowych analiz
(Wieś Gramada, problematyka i organizacja badań, „Etnografia Polska", t. 15:
1971, z. 1, s. 35). K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a pisząc w związku z rodziną
małą jako elementem rodziny wielkiej powiada, iż rodziny te „są najmniejszą
komórką życia społecznego, zarazem jednostką gospodarowania (w zasadzie samó
wystarczalną) w społecznościach wiejskich" (Systemy krewniacze na
Słowiańszczyźnie
w ich historyczno-społecznym
uwarunkowaniu,
Warszawa 1970, s. 81).
�137
T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW
z nich (prawie zawsze m a ł ż o n k a wobec zasady patrylokalności) oraz nie
żonatych i n i e z a m ę ż n y c h dzieci, a niekiedy ponadto z któregoś z r o d z e ń
stwa gospodarza, np. jego o w d o w i a ł e j , rozwiedzionej lub n i e z a m ę ż n e j
siostry.
Do lat trzydziestych rodzina c y g a ń s k a zawsze z a m i e s z k i w a ł a jedno
izbowy dom, przy czym do tamtego czasu w tej jedynej izbie mieścił
się jeszcze najczęściej warsztat kowalski.
Środki potrzebne dla zaspokojenia potrzeb rodziny zdobywali prze
w a ż n i e dorośli, a ponadto dzieci — w zakresie i stopniu odpowiednim
do ich wieku i płci. Starzy zaś rodzice zrazu biorąc udział w pozyski
waniu dochodu stosownie do swoich sił, gdy stawali się niezdolni do
pracy przechodzili na utrzymanie pozostałych członków, nadal darzeni
szacunkiem i obdzielani w miarę m o ż l i w o ś c i wszystkimi potrzebnymi im
dobrami.
G o t ó w k a , która w p ł y w a ł a do gospodarstwa rodziny c y g a ń s k i e j po
chodziła g ł ó w n i e z prac wykonywanych przez ojca bądź to samodzielnie
(kowalstwo poza m a c i e r z y s t ą wsią, muzykowanie), bądź też, co c z ę ś c i e j ,
w p o d p o r z ą d k o w a n y m mu w s p ó ł d z i a ł a n i u z innymi c z ł o n k a m i rodziny
(kowalstwo w macierzystej wsi, tłuczenie kamieni, prace ziemne). Przy
tym w pracach, w k t ó r y c h naczelna rola przypadała ojcu, niemal wy
łączny lub d o m i n u j ą c y udział brali synowie, gdy tylko znaleźli się
w odpowiednim Wieku; w wypadku braku tychże, funkcje w zasadzie
przeznaczone dla s y n ó w (np. przy kowadle) spełniała żona, a niekiedy
i córki.
Matka i inne p e ł n o s p r a w n e kobiety w rodzinie w n o s i ł y do gospodar
stwa przede wszystkim produkty ż y w n o ś c i o w e poprzez codzienne żebra
nie i łączący s i ę z t y m o b n o ś n y handel wyrobami kowalskimi, a t a k ż e
w y k o n u j ą c pewne prace p o r z ą d k o w e w chłopskich domach.
Prace rolne w g ó r a l s k i c h gospodarstwach podejmowali (zwłaszcza po
I wojnie) zarówno ojciec, jak i matka, a także dorastający synowie
i córki, a zajęcia te rodzinie c y g a ń s k i e j p r z y n o s i ł y w dochodzie prawie
w y ł ą c z n i e produkty rolne.
D o c h ó d zdobywany dzięki pracom wykonywanym tylko przez ojca
(jak już w s p o m n i a ł e m , w dużej mierze pieniężny) albo takim, w k t ó
rych przypadała mu pierwszoplanowa rola, w p ł y w a ł wprawdzie do
gospodarstwa m a ł o systematycznie, lecz pod w z g l ę d e m w i e l k o ś c i nie
w ą t p l i w i e d o m i n o w a ł . J e d n a k ż e b y ł on, jak wszelkie w o g ó l e dochody
pozyskiwane przez rodzinę c y g a ń s k ą , w przeciągu krótkiego czasu w ca
łości czy prawie w całości obracany na k o n s u m p c j ę ż y w n o ś c i o w ą , często
w y r a ź n i e przekraczającą biologiczne zapotrzebowanie o s o b n i k ó w .
11
Z czasem w y c h o d z ą c e za m ą ż córki opuszczały rodzinny dom, żeniący
1 1
1973.
Por. opisy uroczystych pacziwa
u Lovarów, J . Y o o r s ,
Cyganie,
Kraków
'j
�138
I!
j
j
j
ji
j
i
! ;
I
!
l
i
' f'
:
iii i
t
li'
J
,l
i\
1
]
j
fj'
j|
I
1, ,
i
ii.
Ill я
Si
ADAM BARTOSZ
się, synowie zaś sprowadzali doń kobiety. W przyszłości nowo założone
rodziny, zgodnie z o b o w i ą z u j ą c y m i normami, m i a ł y aię z u p e ł n i e usamodzielnic, tzn. zamieszkać we w ł a s n y m domu i o w ł a s n y c h siłach zdobyw a ć środki utrzymania. Lecz zrazu m ł o d e m a ł ż e ń s t w a m i e s z k a ł y z ro
dziną m ę ż c z y z n y w jednym domu (w jednej izbie). P r z y tym m ł o d y
m a ł ż o n e k do czasu urodzenia s i ę pierwszego dziecka z r e g u ł y nie p r a c o w a ł systematycznie, co reszta 'rodziny t o l e r o w a ł a , gdy tymczasem
synowa już od chwili przybycia do domu t e ś c i ó w b y ł a zobowiązana do
stałej a k t y w n o ś c i gospodarczej, jaką w y k a z y w a ł y matki rodzin. Ponie
waż a k t y w n o ś ć ta nie zawsze p r z y n o s i ł a efekty w y s t a r c z a j ą c e do utrzy
mania dwu dorosłych osób, reszta rodziny (rodzice) różnorako ś w i a d
czyli na rzecz nowo założonego m a ł ż e ń s t w a . Z r e g u ł y po urodzeniu się
pierwszego dziecka m ł o d y m a ł ż o n e k o b o w i ą z a n y b y ł do bardziej systematycznego zatrudnienia, w celu zapewnienia utrzymania swej rodzinie.
Decyzje natury gospodarczej podejmowali rodzice, przy czym matka
skupiała w swych rękach zasadnicze decyzje dotyczące prowadzenia
domu, wydatkowania dochodu na ż y w n o ś ć , z a o p a t r y w a ł a rodzinę w o¬
dzież; ojciec d e c y d o w a ł o g ł ó w n y m profilu działalności zarobkowej, or
g a n i z o w a ł najem do robót poza kuźnią i poza m a c i e r z y s t ą w s i ą . Żonaci
synowie byli w d u ż y m stopniu uzależnieni od decyzji ojca i jemu pod¬
porządkowani. Ojciec, będąc w ł a ś c i c i e l e m kuźni, g ł ó w n e g o źródła docho
du, k i e r o w a ł pracą w niej, a w przypadku w i ę k s z e j ilości ż o n a t y c h syn ó w rozdzielał m i ę d z y nich robotę (najczęściej jednak oni sami zabiegali o n i ą u chłopów), aby k a ż d y m ó g ł zarobić na utrzymanie swojej
rodziny.
P e ł n i e j s z e usamodzielnienie się m a ł e j rodziny n a s t ę p o w a ł o z mo¬
mentem oddzielnego zamieszkania i uzyskania w ł a s n e g o warsztatu p r a
cy. Usamodzielnienie się m ł o d e g o kowala, założenie w ł a s n e j kuźni w i ą zało s i ę z pewnymi kosztami, w y m a g a ł o g o t ó w k i , o którą z r ó ż n y c h
w z g l ę d ó w w rodzinie c y g a ń s k i e j b y ł o przecież trudno. A zbudowanie
nowego domu, nawet jeśli to b y ł a p ó ł z i e m i a n k a , nie b y ł o dla C y g a n ó w
sprawą prostą. M i ę d z y innymi z w y ż e j wymienionych p o w o d ó w rodzina
rozpadała się dawniej na mniejsze jednostki późno, gdy dochowywano
s i ę kilkuletnich i starszych d z i e c i .
Od końca lat pięćdziesiątych m ł o d e m a ł ż e ń s t w a , m i ę d z y innymi na
skutek przemian obyczajowych, w y k a z u j ą t e n d e n c j ę do zamieszkania
osobno już zaraz po ślubie czy po kilku latach gospodarowania z rodzicami. Młodzi, którzy chcą zamieszkać oddzielnie, nie zawsze są zdolni
u c z y n i ć to o w ł a s n y c h siłach. Z r e g u ł y w i ę c rodzice starają się swoimi
12
2
i Należy przy tym zauważyć, że rodziny zakładano bardzo wcześnie i że
w związku z tym dość wcześnie dochowywano się dorosłych dzieci. Rodzina taka
więc w początkowym okresie nie mogła być samodzielna gospodarczo, skoro jej
członkowie nie byli jeszcze osobnikami w pełni dojrzałymi fizycznie.
j
j
j
!
�T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW
139
środkami o zdobycie dla nich mieszkania. Zależnie od z a m o ż n o ś c i ro
dziców będzie to budowa nowego domu (wspólnego dla kilkorga dzieci)
czy t e ż zagospodarowanie domu opuszczonego bądź w k o ń c u o d s t ą p i e
nie m ł o d y m m a ł ż o n k o m jednej izby, gdy rodzina posiada ich w i ę c e j .
W n a j u b o ż s z y c h rodzinach, jak dawniej, zamieszkują w s p ó l n i e i w s p ó l n i e
prowadzą gospodarstwo domowe rodzice z p o ż e n i o n y m i dziećmi i w n u
kami.
3. P O S T A W Y W O B E C P R A C Y I K A L K U L A C J A E K O N O M I C Z N A
Wartości i postawy z w i ą z a n e z gospodarowaniem są u C y g a n ó w sil
nie przeciwstawne tym, jakie w y s t ę p u j ą w miejscowych społecznościach
chłopskich, a także w innych tego typu społecznościach. J e d n ą z n a
czelnych wartości w tych zbiorowościach, jak wiadomo, jest praca,
a w tradycyjnych społecznościach c h ł o p s k i c h w a r t o ś ć ta stała s i ę niemal
sferą a u t o n o m i c z n ą . T r a d y c y j n ą gospodarkę c y g a ń s k ą m o ż n a by scha
r a k t e r y z o w a ć k r ó t k o i chyba dość trafnie, jako „życie z dnia na dzień".
T a k i sposób gospodarowania b y ł jeszcze w kilka lat po I I wojnie pow
szechny, a jego elementy p r z e t r w a ł y często do dnia dzisiejszego. Pod
czas gdy w rodzinie c h ł o p s k i e j k a ż d y zdolny do pracy musi pracować,
Cygan bez ż a d n y c h obaw przed n a j m n i e j s z ą nawet sankcją społeczną
m o ż e spokojnie przespać dzień po dniu. Jedyny zarzut, jaki uczyni mu
rodzina czy otoczenie, d o t y c z y ć będzie chwilowego braku jedzenia w do
mu.
1 3
Do niedawna (a kilkanaście lat temu było to regułą) p r a c ę podejmo
w a ł o się nierzadko dopiero wtedy, gdy do tego z m u s z a ł brak ś r o d k ó w
do życia. Cygan m a j ą c y pewien minimalny zapas ż y w n o ś c i nie k w a p i ł
się do nieuzasadnionego w jego odczuciu w y s i ł k u . Kiedy w i ę c p r z y s z e d ł
do niego klient z drobną robotą, to c h o ć b y aktualnie nie m a ł co robić,
nie rozpalał ogniska, o d s y ł a j ą c interesanta do innego kowala. T ł u m a c z y ł
się przy tym m a ł o istotnymi powodami, nie zważając, że zraża sobie
klienta .
u
Jeśli Cyganie podejmowali robotę, to najczęściej taką, która w sto
sunkowo k r ó t k i m czasie d a w a ł a jak n a j w y ż s z y efekt. Potrafią pracować
nieraz bardzo efektywnie, starając się w y s i ł e k uczynić jak n a j k r ó t s z y m .
Tak jednak jest tylko przy pracach akordowych. Dlatego tak c h ę t n i e
podejmowali dobrze p ł a t n e prace ziemne, prace przy t ł u c z e n i u kamieni
1 3
Zob. np. A. O l s z e w s k a - K r u k o w s k a , Elementy systemu wartości
we
wsi przemysłowej,
„Wieś Współczesna", R. 10:1966, nr 12, s. 70-79; D. M a r k o w
s k a , Rodzina w środowisku
wiejskim.
Studium wsi podkrakowskiej,
Wrocław
1964, s. 37, 64; K . Z a w i s t o w i с z - A d a m sк a, Społeczność
wiejska, Warszawa
1958, s. 226.; J . D e k o w s k i , Uprawa roli i rośliny
uprawne w
opoczyńskiem,
„Prace i Materiały Etnograficzne", t. 16:1959, s. 87-88.
E . H o r v á t h o v á , Cigání na Slovensku, Bratislava 1964, s. 228.
1 4
�i
w
140
UJ
ADAM BARTOSZ
!
itp. Natomiast
I
I
\
T a m , gdzie nie dało się zastosować pracy akordowej, np. przy pracach
polowych, najemca zmuszony b y ł dozorować pracę C y g a n ó w , g d y ż ci,
niepilnowani, pracowali niesolidnie.
Cyganie zawsze c e n i ą c y sobie s w o b o d ę w podejmowaniu decyzji l u bili takie prace, gdzie nie było o b o w i ą z k u codziennego i systematycznego
w y s i ł k u . I tak odpowiadało im tłuczenie kamieni, bo nie b y ł o o b o w i ą z k u
przychodzenia do pracy co dzień, płaca była liczona od wykonanej p r a
cy. Odpowiadała im praca, którą mogli podjąć, kiedy mieli na to ochotę,
gdy mogli przyjść lub nie p r z y j ś ć do roboty.
W społeczności c y g a ń s k i e j istnieje dość w y r a ź n y rozdział m i ę d z y
o b o w i ą z k a m i m ę ż c z y z n i kobiet, na które przypada o wiele w i ę c e j obo
w i ą z k ó w , tak dziś, jak i dawniej. Zwłaszcza gdy m ę ż c z y z n a nie jest za
trudniony p r z y jakiejś systematycznej pracy, jego w k ł a d w utrzymanie
rodziny jest w p o r ó w n a n i u z w y s i ł k i e m kobiety niewielki. Dlatego też
w opinii C y g a n ó w bardzo liczy się pracowita kobieta, gdyż jest ona
gwarancją dobrobytu rodziny. J e d n o c z e ś n i e dziewczyny m a ł o pracowite,
nie lubiące prac domowych są obiektem ż a r t ó w i dezaprobaty ś r o d o w i
ska.
Sondowanie opinii C y g a n ó w na temat ich stosunku do pracy w y k a zuje, że w s p ó ł c z e s n y model p o s t ę p o w a n i a różni się w dalszym ciągu od
wzorca u ś w i a d a m i a n e g o i zalecanego. Nawet ci, którzy n i e c h ę t n i e pod e j m u j ą j a k ą k o l w i e k pracę, będą t w i e r d z i ć , ż e powinno się pracować,
mają ambicję zarobienia dużo, kupienia nowych sprzętów, pobudowania
się. J e d n o c z e ś n i e zaś w y n a j d u j ą ogrom przeszkód, jakie stają na drodze
realizacji t y c h zamierzeń. S k r y w a j ą swoje niskie zarobki, bo zarabiać
dużo jest d u m ą k a ż d e g o . Lecz nie dążenie do wysokiej pozycji m a
terialnej jest pozytywnie w a r t o ś c i o w a n e , ale sam fakt posiadania takiej
pozycji. Uznaniem cieszą się dobrze zarabiający muzykanci, ale też nie
mniejszym, robotnicy zatrudnieni przy pracach ziemnych na S ł o w a c j i
czy w Czechach, którzy zarabiają r ó w n i e dużo.
Wysoko oceniana jest praca w mieście, dająca szerokie m o ż l i w o ś c i
k o n t a k t ó w , awansu społecznego, zmiany życia. Tego rodzaju oceny m o ż na z a u w a ż y ć zwłaszcza u m ł o d y c h . J e d n a k ż e bardzo słaba jest dążność
do uzyskania takiej pozycji. Starzy natomiast nie zawsze potrafią zająć
zdecydowane stanowisko pod tym w z g l ę d e m . Toteż pozycja stosunkowo
niewiele zarabiającego nauczyciela, k t ó r y m jest jeden z C y g a n ó w , niekiedy trudna jest dla nich do oceny. Dzięki o g ó l n y m p r ą d o m zewn
zcjologiczne",
ęprzekonaniem.
t rZ
"zanPor.
uywma żJpytani
a.nr
Zsię,
y1/40:1971,
w ejak
oceniają
r t , widać,
Poglądy
s. 211-222.
ją załamanie
bardzo
Cyganów wysoko,
na
dawnych
atrakcyjność
nie wartości.
jest zawodów,
jednak
W pewne,
„Studia
świadom
czy
Soo-
1
1
I
j
II
I
i
j
'
|J!
!|!
jjji
j
¿U
¡¡P
lit
il *
"*
!,
¡j.
Ь"
¡I
lij...
I ,
h" ,
l'J.
ij\\>
l'*"
;l *iji;!
•
nie byli nigdy w y d a j n y m i robotnikami
1 5
dniówkowymi.
�T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW
141
ści z a r ó w n o starych, jak i m ł o d y c h tkwi dziś przekonanie o wysokiej
wartości pracy, przekonanie nie odbiegające od tradycyjnego c h ł o p s k i e
go. Powiada, ponad 60-letni dziś Cygan: „U mnie śićka musom robić,
[gdzie indziej] nie naucone Cyganki robić; skoda tego chleba dla nik, lo
dziedowizna... On woli przepić, a zone posłać, rękę w y s t a w i ć . Nie fee im
sie robić, c a ł y dzień lezy i śpi. Jeden to nie da rady [nic zrobić] — w e ź
jeden pręć i ś m i g a j , a w e ź dwa — to ten jeden sie nie złamie p r ę dzyj?" . Dziś w i ę c nie spotyka s i ę tu ironicznych ocen pracy, jakie
można b y ł o u s ł y s z e ć od w ę d r o w n y c h C y g a n ó w , choć r z e c z y w i s t o ś ć nie
zupełnie jest adekwatna do g ł o s z o n y c h deklaracji.
1 6
Wynikiem przedstawionych postaw wobec pracy są określone zasady
kalkulacji gospodarczej, u w z g l ę d n i a j ą c e chwilowe potrzeby C y g a n ó w .
I tak, we wszystkich dokonywanych przez siebie transakcjach kupnasprzedaży w y r o b ó w i wszelkich u s ł u g Cyganie w s k a z u j ą rodzaj odpo
w i a d a j ą c y c h i m aktualnie ś r o d k ó w płatniczych. Jeżeli w i ę c mają pod
dostatkiem ż y w n o ś c i na czas najbliższy, będą na ogół żądać za u s ł u g ę
(np. kowalską) gotówki. W sytuacji, kiedy g o t ó w k a nie jest potrzebna,
żądają a r t y k u ł ó w ż y w n o ś c i o w y c h , p r z y t y m najbardziej przez nich w d a
nej chwili p o ż ą d a n y c h .
4. STOPIEŃ A K U M U L A C J I DÓBR
Realia życia, jakie w i o d ą Cyganie w ę d r o w n i i jakie prowadzili i n
t e r e s u j ą c y nas Cyganie przed osiedleniem, nie sprzyjały gromadzeniu
dóbr (poza kosztownościami, ale to b y ł o u d z i a ł e m tylko n i e k t ó r y c h grup
C y g a n ó w ) . W parze z t y m p o z o s t a w a ł a niska ogólnie stopa ż y c i o w a . Na
wytworzenie s i ę takiego stanu miał też w p ł y w c a ł y zespół innych u w a
r u n k o w a ń kulturowych. Wszak w s p ó ł c z e ś n i e i dawniej k o c z u j ą c y Cyga
nie, nawet bardzo zamożni, u p r a w i a j ą c y dochodowe profesje, rzadko w y
kazywali troskę o zabezpieczenie swojej egzystencji na najbliższą przy
szłość .
1 7
Po p r z e j ś c i u na osiadły tryb życia, ich sytuacja nie uległa prawie
żadnej zmianie. Realia c y g a ń s k i e g o życia z m i e n i ł y s i ę o tyle tylko
że zamiast przenosić się z miejsca na miejsce ze s w y m dobytkiem, w z a
sadzie przestawali na jednym miejscu, a ich stan posiadania pozostawał
w ł a ś c i w i e ten sam. W miejsce wozu (niekiedy i tego nie mieli) uzyskali
na ogół najprymitywniejsze siedliska, szałasy, ziemianki, szopy. W K a r -
1 6
Inf. W. G . Jurgów, Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J .
Y o o r s , op. cit., zwłaszcza s. 173-174. Opisywani przez autora Lovarzy gro
madzili systematycznie złote monety, ale nie ich gromadzenie było celem Cyga
nów. „Lowarzy nie byli zwolennikami gromadzenia «rzeczy», nie uważali też, że
majątek jest źródłem w p ł y w ó w . Jedyne zadowolenie, jakie dawał im majątek, po
legało na możliwości puszczenia go".
1 7
�142
ADAM BARTOSZ
patach do k o ń c a I I wojny zamieszkiwali n a j n ę d z n i e j s z e jednoizbowe
budy. Nie b y ł o w nich wręcz miejsca na jakieś zapasy; naturalnie nie
to b y ł o p r z y c z y n ą decydującą o takiej sytuacji, lecz w ł a ś n i e akcento
wana tu, c y g a ń s k a mentalność.
J e d y n y m źródłem do pewnego stopnia systematycznych dochodów
b y ł o kowalstwo. D a w a ł o ono dochód n a pokrycie potrzeb codziennych,
a dochód ten b y ł powszechnie u z u p e ł n i a n y poprzez codzienne żebranie
po góralskich domach. Inne źródła d a w a ł y zysk jednorazowy i , c h o ć nie
raz wysoki, to nieczęsty. Jeżeli jednak Cygan zarobił w i ę k s z ą s u m ę pie
niędzy, np. m u z y k u j ą c (a b y ł to istotnie zysk n i e m a ł y ) , to w k r ó t k i m
czasie suma ta została wydatkowana na obfite jedzenie podlewane mocno
wódką. To samo działo się, kiedy Cyganie otrzymywali w y p ł a t ę mie
sięczną za robotę przy t ł u c z e n i u kamieni. Uczta trwała wtedy do w y
czerpania wszelkich z a s o b ó w ż y w n o ś c i o w y c h .
Wobec takich postaw trudno m ó w i ć o zapasach. Jedyne zapasy jakie
czyniono od dość dawna, to b y ł y ziemniaki, k t ó r e Cyganie dostawali za
najmowanie się do w y k o p k ó w . Składano je w rogu izby i systematycznie
s p o ż y w a n o , aż do wyczerpania się zasobu, co n a s t ę p o w a ł o na ogół dość
szybko. Starano s i ę też gromadzić w i ę k s z e zapasy ż y w n o ś c i przed ś w i ę
tami, w z w i ą z k u z czym Cyganki z w i ę k s z a ł y i n t e n s y w n o ś ć żebrackich
zabiegów. W chwilach, gdy w domu nie b y ł o g o t ó w k i , a zbliżały s i ę ś w i ę
ta czy organizowano jakąś rodzinną uroczystość, Cygan u d a w a ł się do
zaprzyjaźnionego chłopa lub Ż y d a i zastawiał k o w a d ł o , narzędzia kowal
skie, instrument muzyczny czy nawet lepsze ubranie, jeśli je posiadał,
i d o s t a w a ł na /kredyt potrzebne m u a r t y k u ł y czy g o t ó w k ę .
li
i*
II 1
"4
Tak w i ę c c y g a ń s k i e gospodarstwo nie miało zapasów, jego akumu
lacja była zerowa, przez co stan posiadania takiego gospodarstwa utrzy
m y w a ł się na stabilnym, bardzo niskim poziomie. J e d n o c z e ś n i e wobec
braku zapasów, gospodarstwo takie b y ł o niezwykle uczulone na wszelkie
wahania rynkowe, na co już wskazano.
Dziś ta sytuacja u l e g ł a p o w a ż n e j zmianie, wobec m o ż l i w o ś c i stałego
zatrudnienia i korzystania z tej możliwości, a także w z w i ą z k u z prze
mianami ś w i a d o m o ś c i o w y m i . Do dziś jednak z a c h o w a ł y się w d u ż y m
stopniu takie cechy dawnej mentalności, jak urządzanie wielkich przyjęć
p o ł ą c z o n y c h z o g r o m n ą ilością mięsa i w ó d k i . W i d a ć natomiast t e n d e n c j ę
do oszczędzania p i e n i ę d z y na o k r e ś l o n y cel, ostatnio na b u d o w ę domu,
w y p o s a ż e n i e wnętrza, uposażenie dzieci itp.
Z a u w a ż a się istnienie trudnego do precyzyjnego określenia progu za
możności, którego osiągnięcie pociąga za sobą istotne zmiany w sferze
ś w i a d o m o ś c i z w i ą z a n e j z gospodarowaniem. P r ó g ten osiąga się przy ta
kich zarobkach c z ł o n k ó w rodziny, które u m o ż l i w i a j ą p e ł n e zaspokojenie
potrzeb konsumpcji ż y w n o ś c i o w e j i p o z o s t a w i a j ą jeszcze n a d w y ż k ę na
tyle dużą, że widzi się sens w jej odłożeniu i n a s t ę p n i e systematycznym
p o m n a ż a n i u . S t ą d powstają sumy p o z w a l a j ą c e na widoczne inwestycje,
�TRADYCYJNA GOSPODARKA
143
CYGANŮW
a sam fakt gromadzenia g o t ó w k i mobilizuje rodzinę do o s z c z ę d n e g o i p l a
nowego n i ą gospodarowania. Rodziny wielodzietne, mniej zaradne od i n
nych, ubogie, a t a k ż e z a m i e s z k u j ą c e
w
osadach o d l e g ł y c h , bez
łatwego
dostępu do dochodowych źródeł zarobku, nie są w stanie jeszcze w
pokoleniu progu tego osiągnąć.
zwłaszcza
tym,
przemysłowych.
ostatnich k i l k u
którzy
Stąd
lat,
tym
Udaje s i ę to prędzej ludziom m ł o d y m ,
podejmują
szczególnie
pracę
silna
poza
regionem,
tendencja,
w
widoczna
do migracji do wielkich o ś r o d k ó w
zakładach
w
ciągu
przemysłowych,
g ł ó w n i e n a Ś l ą s k i do Nowej Huty.
Adam Bartosz
SOME E L E M E N T S OF T H E TRADITIONAL G Y P S Y ECONOMY
Summary
The paper presents some features of the economic life of Gypsies settled in
the sub-Tatran region. Those features are classified into the four chapters illu
strating selected problems of the Gypsy economics.
Part I discusses the sources of support of Gypsies as an example of symbiosis
between ethnographical groups.
The Gypsies have never produced any kind of alimentary goods, but have
drawn all the food they needed from their peasant environment. They used to
obtain food in exchange for labour, products and services, as well as by begging,
stealing and eating carcass. Until a time, there has been a large demand for
Gypsy services and products and they have been thus an important group of sup
pliers, although they have also been discriminated by peasants as a culturally
alien group.
Part I I presents the Gypsy family as the basic unit of economy, winning,
distributing and consumming its common income. The Gypsy model of a family
has always been monogamous, patrilocal, including two or three generations. T r a
ditionally, women have cared for the basic maintenance of the family by daily
begging tours, while men hired themselves out as blacksmiths, for stone breaking,
or for other manual labours.
Part I I I discusses the attitudes of Gypsies towards work and the principles
of their economic calculation. These are the cultural characteristics in terms of
which the Gypsies differ the most from traditional peasant communities, in which
labour has been a very important or even the supreme value. Changes in atti
tudes that have taken place during the recent years are also indicated.
Part I V presents the level of accumulation of material assets in a traditional
Gypsy family, or rather the lack of any such accumulation at all. Gypsies used
to care for the obtaining of only such amounts of goods, mainly food, as they
could eat or waste in a short time, without hoarding any. A Gypsy household
has thus never had any surplus food or cash; it is only for the last twenty
years that a shift is observed towards saving money for home furnishings.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cbd829855ef3888f035102c5cc348f1b.pdf
4eb4913c68fd7e0b990a1aec4b89193a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:946
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:869
Title
A name given to the resource
Pożywienie Cyganów na polskim Spiszu / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.145-154
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Długosz, Elżbieta
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X X I I z. 2
ELŻBIETA DŁUGOSZ
POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M
SPISZU
Cyganie koczujący, jak i Cyganie osiadli, nigdy nie egzystowali s a
modzielnie, lecz uzależnieni byli od społeczeństw, w ś r ó d k t ó r y c h przysz to
im żyć. U C y g a n ó w spiskich o w ą zależność zauważa się r ó w n i e ż w spo
sobie zdobywania p o ż y w i e n i a , sami bowiem nie wytwarzali go. Problem
p o ż y w i e n i a i zachodzące w t y m zakresie zmiany s t a n o w i ł y przedmiot
badań, k t ó r y c h rezultaty przedstawiam w niniejszym opracowaniu. P r e
zentowany materiał pochodzi z badań prowadzonych w ś r ó d C y g a n ó w za
m i e s z k a ł y c h w Czarnej Górze i Jurgowie na Spiszu .
1
W s p ó ł ż y c i e C y g a n ó w Karpackich z m i e j s c o w ą ludnością w i e j s k ą opie
rało się g ł ó w n i e na tym, że ś w i a d c z y l i oni na jej rzecz rozmaite u s ł u g i
(prace kowalskie, muzykowanie, najem do prac rolnych i inne), a jako
wynagrodzenie otrzymywali produkty ż y w n o ś c i o w e , rzadziej z a ś p i e n i ą
dze. Powszechnie r ó w n i e ż zdobywano ż y w n o ś ć poprzez codzienne żebra
nie. Stan taki u t r z y m y w a ł się do lat pięćdziesiątych, wtedy bowiem za
istniały m o ż l i w o ś c i zatrudnienia poza w s i ą i Cyganie zaczęli stopniowo,
zarzucać swoje tradycyjne zajęcia. Od tego czasu zanika r ó w n i e ż żebrac
two. W konsekwencji tych zmian zależność C y g a n ó w od społeczności
chłopskiej poczęła się znacznie zmniejszać.
Z a r ó w n o w okresie, gdy istniały ścisłe związki ekonomiczne ze wsią,
jak i po ich rozluźnieniu, Cyganie nastawieni byli na pozyskiwanie prze
de wszystkim p r o d u k t ó w ż y w n o ś c i o w y c h . Do lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h byli
przy tym zdani g ł ó w n i e na produkty wytworzone w gospodarstwie w i e j
skim — ofiarowane żebrzącej Cygance za darmo lub jako zapłata za
pracę c z ł o n k ó w jej rodziny (często przy okazji obchodu żebrzącej ko
biety po chałupach), czy też kupowane za pieniądze zarobione przez C y
g a n ó w przy n i e k t ó r y c h pracach.
Podstawowym, n a j ł a t w i e j d o s t ę p n y m produktem b y ł y zawsze ziem
niaki. W skład codziennego p o ż y w i e n i a w c h o d z i ł y również: mleko, t ł u
szcze z w i e r z ę c e (najczęściej słonina), kapusta, mąka, kasza, rzadziej fa1
A. B a r t o s z , Problematyka cygańska
w badaniach etnograficznych
skim Spiszu, „Wierchy", t. 44:1975, s. 216-221.
10 — Etnografia Polska t. X X I I
na
Pol
�146
ELŻBIETA DŁUGOSZ
sola. Najbardziej jednak p o ż ą d a n y m a r t y k u ł e m b y ł o m i ę s o , w tym prze
de wszystkim k o n i n a . Zdarzało się, ż e Cyganie s p o ż y w a l i r ó w n i e ż
p a d l i n ę . W sklepach wiejskich i karczmach zaopatrywali się g ł ó w n i e
w alkohol, a także w sól, cukier, r y ż itp.
Biorąc pod u w a g ę sposoby, jakimi Cyganie zdobywali ż y w n o ś ć , a więc
codzienne chodzenie Cyganek po prośbie, najmowanie się do pracy w sy
tuacji, gdy głód z m u s z a ł do tego, n a l e ż y s t w i e r d z i ć , ż e Cyganie przeja
wiali daleko idącą bierność i brak troski o zapewnienie sobie ż y w n o ś c i
poza c h w i l ą bieżącą. Bardziej aktywnie zabiegali o p o ż y w i e n i e jedynie
przy okazji ś w i ą t i uroczystości rodzinnych. Natomiast gdy w dniu pow
szednim mieli m o ż l i w o ś ć zdobycia tak p o ż ą d a n e g o przez nich mięsa, nie
odkładali go na zapas, tylko konsumowali od razu w całości, po czym
zdani b y l i znowu na bardzo skromne, zapracowane lub wyproszone je
dzenie.
2
3
W z w i ą z k u z tym Cyganie rzadko m a g a z y n u j ą i k o n s e r w u j ą produk
ty ż y w n o ś c i o w e . N i e m o ż l i w ą do spożycia od razu część p r o d u k t ó w m i ę
snych konserwowano na ogół prostymi sposobami (wędzono pod dachem
w dymnej izbie lub trzymano na mrozie przy domu), z a ś w i ę k s z ą ilość
z i e m n i a k ó w przechowywano w dole ziemnym pod podłogą lub w kącie
izby. P r z e t w ó r s t w o ż y w n o ś c i b y ł o r ó w n i e ż s ł a b o r o z b u d o w a n ą sferą go
spodarki domowej. Najczęściej bowiem to, co Cyganka do domu przy
niosła, przyrządzała do spożycia od razu.
W sytuacji, gdy Cyganie ( p o c z ą w s z y od lat pięćdziesiątych) dyspo
n u j ą w coraz w i ę k s z y m stopniu g o t ó w k ą , gospodarstwa c h ł o p s k i e prze
stają b y ć g ł ó w n y m ź r ó d ł e m pozyskiwania ż y w n o ś c i . Odtąd zakupy robi
się coraz częściej w sklepach — wiejskich i miejskich. N a s t ę p u j e w ó w
czas stopniowa zmiana w składzie nabywanych a r t y k u ł ó w , choć w duże;
mierze dawny asortyment pozostaje zachowany. Ziemniaki są nadal pod
stawowym a r t y k u ł e m ż y w n o ś c i o w y m , ale p o j a w i ł s i ę obok nich chleb
2
Górale spiscy nie jedzą mięsa końskiego. Jedzenie koniny powszechne u tam
tejszych Cyganów wzbudza zgorszenie zarówno wśród ludności wiejskiej, jal
i u innych Cyganów. Zdarza się więc, że goszcząc swoich krewnych lub powino
watych spoza Spiszą Cyganie spiscy ukrywają przed nimi, że podają koninę.
Por. J . B l o c h , Les tsiganes, Paris 1960, s. 55; J . P. C l e b e r t , Les tsiga
nes, Paris 1961, s. 235; E . H o r v á t h o v á , Cigání na Slovensku, Bratislava 196
s. 21, 126, 130, 157, 237; A. P a w ł o w s k i , Cyganie. Studia nad
przestąpczoścu
Zielona Góra 1973, s. 140-142. Należy tu wyjaśnić, że spożywanie mięsa padłyc
zwierząt nie jest jakąś „cygańską specyfiką", co sugerują wypowiedzi niektóryc
autorów, a spowodowane było ubóstwem i niskim stopniem świadomości. Wsza
i u uboższych chłopów jadano mięso niekiedy tylko wtedy, gdy w gospodarstw
zdechło zwierzę. Zob. też W. J o s t o w a, Z życia biedoty góralskiej,
„Wierchy
t. 22:1953, s. 120. Mięso zdechłych zwierząt gotowano przed spożyciem dość dłi
go, a rosół wylewano; H o r v á t h o v á , op. cit., s. 237. Wśród niektórych gn
Cyganów rozpowszechnione jest twierdzenie, które wyraża się w słowach: „zwi
rzę, które zabił Bóg, ma lepszy smak od tego, które zabił człowiek", t a m ż
s. 246 (przypis); I . D a n i ł o w i c z , O Cyganach, Wilno 1824, s. 32.
3
fiu
II
�POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M S P I S Z U
147
9. Cyganka z Szaflar. Fot. A. Bartosz
którego Cyganie dawniej prawie nie jedli. Mięso jest wciąż najbardziej
lubianym i poszukiwanym rodzajem p o ż y w i e n i a , a kupuje się je obecnie
częściej dzięki posiadanej g o t ó w c e . Nabiał zaś (oprócz mleka) oraz j a
rzyny i owoce z a j m u j ą w dalszym ciągu bardzo nikłą p o z y c j ę w jadło
spisie C y g a n ó w .
Nie spotyka s i ę już w y p a d k ó w s p o ż y w a n i a padliny. Ale gdy tylko
Cyganie mają okazję, zaopatrują się nadal w mięso końskie. W tym ce
lu np. co parę m i e s i ę c y grupka Cyganek wybiera się specjalnie do K r a
kowa, gdzie k o n i n ę m o ż n a k u p i ć w jednej z hal targowych. Obok w i ę c
wskazanej w y ż e j bierności w zdobywaniu p o ż y w i e n i a , z w ł a s z c z a w prze-
�148
ELŻBIETA DŁUGOSZ
szłości, Cyganie w y k a z u j ą duże p r z y w i ą z a n i e do swoich tradycyjny с
u p o d o b a ń w tym zakresie, pomimo że np. z a m i ł o w a n i e do koniny naraz
ich n a ś m i e s z n o ś ć w opinii chłopów.
Zróżnicowanie w zamożności rodzin c y g a ń s k i c h b y ł o do lat pięćdzie
s i ą t y c h bardzo niewielkie, a w i ę c i sposób o d ż y w i a n i a przedstawiał si
podobnie. W sytuacji obecnej przy zatrudnieniu C y g a n ó w w przedsi-:
biorstwach p a ń s t w o w y c h na różnie p ł a t n y c h stanowiskach nastąpiło zró¿
nicowanie w zamożności rodzin, widoczne na pierwszy rzut oka w w y g l ą
dzie i urządzeniu mieszkań. Zróżnicowanie m a j ą t k o w e w mniejszy;'
stopniu dotyczy natomiast sfery samego o d ż y w i a n i a się, zwłaszcza je;;;
chodzi o ilość pożywienia. Zaznacza się to raczej w jego jakości i r<>
dzaju.
If 1
Ilość .posiłków, a przede wszystkim ich skład, zależały dawniej od te
go, co w danym dniu dostała kobieta na wsi. Rano w domu cygański n
nie b y ł o nic do jedzenia. Wszystko bowiem zjadano poprzedniego dnL;
a jeśli coś zostało, to oddawano gospodarzom dla zwierząt lub wyrzucaru
(o czym będzie mowa dalej). Kobieta w y c h o d z i ł a w i ę c na czczo z domu
a domownicy czekali bez jedzenia do jej powrotu. Mąż, jeśli szedł dt
pracy, to r ó w n i e ż na czczo. Przed p o ł u d n i e m Cyganka wracała i przygo
t o w y w a ł a jedzenie, które nieraz s t a n o w i ł o jedyny posiłek w ciągu dnia
Na ogół jednak przyrządzała dwa posiłki — jeden przed p o ł u d n i e m
drugi po południu. Z r e g u ł y na pierwszy posiłek b y ł y ziemniaki, które
s p o ż y w a n o najczęściej omaszczone słoniną lub zalane k w a ś n y m mlekiem
g o t o w a n ą kapustą lub w o d ą z k w a ś n e j kapusty. Ziemniaki spożywane
i w innych postaciach — z gotowanych pieczono na tłuszczu placki, su
rowe zaś drobno pokrajane smażono, a także po ugotowaniu gniecioni mieszano z czarnymi jagodami lub ś l i w k a m i . Podobnie i potrawy mączne przyrządzano w różny sposób. S y p i ą c m ą k ę na wrzącą w o d ę otrzymy
wano bryję, którą polewano mlekiem lub t ł u s z c z e m albo też formowano
z niej kluski i podawano omaszczone. Ze z w y k ł e g o ciasta, z m ą k i i zim
nej wody, Cyganki robiły kluski, pierogi, najczęściej nadziewano serem
wymieszanym z tłuszczem, a także p i e k ł y placki wprost na p ł y c i e pieca
Potrawy m ą c z n e oraz gotowana kasza s t a n o w i ł y danie powszednie, czę
sto podawane, jakkolwiek nie tak często jak potrawy z z i e m n i a k ó w
;
i!.
IT"
¡lí it
Na drugi posiłek gotowano r ó w n i e ż którąś z m ą c z n y c h lub ziemnia
czanych potraw. A gdy udało się zdobyć k a w a ł e k m i ę s a (często b y ł y to
zwyczajne odpadki), gotowano rosół s p o ż y w a n y z ziemniakami; mięso
Cyganie jedli samo, bez dodatków. P o s i ł e k popijano mlekiem słodkim
lub k w a ś n y m , czasem herbatą z kwiatu lipowego lub kminku. Niekiedy
przyrządzano napój z w y p r a ż o n e g o na karmel cukru. Do dziś jednak
najczęściej jedzenie popija s i ę czystą w o d ą .
Na d w ó c h posiłkach na ogół k o ń c z y ł o się przyrządzanie
Por. H o r v á t h o v á ,
op. cit., s. 239.
pożywienia
�POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M S P I S Z U
149
w ciągu dnia. Ponadto k a ż d y z d o m o w n i k ó w zazwyczaj brał sobie jesz
cze coś do jedzenia, jeśli pozostało z poprzedniego posiłku.
Dwa posiłki dziennie jada się w n i e k t ó r y c h domach do dziś, prze
trwało r ó w n i e ż inne przyzwyczajenie — kobiety w y c h o d z ą po zakupy
na czczo i dopiero po powrocie p r z y g o t o w u j ą posiłek domownikom. Jed
nak w wielu domach obecnie przygotowuje się jedzenie trzy razy dzien
nie, wymaga tego bowiem inny tryb życia — dzieci idą do szkoły, m ę ż
czyźni i niektóre m ł o d e kobiety do pracy. Na ranny posiłek składa się
najczęściej kawa zbożowa, mleko lub herbata i chleb ze smalcem, m a
słem, słoniną czy kiełbasą. Posiłek podawany wczesnym p o p o ł u d n i e m
jest dzisiaj najczęściej m i ę s n y i składa się z rosołu, do k t ó r e g o dodaje
się ziemniaki, oraz z m i ę s a gotowanego lub (rzadziej) pieczonego. Wie
czorem je s i ę pozostałości z obiadu lub
podobnie jak na śniadanie —
chleb ze smalcem, m a s ł e m lub w ę d l i n ą . Co pewien czas kobiety robią
którąś z potraw m ą c z n y c h lub ziemniaczanych, przyrządzając je w spo
sób wspomniany uprzednio.
P r z y przyrządzaniu potraw w y r a ź n i e widać w y n i k a j ą c ą z g u s t ó w
smakowych C y g a n ó w tendencję, by jedzenie b y ł o jak najbardziej tłuste.
Zawsze poszukują najbardziej tłustego mięsa, a n i e m i ę s n e potrawy jak
najobficiej maszczą. C a ł k i e m inaczej przedstawia się c z ę s t o t l i w o ś ć po
siłków wtedy, gdy zaopatrzono się w dużą ilość mięsa. W zależności od
posiadanej g o t ó w k i , w i e l k o ś c i zwierzęcia, a też od pory roku (mając na
uwadze psucie się mięsa), całe z w i e r z ę kupuje jedna rodzina lub parę
rodzin do spółki. P r z e w a ż n i e jest to baran, świnia, a przed kilku laty
również często k o ń . S z c z e g ó l n i e dawniej, do lat pięćdziesiątych, jedno
razowy zakup w i ę k s z e j ilości m i ę s a zmieniał c a ł k o w i c i e r y t m dnia. Nie
jednokrotnie i dziś po zabiciu zwierzęcia od razu gotuje się m i ę s o , po
czym zaraz p r z y s t ę p u j e się do konsumpcji. Sposoby przyrządzania m i ę s a
nie są urozmaicone — s p o ż y w a się je przede wszystkim gotowane, n a j
częściej samo, bez dodatków. Z r e g u ł y towarzyszy temu alkohol. Z d a
rzało się, że po ugotowaniu m i ę s a wylewano rosół, jako p o t r a w ę gorszego
gatunku przy chwilowym nadmiarze jedzenia. Do domu, w k t ó r y m od
bywa się uczta, schodzą się uprzednio zaproszeni krewni i sąsiedzi bli
sko z tą rodziną żyjący. Często tworzy się w takiej sytuacji w e s o ł y
nastrój; biesiadnicy ś p i e w a j ą i tańczą. Je się do przesytu, a jeśli nie
można zjeść wszystkiego w jeden dzień, to nazajutrz biesiada zaczyna
się od nowa. Zwłaszcza dawniej, tj. do lat pięćdziesiątych rozrzutność
w^ traktowaniu jedzenia w^ chwili dostatku szczególnie silnie kontrasto
w a ł a ze skromnym p o ż y w i e n i e m n a s t ę p n y c h dni
5
Jak widać, w i ę k s z a ilość m i ę s a i alkohol w z w y k ł y m dniu wprowa
dza o d ś w i ę t n y nastrój do domu. Właśnie obfitością jedzenia zaznaczają
się u C y g a n ó w ś w i ę t a doroczne i uroczystości rodzinne, przy czym w z a 5
Tamże, s. 244.
�p
150
ELŻBIETA DŁUGOSZ
sadzie brakuje u nich potraw o b r z ę d o w y c h • Oznaką ś w i ę t o w a n i a jest
m i ę s o oraz staranniej niż na codzień przyrządzone potrawy mączne, do
k t ó r y c h dodaje się bardzo dużą ilość tłuszczu, i zawsze alkohol, przede
wszystkim czysta w ó d k a .
Zachowanie się C y g a n ó w podczas s p o ż y w a n i a p o s i ł k u nie jest podda
ne ś c i s ł y m r e g u ł o m . W dymnych domach c y g a ń s k i c h , w k t ó r y c h na
środku klepiska paliło się ognisko, domownicy grupowali się w o k ó ł jed
nego naczynia siadając na ziemi. Wszyscy jedli razem, bez ustalonej
kolejności i p r z y w i l e j ó w w sięganiu po jedzenie. P o c z ą w s z y od lat trzy
dziestych, gdy kurne domy c y g a ń s k i e z a c z ę ł y zanikać, założono podłogi
i p o w a ł y , p o j a w i ł y s i ę w ó w c z a s w izbach c y g a ń s k i c h skromne drewniane
sprzęty, takie j a k łóżka, ławki, a z czasem szafki i stoły. Nadal jednak,
podobnie jak w k u r n y m domu, Cyganie grupowali się w o k ó ł jednego na
czynia ustawionego na ławce, a niekiedy i na podłodze, siadając, gdzie kto
mógł
podłodze, na ł a w c e albo na łóżku. G d y b y ł o w i ę c e j osób, je
dzenie rozdzielano do d w ó c h n a c z y ń albo też część d o m o w n i k ó w do
s t a w a ł a jedzenie w drugiej kolejności z tego samego naczynia. W n i e k t ó
rych, p r z e w a ż n i e uboższych domach do dziś z a c h o w a ł się ten sposób je
dzenia. S t ó ł nie przyjął się tam iako miejsce przy k t ó r y m zasiada się
do uosiłku a zdarza sie że w o s ó l e go w izbie nie m a
Jednak iuż
w w i ę k s z o ś c i d o m ó w a zwłaszcza u r z ą d z o n y c h n o w o c z e ś n i e jada się te
raz orzv stole kazdv z osobneeo naczvnia Jedvnie m i ę s o ń o d a i e sie na
iednvm w s o ó l n v m talerzu Nie uzvwa sie s z t u ć c ó w przv iedzen u m i ę s a
kazdv odkrawa sobie odpowiedni k a w a ł e k i ziada trzvmaiac eo w re¬
kach Do Obtarcia rąk bierze s i ę ręcznik
n
a
7
W gospodarstwie c y g a ń s k i m sprzęt do przyrządzania potraw jest bar
dzo skromny. Tylko n i e k t ó r e gospodynie posiadają maszynki do mięsa,
stolnice, w a ł k i do ciasta itp. W wielu domach brakuje w i ę k s z e j ilości
talerzy, odpowiedniego noża czy też nawet kieliszka. P o ż y c z a się je
w razie potrzeby od sąsiadów.
Posiłki gotuje się i s p o ż y w a z a r ó w n o w domu, jak i w jego najbliż
szym otoczeniu. Na letnie bezdeszczowe dni wiele rodzin stawia sobie
bowiem na p o d w ó r z u proste piecyki. N i e k t ó r z y gotują wprost na ogni
sku, umieszczając garnki nad p ł o m i e n i e m w taki sposób, w jaki stawia-
6
Wieczerza wigilijna wraz z życzeniami i ł a m a n i e m opłatka upowszechnia się
u C y g a n ó w spiskich od połowy okresu międzywojennego. W Wigilię je się na ogół
mięso. W niedzielę wielkanocną u Cyganów tradycyjnie podaje się jajecznicę na
kiełbasie. Również smażenie pączków na Wielkanoc i Boże Narodzenie praktykuje
się odkąd Cyganie sięgają pamięcią. Ostatnio rozpowszechnia się zwyczaj piecze
nia na święta słodkich ciast. Na pierwszym miejscu pozostaje jednak mięso, bez
którego nie odbędzie się żadne święto.
Identyczne niemal wyposażenie izb i sposób spożywania posiłków w y s t ę p o w a ł y w ubogich domach chłopskich w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ; K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Społeczność
wiejska, Łódź 1948, s. 135.
7
f)
.ii
Ai,
m
�POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M S P I S Z U
151
no je w k u r n y m domu, a w i ę c na kamieniach, na p r ę t a c h ż e l a z n y c h wbi
tych w z i e m i ę albo na p ł y c i e ż e l a z n e j , opartej na kamieniach e.
Poziom higieny z w i ą z a n e j z p o ż y w i e n i e m jest jeszcze w wielu do
mach bardzo niski. J a k już w s p o m n i a ł e m , uderza brak sprzętu i miejsca
przeznaczonego do przyrządzania posiłków. Naczynia, a i samo jedzenie,
bardzo często kładzie się byle gdzie, nierzadko na podłodze. A jedno
cześnie panuje bardzo rygorystycznie przestrzegany zwyczaj nakazujący,
by naczyń, w k t ó r y c h się gotuje i s p o ż y w a posiłki, nie u ż y w a ć do ż a d
nych innych c e l ó w . Nie wolno w i ę c u m y ć rąk w naczyniu, w k t ó r y m
trzyma się ż y w n o ś ć lub w o d ę do picia, nie m ó w i ą c już o praniu (Cyga
nie w y s t r z e g a j ą się bardzo zetknięcia ż y w n o ś c i z odzieżą, którą się nosi
zwłaszcza bezpośrednio przy ciele). N i e w ł a ś c i w i e u ż y t e naczynie u w a ż a
ją za nie nadające się do dalszego stosowania w kuchni. Problem pow
staje przede wszystkim w sytuacji, gdy w domu c y g a ń s k i m gospodarują
n i e - C y g a ń k i , m ł o d e ż o n y C y g a n ó w . Bardzo często naczynie takie w y r z u
ca się, albo przeznacza do c z y n n o ś c i nie z w i ą z a n y c h z p o ż y w i e n i e m ,
a niekiedy sprawa k o ń c z y się tylko na d o k ł a d n i e j s z y m jego umyciu .
9
10
Rozgraniczenie w przeznaczeniu n a c z y ń nie ma znaczenia dla faktycz
nej czystości s p o ż y w a n y c h potraw. Zwyczaj ten nasuwa raczej m y ś l
o magicznie pojmowanej „czystości" jedzenia. B y ć m o ż e , że z t y m
w i ą ż e s i ę przestrzegany już tylko przez starsze kobiety o b o w i ą z e k n a
krywania g ł o w y g o t u j ą c e j Cyganki. P r z e w i ą z a n i e g ł o w y chustką, u nie
k t ó r y c h m ł o d y c h dziewcząt przynajmniej upięcie w ł o s ó w , ma zabezpie
czyć przed wpadaniem ich do jedzenia. Reakcja Cygana bowiem, gdy
znajdzie w naczyniu w ł o s , m u c h ę czy c o ś podobnego, jest bardzo g w a ł
towna — wyrzuca on całą zawartość naczynia. Cyganie t ł u m a c z ą to
w s t r ę t e m do s k a ż o n e g o w ten sposób jedzenia.
W e d ł u g zasady głoszonej powszechnie przez C y g a n ó w , nie s p o ż y w a j ą
oni jedzenia p o z o s t a ł e g o z poprzedniego dnia. W stosunku do n i e k t ó
rych cenniejszych p r o d u k t ó w , jak np. mięso, odstępuje się od tej za
sady. Na ogół jednak potrawy przyrządzonej raz nie zostawia się i nie
odgrzewa na drugi dzień. Resztki wyrzuca się lub oddaje gospodarzom
dla ś w i ń .
R ó w n o c z e ś n i e w ś r ó d C y g a n ó w funkcjonują nadal z dawna zakorze
nione zakazy s p o ż y w a n i a pewnych potraw. Czują olbrzymi, graniczący
z l ę k i e m w s t r ę t do żab. Ten specyficzny do nich stosunek u j a w n i ł się
szczególnie w konfrontacji z faktem, że do I I wojny ś w i a t o w e j Spiszacy
8
Ilustracje takich samych lub bardzo podobnych palenisk cygańskich służą
cych do gotowania podaje H o r v á t h o v á , op. cit.
» Por. J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965, s. 155-156.
™ W latach sześćdziesiątych praktykowano jeszcze, dziś już zarzucony zwy
czaj odseparowania kobiety przez pewien czas po urodzeniu dziecka. Uznawano
bowiem, ż e do „wywodu" jest ona nieczystą. Dlatego też nie wolno jej było m. in.
dotknąć naczyń i jedzenia innych osób, prócz noworodka. Położnica, nie gotowała,
a jedzenie dla niej podawano w osobnym naczyniu.
�152
!
Ij •
ELŻBIETA DŁUGOSZ
bardzo chętnie ż a b y j a d a l i " . Można d o m y ś l a ć się jedynie, że stosunek
ten ma z w i ą z e k z nie znanym już dziś p o d ł o ż e m wierzeniowym. U nie-
PM -
li
Si
j
j|
I
li
I
I
i
j
|i
I
j
12
!
I
U !
j|
:
I
I
I
I
Í
¡¡
f
\
k t ó r y c h C y g a n ó w wstręt do żab rozciąga się na inne stworzenia w jakiś
sposób kojarzące się z nimi — jak np. ryby, raki, kaczki (kaczki ż y w i ą
się żabami), toteż unikają ich jedzenia. Cyganie brzydzą s i ę r ó w n i e ż
m i ę s e m psim i kocim. Silnie to podkreślają, nie omieszkając przy tym
zaznaczyć, że mięso psie jedzą znani im Cyganie zamieszkali w innych
miejscowościach .
O b o w i ą z u j ą c e u C y g a n ó w nakazy i zakazy mają na celu zapewnienie im p o ż y w i e n i a , które m o g ą jeść bez w s t r ę t u , na co szczególnie zwracają u w a g ę . Wielu z tych zasad przestrzegają sumiennie, czasem niemal
rygorystycznie, lecz w wielu przypadkach przejawiają brak konsekwencji. Zwyczaje te są n i e w ą t p l i w i e archaicznego pochodzenia i mają cha¬
rakter reliktowy, a ich treść jest dla C y g a n ó w trudna do interpretacji,
W kuchni C y g a n ó w spiskich trudno doszukać się potraw oryginal
nych, nie znanych miejscowym góralom. Przy tym u C y g a n ó w zacho
w a ł y się niektóre z powszechnie dawniej znanych n a wsi potraw, jak np.
placki z wody i mąki, zwane na góralszczyźnie moskolami, czy też bryja.
Natomiast cechą, która w sposób najbardziej t r w a ł y zdaje się char a k t e r y z o w a ć tę grupę C y g a n ó w , jest swoisty styl konsumpcji. P o ż y wienie jest tą dziedziną życia, do której Cyganie p r z y w i ą z u j ą pierwszorzędną w a g ę . Mimo że dogodzenie s w y m gustom w tej dziedzinie stawiają przed innymi potrzebami ż y c i o w y m i , nie zabiegają jednak zbytnio
o w ł a ś c i w e czy c h o ć b y regularne o d ż y w i a n i e się. Zdając się całkowicie
na produkty wytworzone przez otoczenie, przejawiali do niedawna beztroskę, jeśli chodzi o zaopatrywanie się w ż y w n o ś ć , co w okresie, gdy
byli uzależnieni od wsi, s t a w i a ł o ich często u progu głodowania. Nie
czyniąc zapasów, dostatek ż y w n o ś c i cenią sobie bardzo. Charakterystycz¬
ne jest, że przy nadarzającej się obfitości jedzenia okazują wielkie zadowolenie z tego, akcentując te chwile beztroską biesiadą w szerszym
gronie w s p ó l n i e u c z t u j ą c y c h k r e w n y c h i znajomych.
1
31
St 'i :
j{ i
i <
1,
Elżbieta Długosz
1
T H E FOOD O F G Y P S I E S I N T H E P O L I S H P A R T OF SPISZ
if
¡jl ,
Summary
i ,
W i'
Gypsies have not produced food, but obtained it from the surrounding peasant
population, in exchange for services rendered (blacksmithing, music making, odd
farm jobs) and by begging.
f i
'i ,
J' !
'j'
Ł
i'.
ii
tli
i! г
1 1
Zob. M. K o p a c z , Konsumpcja
żywnościowa
w Jurgowie na Spiszu Polskim w drugiej połowie
XIX i w XX wieku, K r a k ó w 1968 (praca magisterska
wyk. w Katedrze Etnografii Słowian UJ), s. 40-41.
Por. H o r v á t h o v á , op. cit., s. 236.
1 2
�POŻYWIENIE CYGANÓW NA P O L S K I M S P I S Z U
153
Since they have been given ready food, their own processing procedures ten
ded to .be scant. Their list of alimentary products was also little differentiated.
They used to eat, and still do so, mostly potatoes, flour dishes and meat which
they appreciate the most; they usually ate it in form the worst offals. Until a ti
me, Gypsies also used to eat carcass.
'There are no specifically Gypsy dishes, but they have preserved some star
vation receipts once applied by local peasants.
Gypsies have never hoarded foot. If they succeded to obtain a large amount
of it, they feasted, sometimes for days together.
At cooking, women observe the old principles warranting the „purity" of food.
E.g., they never use the vessels set apart for cooking or eating for any other
purposes.
Since nineteen fifties, when Gypsies started to work in urban settings, mos
tly in state-owned enterprises, their links with the countryside have been dimi
nishing and their feeding habits have also changed. Their traditional model of
consumption is on the wane, although many relics of the old style have still
survived in their apparently modern households.
1
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7186d8d054d8cc771fd65fc6ba1e0b11.pdf
fa5138c6364de0dd54b5d17f52295c0f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:944
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:867
Title
A name given to the resource
Wstęp / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.127-130
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Bartosz, Adam
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Część
II
„Etnografia Polska", t. X X I I z. 2
ADAM BARTOSZ
WSTĘP *
Zainteresowanie Cyganami Karpackimi w Polsce datuje się od dru
giej p o ł o w y wieku X I X . Z w r ó c o n o na nich u w a g ę przy okazji zapo
c z ą t k o w a n y c h w ó w c z a s b a d a ń nad całością kultury ludowej Karpat.
P r z y bardziej s z c z e g ó ł o w y c h badaniach tej kultury wyeksponowanie
egzotycznej, obcej tutaj etnicznie grupy s t a w a ł o s i ę oczywiste. T y m
w i ę k s z e w i ę c zdziwienie budzi fakt, iż do c z a s ó w niedawnych brak b y ł o
jakichkolwiek o p r a c o w a ń lub bodaj szerszych wzmianek etnograficz
nych czy historycznych na ich temat
Luźne wzmianki dotyczące C y
g a n ó w Karpackich, r e j e s t r u j ą c e n a ogół jedynie istnienie ich osad w j a
k i e j ś wsi, bez b l i ż s z y c h informacji, rozsiane są, aczkolwiek niezbyt gęsto,
w opracowaniach monograficznych tych t e r e n ó w oraz w zapiskach roz
maitych podróżników. Z notatek tych niekiedy udaje się w y ł o w i ć drob
ne informacje na temat liczebności C y g a n ó w , ich ubioru, m i e s z k a ń , za
j ę ć itp.
Natomiast stosunkowo obszernie przedstawia się dorobek j ę z y k o z n a w
czy, a n a jego marginesie folklorystyczny. Zasługa to trzech polskich
j ę z y k o z n a w c ó w , k t ó r y c h w y n i k i b a d a ń opublikowane z o s t a ł y g ł ó w n i e
w okresie m i ę d z y w o j e n n y m .
Jako pierwszego n a l e ż y w y m i e n i ć Izydora Kopernickiego, antropologa
0 szerokich zainteresowaniach etnograficznych i lingwistycznych. Po
czątek jego zainteresowania Cyganami, g ł ó w n i e ich kraniologią, datuje
się od c z a s ó w pracy n a uniwersytecie w Bukareszcie w latach 1865-71.
W n a s t ę p n y c h latach zbierał informacje o Cyganach osiadłych na P o k u 2
* Opracowania oparte na wynikach badań prowadzonych przez Katedrę Etno
grafii Słowian U J publikujemy za zgodą kierownika Katedry, prof, dr Jadwigi
Klimaszewskiej oraz bezpośredniego kierownika badań dr Zbigniewa Białego.
Redakcja.
Wyjątkiem jest P. B a t a i l l a r d a , Les Zlotars dits aussi Dzvonkars,
Tsiganes fondeurs en bronze et en laiton, Paris 1878, oparta na materiale zebranym
przez I . Kopernickiego praca, dotycząca osiadłych na Pokuciu tzw. Złotarów
1 Dzwonkarów; autor przedstawia ich mieszkania, strój, zajęcia, ustrój rodzinny.
Niewielkie zbiory w y r a z ó w cygańskich z Podkarpacia zanotowane zostały
już wcześniej. Zob- X . S e r w a t o w s k i , O Cyganach w Galicji, „Przegląd Poz
nański", 1851; r ó w n i e ż opracowanie F . M i k ł o s i c h a , Über die Mundarten und
die Wanderungen
der Zigeuner Europa's, Wiedeń 1872-1880, zawiera dwa zbiory
słów C y g a n ó w Karpackich.
1
!
�128
ADAM BARTOSZ
ciu i n a Podhalu. Wyniki tych badań b y ł y publikowane za jego życia
tylko w niewielkiej c z ę ś c i , natomiast obszerny m a t e r i a ł opublikowano
w wiele lat po śmierci Kopernickiego. S ą to m a t e r i a ł y j ę z y k o w e , zawie
rające jednak sporo informacji folklorystycznych dzięki temu, że autor
n o t o w a ł w całości teksty pieśni i bajek c y g a ń s k i c h .
K o l e j n y m wielkim opracowaniem j ę z y k o w y m jest książka Jana Roz
wadowskiego zawierająca s ł o w n i k j ę z y k a C y g a n ó w Karpackich w opar
ciu o m a t e r i a ł z obszaru od Nowego Sącza po Cieszyn oraz z okolic
Brzeska. Praca zawiera s ł o w n i k c y g a ń s k o - n i e m i e c k i z zastosowaniem
transkrypcji fonetycznej oraz p r z y k ł a d y u ż y c i a prezentowanych s ł ó w
w zdaniu i próbki t e k s t ó w c y g a ń s k i c h .
R ó w n i e ż trzeci z j ę z y k o z n a w c ó w - c y g a n o l o g ó w , E d w a r d K l i c h , znajo
m o ś ć j ę z y k a c y g a ń s k i e g o oparł g ł ó w n i e na badaniach j ę z y k a C y g a n ó w
Karpackich, a rezultaty badań z a w a r ł w jednej ze swych cyganologicznych rozpraw dotyczącej języka C y g a n ó w z Rabki e.
Do lat pięćdziesiątych b y ł to c a ł y ( n i e m a ł y zresztą) w k ł a d pol
skiej cyganologii w poznanie C y g a n ó w Karpackich. N a s t ę p n y m etapem
w poznaniu ich kultury b y ł y badania Jerzego Ficowskiego opublikowane
w kolejnych d w ó c h wydaniach jego książki. Cyganom Karpackim autor
p o ś w i ę c a j e d n a k ż e w swych pracach stosunkowo najmniej miejsca, z w y
j ą t k i e m dość obszernego s ł o w n i k a u z u p e ł n i a j ą c e g o książkę, z a w i e r a j ą c e
go p r z y k ł a d y czterech d i a l e k t ó w c y g a ń s k i c h z obszaru P o l s k i .
3
4
5
7
s
l
Reprezentowane w niniejszym tomie „Etnografii Polskiej" a r t y k u ł y
d o t y c z ą c e C y g a n ó w Karpackich p r z e d s t a w i a j ą wybrane zagadnienia
z problematyki, która b y ł a przedmiotem b a d a ń prowadzonych w latach
1968-76 przez s t u d e n t ó w , a później a b s o l w e n t ó w Uniwersytetu Jagiel
lońskiego w Krakowie. Do b a d a ń z a p o c z ą t k o w a n y c h przez K a t e d r ę Etnografii S ł o w i a n w ł ą c z y ł y s i ę pojedyncze osoby z innych k i e r u n k ó w stu
diów, m i ę d z y innymi muzykologii i socjologii. Badania te są kontynuo
wane, a do zespołu zajmującego s i ę Cyganami p r z y s t ę p u j ą kolejne zain
teresowane osoby .
8
» B a t a i l l a r d , op. cit, także dwa krótkie artykuły w: „Journal of the G y
psy Lore Society", ogłoszone w t. 11:1889 i t. IV:1891.
I . K o p e r n i c k i , Textes Tsiganes coxites et poesies, K r a k ó w 1926 (t. I)
i 1930 (t. I I ) oraz słownik języka cygańskiego w: „Journal of the Gypsy Lore So
ciety", t. XVI:1937.
J . R o z w a d o w s k i , Worterbuch des Zigeunerdialekts
von Zakopane, K r a
kow 1936.
E . K l i c h , Fonetyka cygańszczyzny
rabczyńskiej,
„Symbolae grammaticae in
honorem Ioannis Rozwadowski", K r a k ó w 1927.
* J . F i c o w s k i , Cyganie polscy, Warszawa 1953; t e n ż e , Cyganie na polskich
drogach, K r a k ó w 1965.
Bliżej o badaniach prowadzonych przez Katedrę Etnografii Słowian U J oraz
o wynikach badań zob. A. B a r t o s z , Badania nad kulturą ludności cygańskiej
na
Podtatrzu, „Etnografia Polska", t. X X , z. 1:1976; t e n ż e , Problematyka
cygańska
w badaniach etnograficznych
na polskim Spiszu, „Wierchy", t. 44:1976, s. 216-221.
4
s
6
8
i
�WSTĘP
129
Poza jednym a r t y k u ł e m (Niektóre
elementy tradycyjnej
gospodarki
Cyganów)
opracowanym w oparciu o materiał zebrany na w i ę k s z y m ob
szarze, pozostałe prace dotyczą C y g a n ó w z a m i e s z k a ł y c h na polskiej c z ę
ści Spiszą. P r z y tym g ł ó w n y zrąb materiału pozyskany został w dwu
s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsiach, w k t ó r y c h znajdują się skupiska c y g a ń
skie. Z tego osiedle w Czarnej Górze liczy około 25 rodzin (ok. 140
osób), a w Jurgowie mieszkają 4 rodziny c y g a ń s k i e (ok. 30 osób). Osiedle
C y g a n ó w czarnogórskich jest jednym z n a j w i ę k s z y c h n a Podtatrzu
(i w ogóle w Karpatach Polskich); inne w i ę k s z e osady c y g a ń s k i e z n a j
dują się w Szaflarach (ok. 200 osób), Czarnym Dunajcu (90), Jabłonce
(70), Ostrowsku (50), Maszkowicach (50).
9
• Etnografia Polska t. X X I I
�